Sample Question Papers for Class 10 Sanskrit Communicative
Review targeted exam resources with the CBSE Class 10 Sanskrit Communicative Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download. Built according to official CBSE standards for the 2026-27 academic year, these downloadable Class 10 Sanskrit Communicative sample papers support effective revision and performance tracking.
Practice Class 10 Sanskrit Communicative Exam Papers
Navigate directly to the solved Sanskrit Communicative model papers using the digital viewer below. Each practice set includes detailed solutions, allowing students to instantly cross-check their work and identify areas requiring further revision.
‘क’ भागः
अपठितावबोधनम् (10 अङ्काः)
1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत -
श्रमस्य साहसस्य च योग्यः फलितांशः प्राप्यते। यदा भवान् मनसि लक्ष्यं चिन्तयित्वा धैर्यपूर्वकं निजकार्यं करोति तदा अवश्यमेव साफल्यं प्राप्तुं शक्नोति। अतएव कथ्यते- ‘साहसे एव श्रीः प्रतिष्ठिता।’ जीवने लाभालाभयोः विचारं विना परिश्रमः करणीयः। साहसिनः विद्यार्थिनः सदैव कर्मयोगिनः भूत्वा सम्यक्पदम् अलङ्कुर्वन्ति। साहसिनः जनाः सर्वदा सन्मार्गम् अनुसरन्ति। एते एव जनाः राष्ट्रोन्नयने समर्थाः भवन्ति। साहसः एव विपदि अस्माकं कृते उपकारकः भवति। साहसः श्रमः च द्वयोः अपि सामाञ्जस्यम् अनिवार्यम् अस्ति। केवलं भाग्यम् अनुसृत्य यदि उपविश्यते तर्हि साफल्यम् एकः स्वप्नः इव तिष्ठति। अतः आवश्यकता अस्ति यद् देशस्य भाविनः नागरिकाः छात्राः साहसिनः कर्त्तव्यनिष्ठाश्च भवेयुः।
अ. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) जीवने कयोः विचारं विना परिश्रमः करणीयः? [1 Mark]
Answer: लाभालाभयोः।
Teacher's Note:
a) "जीवने लाभालाभयोः विचारं विना परिश्रमः करणीयः" इति वाक्ये उत्तरं प्राप्यते।
b) प्रश्ने "कयोः" इति षष्ठीद्विवचनम् अस्ति, अतः उत्तरम् अपि षष्ठीद्विवचने लेखनीयम्।
(ii) राष्ट्रोन्नयने के जनाः समर्थाः भवन्ति? [1 Mark]
Answer: साहसिनः।
Teacher's Note:
a) "साहसिनः जनाः ... एते एव जनाः राष्ट्रोन्नयने समर्थाः भवन्ति" इति गद्यांशे उक्तम्।
b) एकपदेन उत्तरे केवलम् एकं पदं लेखनीयम्।
(iii) साहसे का प्रतिष्ठिता? [1 Mark]
Answer: श्रीः।
Teacher's Note:
a) "साहसे एव श्रीः प्रतिष्ठिता" इति सूक्तिः गद्यांशे अस्ति।
b) "श्रीः" इति पदे विसर्गः अवश्यं लेखनीयः।
आ. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) अधुना का आवश्यकता अस्ति? [2 Marks]
Answer: अधुना आवश्यकता अस्ति यद् देशस्य भाविनः नागरिकाः छात्राः साहसिनः कर्त्तव्यनिष्ठाश्च भवेयुः।
Teacher's Note:
a) उत्तरं गद्यांशस्य अन्तिमवाक्ये अस्ति।
b) "साहसिनः" "कर्त्तव्यनिष्ठाः" इति द्वे पदे मुख्ये स्तः, ते न त्यक्तव्ये।
(ii) के सम्यक् पदम् अलङ्कुर्वन्ति? [2 Marks]
Answer: साहसिनः विद्यार्थिनः सदैव कर्मयोगिनः भूत्वा सम्यक्पदम् अलङ्कुर्वन्ति।
Teacher's Note:
a) पूर्णवाक्ये कर्ता क्रिया च उभे अपि लेखनीये।
b) "कर्मयोगिनः भूत्वा" इति अंशः उत्तरं पूर्णं करोति।
(iii) श्रमस्य साहसस्य च कीदृशः फलितांशः प्राप्यते? [2 Marks]
Answer: श्रमस्य साहसस्य च योग्यः फलितांशः प्राप्यते।
Teacher's Note:
a) उत्तरं गद्यांशस्य प्रथमवाक्ये अस्ति।
b) "कीदृशः" इति प्रश्नस्य उत्तरे विशेषणपदं "योग्यः" अवश्यं लेखनीयम्।
इ. अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। [1 Mark]
Answer: श्रमसाहसयोः महत्त्वम्।
Teacher's Note:
a) अन्यत् किमपि उचितं शीर्षकम् अपि स्वीक्रियते।
b) शीर्षकं लघु भवेत्, गद्यांशस्य मुख्यभावं च प्रकटयेत्।
ई. यथानिर्देशम् उत्तरत -
(i) ‘एते एव जनाः राष्ट्रोन्नयने समर्थाः भवन्ति।’ अत्र कर्तृपदं किम्? [1 Mark]
(क) एते
(ख) जनाः
(ग) समर्थाः
(घ) भवन्ति
Answer: (ख) जनाः
Teacher's Note:
a) "भवन्ति" इति क्रियां कः करोति इति पृष्ट्वा कर्ता ज्ञायते।
b) "एते" इति "जनाः" इत्यस्य विशेषणम् अस्ति।
(ii) ‘साहसिनः जनाः सर्वदा सन्मार्गम् अनुसरन्ति।’ अस्मिन् वाक्ये किं क्रियापदं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
(क) साहसिनः
(ख) जनाः
(ग) सन्मार्गम्
(घ) अनुसरन्ति
Answer: (घ) अनुसरन्ति
Teacher's Note:
a) क्रियापदं कार्यस्य बोधकं भवति।
b) "अनुसरन्ति" इति पदं लट्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने अस्ति।
(iii) ‘जनाः’ इति विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किम्? [1 Mark]
(क) योग्यः
(ख) उपकारकः
(ग) साहसिनः
(घ) प्रतिष्ठिता
Answer: (ग) साहसिनः
Teacher's Note:
a) विशेषणस्य विशेष्यस्य च लिङ्गं विभक्तिः वचनं च समानं भवति।
b) "साहसिनः" "जनाः" इति उभे पदे पुंलिङ्गे प्रथमाबहुवचने स्तः।
‘ख’ भागः
रचनात्मकं कार्यम् (15 अङ्काः)
2. भवान् मुकेशः। संस्कृतसम्भाषणशिविरविषये स्वमित्रं प्रति लिखितं परं मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दैः पूरयित्वा पत्रं पुनः लिखत। [5 Marks]
रोहिणी सेक्टर 9,
(i) __________
तिथिः __________
प्रिय मित्र मनोज !
सस्नेहं (ii) __________ ।
अत्र सर्वगतं कुशलम्। मन्ये भवान् अपि (iii) __________ स्यात्। गतसप्ताहे अस्माकं विद्यालये संस्कृतसम्भाषणशिविरम् (iv) __________ आसीत्। दश दिनानि यावत् वयं संस्कृतेन सम्भाषणस्य (v) __________ कृतवन्तः। एकस्याः लघुनाटिकायाः मञ्चनं (vi) __________ अकुर्म। अहं तु विदूषकस्य (vii) __________ कृतवान्। सर्वे जनाः हसित्वा वारं वारं करतलध्वनिम् अकुर्वन्। अहं तु इदानीं सर्वदा संस्कृतेन एव वदामि। मम शिक्षकः अपि (viii) __________ स्निह्यति। त्वम् अपि प्रयत्नं कुरु। नूनं यशस्वी भविष्यसि। पितरौ (ix) __________ मम प्रणामाञ्जलिं निवेदयतु।
तव (x) __________ ,
मुकेशः।
मञ्जूषा
नमस्ते, अभ्यासम्, दिल्लीतः, प्रति, कुशली, अभिनयम्, मयि, आयोजितम्, वयम्, अभिन्नहृदयः।
Answer:
(i) दिल्लीतः
(ii) नमस्ते
(iii) कुशली
(iv) आयोजितम्
(v) अभ्यासम्
(vi) वयम्
(vii) अभिनयम्
(viii) मयि
(ix) प्रति
(x) अभिन्नहृदयः
Teacher's Note:
a) परीक्षायां सम्पूर्णं पत्रं पूरितपदैः सह पुनः लेखनीयम्, प्रत्येकं शुद्धपदाय अर्धाङ्कः अस्ति।
b) "अकुर्म" इति क्रियायाः कर्ता "वयम्", "स्निह्यति" इति धातुना सह सप्तमी "मयि" प्रयुज्यते।
c) मञ्जूषायाः प्रत्येकं पदम् एकवारम् एव प्रयोक्तव्यम्।
3. अ प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत -
मञ्जूषा
सर्वोच्चन्यायालयः, मार्गदीपाः, कारयानानि, सम्मर्दः, वृक्षाः, राष्ट्रध्वजः, अधिवक्तारः, न्यायार्थम्, अभियाचना, निर्णयः, भारतदेशस्य, जनाः। [5 Marks]
[Figure: Photograph of the Supreme Court of India building with a large dome and the national flag on it; trees on both sides, street lamps, a boundary fence, many parked cars and people standing in front of the building]
Answer:
1. इदं चित्रं भारतदेशस्य सर्वोच्चन्यायालयस्य अस्ति।
2. सर्वोच्चन्यायालयस्य उपरि राष्ट्रध्वजः शोभते।
3. अत्र जनाः न्यायार्थम् आगच्छन्ति।
4. अधिवक्तारः न्यायालये अभियाचनां कुर्वन्ति।
5. न्यायालयस्य समीपे वृक्षाः, मार्गदीपाः कारयानानि च सन्ति।
Teacher's Note:
a) प्रतिवाक्यम् अर्धः अङ्कः भावाय अर्धः अङ्कः च व्याकरणशुद्धतायै निर्धारितः अस्ति।
b) लघूनि शुद्धानि च वाक्यानि लिखत, वाक्यस्य दीर्घता महत्त्वपूर्णा नास्ति।
c) मञ्जूषायाः शब्दानां विभक्तिं परिवर्त्य अपि प्रयोगः कर्तुं शक्यते।
अथवा
आ मञ्जूषाप्रदत्तशब्दानां साहाय्येन निम्नलिखितं विषयम् अधिकृत्य पञ्चभिः संस्कृतवाक्यैः एकम् अनुच्छेदं लिखत -
“वृक्षाणां महत्त्वम्”
प्रकृतेः शोभा, पर्यावरणस्य, रक्षकाः, यच्छन्ति, प्राणवायुम्, औषधम्, काष्ठम्, फलानि, पुष्पाणि, मेघवर्षणे, सहायकाः, छायाम्, विहगानाम्, आश्रयस्थलम्। [5 Marks]
Answer:
वृक्षाणां महत्त्वम्
1. वृक्षाः प्रकृतेः शोभा सन्ति।
2. वृक्षाः पर्यावरणस्य रक्षकाः सन्ति।
3. वृक्षाः अस्मभ्यं प्राणवायुम्, औषधम्, काष्ठम्, फलानि पुष्पाणि च यच्छन्ति।
4. वृक्षाः मेघवर्षणे सहायकाः भवन्ति।
5. वृक्षाः पथिकेभ्यः छायां यच्छन्ति, विहगानाम् आश्रयस्थलम् अपि भवन्ति।
Teacher's Note:
a) अनुच्छेदस्य मूल्याङ्कनं चित्रवर्णनस्य नियमानुसारम् एव भवति।
b) प्रत्येकं वाक्यं विषयेण सह सम्बद्धं भवेत्।
c) कर्तुः क्रियायाः च वचनं समानं भवेत्, यथा "वृक्षाः यच्छन्ति"।
4. अ मञ्जूषाप्रदत्तपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितसंवादं पुनः लिखत- [5 Marks]
एकदा कोऽपि अहङ्कारी विद्वान् नागरिकः नौकया नदीपारं गच्छति स्म। सः आकाशं पश्यति, नाविकं च पृच्छति -
नागरिकः - भो नाविक! नक्षत्रविद्यां जानासि किम् ?
नाविकः - (i) __________ ।
नागरिकः - (हसन्) भो मूर्ख! तव जीवनस्य चतुर्थांशः नष्टः। त्वं गणितं पठितवान् किम्?
नाविकः - (ii) __________ ।
नागरिकः - एवं वा? तर्हि तव जीवनस्य अर्धं व्यर्थं जातम्। (वृक्षपङ्क्तीः दृष्ट्वा) किं त्वं वृक्षविज्ञानं जानासि ?
नाविकः - (iii) __________ ।
नागरिकः - हा हन्त! तव जीवनस्य त्रिचतुर्थांशः भागः व्यर्थं गतः ।
नाविकः - (iv) __________ ।
नागरिकः - भोः! एषा नौका तु दोलायते। अत्र जलमपि प्रविशति। किं करोमि? अहं तु तरणं न जानामि।
नाविकः - (v) __________ ।
मञ्जूषा
(i) महोदय! अहं केवलं गणनाम् एव जानामि, न तु सम्पूर्णं गणितम्।
(ii) अहं कथं वृक्षविज्ञानं जानीयाम्? अहं तु नौकां चालयित्वा स्वोदरं पूरयामि।
(iii) तरणं न जानाति भवान् ? तर्हि नूनं भवतः तु सम्पूर्णमेव जीवनमेव नष्टम्।
(iv) पश्यतु पश्यतु, प्रबलः वायुप्रकोपः उत्पन्नः। अहं तु जले कूर्दित्वा तरामि।
(v) अहं न जानामि महोदय! परम् अहं प्रतिदिनं तारकाणि दृष्ट्वा नमामि।
Answer:
(i) अहं न जानामि महोदय! परम् अहं प्रतिदिनं तारकाणि दृष्ट्वा नमामि।
(ii) महोदय! अहं केवलं गणनाम् एव जानामि, न तु सम्पूर्णं गणितम्।
(iii) अहं कथं वृक्षविज्ञानं जानीयाम्? अहं तु नौकां चालयित्वा स्वोदरं पूरयामि।
(iv) पश्यतु पश्यतु, प्रबलः वायुप्रकोपः उत्पन्नः। अहं तु जले कूर्दित्वा तरामि।
(v) तरणं न जानाति भवान् ? तर्हि नूनं भवतः तु सम्पूर्णमेव जीवनमेव नष्टम्।
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं रिक्तस्थानस्य पूर्वं नागरिकस्य प्रश्नं पठित्वा तदनुसारम् उत्तरं चिनुत।
b) मञ्जूषायां वाक्यानां क्रमः संवादस्य क्रमेण समानः नास्ति, अतः सावधानं चयनं करणीयम्।
c) परीक्षायां सम्पूर्णः संवादः पूरितवाक्यैः सह पुनः लेखनीयः।
अथवा
आ मञ्जूषायाः सहायतया अधोलिखितां कथां पूरयित्वा पुनः लिखत - [5 Marks]
एकदा केचन शिष्याः (i) ______ कुर्वन्ति स्म। तदैव एकः गजः महता वेगेन तस्मिन् (ii) ______ आगच्छत्। गजस्य उपरि उपविष्टः (iii) ______ उच्चस्वरेण पुनः पुनः घोषयति स्म - अपसरन्तु, अपसरन्तु इति। सर्वे (iv) ______ धावितवन्तः। यथा सर्वेषु वस्तुषु (v) ______ अस्ति तथा गजे अपि अस्ति इति विचिन्त्य एकः शिष्यः तत्रैव (vi) ______। तावति काले गजः तं स्वशुण्डेन गृहीत्वा दूरे क्षिप्तवान्। शिष्याः मूर्च्छितं तं गुरुकुलम् अनयन्। (vii) ______ तं गुरुः अपृच्छत् - “वत्स! त्वम् एवं किमर्थम् अकरोः इति।" शिष्यः (viii) ______ - "गुरुवर्य! भवद्भिः एव शिक्षितम् यत् ईश्वरः सर्वेषु अस्ति, अतः अहं गजे अपि (ix) ______ मत्वा तत्र अतिष्ठम् इति।" गुरुः उक्तवान् - "वत्स! यथा गजे तथैव हस्तिपके अपि ईश्वरः इति त्वया (x) ______ न चिन्तितम् इति।"
मञ्जूषा
हस्तिपकः, लब्धसंज्ञम्, मार्गे, कथम्, अवदत्, भिक्षाटनम्, ईश्वरम्, शिष्याः, ईश्वरः, स्थितवान्।
Answer:
(i) भिक्षाटनम्
(ii) मार्गे
(iii) हस्तिपकः
(iv) शिष्याः
(v) ईश्वरः
(vi) स्थितवान्
(vii) लब्धसंज्ञम्
(viii) अवदत्
(ix) ईश्वरम्
(x) कथम्
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं शुद्धपदाय अर्धाङ्कः अस्ति, सम्पूर्णा कथा पुनः लेखनीया।
b) "मत्वा" इति पदेन सह द्वितीया "ईश्वरम्" उचिता, "अस्ति" इत्यनेन सह प्रथमा "ईश्वरः"।
c) वाक्यस्य अर्थं विभक्तिं च दृष्ट्वा एव पदं चिनुत।
‘ग’ भागः
अनुप्रयुक्तव्याकरणम् (25 अङ्काः)
5. अ अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत- [4 Marks]
(i) व्ययतः वृद्धिमायाति क्षयमायाति सं + चयात्।
(ii) पुष्पाणां समृद्धिः सुगन्धिः + च मनोहरः।
(iii) विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
(iv) समाः द्वादश पर्जन्यस्तत् राष्ट्रं नाभिवर्षति।
Answer:
(i) सञ्चयात्
(ii) सुगन्धिश्च
(iii) लोके + अस्मिन्
(iv) पर्जन्यः + तत्
Teacher's Note:
a) "+" चिह्नं दृष्ट्वा सन्धिः करणीयः, संयुक्तपदं दृष्ट्वा सन्धिच्छेदः करणीयः।
b) सुगन्धिः + च इत्यत्र विसर्गस्य "श्" भवति, लोके + अस्मिन् इत्यत्र पूर्वरूपसन्धिः (ऽ) अस्ति।
c) सं + चयात् इत्यत्र अनुस्वारस्य स्थाने "ञ्" भवति।
अथवा
आ अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत- [4 Marks]
(i) स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।
(ii) अग्निः + इव दहति माम् अयं शोकः।
(iii) स विवेकः इति ईरितः।
(iv) काकात् + अन्यः को भवितुम् अर्हति।
Answer:
(i) च + एव
(ii) अग्निरिव
(iii) सः + विवेकः
(iv) काकादन्यः
Teacher's Note:
a) च + एव इत्यत्र वृद्धिसन्धिः, काकात् + अन्यः इत्यत्र "त्" इत्यस्य "द्" भवति।
b) अग्निः + इव इत्यत्र विसर्गस्य "र्" भवति।
c) "सः" इत्यस्य विसर्गः व्यञ्जने परे लुप्यते, अतः "स विवेकः"।
6. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समस्तपदं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत -
(i) ‘यथोचितं क्रियताम्’ इति राजादेशं श्रुत्वा सर्वे कपयः अचिन्तयन्। [1 Mark]
(क) अनतिक्रम्य यथा
(ख) उचितेन सह
(ग) उचितम् अनतिक्रम्य
(घ) उचितस्य योग्यम्
Answer: (ग) उचितम् अनतिक्रम्य
Teacher's Note:
a) "यथोचितम्" अव्ययीभावसमासः अस्ति।
b) "यथा" इत्यस्य अर्थः अत्र "अनतिक्रम्य" इति भवति।
(ii) लोके चक्षुर्दानं दुष्करमेव। [1 Mark]
(क) चक्षुषः दानम्
(ख) चक्षुसे दानम्
(ग) चक्षुसा दानम्
(घ) चक्षुसि दानम्
Answer: (क) चक्षुषः दानम्
Teacher's Note:
a) अत्र षष्ठीतत्पुरुषसमासः अस्ति।
b) "चक्षुस्" शब्दस्य षष्ठी-एकवचनं "चक्षुषः" भवति, "स्" इत्यस्य "ष्" भवति।
(iii) प्रच्छन्नभाग्यस्य भार्या परद्रव्ये न आसक्ता आसीत्। [1 Mark]
(क) नासक्ता
(ख) अनासक्ता
(ग) सशक्ता
(घ) अशक्ता
Answer: (ख) अनासक्ता
Teacher's Note:
a) अत्र नञ्तत्पुरुषसमासः अस्ति।
b) स्वरादौ उत्तरपदे "न" इत्यस्य स्थाने "अन्" भवति, अतः "अनासक्ता"।
(iv) ततः प्रविशतः व्यासश्च नारदश्च। [1 Mark]
(क) व्यासश्चनारदाः
(ख) व्यासनारदाः
(ग) नारदाव्यासौ
(घ) व्यासनारदौ
Answer: (घ) व्यासनारदौ
Teacher's Note:
a) इतरेतरद्वन्द्वसमासे द्वयोः पदयोः कृते द्विवचनं भवति।
b) "प्रविशतः" इति द्विवचनक्रिया अपि "व्यासनारदौ" इति उत्तरं पुष्णाति।
7. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत -
(i) ‘ईटा’ हि यस्यास्ति पुरी प्रधाना। [1 Mark]
(क) प्रधान + तव्यत्
(ख) प्रधान + टाप्
(ग) प्रधान + ङीप्
(घ) प्रधान + ठक्
Answer: (ख) प्रधान + टाप्
Teacher's Note:
a) अकारान्तशब्दात् स्त्रीलिङ्गे टाप्-प्रत्ययः भवति, "आ" च शिष्यते।
b) "पुरी" इति स्त्रीलिङ्गस्य विशेषणत्वात् "प्रधाना" स्त्रीलिङ्गे अस्ति।
(ii) विद्वांसः एव लोकेस्मिन् चक्षुस् + मतुप् प्रकीर्तिताः। [1 Mark]
(क) चक्षुश्मान्
(ख) चक्षुष्मान्
(ग) चक्षुस्मन्तः
(घ) चक्षुष्मन्तः
Answer: (घ) चक्षुष्मन्तः
Teacher's Note:
a) "विद्वांसः" बहुवचने अस्ति, अतः विशेषणम् अपि बहुवचने "चक्षुष्मन्तः" भवति।
b) मतुप्-प्रत्ययस्य "मत्" शिष्यते, "स्" इत्यस्य च "ष्" भवति।
(iii) राज्ञः दानशील + तल् आकर्ण्य जनाः तत्र आगताः। [1 Mark]
(क) दानशीलताम्
(ख) दानशीलता
(ग) दानशीलतायै
(घ) दानशीलतया
Answer: (क) दानशीलताम्
Teacher's Note:
a) तल्-प्रत्ययान्तशब्दाः स्त्रीलिङ्गे भवन्ति।
b) "आकर्ण्य" इत्यस्य कर्म अस्ति, अतः द्वितीया विभक्तिः "दानशीलताम्"।
(iv) अरुणाचले अनेकानि दर्शनीयानि स्थलानि सन्ति। [1 Mark]
(क) दृश् + टाप्
(ख) दृश् + तल्
(ग) दृश् + अनीयर्
(घ) दृश् + मतुप्
Answer: (ग) दृश् + अनीयर्
Teacher's Note:
a) "योग्य" इति अर्थे धातोः अनीयर्-प्रत्ययः भवति।
b) "दर्शनीयानि" "स्थलानि" इत्यस्य विशेषणम् अस्ति, अतः नपुंसकलिङ्गे बहुवचने अस्ति।
8. अ वाच्यानुसारं मञ्जूषायाः उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत - [3 Marks]
राकेशः - प्रातः काले (i) __________ किं करोति?
राघवः - प्रातःकाले मया पाठः स्मर्यते।
राकेशः - किं भवान् भ्रमणाय न गच्छति?
राघवः - अहम् अस्वस्थः अस्मि, अतः (ii) __________ भ्रमणाय न गम्यते।
राकेशः - किं भवान् नित्यं व्यायामम् अपि करोति ?
राघवः - आम् ! मया नित्यं व्यायामः (iii) __________ ।
मञ्जूषा
क्रियते, मया, भवान्।
Answer:
(i) भवान्
(ii) मया
(iii) क्रियते
Teacher's Note:
a) कर्तृवाच्ये कर्ता प्रथमायां भवति, अतः "भवान् किं करोति"।
b) कर्मवाच्ये भाववाच्ये च कर्ता तृतीयायां भवति, अतः "मया गम्यते", "मया व्यायामः क्रियते"।
अथवा
आ वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा वाक्यानि पुनः लिखत - [3 Marks]
(i) अहं तुभ्यं गदां शक्तिं च (दा) __________ ।
(ii) __________ (अस्मद्) शीतले जले तिष्ठामि।
(iii) अहम् __________ (आचार्य) पृच्छामि।
Answer:
(i) अहं तुभ्यं गदां शक्तिं च ददामि।
(ii) अहं शीतले जले तिष्ठामि।
(iii) अहम् आचार्यं पृच्छामि।
Teacher's Note:
a) सर्वाणि वाक्यानि कर्तृवाच्ये सन्ति, अतः कर्ता प्रथमायां कर्म च द्वितीयायां भवति।
b) "अहम्" कर्ता उत्तमपुरुषे एकवचने अस्ति, अतः क्रिया "ददामि" भवति।
9. कालबोधकशब्दैः अधोलिखित-दिनचर्यां पूरयत-
(i) वैदिकः मध्याह्ने __________ (12:30) वादने पुस्तकालयं गच्छति। [1 Mark]
Answer: सार्ध-द्वादशवादने
Teacher's Note:
a) 30 निमेषाः अधिकाः चेत् "सार्ध" इति पदं योज्यते।
b) सङ्ख्याशब्दः अङ्कैः न, शब्दैः एव लेखनीयः।
(ii) पृषा रात्रौ __________ (8:45) वादनपर्यन्तं गृहपाठं लिखति। [1 Mark]
Answer: पादोन-नववादनपर्यन्तम्
Teacher's Note:
a) 45 निमेषाः इति आगामिहोरायाः पादोनं भवति, अतः 8:45 "पादोन-नववादनम्"।
b) प्रायः छात्राः "अष्ट" इति लिखन्ति, एषा त्रुटिः न करणीया।
(iii) अहं प्रातः __________ (5:15) वादने धावामि। [1 Mark]
Answer: सपाद-पञ्चवादने
Teacher's Note:
a) 15 निमेषाः अधिकाः चेत् "सपाद" इति पदं योज्यते।
b) "वादने" इति सप्तमी "कदा" इति प्रश्नस्य उत्तरं ददाति।
10. मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत -
मञ्जूषा
इति, यत्, च, इव।
(i) मेषः _______ पश्यति तत् खादति। [1 Mark]
Answer: यत्
Teacher's Note:
a) "यत् ... तत्" इति युग्मं सह प्रयुज्यते।
b) वाक्यस्य अर्थः - मेषः यत् पश्यति, तत् खादति।
(ii) अग्निः _______ दहति माम् अयं शोकः। [1 Mark]
Answer: इव
Teacher's Note:
a) "इव" इति अव्ययं सादृश्यं (समानता) दर्शयति।
b) शोकः अग्निः इव दहति इति उपमा अस्ति।
(iii) शक्रः अवदत् - ‘शतयोजनपर्यन्तं शैलानां पारं च द्रष्टुं समर्थः भव ______’। [1 Mark]
Answer: इति
Teacher's Note:
a) कस्यचित् कथनस्य समाप्तौ "इति" प्रयुज्यते।
b) "अवदत्" इति क्रियया सह उक्तिः "इति" इत्यनेन समाप्यते।
(iv) केचिद् दग्धाः, केचिद् अर्धदग्धाः केचन ________ पञ्चत्वं गताः। [1 Mark]
Answer: च
Teacher's Note:
a) "च" इति अव्ययं पदानि वाक्यांशान् वा योजयति।
b) अत्र त्रयः वाक्यांशाः "च" इत्यनेन संयुज्यन्ते।
11. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कित-अशुद्धपदाय उचितपदं चित्वा वाक्यानि पुनः लिखत -
(i) मनः दुर्निग्रहः चलं भवति। [1 Mark]
(क) दुर्निग्रहम्
(ख) दुर्निग्रहाः
(ग) दुर्निग्रहो
(घ) दुर्निग्रहा
Answer: (क) दुर्निग्रहम्
Teacher's Note:
a) "मनः" नपुंसकलिङ्गशब्दः अस्ति, अतः विशेषणम् अपि नपुंसकलिङ्गे भवति।
b) शुद्धं वाक्यम् - मनः दुर्निग्रहं चलं भवति।
(ii) पिता पुत्राय महत् विद्याधनं यच्छन्ति। [1 Mark]
(क) यच्छतः
(ख) यच्छामि
(ग) यच्छसि
(घ) यच्छति
Answer: (घ) यच्छति
Teacher's Note:
a) कर्ता "पिता" प्रथमपुरुषे एकवचने अस्ति, अतः क्रिया अपि प्रथमपुरुषे एकवचने भवति।
b) कर्तुः क्रियायाः च पुरुषवचनयोः समानता आवश्यकी।
(iii) वत्स! त्वं किमर्थम् इदं दिव्यं चक्रं वाञ्छति? [1 Mark]
(क) वाञ्छामः
(ख) वाञ्छामि
(ग) वाञ्छसि
(घ) वाञ्छन्ति
Answer: (ग) वाञ्छसि
Teacher's Note:
a) "त्वम्" मध्यमपुरुषे एकवचने अस्ति, अतः क्रिया "वाञ्छसि" भवति।
b) युष्मद्-शब्देन सह सदैव मध्यमपुरुषक्रिया प्रयुज्यते।
‘घ’ भागः
पठितावबोधनम् (30 अङ्काः)
12. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत -
अथ व्रजन्तौ तौ गर्तसङ्कुले मार्गे क्रीडतः कांश्चित् बालकान् प्रेक्ष्य अवदताम् -भो भो बालकाः! कथमत्र नतोन्नते विषमे मार्गे क्रीडथ ? यदि कश्चित् गर्ते पतेत् तर्हि स विकलाङ्गो भूत्वा चिरं क्लेशम् अनुभवेत्। तच्छ्रुत्वा तेषु कश्चित् उद्दण्डः बालकः उवाच - अयि भो ! यद्येवं तर्हि कथं भवन्तौ सुपथं परित्यज्य अनेन कुपथेन गन्तुं प्रवृत्तौ ? अपि इदं श्रेयस्करम् ?
अनेन वचसा प्रतिहतान्तःकरणः प्रच्छन्नभाग्यः अचिन्तयत्- ‘किम् इदं वचनं विशेषेण माम् एव लक्ष्यीकरोति? अहो! कुमार्गम् आश्रितस्य मम कीदृशी इयं क्लेशपरम्परा। गुरूपदेशेन इव अनेन बालवचसा मम चक्षुषी समुन्मीलिते। अद्य आरभ्य पापपथं त्यज्यामि इति विचिन्त्य मित्रं दुष्टबुद्धिम् अवदत् - “सखे! यदि मां मित्रस्थाने परिगणयसि, तर्हि साधुजनगर्हितम् इमं पन्थानं त्यजतु भवान्।’ दुष्टबुद्धिः तु तस्य सद्वचनानि तिरस्कृत्य ग्रामाभिमुखं प्राचलत्। प्रच्छन्नभाग्यः तु समुपजातविवेकः विवेकः स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः।
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) प्रतिहतान्तःकरणः कः आसीत्?
(ii) समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः कुत्र प्रतिनिवृत्तः?
(iii) कीदृशः बालकः उवाच?
Answer:
(i) प्रच्छन्नभाग्यः
(ii) स्वगृहम्
(iii) उद्दण्डः
Teacher's Note:
a) केवलं द्वयोः प्रश्नयोः उत्तरं लेखनीयम्, प्रत्येकं उत्तराय अर्धाङ्कः अस्ति।
b) एकपदेन उत्तरे गद्यांशात् उचितं पदम् एव लिखत, पूर्णवाक्यं न आवश्यकम्।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(i) समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः किम् अकरोत्? [1 Mark]
Answer: समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः।
Teacher's Note:
a) उत्तरं गद्यांशस्य अन्तिमवाक्ये अस्ति।
b) पूर्णवाक्ये कर्ता "प्रच्छन्नभाग्यः" अवश्यं लेखनीयः।
(ii) अथ व्रजन्तौ तौ मार्गे क्रीडतः बालकान् दृष्ट्वा किम् अवदताम्? [1 Mark]
Answer: अथ व्रजन्तौ तौ मार्गे क्रीडतः बालकान् दृष्ट्वा अवदताम् - यदि कश्चित् गर्ते पतेत् तर्हि स विकलाङ्गो भूत्वा चिरं क्लेशम् अनुभवेत्।
Teacher's Note:
a) उत्तरे मार्गस्य सङ्कटं (गर्ते पतनम्, विकलाङ्गता) स्पष्टं लेखनीयम्।
b) "अवदताम्" इति द्विवचनक्रिया, यतः द्वौ जनौ वदतः।
(iii) प्रतिहतान्तःकरणः प्रच्छन्नभाग्यः किम् अचिन्तयत्? [1 Mark]
Answer: प्रतिहतान्तःकरणः प्रच्छन्नभाग्यः अचिन्तयत् - ‘किम् इदं वचनं विशेषेण माम् एव लक्ष्यीकरोति? अहो! कुमार्गम् आश्रितस्य मम कीदृशी इयं क्लेशपरम्परा। गुरूपदेशेन इव अनेन बालवचसा मम चक्षुषी समुन्मीलिते।’
Teacher's Note:
a) प्रच्छन्नभाग्यस्य चिन्तनं गद्यांशस्य द्वितीयानुच्छेदे अस्ति।
b) "कुमार्गम् आश्रितस्य मम क्लेशपरम्परा" इति मुख्यः भावः उत्तरे आवश्यकः।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘अद्य आरभ्य पापपथं त्यज्यामि।’ अत्र किं क्रियापदम् अस्ति?
(ii) ‘दुष्टबुद्धिः तु तस्य सद्वचनानि तिरस्कृत्य ग्रामाभिमुखं प्राचलत्।’ अत्र कर्तृपदं किम्?
Answer:
(i) त्यज्यामि
(ii) दुष्टबुद्धिः
Teacher's Note:
a) क्रियापदं कार्यं दर्शयति, कर्तृपदं च तत् कार्यं करोति।
b) "प्राचलत्" इति क्रियां कः करोति इति पृष्ट्वा कर्ता "दुष्टबुद्धिः" ज्ञायते।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘दुर्वचनानि’ इत्यस्य किं पर्यायपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?
(ii) ‘उद्दण्डः’ इत्यस्य विशेष्यपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
Answer:
(i) सद्वचनानि
(ii) बालकः
Teacher's Note:
a) "दुर्वचनानि" इत्यस्य विपरीतार्थकं पदं गद्यांशे "सद्वचनानि" अस्ति, अङ्कयोजना इदम् एव उत्तरं ददाति।
b) "उद्दण्डः बालकः" इत्यत्र "बालकः" विशेष्यम्, "उद्दण्डः" विशेषणम्।
13. अधोलिखितपद्ये पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत -
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात्।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥
विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुर्नामनी मते॥
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) नरः कीदृशं वेगं सोढुं शक्नोति?
(ii) सुखी नरः कस्मात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति?
(iii) के एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?
Answer:
(i) कामक्रोधोद्भवम्
(ii) शरीरविमोक्षणात्
(iii) विद्वांसः
Teacher's Note:
a) केवलं द्वयोः प्रश्नयोः उत्तरं लेखनीयम्, प्रत्येकं उत्तराय अर्धाङ्कः अस्ति।
b) "कस्मात्" इति पञ्चमी, अतः उत्तरम् अपि पञ्चम्यां "शरीरविमोक्षणात्" भवति।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्
(i) कीदृशः नरः सुखी भवति? [1 Mark]
Answer: यः शरीरविमोक्षणात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति सः सुखी नरः भवति।
Teacher's Note:
a) प्रथमश्लोकात् उत्तरं प्राप्यते।
b) "यः ... सः" इति वाक्यरचना उत्तरं पूर्णं करोति।
(ii) के चक्षुर्नामनी मते? [1 Mark]
Answer: अन्येषां वदने ये तु (चक्षुषी) ते चक्षुर्नामनी मते।
Teacher's Note:
a) अविदुषां मुखे ये नेत्रे स्तः, ते केवलं नाम्ना एव चक्षुषी इति भावः।
b) उत्तरं द्वितीयश्लोकस्य उत्तरार्धे अस्ति।
(iii) विद्वांसः कुत्र चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः? [1 Mark]
Answer: विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
Teacher's Note:
a) "कुत्र" इति प्रश्नस्य उत्तरं "लोकेऽस्मिन्" (अस्मिन् लोके) अस्ति।
b) पूर्णवाक्ये श्लोकस्य पूर्वार्धं लेखनीयम्।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘शक्नोति इह एव यः सोढुम्।’ अत्र क्रियापदं किम्?
(ii) ‘मूर्खाः’ इत्यस्य किं विलोमपदं पद्ये प्रयुक्तम्?
Answer:
(i) शक्नोति
(ii) विद्वांसः
Teacher's Note:
a) "शक्नोति" लट्लकारे प्रथमपुरुषे एकवचने अस्ति, "सोढुम्" तुमुन्नन्तम् अव्ययम्।
b) विलोमपदम् अपि समानविभक्तौ वचने च लेखनीयम्।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘दुःखी’ शब्दस्य कः विलोमः प्रयुक्तः?
(ii) ‘मुखे’ इत्यस्य पर्यायपदं लिखत।
Answer:
(i) सुखी
(ii) वदने
Teacher's Note:
a) पर्यायपदम् समानार्थकं भवति, विलोमपदं च विपरीतार्थकम्।
b) "मुखे" सप्तम्याम् अस्ति, अतः पर्यायः अपि सप्तम्यां "वदने" भवति।
14. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत -
सभागारः। मञ्चे विद्यालयस्य प्रधानाचार्यः, प्रदेशस्य पर्यटनाधिकारी केचित् अध्यापकाः च उपविष्टाः सन्ति।)
पर्यटनाधिकारी - (ध्वनिविस्तारकयन्त्रस्य समीपम् आगत्य) प्रियच्छात्राः! अभिनन्दनं भवताम् अस्मिन् प्रदेशे। प्रसीदामि यत् भवन्तः अस्य रम्यस्य प्रदेशस्य विषये ज्ञातुम् अति उत्सुकाः। एतदर्थं स्थलानां दर्शनाय प्रबन्धः अपि वर्तते, परन्तु सम्प्रति प्रश्नोत्तरमाध्यमेन भवतां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छामि। प्रथमं तु अहम् एव एकं प्रश्नं पृच्छामि। अस्य प्रदेशस्य नाम ‘अरुणाचलः’ कथं जातम्? अनुमीयताम्।
हिमांशुः - अहं चिन्तयामि यत् ‘अरुणः’ तु सूर्यस्य पर्यायः। अस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् इमं प्रदेशं स्पृशति। अतः अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः।
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) अरुणः कस्य पर्यायः?
(ii) प्रधानाचार्यः कुत्र उपविष्टः आसीत्?
(iii) सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमं कं प्रदेशं स्पृशति?
Answer:
(i) सूर्यस्य
(ii) मञ्चे
(iii) अरुणाचलप्रदेशम्
Teacher's Note:
a) केवलं द्वयोः प्रश्नयोः उत्तरं लेखनीयम्, प्रत्येकं उत्तराय अर्धाङ्कः अस्ति।
b) प्रश्नस्य विभक्तिः यथा "कस्य" (षष्ठी), "कुत्र" (सप्तमी), "कम्" (द्वितीया), तथैव उत्तरस्य विभक्तिः भवेत्।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्
(i) पर्यटनाधिकारी किमर्थं प्रसीदति? [1 Mark]
Answer: पर्यटनाधिकारी प्रसीदति यतः छात्राः अस्य अरुणाचलप्रदेशस्य विषये ज्ञातुम् अति उत्सुकाः सन्ति।
Teacher's Note:
a) "किमर्थम्" इति प्रश्नस्य उत्तरे "यतः" इति पदेन कारणं लेखनीयम्।
b) "ज्ञातुम् अति उत्सुकाः" इति मुख्यः अंशः अस्ति।
(ii) पर्यटनाधिकारी केन छात्राणां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छति? [1 Mark]
Answer: पर्यटनाधिकारी प्रश्नोत्तरमाध्यमेन छात्राणां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छति।
Teacher's Note:
a) "केन" इति तृतीया, अतः उत्तरे "प्रश्नोत्तरमाध्यमेन" इति तृतीयान्तं पदम् आवश्यकम्।
b) नाट्यांशे "भवताम्" इति पदस्य स्थाने उत्तरे "छात्राणाम्" लेखनीयम्।
(iii) हिमांशुः किम् उत्तरं यच्छति? [1 Mark]
Answer: हिमांशुः उत्तरति यत् अहं चिन्तयामि यत् ‘अरुणः’ तु सूर्यस्य पर्यायः। अस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् इमं प्रदेशं स्पृशति। अतः अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः।
Teacher's Note:
a) "अरुणः सूर्यस्य पर्यायः" तथा "प्रकाशः सर्वप्रथमम् अत्र स्पृशति" इति द्वौ बिन्दू आवश्यकौ।
b) उत्तरं नाट्यांशस्य अन्तिमसंवादात् प्राप्यते।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘स्पृशति’ इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदम्?
(ii) ‘ज्ञातुम् इच्छाम्’ इत्यर्थे किं पदं नाट्यांशे प्रयुक्तम्?
Answer:
(i) प्रकाशः
(ii) जिज्ञासाम्
Teacher's Note:
a) "अस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् इमं प्रदेशं स्पृशति" इत्यत्र कर्ता "प्रकाशः" अस्ति।
b) "जिज्ञासा" इत्यस्य अर्थः ज्ञातुम् इच्छा, नाट्यांशे द्वितीयायां "जिज्ञासाम्" प्रयुक्तम्।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘रम्यस्य प्रदेशस्य’ इत्यनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?
(ii) ‘प्रथमं तु अहम् एव एकं प्रश्नं पृच्छामि।’ अत्र क्रियापदं किम्?
Answer:
(i) प्रदेशस्य
(ii) पृच्छामि
Teacher's Note:
a) "रम्यस्य" विशेषणम्, "प्रदेशस्य" विशेष्यम्, उभे षष्ठ्याम् एकवचने स्तः।
b) "पृच्छामि" लट्लकारे उत्तमपुरुषे एकवचने अस्ति।
15. रेखाङ्कित-पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -
(i) मधुरभाषिणी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति। [1 Mark]
Answer: कीदृशी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति?
Teacher's Note:
a) विशेषणपदस्य स्थाने "कीदृश" शब्दस्य रूपं प्रयुज्यते।
b) "वाणी" स्त्रीलिङ्गे अस्ति, अतः "कीदृशी" लेखनीयम्।
(ii) हंसः वर्षर्तौ तु मानसं पलायसे। [1 Mark]
Answer: हंसः कदा तु मानसं पलायसे? (कस्मिन् इति अपि स्वीक्रियते)
Teacher's Note:
a) कालबोधकपदस्य स्थाने "कदा" इति प्रश्नवाचकं प्रयुज्यते।
b) प्रश्ने शेषं वाक्यं यथावत् एव लेखनीयम्।
(iii) ज्वलन् मेषः अश्वशालां प्रविशति। [1 Mark]
Answer: ज्वलन् मेषः कुत्र प्रविशति? (कां इति अपि स्वीक्रियते)
Teacher's Note:
a) स्थानवाचकपदस्य स्थाने "कुत्र" प्रयुज्यते।
b) "अश्वशालाम्" स्त्रीलिङ्गे द्वितीयायाम् अस्ति, अतः "काम्" इति अपि शुद्धम्।
(iv) कामस्य नाशाय इन्द्रियाणि वशे करणीयानि। [1 Mark]
Answer: कामस्य नाशाय कानि वशे करणीयानि?
Teacher's Note:
a) "इन्द्रियाणि" नपुंसकलिङ्गे प्रथमाबहुवचने अस्ति, अतः "कानि" प्रयुज्यते।
b) प्रश्नवाचकपदस्य लिङ्गं विभक्तिः वचनं च रेखाङ्कितपदवत् भवेत्।
(v) राजा वैद्यान् आहूय अश्वरक्षार्थम् अपृच्छत्। [1 Mark]
Answer: राजा कान् आहूय अश्वरक्षार्थम् अपृच्छत्?
Teacher's Note:
a) "वैद्यान्" पुंलिङ्गे द्वितीयाबहुवचने अस्ति, अतः "कान्" प्रयुज्यते।
b) प्रश्नवाक्यस्य अन्ते प्रश्नचिह्नं (?) लेखनीयम्।
16. अ मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखित-श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत - [2 Marks]
काकस्य गात्रं यदि काञ्चनस्य माणिक्यरत्नं यदि चञ्चुदेशे।
एकैकपक्षे ग्रथितं मणीनां तथापि काको न तु राजहंसः॥
अन्वयः - यदि काकस्य (i) __________ काञ्चनस्य, यदि चञ्चुदेशे (ii) __________, एकैकपक्षे मणीनाम् (iii) __________ तथापि (सः) काकः (एव) न तु (iv) __________ ।
मञ्जूषा
ग्रथितम्, गात्रम्, राजहंसः, माणिक्यरत्नम्।
Answer:
(i) गात्रम्
(ii) माणिक्यरत्नम्
(iii) ग्रथितम्
(iv) राजहंसः
Teacher's Note:
a) अन्वये श्लोकस्य पदानि एव गद्यक्रमेण लिख्यन्ते, अतः श्लोकं पश्यन्तु।
b) प्रत्येकं शुद्धपदाय अर्धाङ्कः अस्ति, सम्पूर्णः अन्वयः पुनः लेखनीयः।
अथवा
आ मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत - [2 Marks]
माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः।
धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः॥
भावार्थः - (i) __________ वर्णोच्चारणम्, (ii) __________ स्पष्टतया उच्चारणं, पदानां पृथक्तया (iii) __________, धैर्यम्, स्वरलयादिप्रदर्शने (आत्मविश्वासः) एते षट् श्रेष्ठानां (iv) __________ गुणाः सन्ति।
मञ्जूषा
पाठकानाम्, अक्षराणाम्, कोमलतया, उच्चारणम्।
Answer:
(i) कोमलतया
(ii) अक्षराणाम्
(iii) उच्चारणम्
(iv) पाठकानाम्
Teacher's Note:
a) "माधुर्यम्" इत्यस्य भावः "कोमलतया वर्णोच्चारणम्", "अक्षरव्यक्तिः" इत्यस्य "अक्षराणां स्पष्टतया उच्चारणम्"।
b) प्रत्येकं शुद्धपदाय अर्धाङ्कः अस्ति।
17. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थं चित्वा लिखत-
(i) सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात्। [1 Mark]
(क) सर्वं वदति इति
(ख) सर्वाधिका
(ग) सर्वं ददाति इति
(घ) यदा-कदा
Answer: (ग) सर्वं ददाति इति
Teacher's Note:
a) अत्र प्रथमं "सर्वदा" पदं विशेषणरूपेण "सर्वं ददाति" इति अर्थे अस्ति।
b) द्वितीयं "सर्वदा" पदं "सदैव" इति अर्थे अस्ति, अतः प्रसङ्गं दृष्ट्वा अर्थः चेतव्यः।
(ii) मेषः महानसं प्रविश्य यत् पश्यति तद् भक्षयति। [1 Mark]
(क) हयशालाम्
(ख) मन्दिरम्
(ग) यज्ञशालाम्
(घ) पाकशालाम्
Answer: (घ) पाकशालाम्
Teacher's Note:
a) "महानसम्" इत्यस्य अर्थः पाकशाला (रसोईगृहम्) अस्ति।
b) "हयशाला" इत्यस्य अर्थः अश्वशाला, सा अत्र न उचिता।
(iii) आपत्काले सरांसि त्यक्त्वा दूरं व्रजसि। [1 Mark]
(क) वदसि
(ख) गच्छसि
(ग) भजसि
(घ) नमसि
Answer: (ख) गच्छसि
Teacher's Note:
a) "व्रज्" धातोः अर्थः "गम्" अस्ति।
b) "दूरम्" इति पदम् अपि गमनस्य अर्थं सूचयति।
(iv) क्रोधाद् भवति सम्मोहः। [1 Mark]
(क) उद्विग्नता
(ख) निर्धनता
(ग) एकाग्रता
(घ) चञ्चलता
Answer: (क) उद्विग्नता
Teacher's Note:
a) अङ्कयोजनानुसारं "सम्मोहः" इत्यस्य प्रसङ्गानुकूलः अर्थः "उद्विग्नता" अस्ति।
b) क्रोधात् मनः अशान्तं भवति, "एकाग्रता" तु विपरीतः भावः।
18. मञ्जूषायाः पदसहायतया रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखित-कथाम् उत्तरपुस्तिकायां लिखत- [4 Marks]
पूर्वं बोधिसत्त्वः (i) __________ राजा अभवत्। सः बाल्यकालात् एव दानशीलः वृद्धोपसेवी च आसीत्। सः नगरस्य समन्ततः दानशालाः अकारयत्। तत्र देशान्तरेभ्यः अपि (ii) __________ आगत्य दानं प्राप्य सन्तुष्टाः अभवन्। याचकानां सङ्ख्या च क्रमशः (iii) __________ गता। एतत् दृष्ट्वा राजा चिन्तितः अभवत्। सः शरीरस्य (iv) __________ अपि दातुम् उद्यतः अभवत्। एतत् ज्ञात्वा (v) __________ शक्रः तस्य परीक्षणं कर्तुं (vi) __________ रूपं धृत्वा तस्य सम्मुखे आगच्छत्। सः च राजा स्वस्य नेत्रम् एकैकशः नेत्रद्वयमपि तस्य कृते अयच्छत्। इन्द्रः प्रीतः भूत्वा तस्मै (vii) __________ अयच्छत्। येन सः (viii) __________ पारम् अपि द्रष्टुं समर्थः स्यात्। तथा कृत्वा शक्रः अन्तर्हितः अभवत्।
मञ्जूषा
देवाधिपतिः, न्यूनताम्, अङ्गानि, पर्वतानाम्, शिवीनाम्, जनाः, नेत्रहीनयाचकस्य, नेत्रद्वयम्।
Answer:
(i) शिवीनाम्
(ii) जनाः
(iii) न्यूनताम्
(iv) अङ्गानि
(v) देवाधिपतिः
(vi) नेत्रहीनयाचकस्य
(vii) नेत्रद्वयम्
(viii) पर्वतानाम्
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं शुद्धपदाय अर्धाङ्कः अस्ति, सम्पूर्णा कथा उत्तरपुस्तिकायां पुनः लेखनीया।
b) "गता" इत्यनेन सह "न्यूनताम्" (न्यूनतां गता = न्यूना अभवत्) उचितम्।
c) "रूपम्" इत्यस्य पूर्वं षष्ठ्यन्तं पदं "नेत्रहीनयाचकस्य" आवश्यकम्।
Model Practice Papers & Solutions for Class 10 Sanskrit Communicative
Class 10 Sanskrit Communicative CBSE Class 10 Sanskrit Communicative Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download PDF Download Guide
Explore downloadable sample sets for Class 10 Sanskrit Communicative. Utilizing the CBSE Class 10 Sanskrit Communicative Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download allows learners to gauge exam readiness and master official CBSE assessment structures.
Why Practice Class 10 Sanskrit Communicative Sample Papers?
- Curriculum Insights: Clarify chapter-wise weightage rules and question trends across Class 10.
- Gap Analysis: Check performance drops across sets to isolate specific Class 10 Sanskrit Communicative topics needing extra attention.
- Time Efficiency: Working through objective and descriptive problems builds critical pacing to finish exams comfortably.
Post-Practice Strategy for Class 10 Sanskrit Communicative
- Self-Evaluation: Score your answers using official guidance to track your academic progress.
- Mistake Correction: Class 10 pupils must re-solve questions answered incorrectly to master the correct method.
- Continuous Practice: Take additional Sanskrit Communicative sample modules online to maximize preparedness for CBSE evaluations.
FAQs
You can download the complete PDF for CBSE Class 10 Sanskrit Communicative Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download for free from StudiesToday.com. Our resources for Class 10 Sanskrit Communicative are updated for the latest academic session and follow the official exam pattern.
Yes, CBSE Class 10 Sanskrit Communicative Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download comes with detailed, teacher-verified solutions. We have provided step-by-step answers for Sanskrit Communicative to help students of Class 10 understand correct methodology and marking scheme.
Practicing this Sanskrit Communicative paper helps in time management and identifying important topics. For Class 10, solving mock papers is the best way to gain confidence and reduce exam-day anxiety.
Yes, all our study materials for Class 10 Sanskrit Communicative are provided in a mobile-friendly PDF format. You can easily download CBSE Class 10 Sanskrit Communicative Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download on your mobile device.