Official CBSE Practice Papers for Class 10 Sanskrit
Access comprehensive sample question papers for Class 10 Sanskrit using the CBSE Class 10 Sanskrit Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download. Designed to align with the 2026-27 CBSE academic guidelines, these model papers help students assess their exam readiness and understand current marking schemes.
Solved Model Papers for Sanskrit
Navigate directly to the solved Sanskrit model papers using the digital viewer below. Each practice set includes detailed solutions, allowing students to instantly cross-check their work and identify areas requiring further revision.
‘क’ खण्डः
अपठितावबोधनम् (10 अङ्काः)
1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत - [10 Marks]
एकस्मिन् ग्रामे एकः वृद्धः वसति स्म। तस्य त्रयः पुत्राः आसन्। त्रयोऽपि पुत्राः बुद्धिमन्तः आसन्, तथापि सः वृद्धः निश्चयम् अकरोत् यत् सः स्वक्षेत्रम्, भूमिं धनस्वर्णादिकं च तस्मै एव दास्यति यः सर्वाधिकः बुद्धिमान् सिद्धः भविष्यति। एकस्मिन् दिवसे सः वृद्धः सर्वान् पुत्रान् आहूय उक्तवान् - "हे पुत्राः! युष्मासु यः मम केनचिदपि कक्षं पूर्णरूपेण पूरयेत् अहं तस्मै स्वसम्पत्तिं दास्यामि। यूयं सर्वे एव बुद्धिमन्तः स्थ। गच्छत, क्रमशः प्रयासं च कुरुत।" सर्वप्रथमं ज्येष्ठः पुत्रः एकां शकटिकां पूरयित्वा कार्पासम् आनयत्, परम् एतेन तु कक्षस्य एकः एव भागः पूरितः जातः। कतिपयदिनपर्यन्तं विचार्य मध्यमः पुत्रः एकस्मिन् दिने शुष्क-तृणानि आनीय कक्षे स्थापितवान्। परम् एतेन अपि कक्षः पूर्णरूपेण न पूरितः रिक्तः एव आसीत्। अन्ते कनिष्ठस्य पुत्रस्य क्रमः आसीत्। सः विचिन्त्य एकं दीपकम् आनीतवान् कक्षे च तं दीपकं प्रज्वालितवान्। तस्य दीपकस्य प्रकाशेन समग्रः कक्षः झटिति एव पूरितः जातः। वृद्धः पिता कनिष्ठपुत्रस्य बुद्धिकौशलं वीक्ष्य प्रसन्नो जातः तस्मै च सर्वां सम्पत्तिम् अयच्छत्।
अ. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) केन समग्रः कक्षः पूरितः जातः? [1 Mark]
Answer: प्रकाशेन / दीपकप्रकाशेन
Teacher's Note:
a) "तस्य दीपकस्य प्रकाशेन समग्रः कक्षः झटिति एव पूरितः जातः" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'केन' इति प्रश्ने तृतीयाविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) वृद्धः कस्मै सर्वां सम्पत्तिम् अयच्छत्? [1 Mark]
Answer: कनिष्ठपुत्राय
Teacher's Note:
a) 'कस्मै' इति प्रश्ने चतुर्थीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
b) गद्यांशस्य अन्तिमे वाक्ये उत्तरं प्राप्यते।
(iii) सर्वे पुत्राः कीदृशाः आसन्? [1 Mark]
Answer: बुद्धिमन्तः
Teacher's Note:
a) "त्रयोऽपि पुत्राः बुद्धिमन्तः आसन्" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कीदृशाः' इति प्रश्ने विशेषणपदं प्रथमाबहुवचने लेखनीयम्।
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [4 Marks]
(i) कनिष्ठः पुत्रः कक्षं पूरयितुं किमकरोत्? [2 Marks]
Answer: कनिष्ठपुत्रः विचिन्त्य एकं दीपकम् आनीतवान् कक्षे च तं दीपकं प्रज्वालितवान्। तस्य दीपकस्य प्रकाशेन समग्रः कक्षः झटिति एव पूरितः जातः।
Teacher's Note:
a) 'दीपकम् आनीतवान्' 'प्रज्वालितवान्' इति क्रियापदद्वयम् उत्तरे अवश्यं लेखनीयम्।
b) पूर्णवाक्ये कर्तृपदम् (कनिष्ठपुत्रः) अपि लेखनीयम्।
(ii) वृद्धः पुत्रान् आहूय किम् उक्तवान्? [2 Marks]
Answer: वृद्धः सर्वान् पुत्रान् आहूय उक्तवान् - "हे पुत्राः! युष्मासु यः मम केनचिदपि कक्षं पूर्णरूपेण पूरयेत् अहं तस्मै स्वसम्पत्तिं दास्यामि। यूयं सर्वे एव बुद्धिमन्तः स्थ। गच्छत, क्रमशः प्रयासं च कुरुत।" इति।
Teacher's Note:
a) वृद्धस्य कथनम् उद्धरणचिह्नयोः मध्ये पूर्णरूपेण लेखनीयम्।
b) कथनस्य अन्ते 'इति' पदस्य प्रयोगः करणीयः।
(iii) वृद्धः स्वसम्पत्तिं दातुं किं निश्चयम् अकरोत्? [2 Marks]
Answer: वृद्धः सम्पत्तिं दातुं निश्चयम् अकरोत् यत् सः स्वक्षेत्रम्, भूमिं धनस्वर्णादिकं च तस्मै एव दास्यति यः सर्वाधिकः बुद्धिमान् सिद्धः भविष्यति।
Teacher's Note:
a) 'यः सर्वाधिकः बुद्धिमान् सिद्धः भविष्यति' इति मुख्यः अंशः अस्ति।
b) क्षेत्रम्, भूमिः, धनस्वर्णादिकम् इति सम्पत्तेः अंशाः अपि लेखनीयाः।
इ. अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। [1 Mark]
Answer: बुद्धिकौशलम् (बुद्धिमत्ता / बुद्धिमान् पुत्रः / पुत्राणां बुद्धिपरीक्षा इत्यादीनि अन्यानि उचितानि शीर्षकाणि अपि भवितुम् अर्हन्ति।)
Teacher's Note:
a) शीर्षकं लघु भवेत्, गद्यांशस्य मुख्यभावं च प्रकटयेत्।
b) अत्र मुख्यभावः कनिष्ठपुत्रस्य बुद्धिकौशलम् अस्ति।
ई. यथानिर्देशम् उत्तरत - [3 Marks]
(i) ‘विचिन्त्य’ इति पदस्य पर्यायपदं अनुच्छेदे किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
(क) आनीय
(ख) पूरयित्वा
(ग) आहूय
(घ) विचार्य
Answer: (घ) विचार्य
Teacher's Note:
a) 'विचिन्त्य' 'विचार्य' इति द्वयोः अर्थः 'विचारं कृत्वा' इति अस्ति।
b) "कतिपयदिनपर्यन्तं विचार्य" इति वाक्ये पर्यायपदं प्रयुक्तम्।
(ii) “अहं तस्मै स्वसम्पत्तिं दास्यामि।” अत्र ‘अहम्’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्? [1 Mark]
(क) कनिष्ठपुत्राय
(ख) मध्यमपुत्राय
(ग) वृद्धाय
(घ) ज्येष्ठपुत्राय
Answer: (ग) वृद्धाय
Teacher's Note:
a) इदं वाक्यं वृद्धः पुत्रान् प्रति वदति, अतः 'अहम्' वृद्धाय प्रयुक्तम्।
b) सर्वनामपदस्य प्रश्ने वक्ता कः इति प्रथमं पश्यत।
(iii) ‘कुरुत’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? [1 Mark]
(क) पुत्राः
(ख) यूयम्
(ग) बुद्धिमन्तः
(घ) प्रयासम्
Answer: (ख) यूयम्
Teacher's Note:
a) 'कुरुत' मध्यमपुरुषस्य बहुवचनम् अस्ति, अतः कर्ता 'यूयम्' भवति।
b) 'प्रयासम्' कर्मपदम् अस्ति, कर्तृपदं न।
‘ख’ खण्डः
रचनात्मकं कार्यम् (15 अङ्काः)
2. अ भवान् तिलकनगरवासी आदित्यराजः। भवतः क्षेत्रे अस्वच्छतायाः मशकानां च महती समस्या अस्ति। अतः मञ्जूषायां दत्तानां पदानां सहायतया समस्यानिवारणार्थं नगरपालिका-अध्यक्षं प्रति प्रार्थनापत्रं लिखतु। [5 Marks]
मञ्जूषा
मशकाः, रोगाः, रात्रौ, स्वच्छतायाः अभावः, वीथिषु, जलसङ्ग्रहः, जनजागरणम्, स्वच्छतायै, कर्मकराः, अवकरः, स्थाने-स्थाने, वर्धमानाः, उपायाः, निरीक्षणम्।
Answer: परीक्षाभवनम्
दिनाङ्कः - 15 मार्च, 20XX
सेवायाम्,
माननीयः अध्यक्षमहोदयः,
नगरपालिका, तिलकनगरम्।
विषयः - अस्वच्छतायाः मशकानां च समस्यानिवारणार्थं प्रार्थनापत्रम्।
महोदय,
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् अहं तिलकनगरवासी आदित्यराजः अस्मि। अस्माकं क्षेत्रे स्वच्छतायाः अभावः वर्तते। वीथिषु स्थाने-स्थाने अवकरः दृश्यते। मार्गेषु जलसङ्ग्रहः अपि भवति। अतः अत्र मशकाः वर्धमानाः सन्ति। रात्रौ मशकाः जनान् पीडयन्ति। एतेन अनेके रोगाः अपि प्रसरन्ति।
अतः भवन्तं प्रार्थये यत् भवान् स्वच्छतायै कर्मकरान् प्रेषयतु, स्वयं च क्षेत्रस्य निरीक्षणं करोतु। मशकानां निवारणाय उचिताः उपायाः क्रियन्ताम्। जनजागरणम् अपि करणीयम्।
धन्यवादसहितम्।
भवदीयः,
आदित्यराजः
तिलकनगरम्
Teacher's Note:
a) पत्रस्य प्रारूपम् (सेवायाम्, विषयः, सम्बोधनम्, निवेदनम्, भवदीयः, नाम, दिनाङ्कः) अवश्यं लेखनीयम्।
b) मञ्जूषायाः पदानि विभक्तिपरिवर्तनं कृत्वा अपि प्रयोक्तुं शक्यन्ते।
c) समस्या तस्याः निवारणस्य उपायाः च स्पष्टरूपेण लेखनीयाः।
अथवा
आ भवती देवयानी। भवत्याः सखी प्रज्ञा राज्यस्तरे दशमकक्षायां प्रथमं स्थानं प्राप्तवती अतः तस्यै शुभकामनार्थं मञ्जूषायां दत्तानां पदानां सहायतया तां प्रति पत्रं लिखतु। [5 Marks]
मञ्जूषा
परिणामः, परिश्रमस्य, हर्षस्य, वर्धापनानि, छात्राः, ज्ञात्वा, उज्ज्वलभविष्यम्, समाचारपत्रे, आशीर्वादः, प्रशंसाम्, ख्यातिम्, आदर्शः, प्रेरणा, प्रसन्नः।
Answer: परीक्षाभवनम्
दिनाङ्कः - 15 मार्च, 20XX
प्रिय सखि प्रज्ञे,
सस्नेहं नमः।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। अद्य अहं समाचारपत्रे पठितवती यत् त्वं राज्यस्तरे दशमकक्षायां प्रथमं स्थानं प्राप्तवती। इदं ज्ञात्वा मम हर्षस्य सीमा नास्ति। एषः तव परिश्रमस्य एव परिणामः अस्ति। विद्यालये सर्वे छात्राः शिक्षकाः च तव प्रशंसां कुर्वन्ति। त्वं सर्वत्र ख्यातिं प्राप्तवती। त्वं सर्वेषां छात्राणां कृते आदर्शः प्रेरणा च असि। मम पिता अपि प्रसन्नः अस्ति। तस्य आशीर्वादः सदा तुभ्यम् अस्ति। मम हार्दिकानि वर्धापनानि स्वीकुरु। अहं तव उज्ज्वलभविष्यं कामये।
तव प्रियसखी,
देवयानी
Teacher's Note:
a) अनौपचारिकपत्रे सम्बोधनम् (प्रिय सखि) अभिवादनं (सस्नेहं नमः) च अवश्यं लेखनीयम्।
b) स्त्रीलिङ्गक्रियापदानि (पठितवती, प्राप्तवती) सावधानतया लेखनीयानि।
c) पत्रस्य अन्ते 'तव प्रियसखी' नाम च लेखनीयम्।
3. अ प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत - [5 Marks]
मञ्जूषा
रेलस्थानकम्, यात्रिणः, रेलयानानि, गच्छन्ति आगच्छन्ति, प्रतीक्षाम्, स्वच्छता, विक्रेतारः, विक्रीणन्ति, सम्मर्दः, वस्तूनि, आसन्देषु, गमनागमनम्, यातायातस्य।
[Figure: एकस्य विशालस्य रेलस्थानकस्य दृश्यम्। मञ्चे (platform) बहवः यात्रिणः सन्ति, केचन स्यूतान् वहन्ति। वामभागे विशालाः स्तम्भाः सन्ति, उपरि छदिः अस्ति। दक्षिणभागे रेलमार्गे नीलवर्णानि रेलयानानि स्थितानि सन्ति।]
Answer:
1. इदं चित्रं रेलस्थानकस्य अस्ति।
2. अत्र बहवः यात्रिणः सन्ति।
3. रेलस्थानके रेलयानानि गच्छन्ति आगच्छन्ति च।
4. केचन यात्रिणः रेलयानस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति।
5. रेलस्थानके महान् सम्मर्दः अस्ति।
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं वाक्यं लघु शुद्धं च भवेत्, वाक्यरचना एव प्रमुखम् उद्देश्यम् अस्ति।
b) प्रतिवाक्यम् अर्धः अङ्कः भावस्य कृते अर्धः अङ्कः च व्याकरणशुद्धतायै अस्ति।
c) कर्तृपदस्य वचनानुसारं क्रियापदं लेखनीयम् (यात्रिणः सन्ति, सम्मर्दः अस्ति)।
अथवा
आ मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां साहाय्येन अधोलिखितं विषयम् अधिकृत्य न्यूनातिन्यूनं पञ्चभिः संस्कृतवाक्यैः एकम् अनुच्छेदं लिखत - [5 Marks]
“खेलनस्य महत्त्वम्”
मञ्जूषा
रुचिः, शरीरस्य विकासः, मानसिकस्वास्थ्यम्, सुदृढम्, स्वस्थमस्तिष्कः, व्यायामः, नीरोगः, रक्तसञ्चालनम्, बाल्यकाले, शरीरम्, रोगाः, मनः प्रसन्नम्, जीवनवृत्तिः।
Answer: खेलनस्य महत्त्वम्
1. जीवने खेलनस्य महत्त्वम् अस्ति।
2. खेलनेन शरीरस्य विकासः भवति, शरीरं च सुदृढं भवति।
3. खेलनम् उत्तमः व्यायामः अस्ति, येन रक्तसञ्चालनं सम्यक् भवति।
4. यः प्रतिदिनं खेलति सः नीरोगः भवति, रोगाः तं न पीडयन्ति।
5. खेलनेन मनः प्रसन्नं भवति, मानसिकस्वास्थ्यं च वर्धते।
6. स्वस्थे शरीरे एव स्वस्थमस्तिष्कः भवति।
7. अतः बाल्यकाले एव छात्राणां खेलने रुचिः भवेत्।
Teacher's Note:
a) न्यूनातिन्यूनं पञ्च शुद्धानि वाक्यानि लेखनीयानि, सर्वाणि विषयेण सम्बद्धानि भवेयुः।
b) मञ्जूषायाः पदानि विभक्तिपरिवर्तनं कृत्वा अपि प्रयोक्तुं शक्यन्ते।
4. अधोलिखितानि वाक्यानि संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत - [5 Marks]
(i) वर्षाकाल में किसान प्रसन्न होते हैं।
Farmers are happy during the rainy season. [1 Mark]
Answer: वर्षाकाले कृषकाः प्रसन्नाः भवन्ति।
Teacher's Note:
a) 'में' इत्यस्य कृते सप्तमीविभक्तिः (वर्षाकाले) प्रयोक्तव्या।
b) कर्ता बहुवचने अस्ति, अतः क्रियापदम् अपि बहुवचने (भवन्ति)।
(ii) पौष्टिकभोजन स्वस्थशरीर की कुंजी है।
Nutritious food is the key to a healthy body. [1 Mark]
Answer: पौष्टिकं भोजनं स्वस्थशरीरस्य कुञ्चिका अस्ति।
Teacher's Note:
a) 'की' इत्यस्य कृते षष्ठीविभक्तिः (स्वस्थशरीरस्य) प्रयोक्तव्या।
b) 'कुंजी' इत्यस्य संस्कृतपदं 'कुञ्चिका' अस्ति।
(iii) प्राचीनकाल में भी भारत ज्ञान और धन-धान्य से समृद्ध था।
Even in ancient times, India was prosperous in knowledge and wealth. [1 Mark]
Answer: प्राचीनकाले भारतं ज्ञानेन धन-धान्येन च समृद्धम् आसीत्।
Teacher's Note:
a) 'से' इत्यस्य कृते तृतीयाविभक्तिः (ज्ञानेन, धन-धान्येन) प्रयोक्तव्या।
b) भूतकालाय 'आसीत्' इति क्रियापदं लेखनीयम्।
(iv) आप सफलता के लिए कठिन परिश्रम कीजिए।
Work hard for success. [1 Mark]
Answer: भवान् सफलतायै कठिनं परिश्रमं करोतु।
Teacher's Note:
a) 'के लिए' इत्यस्य कृते चतुर्थीविभक्तिः (सफलतायै) प्रयोक्तव्या।
b) 'भवान्' इत्यनेन सह प्रथमपुरुषस्य लोट्लकारः (करोतु) प्रयुज्यते।
(v) कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानव की बड़ी सहायिका होगी।
Artificial intelligence will be a great helper to humans. [1 Mark]
Answer: कृत्रिमा बुद्धिमत्ता मानवस्य महती सहायिका भविष्यति।
Teacher's Note:
a) 'बुद्धिमत्ता' स्त्रीलिङ्गम् अस्ति, अतः विशेषणे अपि स्त्रीलिङ्गम् (कृत्रिमा, महती)।
b) भविष्यत्काले 'भविष्यति' इति लृट्लकारस्य प्रयोगः करणीयः।
‘ग’ खण्डः
अनुप्रयुक्तव्याकरणम् (25 अङ्काः)
5. अ अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत- [4 Marks]
(i) सम्यक् + नेता एव राष्ट्रोन्नत्यै प्रयतते। [1 Mark]
Answer: सम्यग्नेता
Teacher's Note:
a) पदान्ते स्थितस्य 'क्' इत्यस्य स्थाने 'ग्' भवति (जश्त्वसन्धिः)।
b) 'सम्यक्' + 'नेता' इति योजने 'सम्यग्नेता' इति रूपं भवति।
(ii) तत्रत्यः कर्मचारी समागत्य न्यवेदयत्। [1 Mark]
Answer: नि + अवेदयत्
Teacher's Note:
a) 'इ' इत्यस्य परे असवर्णः स्वरः (अ) अस्ति, अतः 'इ' स्थाने 'य्' भवति (यण्सन्धिः)।
b) सन्धिच्छेदे '+' चिह्नं स्पष्टं लेखनीयम्।
(iii) एक एव खगो मानी वने वसति चातकः। [1 Mark]
Answer: एकः + एव
Teacher's Note:
a) अकारात् परस्य विसर्गस्य लोपः भवति यदि परे 'अ' विना अन्यः स्वरः स्यात् (विसर्गसन्धिः)।
b) अतः 'एक एव' इत्यस्य विच्छेदः 'एकः + एव' भवति।
(iv) सिंहः वा स्यात् अथवा अन्यः कः + अपि। [1 Mark]
Answer: कोऽपि
Teacher's Note:
a) 'अः' इत्यस्य परे 'अ' भवति चेत् विसर्गस्य 'ओ' भवति, परस्य 'अ' स्थाने च अवग्रहः (ऽ) लिख्यते।
b) अवग्रहचिह्नं (ऽ) न त्यक्तव्यम्।
अथवा
आ अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत- [4 Marks]
(i) यत् + मानुषाद् अपि विभेषि। [1 Mark]
Answer: यन्मानुषाद्
Teacher's Note:
a) पदान्ते 'त्' इत्यस्य परे अनुनासिकवर्णः (म) अस्ति, अतः 'त्' स्थाने 'न्' भवति (अनुनासिकसन्धिः)।
b) अतः 'यत् + मानुषाद्' इत्यस्य 'यन्मानुषाद्' भवति।
(ii) अश्वश्चेद् धावने वीरः [1 Mark]
Answer: अश्वः + चेद्
Teacher's Note:
a) विसर्गस्य परे 'च' अस्ति चेत् विसर्गस्य स्थाने 'श्' भवति (विसर्गसन्धिः)।
b) विच्छेदे प्रथमपदे विसर्गः (अश्वः) अवश्यं लेखनीयः।
(iii) अस्ति देउलाख्यो ग्रामः। [1 Mark]
Answer: देउलाख्यः + ग्रामः
Teacher's Note:
a) 'अः' इत्यस्य परे मृदुव्यञ्जनम् (ग) अस्ति चेत् विसर्गस्य 'ओ' भवति (विसर्गसन्धिः)।
b) अतः 'देउलाख्यो ग्रामः' इत्यस्य विच्छेदः 'देउलाख्यः + ग्रामः' भवति।
(iv) द्वौ + अपि गृहमागच्छतः। [1 Mark]
Answer: द्वावपि
Teacher's Note:
a) 'औ' इत्यस्य परे स्वरः अस्ति चेत् 'औ' स्थाने 'आव्' भवति (अयादिसन्धिः)।
b) द्वौ + अपि = द्वाव् + अपि = द्वावपि।
6. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत - [4 Marks]
(i) तदेवाहुः महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः। [1 Mark]
(क) महान् आत्मा येषां ते
(ख) महान् आत्मा
(ग) महान् आत्मानः
(घ) महान् आत्मा ते
Answer: (क) महान् आत्मा येषां ते
Teacher's Note:
a) अत्र बहुव्रीहिसमासः अस्ति, यत्र अन्यपदस्य (जनानाम्) अर्थः प्रधानः भवति।
b) बहुव्रीहिविग्रहे 'यस्य/येषां ... सः/ते' इति रूपं भवति।
(ii) रिक्तोऽसि यत् जलद ! सैव तवोत्तमा श्रीः। [1 Mark]
(क) जलेन दीयते इति
(ख) जलाय ददाति इति
(ग) जलं ददाति इति
(घ) जले दीव्यति इति
Answer: (ग) जलं ददाति इति
Teacher's Note:
a) 'जलद' (मेघ) इति उपपदतत्पुरुषसमासः अस्ति।
b) यः जलं ददाति सः जलदः, अतः विग्रहे द्वितीयाविभक्तिः (जलम्) भवति।
(iii) प्रस्तरतले लतातरुगुल्मा नो भवन्तु पिष्टाः। [1 Mark]
(क) लताः च तरुगुल्माः च
(ख) लता च तरू च गुल्माः
(ग) लता इव तरुगुल्माः
(घ) लताः च तरवः च गुल्माः च
Answer: (घ) लताः च तरवः च गुल्माः च
Teacher's Note:
a) अत्र इतरेतरद्वन्द्वसमासः अस्ति, यत्र सर्वाणि पदानि प्रधानानि भवन्ति।
b) विग्रहे प्रत्येकं पदं बहुवचने 'च' इत्यनेन सह लिख्यते।
(iv) वानरः - (सगर्वम्) अतएव कथयामि यत् अहमेव योग्यः। [1 Mark]
(क) सह गर्वम्
(ख) गर्वेण सह
(ग) गर्वस्य अभावः
(घ) गर्वस्य पश्चात्
Answer: (ख) गर्वेण सह
Teacher's Note:
a) 'सगर्वम्' अव्ययीभावसमासः अस्ति, 'सह' इत्यस्य योगे तृतीयाविभक्तिः भवति।
b) अतः विग्रहः 'गर्वेण सह' इति भवति।
7. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत - [4 Marks]
(i) त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्। [1 Mark]
(क) परुष + त्व
(ख) परुष + तल्
(ग) परुष + टाप्
(घ) परुष + ङीप्
Answer: (ग) परुष + टाप्
Teacher's Note:
a) 'परुषा' इति स्त्रीलिङ्गरूपम् अकारान्तात् 'टाप्' प्रत्ययेन भवति।
b) 'परुषाम्' वाचम् (स्त्रीलिङ्गम्) इत्यस्य विशेषणम् अस्ति।
(ii) सर्वेषामेव मत्कृते महत् + त्व विद्यते यथासमयम्। [1 Mark]
(क) महत्वम्
(ख) महत्त्वम्
(ग) महत्ता
(घ) महत्वभूतः
Answer: (ख) महत्त्वम्
Teacher's Note:
a) 'त्व' प्रत्ययान्तं पदं नपुंसकलिङ्गे भवति।
b) 'महत्' इत्यस्य 'त्' 'त्व' इत्यस्य 'त्' च मिलित्वा 'त्त्व' भवति, 'महत्वम्' इति अशुद्धम्।
(iii) गिरां सन्दर्भोऽयं प्रथममवतीर्णो वसुमतीम्। [1 Mark]
(क) वसु + मतुप्
(ख) वसु + ठक्
(ग) वसु + तल्
(घ) वसुमत् + टाप्
Answer: (क) वसु + मतुप्
Teacher's Note:
a) 'वसु' इत्यस्मात् 'मतुप्' प्रत्ययेन 'वसुमत्' इति पदं भवति।
b) 'वसुमत्' स्त्रीलिङ्गे 'ङीप्' योगेन 'वसुमती' भवति, 'टाप्' योगेन न।
(iv) किं न श्रुता त्वया पञ्चतन्त्रोक्तिः। [1 Mark]
(क) श्रु + टाप्
(ख) श्रु + ठक्
(ग) श्रु + त्व
(घ) श्रु+ क्त
Answer: (घ) श्रु+ क्त
Teacher's Note:
a) 'श्रुत' इति पदं धातोः 'क्त' प्रत्ययेन भवति।
b) 'टाप्' प्रत्ययः धातोः परं न भवति, अतः (क) अशुद्धम्।
8. वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखित-वाक्यानि पुनः लिखत - [3 Marks]
(i) बालकैः --------------- गीयन्ते। [1 Mark]
(क) कविता
(ख) कविताम्
(ग) कविताः
(घ) कवितया
Answer: (ग) कविताः
Teacher's Note:
a) कर्मवाच्ये कर्म प्रथमाविभक्तौ भवति, क्रिया च कर्मानुसारं भवति।
b) 'गीयन्ते' बहुवचनम् अस्ति, अतः कर्म 'कविताः' (प्रथमाबहुवचनम्)।
(ii) मया कदापि असत्यं न -------------। [1 Mark]
(क) वदामि
(ख) उद्यते
(ग) वद्यते
(घ) वदति
Answer: (ख) उद्यते
Teacher's Note:
a) 'मया' तृतीयाविभक्तौ कर्ता अस्ति, अतः कर्मवाच्यस्य क्रियापदम् अपेक्षितम्।
b) 'वद्' धातोः कर्मवाच्ये 'उद्यते' इति रूपं भवति।
(iii) --------------- कार्याणि समयेन सम्पाद्यन्ते। [1 Mark]
(क) अस्माभिः
(ख) वयम्
(ग) यूयम्
(घ) ते
Answer: (क) अस्माभिः
Teacher's Note:
a) 'सम्पाद्यन्ते' कर्मवाच्यस्य क्रिया अस्ति, अतः कर्ता तृतीयाविभक्तौ भवति।
b) विकल्पेषु केवलम् 'अस्माभिः' तृतीयाविभक्तौ अस्ति।
9. कालबोधकशब्दैः अधोलिखित-दिनचर्यां पूरयत- [4 Marks]
अद्यतन-कार्यक्रमेषु सर्वप्रथमं प्रातः (i) -------------- (4:30) वादने ध्यानस्य अभ्यासः अस्ति, तदनन्तरं (ii) --------- (05:45) वादने प्रार्थनासभा निश्चिता अस्ति। तत्पश्चात् (iii) ------- (7:15) वादने क्रीडाः, (iv) ----------- (9:00) वादने च प्रतियोगिताः आरम्भाः भविष्यन्ति।
Answer:
(i) सार्ध-चतुर्वादने
(ii) पादोन-षड्वादने
(iii) सपाद-सप्तवादने
(iv) नववादने
Teacher's Note:
a) 30 निमेषाः अधिकाः चेत् 'सार्ध', 15 निमेषाः अधिकाः चेत् 'सपाद', 15 निमेषाः न्यूनाः चेत् 'पादोन' इति प्रयुज्यते।
b) 05:45 इत्यत्र 'पादोन' षड्वादनस्य कृते प्रयुक्तम्, न तु पञ्चवादनस्य कृते।
c) पूर्णघण्टायाः कृते केवलं सङ्ख्या + 'वादने' (नववादने) लिख्यते।
10. मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत - [3 Marks]
मञ्जूषा
तर्हि, सहसा, वृथा।
(i) केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद् -------। [1 Mark]
Answer: वृथा
Teacher's Note:
a) 'वृथा' इत्यस्य अर्थः 'व्यर्थम्' अस्ति।
b) केचन मेघाः वर्षन्ति, केचन तु व्यर्थं गर्जन्ति इति भावः।
(ii) यदि अहं कृष्णवर्णः ----------- त्वं किं गौराङ्गः? [1 Mark]
Answer: तर्हि
Teacher's Note:
a) 'यदि' इत्यनेन सह 'तर्हि' इत्यस्य प्रयोगः भवति।
b) 'यदि ... तर्हि' इति युग्मं स्मरणीयम्।
(iii) गमनकाले मार्गे --------- सिंहः आगतः। [1 Mark]
Answer: सहसा
Teacher's Note:
a) 'सहसा' इत्यस्य अर्थः 'अकस्मात्' अस्ति।
b) मार्गे सिंहस्य आगमनम् अकस्मात् घटना अस्ति, अतः 'सहसा' उचितम्।
11. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कित-अशुद्धपदाय उचितपदं चित्वा वाक्यानि पुनः लिखत - [3 Marks]
(i) यूयम् अधुना कुत्र गच्छसि? [1 Mark]
(क) गच्छन्ति
(ख) गच्छथः
(ग) गच्छथ
(घ) गच्छामः
Answer: (ग) गच्छथ
Teacher's Note:
a) 'यूयम्' मध्यमपुरुषस्य बहुवचनम् अस्ति, अतः क्रिया अपि मध्यमपुरुष-बहुवचने (गच्छथ)।
b) शुद्धवाक्यम् - यूयम् अधुना कुत्र गच्छथ?
(ii) गतवर्षे अहं परीक्षां न लिखेयम्। [1 Mark]
(क) लेखिष्यामि
(ख) लिखामि
(ग) लिखानि
(घ) अलिखम्
Answer: (घ) अलिखम्
Teacher's Note:
a) 'गतवर्षे' भूतकालं सूचयति, अतः लङ्लकारस्य रूपम् (अलिखम्) अपेक्षितम्।
b) 'अहम्' इत्यनेन सह उत्तमपुरुष-एकवचनं भवति।
(iii) लताभिः शुष्कपत्राणि पतन्ति। [1 Mark]
(क) लताः
(ख) लताभ्यः
(ग) लतायै
(घ) लतासु
Answer: (ख) लताभ्यः
Teacher's Note:
a) वृक्षात्/लतायाः पतनम् इति अपादानस्य भावः, अतः पञ्चमीविभक्तिः भवति।
b) 'लता' इत्यस्य पञ्चमीबहुवचनं 'लताभ्यः' अस्ति।
‘घ’ खण्डः
पठितावबोधनम् (30 अङ्काः)
12. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत - [5 Marks]
तस्यामेव रात्रौ तस्मिन् गृहे कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः। तत्र निहितामेकां मञ्जूषाम् आदाय पलायितः। चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धऽतिथिः चौरशङ्कया तमन्वधावत् अगृह्णाच्च, परं विचित्रमघटत। चौरः एव उच्चैः क्रोशितुम् आरभत- ‘चौरोऽयम्, चौरोऽयम्' इति। तस्य तारस्वरेण प्रबुद्धाः ग्रामवासिनः स्वगृहाद् निष्क्रम्य तत्रागच्छन् वराकमतिथिमेव च चौरं मत्वाऽभर्त्सयन्। यद्यपि ग्रामस्य आरक्षी एव चौर आसीत्। तत्क्षणमेव रक्षापुरुषः तम् अतिथिं चौरोऽयम् इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्षिपत्। अग्रिमे दिने स आरक्षी चौर्याभियोगे तं न्यायालयं नीतवान्।
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) आरक्षी चौर्याभियोगे कं न्यायालयं नीतवान्? [½ Mark]
Answer: अतिथिम् / चौरम्
Teacher's Note:
a) 'कम्' इति प्रश्ने द्वितीयाविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
b) गद्यांशस्य अन्तिमे वाक्ये 'तम्' पदम् अतिथये प्रयुक्तम् अस्ति।
(ii) चौरः काम् आदाय पलायितः? [½ Mark]
Answer: मञ्जूषाम्
Teacher's Note:
a) "तत्र निहितामेकां मञ्जूषाम् आदाय पलायितः" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'काम्' स्त्रीलिङ्गे द्वितीयाविभक्तिः, अतः उत्तरम् अपि तथैव।
(iii) वस्तुतः चौरः कः आसीत्? [½ Mark]
Answer: आरक्षी
Teacher's Note:
a) "यद्यपि ग्रामस्य आरक्षी एव चौर आसीत्" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) अतिथिः चौरः न आसीत्, एषः सामान्यः दोषः।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) अतिथिः केन प्रबुद्धः? [1 Mark]
Answer: अतिथिः चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धः।
Teacher's Note:
a) 'केन' इति प्रश्ने तृतीयाविभक्तिः (पादध्वनिना) प्रयोक्तव्या।
b) पूर्णवाक्ये कर्तृपदं क्रियापदं च लेखनीयम्।
(ii) किं विचित्रम् अघटत? [1 Mark]
Answer: विचित्रम् अघटत यत् चौरः एव उच्चैः क्रोशितुम् आरभत - ‘चौरोऽयम्, चौरोऽयम्' इति।
Teacher's Note:
a) चौरः स्वयम् एव 'चौरोऽयम्' इति क्रोशति, इदमेव विचित्रम्।
b) उत्तरे 'यत्' इति अव्ययस्य प्रयोगः करणीयः।
(iii) ग्रामवासिनः किम् अकुर्वन्? [1 Mark]
Answer: ग्रामवासिनः वराकम् अतिथिम् एव चौरं मत्वा अभर्त्सयन्।
Teacher's Note:
a) 'मत्वा' 'अभर्त्सयन्' इति पदद्वयम् उत्तरे अवश्यं लेखनीयम्।
b) ग्रामवासिनः स्वगृहाद् निष्क्रम्य तत्र आगच्छन् इति अपि लेखितुं शक्यते।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘ग्रामवासिनः’ इति पदस्य विशेषणपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत। [1 Mark]
Answer: प्रबुद्धाः
Teacher's Note:
a) "प्रबुद्धाः ग्रामवासिनः" इति पदयोः लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि समानानि सन्ति।
b) विशेषणं विशेष्यस्य गुणं बोधयति।
(ii) ‘प्रविश्य’ इत्यस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम् [1 Mark]
Answer: निष्क्रम्य
Teacher's Note:
a) 'प्रविश्य' (अन्तः गत्वा) इत्यस्य विपरीतार्थः 'निष्क्रम्य' (बहिः गत्वा) अस्ति।
b) द्वे अपि पदे ल्यप्-प्रत्ययान्ते स्तः।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) “तस्य तारस्वरेण प्रबुद्धाः ग्रामवासि...” अत्र ‘तस्य’ इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: चौराय
Teacher's Note:
a) चौरः एव उच्चैः क्रोशितुम् आरभत, अतः 'तस्य' चौराय प्रयुक्तम्।
b) 'कस्मै' इति प्रश्ने चतुर्थीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) ‘प्राक्षिपत्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत। [1 Mark]
Answer: रक्षापुरुषः
Teacher's Note:
a) "रक्षापुरुषः तम् अतिथिं ... कारागृहे प्राक्षिपत्" इति वाक्ये कर्ता 'रक्षापुरुषः' अस्ति।
b) 'अतिथिम्' कर्मपदम् अस्ति, कर्तृपदं न।
13. अधोलिखिते पद्ये पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत - [5 Marks]
क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां, देहस्थितो देहविनाशनाय।
यथास्थितः काष्ठगतो हि वह्निः, स एव वह्निर्दहते शरीरम्॥
पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।
पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता॥
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) नराणां प्रथमः शत्रुः कः मन्यते? [½ Mark]
Answer: क्रोधः
Teacher's Note:
a) "क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणाम्" इति पङ्क्तौ उत्तरम् अस्ति।
b) उत्तरं प्रथमाविभक्तौ 'क्रोधः' इति लेखनीयम्।
(ii) बाल्ये विद्याधनं कः ददाति? [½ Mark]
Answer: पिता
Teacher's Note:
a) "पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्" इति पङ्क्तौ उत्तरम् अस्ति।
b) 'यच्छति' 'ददाति' इति द्वयोः अर्थः समानः अस्ति।
(iii) क्रोधः कुत्र स्थितः भवति? [½ Mark]
Answer: शरीरे / देहे
Teacher's Note:
a) 'देहस्थितः' इति पदात् उत्तरं प्राप्यते।
b) 'कुत्र' इति प्रश्ने सप्तमीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) क्रोधः मानवशरीरे किमर्थं तिष्ठति? [1 Mark]
Answer: क्रोधः देहविनाशाय मानवशरीरे तिष्ठति।
Teacher's Note:
a) 'किमर्थम्' इति प्रश्ने चतुर्थीविभक्तिः (देहविनाशाय) प्रयोक्तव्या।
b) यथा काष्ठगतः वह्निः काष्ठं दहति तथा क्रोधः शरीरं दहति।
(ii) का उक्तिः पितरं प्रति कृतज्ञता भवति? [1 Mark]
Answer: "पिताऽस्य किं तपस्तेपे" इति उक्तिः पितरं प्रति कृतज्ञता भवति।
Teacher's Note:
a) श्लोकस्य चतुर्थचरणात् उक्तिः उद्धरणचिह्नयोः मध्ये लेखनीया।
b) उक्तेः अनन्तरम् 'इति' पदस्य प्रयोगः करणीयः।
(iii) पिता कस्मै विद्याधनं ददाति? [1 Mark]
Answer: पिता पुत्राय विद्याधनं ददाति।
Teacher's Note:
a) 'कस्मै' इति प्रश्ने चतुर्थीविभक्तिः (पुत्राय) प्रयोक्तव्या।
b) पूर्णवाक्ये कर्ता कर्म क्रिया च लेखनीयानि।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) “पिताऽस्य किं तपस्तेपे।” अत्र ‘अस्य’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: पुत्राय
Teacher's Note:
a) जनाः पुत्रं दृष्ट्वा वदन्ति "अस्य पिता किं तपः तेपे", अतः 'अस्य' पुत्राय प्रयुक्तम्।
b) 'कस्मै' इति प्रश्ने चतुर्थीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) ‘अग्निः’ इति पदस्य पर्यायपदं चित्वा लिखत। [1 Mark]
Answer: वह्निः
Teacher's Note:
a) 'अग्निः' 'वह्निः' इति द्वयोः अर्थः समानः अस्ति।
b) "काष्ठगतो हि वह्निः" इति पङ्क्तौ पदं प्राप्यते।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) 'शत्रुः प्रथमो' अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्? [1 Mark]
Answer: शत्रुः
Teacher's Note:
a) 'प्रथमः' विशेषणम् अस्ति, 'शत्रुः' च विशेष्यम्।
b) विशेष्यं तत् पदं यस्य गुणः विशेषणेन बोध्यते।
(ii) 'यच्छति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: पिता
Teacher's Note:
a) "पिता यच्छति पुत्राय" इति वाक्ये कर्ता 'पिता' अस्ति।
b) 'पुत्राय' सम्प्रदानम् अस्ति, कर्तृपदं न।
14. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत - [5 Marks]
रामः - एषः भवतोः सौन्दर्यावलोकजनितेन कौतुहलेन पृच्छामि, क्षत्रियकुल-पितामहयोः सूर्यचन्द्रयोः को वा भवतोर्वंशस्य कर्ता?
लवः - भगवन् सहस्रदीधितिः ।
रामः - कथमस्मतसमानाभिजनौ संवृत्तौ?
विदूषकः - किं द्वयोरप्येकमेव प्रतिवचनम?
लवः - भ्रातरावावां सोदर्यौ।
रामः - समरूपः शरीरसन्निवेशः। वयसस्तु न किञ्चिदन्तरम्।
लवः - आवां यमलौ
रामः - सम्प्रति युज्यते। किं नामधेयम?
लवः - आर्यस्य वन्दनायां लव इत्यात्मानं श्रावयामि (कुशं निर्दिश्य) आर्योऽपि गुरुचरणवन्दनायाम्-
कुशः - अहमपि कुश इत्यात्मानं श्रावयामि।
रामः - अहो! उदात्तरम्यः समुदाचारः। किं नामधेयो भवतोर्गुरुः?
लवः - ननु भगवान वाल्मीकिः।
रामः - केन सम्बन्धेन?
लवः - उपनयनोपदेशेन।
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) क्षत्रियकुलपितामहौ कौ स्तः? [½ Mark]
Answer: सूर्यचन्द्रौ
Teacher's Note:
a) "क्षत्रियकुल-पितामहयोः सूर्यचन्द्रयोः" इति रामस्य कथने उत्तरम् अस्ति।
b) 'कौ' द्विवचनम् अस्ति, अतः उत्तरम् अपि द्विवचने लेखनीयम्।
(ii) अत्र कौ यमलौ स्तः? [½ Mark]
Answer: लवकुशौ
Teacher's Note:
a) लवः वदति "आवां यमलौ", अतः लवः कुशः च यमलौ स्तः।
b) उत्तरं द्विवचने 'लवकुशौ' इति लेखनीयम्।
(iii) लवकुशयोः वंशस्य कर्त्ता कः? [½ Mark]
Answer: सहस्रदीधितिः
Teacher's Note:
a) "भगवन् सहस्रदीधितिः" इति लवस्य उत्तरे पदम् अस्ति।
b) 'सहस्रदीधितिः' इत्यस्य अर्थः सूर्यः अस्ति।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) वाल्मीकिः केन सम्बन्धेन लवकुशयोः गुरुः? [1 Mark]
Answer: वाल्मीकिः उपनयनोपदेशेन लवकुशयोः गुरुः।
Teacher's Note:
a) नाट्यांशस्य अन्तिमे वाक्ये 'उपनयनोपदेशेन' इति पदम् अस्ति।
b) 'केन' इति प्रश्ने तृतीयाविभक्तिः प्रयोक्तव्या।
(ii) कौ भ्रातरौ सोदर्यौ स्तः? [1 Mark]
Answer: लवकुशौ भ्रातरौ सोदर्यौ स्तः।
Teacher's Note:
a) "भ्रातरावावां सोदर्यौ" इति लवस्य कथने उत्तरम् अस्ति।
b) द्विवचनस्य क्रियापदं 'स्तः' लेखनीयम्।
(iii) रामः कीदृशेन कौतुहलेन लवकुशौ पृच्छति? [1 Mark]
Answer: रामः सौन्दर्यावलोकजनितेन कौतुहलेन लवकुशौ पृच्छति।
Teacher's Note:
a) 'सौन्दर्यावलोकजनितेन' इति विशेषणपदम् उत्तरे मुख्यम् अस्ति।
b) पदस्य वर्तनी सावधानतया लेखनीया।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘शिष्टाचारः’ इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: समुदाचारः
Teacher's Note:
a) "उदात्तरम्यः समुदाचारः" इति रामस्य कथने पदम् अस्ति।
b) 'समुदाचारः' इत्यस्य अर्थः शिष्टः व्यवहारः अस्ति।
(ii) ‘श्रावयामि’ इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदं नाट्यांशे प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: अहम्
Teacher's Note:
a) "अहमपि कुश इत्यात्मानं श्रावयामि" इति वाक्ये कर्ता 'अहम्' अस्ति।
b) 'श्रावयामि' उत्तमपुरुष-एकवचनम्, अतः कर्ता 'अहम्'।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(ii) ‘सूर्यः’ इति पदस्य पर्यायपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत। [1 Mark]
Answer: सहस्रदीधितिः
Teacher's Note:
a) 'सहस्रदीधितिः' इत्यस्य अर्थः सहस्रकिरणयुक्तः अर्थात् सूर्यः।
b) "भगवन् सहस्रदीधितिः" इति लवस्य कथने पदम् अस्ति।
(ii) “आवां यमलौ” अत्र ‘आवाम्’ इति सर्वनामपदं काभ्यां प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: लवकुशाभ्याम्
Teacher's Note:
a) लवः स्वस्य कुशस्य च कृते 'आवाम्' इति वदति।
b) 'काभ्याम्' इति प्रश्ने तृतीया/चतुर्थी-द्विवचने उत्तरं लेखनीयम्।
15. रेखाङ्कित-पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत - [4 Marks]
(i) सर्वे प्रकृतिमातरं प्रणमन्ति। [1 Mark]
Answer: सर्वे कां प्रणमन्ति?
Teacher's Note:
a) 'प्रकृतिमातरम्' स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्, अतः प्रश्नवाचकपदं 'काम्' भवति।
b) प्रश्नवाचकपदं रेखाङ्कितपदस्य लिङ्ग-विभक्ति-वचनानुसारं भवेत्।
(ii) गावः गोभिः सह व्रजन्ति। [1 Mark]
Answer: गावः कैः सह व्रजन्ति?
Teacher's Note:
a) 'गोभिः' तृतीया-बहुवचनम्, अतः प्रश्नवाचकपदं 'कैः' भवति।
b) प्रश्नस्य अन्ते प्रश्नचिह्नं (?) लेखनीयम्।
(iii) पतितं वृषभं दृष्ट्वा सुरभिः अश्रूणि मुञ्चति। [1 Mark]
Answer: पतितं वृषभं दृष्ट्वा का अश्रूणि मुञ्चति?
Teacher's Note:
a) 'सुरभिः' स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम्, अतः प्रश्नवाचकपदं 'का' भवति।
b) 'कः' इति पुंलिङ्गरूपं लेखनं सामान्यः दोषः।
(iv) पतङ्गाः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे। [1 Mark]
Answer: के परितः अम्बरपथम् आपेदिरे?
Teacher's Note:
a) 'पतङ्गाः' पुंलिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम्, अतः प्रश्नवाचकपदं 'के' भवति।
b) शेषं वाक्यं यथावत् लेखनीयम्।
16. अ मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखित-श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत - [4 Marks]
निजबुद्ध्या विमुक्ता सा भयाद् व्याघ्रस्य भामिनी।
अन्योऽपि बुद्धिमाँल्लोके मुच्यते महतो भयात्॥
अन्वयः - सा (i) ------------ निजबुद्ध्या व्याघ्रस्य (ii) ------------ विमुक्ता। लोके अन्यः (iii) ----------- अपि महतः भयात् (iv) ------------ ।
मञ्जूषा
मुच्यते, भयात्, भामिनी, बुद्धिमान्।
Answer:
अन्वयः - सा (i) भामिनी निजबुद्ध्या व्याघ्रस्य (ii) भयात् विमुक्ता। लोके अन्यः (iii) बुद्धिमान् अपि महतः भयात् (iv) मुच्यते।
Teacher's Note:
a) 'सा' इत्यस्य विशेष्यं 'भामिनी', 'अन्यः' इत्यस्य विशेष्यं 'बुद्धिमान्' भवति।
b) 'मुच्यते' क्रियापदं वाक्यस्य अन्ते स्थाप्यते।
अथवा
आ मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत - [4 Marks]
कज्ज्वलमलिनं धूमं मुञ्चति शतशकटीयानम्।
वाष्पयानमाला सन्धावति वितरन्ती ध्वानम्॥
यानानां पङ्क्तयो ह्यनन्ताः कठिनं संसरणम्॥
भावार्थः - अस्मिन् श्लोके कविः महानगरस्य जीवनस्य व्यस्ततायाः प्रदूषणस्य च विषये कथयति यत् महानगरेषु शतशः (i) ------- कृष्णवर्णं धूम्रं विसृजन्ति, रेलयानानि (ii) ------- कुर्वन्ति धावन्ति च। अत्र यानानां पङ्क्तयः (iii) ----------- सन्ति येन चलनं महत् (iv) ---------- वर्तते।
मञ्जूषा
ध्वनिम्, कठिनम्, यानानि, अनन्ताः।
Answer:
भावार्थः - अस्मिन् श्लोके कविः महानगरस्य जीवनस्य व्यस्ततायाः प्रदूषणस्य च विषये कथयति यत् महानगरेषु शतशः (i) यानानि कृष्णवर्णं धूम्रं विसृजन्ति, रेलयानानि (ii) ध्वनिं कुर्वन्ति धावन्ति च। अत्र यानानां पङ्क्तयः (iii) अनन्ताः सन्ति येन चलनं महत् (iv) कठिनम् वर्तते।
Teacher's Note:
a) 'शतशकटीयानम्' इत्यस्य भावः 'शतशः यानानि' इति, 'वितरन्ती ध्वानम्' इत्यस्य भावः 'ध्वनिं कुर्वन्ति' इति।
b) 'अनन्ताः' 'कठिनम्' च श्लोकस्य तृतीयपङ्क्तेः पदानि सन्ति।
17. अधोलिखित-कथांशं समुचित-क्रमेण लिखत - [4 Marks]
(i) रुदती सुरभिं दृष्ट्वा सुराधिपः तामपृच्छत्।
(ii) सा अकथयत् - अहं पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा रोदिमि।
(iii) स्वपुत्रं पतितं दृष्ट्वा सर्वधेनूनां माता सुरभिः अरोदत्।
(iv) अयि शुभे! किमेवं रोदिषि?
(v) दुर्बलः बलीवर्दः गन्तुमशक्तः भूमौ अपतत्।
(vi) सः कृषकः कर्षणविमुखः सन् बलीवर्दौ नीत्वा गृहम् अगच्छत्।
(vii) अचिरादेव तत्र चण्डवातेन मेघरवैश्च प्रवर्षः समजायत।
(viii) कृषकः तं दुर्बलं वृषभं तोदनेन नुद्यमानः अवर्तत।
Answer:
1. कृषकः तं दुर्बलं वृषभं तोदनेन नुद्यमानः अवर्तत।
2. दुर्बलः बलीवर्दः गन्तुमशक्तः भूमौ अपतत्।
3. स्वपुत्रं पतितं दृष्ट्वा सर्वधेनूनां माता सुरभिः अरोदत्।
4. रुदतीं सुरभिं दृष्ट्वा सुराधिपः तामपृच्छत्।
5. अयि शुभे! किमेवं रोदिषि?
6. सा अकथयत् - अहम् पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा रोदिमि।
7. अचिरादेव तत्र चण्डवातेन मेघरवैश्च प्रवर्षः समजायत।
8. सः कृषकः कर्षणविमुखः सन् बलीवर्दौ नीत्वा गृहम् अगच्छत्।
Teacher's Note:
a) क्रमः - (viii), (v), (iii), (i), (iv), (ii), (vii), (vi)।
b) प्रत्येकं शुद्धवाक्याय अर्धः अङ्कः अस्ति, अतः वाक्यानि पूर्णरूपेण लेखनीयानि।
c) कथा कृषकस्य व्यवहारात् आरभ्य वृष्टेः अनन्तरं गृहगमनेन समाप्यते।
18. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थं चित्वा लिखत- [3 Marks]
(i) वने करी च सिंहस्य बलं जानाति। [1 Mark]
(क) करः
(ख) गजः
(ग) व्याघ्रः
(घ) काकः
Answer: (ख) गजः
Teacher's Note:
a) 'करी' (करः शुण्डः अस्य अस्ति) इत्यस्य अर्थः गजः अस्ति।
b) 'करः' (हस्तः) इति विकल्पः भ्रमं जनयति, सावधानाः भवत।
(ii) भृङ्गाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते। [1 Mark]
(क) भानुः
(ख) पुष्पाणि
(ग) आम्राणि
(घ) भ्रमराः
Answer: (घ) भ्रमराः
Teacher's Note:
a) 'भृङ्गाः' इत्यस्य अर्थः भ्रमराः अस्ति।
b) 'रसालमुकुलानि' आम्रमञ्जर्यः सन्ति, तत्र भ्रमराः आश्रयं लभन्ते।
(iii) सः केनापि प्रकारेण परैः न परिभूयते। [1 Mark]
(क) पक्षैः
(ख) पक्षिभिः
(ग) परकीयैः
(घ) नृपैः
Answer: (ग) परकीयैः
Teacher's Note:
a) अत्र 'परैः' इत्यस्य अर्थः अन्यैः अर्थात् परकीयैः अस्ति।
b) 'न परिभूयते' इत्यस्य अर्थः 'अन्यैः न पराजीयते' इति, अतः प्रसङ्गानुसारम् 'परकीयैः' उचितम्।
CBSE Class 10 Sanskrit Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download & Sample Question Papers for Class 10 Sanskrit
Class 10 Sanskrit CBSE Class 10 Sanskrit Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download PDF Download Guide
Explore downloadable sample sets for Class 10 Sanskrit. Utilizing the CBSE Class 10 Sanskrit Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download allows learners to gauge exam readiness and master official CBSE assessment structures.
Maximize Your Scores with Model Papers
- Curriculum Insights: Clarify chapter-wise weightage rules and question trends across Class 10.
- Gap Analysis: Check performance drops across sets to isolate specific Class 10 Sanskrit topics needing extra attention.
- Time Efficiency: Working through objective and descriptive problems builds critical pacing to finish exams comfortably.
How to Analyze Your Performance in CBSE Class 10 Sanskrit Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download
- Verify Answers: Compare your responses against professional teacher solutions provided in the sample paper keys.
- Error Analysis: Class 10 learners must review incorrect answers carefully to understand underlying mistakes.
- Concept Reinforcement: Consult the official NCERT book for Class 10 Sanskrit when stuck before re-attempting problems.
FAQs
You can download the complete PDF for CBSE Class 10 Sanskrit Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download for free from StudiesToday.com. Our resources for Class 10 Sanskrit are updated for the latest academic session and follow the official exam pattern.
Yes, CBSE Class 10 Sanskrit Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download comes with detailed, teacher-verified solutions. We have provided step-by-step answers for Sanskrit to help students of Class 10 understand correct methodology and marking scheme.
Practicing this Sanskrit paper helps in time management and identifying important topics. For Class 10, solving mock papers is the best way to gain confidence and reduce exam-day anxiety.
Yes, all our study materials for Class 10 Sanskrit are provided in a mobile-friendly PDF format. You can easily download CBSE Class 10 Sanskrit Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download on your mobile device.