Previous Year Question Papers for Class 10 Sanskrit
Access comprehensive previous year question papers for Class 10 Sanskrit using the CBSE Class 10 Sanskrit Question Paper 2026 Solved Code 65. Designed to align with the 2026-27 CBSE academic guidelines, these solved papers help students assess their exam readiness and understand official marking schemes.
Practice Class 10 Sanskrit Exam Papers
View or download the dedicated CBSE Class 10 Sanskrit Question Paper 2026 Solved Code 65 resource below. Engaging with these previous year papers under timed conditions ensures continuous academic progress and mastery of the 2026-27 exam format.
खण्डः क
अपठितावबोधनम् [10 अङ्काः]
1. [10 marks] अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत -
भारतदेश: कृषिप्रधान: देश: अस्ति, अत: भारतीयसमाजे कृषक: प्रमुखतम: स्तम्भ: इव स्थित: अस्ति। कृषका: प्रात:काले एव उत्थाय घर्म-वृष्टि-शीतवातादीन् सहमाना: अनवरतं परिश्रमं कुर्वन्ति। ते भूमे: गर्भे बीजानि आरोपयन्ति, तदनन्तरं वृषभै: यन्त्रै: च भूमे: सम्यक् कर्षणं कृत्वा सिञ्चनकार्ये संलग्ना: भवन्ति। वर्षाकाले मेघानां प्रसादेन धान्यलक्ष्मीरिव भूमि: सुशोभिता भवति। शरद्ऋतौ सुवर्णवर्णै: शस्यशालिभि: क्षेत्राणि रमणीयानि दृश्यन्ते। यद्यपि कृषकस्य श्रमेण राष्ट्रस्य अन्नपूर्णं वस्त्रपूर्णं जीवनधारणं च साध्यते, तथापि कृषक: स्वयं दारिद्र्यपीडितं जीवनं यापयति। कदापि अतिवृष्ट्या अनावृष्ट्या वा सम्पूर्णं शस्यं विनश्यति। विपणौ अपि स: न्यूनमूल्यं लभते, ऋणभार: च कृषकान् दु:खेन पीडयति। तथापि कृषक: धैर्यं न त्यजन्ति, अपितु पूर्णनिष्ठया स्वकर्म कुर्वन्त: समाजस्य पालनं कुर्वन्ति। एतदर्थं 'अन्नदाता' इति विशेषणेन कृषक: सम्माननीय:। यदि कृषका: न स्यु:, तर्हि मानवसमाजस्य जीवितम् असम्भवमेव भवेत्। अत: वयं कृषकाणां श्रमस्य, त्यागभावनाया:, धैर्यस्य च सम्मानं कुर्याम। राष्ट्रस्य मेरुदण्ड:, समाजस्य जीवनप्राण:, संस्कृते: रक्षका: च कृषका: एव।
(अ) एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 marks]
(i) भारतदेश: कीदृश: देश: अस्ति ?
(ii) केन विशेषणेन कृषक: सम्माननीय: ?
(iii) वर्षाकाले केषां प्रसादेन धान्यलक्ष्मीरिव भूमि: सुशोभिता भवति ?
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [4 marks]
(i) किं किं कृषकान् दु:खेन पीडयति ?
(ii) कृषका: कदा सिञ्चनकार्ये संलग्ना: भवन्ति ?
(iii) वयं कस्य सम्मानं कुर्याम ?
(इ) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। [1 mark]
(ई) यथानिर्देशम् उत्तरत (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 marks]
(i) 'कृषक: स्वयं दारिद्र्यपीडितजीवनं यापयति' अत्र किं क्रियापदम् ?
(A) कृषक: (B) स्वयम् (C) यापयति (D) दारिद्र्यपीडितजीवनम्
(ii) 'अनवरतम्' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम् ?
(A) कृषक: (B) परिश्रमम् (C) रक्षका: (D) न्यूनमूल्यम्
(iii) 'वर्षा' इति पदस्य किं पर्यायपदं गद्यांशे प्रयुक्तम् ?
(A) वृष्टि: (B) घर्म: (C) मेघानाम् (D) शस्यम्
(iv) 'ते भूमे: गर्भे बीजानि आरोपयन्ति' अत्र किं कर्तृपदम् ?
(A) भूमे: (B) ते (C) गर्भे (D) बीजानि
उत्तरम् :
(अ) (i) कृषिप्रधान: देश: अस्ति। (ii) 'अन्नदाता' इति विशेषणेन कृषक: सम्माननीय:। (iii) मेघानां प्रसादेन।
(आ) (i) कदापि अतिवृष्ट्या वा अनावृष्ट्या वा सम्पूर्णं शस्यं विनश्यति, विपणौ न्यूनमूल्यं लभते, ऋणभार: च कृषकान् दु:खेन पीडयति। (ii) वृषभै: यन्त्रै: च भूमे: सम्यक् कर्षणं कृत्वा कृषका: सिञ्चनकार्ये संलग्ना: भवन्ति। (iii) वयं कृषकाणां श्रमस्य, त्यागभावनाया: धैर्यस्य च सम्मानं कुर्याम।
(इ) शीर्षकम् - 'कृषक:' अथवा 'अन्नदाता'।
(ई) (i) (C) यापयति। (ii) (B) परिश्रमम्। (iii) (A) वृष्टि:। (iv) (B) ते।
Teacher's Note:
पूरा उत्तर अनुच्छेद में ही निहित है, अत: छात्र मूल पदों का ही प्रयोग करें।
एकपदेन उत्तर देते समय पूर्ण वाक्य न लिखें, केवल एक पद पर्याप्त है।
शीर्षक संक्षिप्त तथा विषयानुकूल होना चाहिए, एक या दो पदों में।
MCQ में विकल्प-चयन करते समय व्याकरणिक कोटि (क्रियापद/विशेष्य/पर्याय/कर्तृपद) पर ध्यान दें।
खण्डः ख
रचनात्मक-कार्यम् [15 अङ्काः]
2. [5 marks] भवान् पीयूष: स्वपितरं प्रति पत्रं लिखति। एतत् पत्रं मञ्जूषाया: उचितै: पदै: पूरयित्वा पुन: लिखत -
गङ्गा-छात्रावास:,
(i) ___________
पूज्या: पितृमहोदया:,
(ii) ___________।
अत्र सर्वगतं (iii) ___________। आशासे त्वम् अपि कुशली। मया गतसप्ताहे एव भवत: पत्रं प्राप्तम्। इदं ज्ञात्वा अहम् अतिप्रसन्न: अस्मि यद् सम्प्रति मातु: स्वास्थ्यम् उत्तमं जातम्। अहमपि भवन्तं मम उपलब्धीनां विषये सूचयितुम् इच्छामि। ह्य: अन्तर्विद्यालयीय-गायनप्रतियोगितायाम् अहं (iv) ___________ स्थानं प्राप्तवान्। क्रीडादिवसे अपि धावनप्रतियोगितायाम् अहमेव प्रथम: आसम्। अस्मिन् वर्षे वार्षिकोत्सवेऽपि अहं नाट्याभिनयं (v) ___________। अयं वार्षिकोत्सव: शनिवासरे (vi) ___________। विद्यालयस्य पक्षत: ह्य: एव (vii) ___________ प्रेषितम्। अहमपि (viii) ___________ प्रार्थयामि यत् भवान् मात्रा सह अवश्यम् आगच्छतु। मम (ix) ___________ भविष्यति। अहं प्रतीक्षां करिष्यामि। मातृचरणयो: मम प्रणामा:। भवदीय: पुत्र: (x) ___________।
मञ्जूषा - भवन्तम्, करिष्यामि, पीयूष:, उत्साहवर्धनम्, सादरचरणस्पर्श:, आयोजयिष्यते, प्रथमम्, कुशलम्, निमन्त्रणपत्रम्, नवदिल्लीत:।
उत्तरम् :
गङ्गा-छात्रावास:, नवदिल्लीत:। पूज्या: पितृमहोदया:, सादरचरणस्पर्श:। अत्र सर्वगतं कुशलम्। आशासे त्वम् अपि कुशली। मया गतसप्ताहे एव भवत: पत्रं प्राप्तम्। इदं ज्ञात्वा अहम् अतिप्रसन्न: अस्मि यद् सम्प्रति मातु: स्वास्थ्यम् उत्तमं जातम्। अहमपि भवन्तं मम उपलब्धीनां विषये सूचयितुम् इच्छामि। ह्य: अन्तर्विद्यालयीय-गायनप्रतियोगितायाम् अहं प्रथमम् स्थानं प्राप्तवान्। क्रीडादिवसे अपि धावनप्रतियोगितायाम् अहमेव प्रथम: आसम्। अस्मिन् वर्षे वार्षिकोत्सवेऽपि अहं नाट्याभिनयं करिष्यामि। अयं वार्षिकोत्सव: शनिवासरे आयोजयिष्यते। विद्यालयस्य पक्षत: ह्य: एव निमन्त्रणपत्रम् प्रेषितम्। अहमपि भवन्तं प्रार्थयामि यत् भवान् मात्रा सह अवश्यम् आगच्छतु। मम उत्साहवर्धनम् भविष्यति। अहं प्रतीक्षां करिष्यामि। मातृचरणयो: मम प्रणामा:। भवदीय: पुत्र: पीयूष:।
Teacher's Note:
पत्र में अभिवादन (सादरचरणस्पर्श:) तथा समापन (भवदीय: पुत्र:) सूत्रों का सही स्थान याद रखें।
भविष्यत्काल क्रियाओं (करिष्यामि, आयोजयिष्यते) की रूप-रचना पर ध्यान दें।
मञ्जूषा के सभी दस पदों का ठीक क्रम में तथा एक ही बार प्रयोग करें।
3. [5 marks] प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत (चित्रे रक्तदुर्गे राष्ट्रस्य ध्वजारोहणस्य दृश्यम् अस्ति) -
मञ्जूषा - रक्तदुर्गम्, गौरवम्, दिल्लीनगरम्, सैनिका:, आरोहन्ति, विशालम्, पश्यन्ति, जना:, वृक्षा:, ध्वजारोहणम्, प्रसन्नतया, शोभन्ते, हस्तेषु, राष्ट्रस्य, दृश्यते।
अथवा
निम्नलिखितं विषयम् अधिकृत्य मञ्जूषाप्रदत्तशब्दानां साहाय्येन न्यूनातिन्यूनं पञ्चभि: संस्कृतवाक्यै: एकम् अनुच्छेदं लिखत - 'गणतन्त्रदिवस:'
मञ्जूषा - वीरबालका:, गौरवम्, दिल्लीनगरे, सैनिका:, आरोहन्ति, पश्यन्ति, जना:, ध्वजारोहणम्, प्रसन्नतया, राष्ट्रस्य, दृश्यते, राज्यस्य, नृत्यन्ति।
उत्तरम् (क) :
1. अस्मिन् चित्रे दिल्लीनगरस्य रक्तदुर्गम् दृश्यते। 2. रक्तदुर्गस्य प्राचीरे राष्ट्रस्य विशालम् ध्वजम् दृश्यते। 3. सैनिका: गौरवेण ध्वजारोहणम् आरोहन्ति। 4. जना: वृक्षाणां समीपे स्थित्वा प्रसन्नतया दृश्यं पश्यन्ति। 5. सर्वे जना: हस्तेषु लघुध्वजान् धृत्वा शोभन्ते।
उत्तरम् (ख) :
गणतन्त्रदिवस: राष्ट्रस्य गौरवम् पर्व अस्ति। अयं दिल्लीनगरे प्रतिवर्षं जनवरीमासस्य षड्विंशे दिने आयोज्यते। अस्मिन् दिने राजपथे ध्वजारोहणम् भवति। सैनिका: विविधानि शस्त्राणि आरोहन्ति प्रदर्शयन्ति च। विविधेभ्य: राज्येभ्य: आगता: वीरबालका: नृत्यन्ति। जना: प्रसन्नतया एतत् दृश्यं पश्यन्ति। एवं गणतन्त्रदिवस: सर्वेषां राज्यस्य जनानां हृदये गौरवं जनयति।
Teacher's Note:
चित्रवर्णन में सरल, संक्षिप्त तथा व्याकरणदृष्ट्या शुद्ध वाक्य ही लिखें, प्रत्येक शुद्ध वाक्य पर पूरा अङ्क मिलता है।
मञ्जूषा के पदों का यथासम्भव अधिकाधिक प्रयोग करें किन्तु वाक्य स्वाभाविक हो।
दोनों विकल्पों (चित्रवर्णन/अनुच्छेदलेखन) में से केवल एक ही करना है।
4. [5 marks] अधोलिखितां कथां मञ्जूषाया: सहायतया पूरयित्वा पुन: लिखत -
एकस्य कृषकस्य (i) ___________ पुत्रा: आसन्। ते चत्वारोऽपि भ्रातर: परस्परं (ii) ___________ कुर्वन्ति स्म। तेषां चतुर्णां भ्रातृणां कलहं दृष्ट्वा स: (iii) ___________ दु:खी आसीत्। एकदा स: शुष्ककाष्ठानि एकत्रीकृत्य तानि (iv) ___________ बद्ध्वा पुत्राणां समक्षम् अस्थापयत्। स: कृषक: तान् पुत्रान् अवदत् - एतानि काष्ठानि त्रोटयत। पुत्रेषु एक: अपि तानि (v) ___________ समर्थ: नाभवत्। तदा स: पृथक्कृत्य पुत्राणां समक्षं पुन: एकैकं काष्ठम् (vi) ___________। सर्वे पुत्रा: (vii) ___________ सर्वाणि काष्ठानि अत्रोटयन्। स: अकथयत् - यदि इत्थमेव यूयम् अपि परस्परं मिलित्वा (viii) ___________ तर्हि कोऽपि युष्मान् हन्तुं समर्थ: न भविष्यति। यतो हि (ix) ___________ शक्ति: कलौ युगे।
मञ्जूषा - निवत्स्यथ, चत्वार:, कृषक:, त्रोटयितुम्, कलहं, संघे, अस्थापयत्, रज्ज्वा, पुत्रान्, सरलतया।
अथवा
रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितसंवादं पुन: लिखत -
माता - पुत्र ! त्वं कुत्र गच्छसि ?
पुत्र: - मात: ! (i) ___________।
माता - परम् अद्य क्रीडायै न गन्तव्यम्।
पुत्र: - किमर्थम् ? अयं तु मम खेलनस्य समय: अस्ति।
माता - (ii) ___________।
पुत्र: - जन्माष्टमी किं भवति ?
माता - 'जन्माष्टमी' दिवसे एव श्रीकृष्णस्य जन्म अभवत्, अत: सम्पूर्णे देशे भगवत: जन्मदिवस: उल्लासेन मान्यते।
पुत्र: - (iii) ___________।
माता - अद्यैव मन्दिराणि पुष्पै: विद्युद्दीपकै: च सज्जितानि भवन्ति।
पुत्र: - (iv) ___________।
माता - शीघ्रं सज्ज: भवतु। चलाम:।
पुत्र: - (v) ___________।
मञ्जूषा - अहं मित्रै: सह क्रीडितुं गच्छामि। अहं जानामि परन्तु अद्य जन्माष्टमी अस्ति, अत: वयं मन्दिरं गमिष्याम:। मन्दिराणां शोभा वस्तुत: मनोहारिणी दर्शनीया च भवति। अहो ! श्रीकृष्णस्य जन्मोत्सव: । स: तु मम प्रिय:। अहम् अति उत्सुक: अस्मि।
उत्तरम् (क) :
एकस्य कृषकस्य चत्वार: पुत्रा: आसन्। ते चत्वारोऽपि भ्रातर: परस्परं कलहं कुर्वन्ति स्म। तेषां चतुर्णां भ्रातृणां कलहं दृष्ट्वा स: कृषक: दु:खी आसीत्। एकदा स: शुष्ककाष्ठानि एकत्रीकृत्य तानि रज्ज्वा बद्ध्वा पुत्राणां समक्षम् अस्थापयत्। स: कृषक: तान् पुत्रान् अवदत् - एतानि काष्ठानि त्रोटयत। पुत्रेषु एक: अपि तानि त्रोटयितुम् समर्थ: नाभवत्। तदा स: पृथक्कृत्य पुत्राणां समक्षं पुन: एकैकं काष्ठम् अस्थापयत्। सर्वे पुत्रा: सरलतया सर्वाणि काष्ठानि अत्रोटयन्। स: अकथयत् - यदि इत्थमेव यूयम् अपि परस्परं मिलित्वा निवत्स्यथ तर्हि कोऽपि युष्मान् हन्तुं समर्थ: न भविष्यति। यतो हि संघे शक्ति: कलौ युगे।
उत्तरम् (ख) :
माता - पुत्र ! त्वं कुत्र गच्छसि ? पुत्र: - मात: ! अहं मित्रै: सह क्रीडितुं गच्छामि। माता - परम् अद्य क्रीडायै न गन्तव्यम्। पुत्र: - किमर्थम् ? अयं तु मम खेलनस्य समय: अस्ति। माता - अहं जानामि परन्तु अद्य जन्माष्टमी अस्ति, अत: वयं मन्दिरं गमिष्याम:। पुत्र: - जन्माष्टमी किं भवति ? माता - 'जन्माष्टमी' दिवसे एव श्रीकृष्णस्य जन्म अभवत्, अत: सम्पूर्णे देशे भगवत: जन्मदिवस: उल्लासेन मान्यते। पुत्र: - अहो ! श्रीकृष्णस्य जन्मोत्सव:। स: तु मम प्रिय:। माता - अद्यैव मन्दिराणि पुष्पै: विद्युद्दीपकै: च सज्जितानि भवन्ति। पुत्र: - मन्दिराणां शोभा वस्तुत: मनोहारिणी दर्शनीया च भवति। माता - शीघ्रं सज्ज: भवतु। चलाम:। पुत्र: - अहम् अति उत्सुक: अस्मि।
Teacher's Note:
कथापूर्ति में क्रियापदों के काल (लट्, लृट्, स्यत्) पर ध्यान दें - निवत्स्यथ लृट्लकार का रूप है।
'संघे शक्ति:' यह प्रसिद्ध सूक्ति एकता के महत्त्व को दर्शाती है, इसे ध्यान में रखें।
संवादपूर्ति में वाक्य का प्रसङ्ग (सन्दर्भ) देखकर ही रिक्तस्थान भरें।
खण्डः ग
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् [25 अङ्काः]
5. [4 marks] अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) -
(i) य: सोढुं शक्नोतीह + एव।
(ii) षडेते पाठका गुणा:।
(iii) सरस्तीरे विहरति मयि केनापि कर्कशै: शब्दै: वातावरणम् आकुलीक्रियते।
(iv) तदेतद् राजभवनं परित्यज्य वनं गच्छाम:।
(v) अधुना रमणीया सृष्टि: + एषा।
उत्तरम् :
(i) शक्नोतीहैव (सन्धि:)। (ii) पाठका: + गुणा: (सन्धिच्छेद:)। (iii) सर: + तीरे (सन्धिच्छेद:)। (iv) तत् + एतद् (सन्धिच्छेद:)। (v) सृष्टिरेषा (सन्धि:)।
Teacher's Note:
'इ/ई/उ/ऊ + असमान स्वर' में यण् सन्धि तथा 'अ/आ + अ/आ' में दीर्घ सन्धि का नियम याद रखें।
विसर्ग-सन्धि (त:+ए = तदे) पर विशेष ध्यान दें।
केवल चार प्रश्नों के ही उत्तर देने हैं, पाँचवाँ न करें तो भी अङ्क नहीं कटेगा।
6. [4 marks] अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा दत्तविकल्पेभ्य: चित्वा लिखत (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) -
(i) अनिच्छन् अपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजित:।
(A) अन् इच्छन् (B) न इच्छन् (C) अनि इच्छन् (D) अनि + च्छन्
(ii) अस्माकम् ऐक्यं तु जगत्प्रसिद्धम्।
(A) जगत् प्रसिद्धम् (B) जगत: प्रसिद्धम् (C) जगति प्रसिद्धम् (D) जगतप्रसिद्धम्
(iii) मयूर: साट्टहासं प्रविशति।
(A) अट्टहासेन सह (B) अट्टहासे सह (C) अट्टहासं सह (D) अट्टहासयो: सह
(iv) शक्र: तत् नेत्रं यथास्थानं स्थापितवान्।
(A) उचितं स्थानम् (B) यथा स्थानम् (C) स्थानस्य पश्चात् (D) स्थानम् अनतिक्रम्य
(v) यूयं कथम् अस्मिन् नतं च उन्नतं च तस्मिन् मार्गे गच्छथ ?
(A) नतोन्नतम् (B) नतोन्नतयो: (C) नतोन्नते (D) नतोन्नतौ
उत्तरम् :
(i) (B) न इच्छन्। (ii) (C) जगति प्रसिद्धम्। (iii) (A) अट्टहासेन सह। (iv) (D) स्थानम् अनतिक्रम्य। (v) (C) नतोन्नते।
Teacher's Note:
नञ् समास में 'न' का लोप होकर 'अ/अन्' शेष रहता है, विग्रह में सदैव 'न' लिखें।
तत्पुरुष समास में विभक्ति का सही ज्ञान अनिवार्य है (जगति = सप्तमी)।
द्वन्द्व समास में दोनों पदों को 'च' से जोड़कर विग्रह करें।
7. [4 marks] अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं विकल्पेभ्य: चित्वा लिखत (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) -
(i) केचन च पञ्चत्वं गता:।
(A) पञ्च + तल् (B) पञ्च + त्व (C) पञ्च + ठक् (D) पञ्च + मतुप्
(ii) अस्माभि: गुरूणाम् आदेशपालनं कृ + तव्यत्।
(A) कर्तव्यानि (B) कर्तव्यम् (C) कर्तव्यानाम् (D) कर्तव्या
(iii) तत्र राजहंस: हंसी च विहरत:।
(A) हंस + टाप् (B) हंस + मतुप् (C) हंस + ङीप् (D) हंस + ठक्
(iv) एषा सृष्टि: रमणीय + टाप् अस्ति।
(A) रमणीय: (B) रमणीयता (C) रमणीया: (D) रमणीया
(v) प्राङ्गणे भवताम् हृद् + ठक् अभिनन्दनम् अस्ति।
(A) हार्दिक: (B) हार्दिकी (C) हार्दिकम् (D) हार्दिकाम्
उत्तरम् :
(i) (B) पञ्च + त्व। (ii) (B) कर्तव्यम्। (iii) (C) हंस + ङीप्। (iv) (D) रमणीया। (v) (C) हार्दिकम्।
Teacher's Note:
'त्व' प्रत्यय भाववाचक संज्ञा बनाता है (पञ्च+त्व = पञ्चत्व)।
कृत्य प्रत्यय (तव्यत्) कर्तव्य-बोधक रूप बनाता है, लिङ्ग-वचन विशेष्य के अनुसार बदलता है।
स्त्रीलिङ्ग प्रत्यय टाप्/ङीप् का प्रयोग शब्द के अनुसार भिन्न होता है।
8. [3 marks] वाच्यानुसारम् उचितपदै: रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुन: लिखत (केवलं प्रश्नत्रयम्) -
नमन: - हे दीप ! किं त्वम् अद्य 'रामायणम्' इति नाटकं द्रष्टुं गच्छसि ?
दीप: - न, न (i) ___________ तत् नाटकं द्रष्टुं न गच्छामि ?
नमन: - किं कारणम् ! अद्य त्वं किं (ii) ___________ ?
दीप: - अधुना (iii) ___________ गृहकार्यं पूर्णं क्रियते।
नमन: - मया तु अधुना एक: (iv) ___________ लिख्यते अनन्तरं च नाटकं द्रष्टुं गम्ये।
दीप: - अस्तु ! तर्हि अहमपि शीघ्रं गृहकार्यं समापयामि। अनन्तरं त्वया सह आगमिष्यामि।
नमन: - अस्तु। पुनर्मिलाम:।
मञ्जूषा - लेख:, मया, अहम्, करोषि।
उत्तरम् :
(i) अहम्। (ii) करोषि। (iii) मया। (iv) लेख:।
Teacher's Note:
कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा विभक्ति में तथा क्रिया कर्ता के अनुसार होती है (अहम्, करोषि)।
भाववाच्य/कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है (मया लिख्यते)।
कर्मवाच्य में कर्म प्रथमा में तथा क्रिया कर्म के लिङ्ग-वचनानुसार होती है (लेख: लिख्यते)।
9. [3 marks] कालबोधकशब्दै: अधोलिखित-दिनचर्या पूरयत (केवलं प्रश्नत्रयम्) -
(i) अहं ___________ वादने (5:30) भ्रमणाय उपवनं गच्छामि।
(ii) ___________ वादने (6:00) भ्रमणं कृत्वा गृहम् आगच्छामि।
(iii) तत: स्नानं कृत्वा ___________ वादने (8:45) कार्यालयं गच्छामि।
(iv) तत्पश्चात् अहम् अपराह्णे ___________ वादने (7:15) गृहम् आगच्छामि।
उत्तरम् :
(i) सार्धपञ्च। (ii) षड्/षट्। (iii) पादोननव। (iv) सपादसप्त।
Teacher's Note:
संस्कृत में समय-बोधक शब्द बनाने के नियम - सार्ध (साढ़े), पाद (पौन/सवा), पादोन (पौने) कण्ठस्थ करें।
5:30 = सार्ध-पञ्च, 8:45 = पादोन-नव, 7:15 = सपाद-सप्त, इन सूत्रों का अभ्यास करें।
10. [4 marks] मञ्जूषायां प्रदत्तै: उचितै: अव्ययपदै: अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) -
(i) स: बाल्यात् ___________ वृद्धोपसेवी विनयशील: च आसीत्।
(ii) अवक्रता यथा चित्ते ___________ वाचि भवेत् यदि।
(iii) ___________ अपि आणविक-अस्त्राणि आसन्।
(iv) एतत् तु 'फरवरी' ___________ मासे मान्यते।
(v) ___________ वयम् एतानि स्थलानि द्रष्टुम् उत्सुका: स्म:।
मञ्जूषा - पुरा, सम्प्रति, इति, एव, तथा।
उत्तरम् :
(i) एव। (ii) तथा। (iii) पुरा। (iv) इति। (v) सम्प्रति।
Teacher's Note:
अव्यय पद वाक्य के अर्थ को दृढ़ता (एव), तुलना (तथा) अथवा कालबोध (पुरा/सम्प्रति) देते हैं।
अव्यय पदों में लिङ्ग-वचन-विभक्ति का कोई परिवर्तन नहीं होता, यह विशेष रूप से याद रखें।
11. [3 marks] अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कित-अशुद्धपदाय उचितपदं चित्वा वाक्यानि पुन: लिखत (केवलं प्रश्नत्रयम्) -
(i) स: महिला काणने व्याघ्रं ददर्श।
(A) तत् (B) सा (C) ते (D) ता:
(ii) अहो ! विचित्रं स्वप्न: मया दृष्ट:।
(A) विचित्रा (B) विचित्रम् (C) विचित्र: (D) विचित्राणि
(iii) अलम् अतिविकत्थनम्।
(A) अतिविकत्थनेन (B) अतिविकत्थनान् (C) अतिविकत्थनाय (D) अतिविकत्थने
(iv) रागसमं दु:खं न सन्ति।
(A) आसन् (B) स्त: (C) आस्ताम् (D) अस्ति
उत्तरम् :
(i) (B) सा। (ii) (C) विचित्र:। (iii) (A) अतिविकत्थनेन। (iv) (D) अस्ति।
Teacher's Note:
कर्ता (महिला - स्त्रीलिङ्ग) के अनुसार सर्वनाम 'सा' होगा, 'स:' नहीं।
'अलम्' शब्द के योग में तृतीया विभक्ति होती है, यह सूत्र याद रखें (अलम् अतिविकत्थनेन)।
कर्ता एकवचन (दु:खम्) हो तो क्रिया भी एकवचन (अस्ति) होनी चाहिए।
खण्डः घ
पठितावबोधनम् [30 अङ्काः]
12. [5 marks] अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत -
एकदा भगवान् बोधिसत्त्व: बहुजन्माऽर्जितपुण्यफलै: शिवीनां राजा अभवत्। स: बाल्यात् एव वृद्धोपसेवी, विनयशील: शास्त्रपारङ्गत: च आसीत्। जनकल्याणकर्मसु रत: असौ पुत्रवत् प्रजा: पालयति स्म। कारुण्य-औदार्यादिसद्गुणोपेत: स नगरस्य समन्तत: धन-धान्यसमृद्धा: दानशाला: अकारयत्। राज्ञ: दानशीलताम् आकर्ण्य देशान्तरेभ्यो अपि जना: तं देशम् आयान्ति स्म। अथ कदाचित् दानशालासु विचरन् स राजा बहुधनलाभेन सन्तुष्टानाम् अर्थिनां विरलसङ्ख्यां विलोक्य अचिन्तयत् - मम अर्थिन: तु धनलाभमात्रेण सन्तोषं भजन्ते। तत्र अर्थिनां समूह: अन्न-पान-वसन-रजत-सुवर्णादिकानि अभीष्टानि वस्तूनि प्राप्य सन्तुष्ट: अभवत्।
(i) एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 mark]
(क) क: शिवीनां राजा अभवत् ?
(ख) राजा कथं प्रजा: पालयति स्म ?
(ग) विरलसङ्ख्या केषाम् अभवत् ?
(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 marks]
(क) राजा बाल्यात् एव कीदृश: आसीत् ?
(ख) जना: किमर्थं तं देशम् आयान्ति स्म ?
(ग) दानशालासु विचरन् स राजा किम् अचिन्तयत् ?
(iii) निर्देशानुसारम् उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 marks]
(क) 'असौ पुत्रवत् प्रजा: पालयति स्म' अत्र वाक्ये किं क्रियापदं प्रयुक्तम् ?
(ख) 'भगवान्' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किं प्रयुक्तम् ?
(ग) 'वस्त्रम्' इति पदस्य किं पर्यायपदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
उत्तरम् :
(i) (क) बोधिसत्त्व:। (ख) पुत्रवत्। (ग) अर्थिनाम्।
(ii) (क) राजा बाल्यात् एव वृद्धोपसेवी, विनयशील:, शास्त्रपारङ्गत: च आसीत्। (ख) राज्ञ: दानशीलताम् आकर्ण्य देशान्तरेभ्यो अपि जना: तं देशम् आयान्ति स्म। (ग) दानशालासु विचरन् स राजा अचिन्तयत् - मम अर्थिन: तु धनलाभमात्रेण एव सन्तोषं भजन्ते।
(iii) (क) पालयति स्म। (ख) बोधिसत्त्व:। (ग) वसनम्।
Teacher's Note:
'भगवान्' शब्द विशेषण है, इसका विशेष्य कर्ता 'बोधिसत्त्व:' है, यह पहचानना आवश्यक है।
सामासिक पदों (कारुण्य-औदार्यादि) का अर्थ समझकर ही प्रश्न हल करें।
लट्लकार क्रिया 'भवति स्म' के स्थान पर प्रयुक्त संयुक्त क्रिया रूप को पहचानें।
13. [5 marks] अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत -
वाक्पटु: धैर्यवान् मन्त्री सभायाम् अप्यकातर:।
स केनापि प्रकारेण पैरैर्न परिभूयते॥
य: इच्छत्यात्मन: श्रेय: प्रभूतानि सुखानि च।
न कुर्यादहितं कर्म स परेभ्य: कदापि च॥
(i) एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 mark]
(क) मन्त्री कै: न परिभूयते ?
(ख) मनुष्य: आत्मन: किम् इच्छति ?
(ग) मनुष्य: कीदृशं कर्म न कुर्यात् ?
(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 marks]
(क) य: आत्मन: श्रेय: इच्छति, स: किं न कुर्यात् ?
(ख) मन्त्री कीदृश: भवेत् ?
(ग) मन्त्री कुत्र अकातर: भवेत् ?
(iii) निर्देशानुसारम् उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 marks]
(क) 'स केनापि प्रकारेण पैरैर्न परिभूयते' अत्र वाक्ये कर्तृपदं किम् ?
(ख) 'दु:खानि' इत्यस्य किं विपर्ययपदं प्रयुक्तम् ?
(ग) 'धैर्यवान्' इत्यस्य विशेष्यपदं चित्वा लिखत।
उत्तरम् :
(i) (क) पैरै:। (ख) श्रेय: प्रभूतानि सुखानि च। (ग) अहितम्।
(ii) (क) य: आत्मन: श्रेय: इच्छति, स: परेभ्य: अहितं कर्म कदापि न कुर्यात्। (ख) मन्त्री वाक्पटु:, धैर्यवान्, सभायाम् अप्यकातर: च भवेत्। (ग) मन्त्री सभायाम् अपि अकातर: भवेत्।
(iii) (क) स:। (ख) सुखानि। (ग) मन्त्री।
Teacher's Note:
श्लोक में अन्वय लगाकर अर्थ समझना अनिवार्य है, विशेषत: क्रिया व कारक पहचानने हेतु।
विपर्ययपद (विलोम) पूछे जाने पर श्लोक में प्रयुक्त शब्द ही ढूँढें, बाहर से न जोड़ें।
'अकातर:' का अर्थ है निर्भय/साहसी, यह मन्त्री का गुण है।
14. [5 marks] अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत -
राजीव: - किम् एतत् कस्यचित् दुर्गस्य चित्रम् ?
पर्यटनाधिकारी - आम्। एतत् दिवङ्ग-उपत्यका-मण्डले स्थितं भीष्मकनगरदुर्गम् ! अस्य अवशेषा: तु आर्यकला-संस्कृति-सम्पद: परिचायका: सन्ति। अधुना इदं चित्रं पश्यत।
शैलेश: - अहं जानामि इदं स्थानम्। इदं तु 'तवाङ्ग गोम्पा' इति प्रसिद्ध: बौद्धमठ:।
पर्यटनाधिकारी - सम्यक् अभिज्ञातम्। मनोहरे सुरम्ये 'तवाङ्ग' इति स्थले राजते अयं बौद्धमठ:। पञ्चशतानां बौद्धभिक्षूणां निवासयोग्या स्थली इयम्। लोहितजनपदे अपि अनेकबौद्धविहारा: सन्ति।
नीलिमा - मान्यवर ! मया अस्य प्रदेशस्य 'परशुरामकुण्डम्' इति दर्शनीयस्थलविषये अपि पठितम्। किम् इदम् ?
(i) एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 mark]
(क) भीष्मकनगरदुर्गम् कस्मिन् मण्डले स्थितम् ?
(ख) कस्मिन् जनपदे अनेके बौद्धविहारा: सन्ति ?
(ग) कस्य अवशेषा: आर्यकला-संस्कृति-सम्पद: परिचायका: सन्ति ?
(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 marks]
(क) प्रसिद्ध: बौद्धमठ: क: वर्तते ?
(ख) भीष्मकनगरदुर्गस्य अवशेषा: केषां परिचायका: सन्ति ?
(ग) अरुणाचलप्रदेशे 'परशुरामकुण्डम्' किम् अस्ति ?
(iii) निर्देशानुसारम् उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 marks]
(क) नाट्यांशे 'सन्ति' इति क्रियाया: कर्तृपदं किम् ?
(ख) 'अधुना इदं चित्रं पश्यत' अत्र 'चित्रम्' विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किम् ?
(ग) 'राजते अयं बौद्धमठ:' अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम् ?
उत्तरम् :
(i) (क) दिवङ्ग-उपत्यका-मण्डले। (ख) लोहितजनपदे। (ग) भीष्मकनगरदुर्गस्य।
(ii) (क) प्रसिद्ध: बौद्धमठ: 'तवाङ्ग गोम्पा' वर्तते। (ख) भीष्मकनगरदुर्गस्य अवशेषा: आर्यकला-संस्कृति-सम्पद: परिचायका: सन्ति। (ग) अरुणाचलप्रदेशे 'परशुरामकुण्डम्' दर्शनीयस्थलम् अस्ति।
(iii) (क) अनेकबौद्धविहारा:। (ख) इदम्। (ग) राजते।
Teacher's Note:
नाट्यांश में संवादों के वक्ता की पहचान करके ही उचित उत्तर दें।
विशेषण-विशेष्य सम्बन्ध पहचानने के लिए दोनों में लिङ्ग-वचन-विभक्ति समान होनी चाहिए।
उत्तर-पूर्वोत्तर भारत की भौगोलिक/सांस्कृतिक शब्दावली (जनपद, मण्डल, विहार) से परिचित रहें।
15. [5 marks] रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (केवलं पञ्चप्रश्ना:) -
(i) शक्र: नेत्रहीनयाचकस्य रूपं धारयति।
(ii) मेष: अर्धज्वलितकाष्ठेन ताडित:।
(iii) मन: चञ्चलं भवति।
(iv) न जानाति भवान् द्रौणे: चपलां प्रकृतिम्।
(v) राजा याचकेभ्य: दानं ददाति।
(vi) आचार्य: पुत्रं सावधानम् अकरोत्।
उत्तरम् :
(i) क: नेत्रहीनयाचकस्य रूपं धारयति ? (ii) केन मेष: ताडित: ? (iii) मन: किं भवति ? (iv) न जानाति भवान् कस्य चपलां प्रकृतिम् ? (v) राजा केभ्य: दानं ददाति ? (vi) क: पुत्रं सावधानम् अकरोत् ?
Teacher's Note:
कर्तृवाचक रेखाङ्कित पद के लिए 'क:/का/कानि' तथा करणवाचक के लिए 'केन' प्रयुक्त होता है।
सम्प्रदान कारक (चतुर्थी) के लिए 'कस्मै/केभ्य:' प्रश्नवाचक पद उपयुक्त है।
प्रश्न में मूल वाक्य का शेष अंश यथावत् रखते हुए केवल रेखाङ्कित पद का प्रश्नवाचक-रूप प्रतिस्थापित करें।
16. [2 marks] मञ्जूषात: समुचितपदानि चित्वा अधोलिखित-श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुन: लिखत -
नास्ति विद्यासमं चक्षु: नास्ति सत्यसमं तप:।
नास्ति रागसमं दु:खं नास्ति त्यागसमं सुखम्॥
अन्वय: - (i) ___________ चक्षु: न अस्ति, सत्यसमं तप: न (ii) ___________, रागसमं (iii) ___________ न अस्ति, त्यागसमं सुखम् (iv) ___________ अस्ति।
मञ्जूषा - अस्ति, न, दु:खम्, विद्यासमम्।
अथवा
श्लोकस्य भावार्थं मञ्जूषाया: सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयन्तु -
चञ्चलं हि मन: कृष्ण ! प्रमाथि बलवद्दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥
भावार्थ: - श्रीकृष्णस्य वार्तां श्रुत्वा पुन: अर्जुन: वदति - हे (i) ___________ ! मन: अतीव (ii) ___________, शरीरस्य मथनकर्ता अतीव बलवान् अपि च अस्ति। अत: तस्य (iii) ___________ वायो: इव (iv) ___________ मन्ये।
मञ्जूषा - चञ्चलम्, नियन्त्रणम्, कठिनम्, कृष्ण।
उत्तरम् (क) :
(i) विद्यासमम्। (ii) अस्ति। (iii) दु:खम्। (iv) न।
उत्तरम् (ख) :
(i) कृष्ण। (ii) चञ्चलम्। (iii) नियन्त्रणम्। (iv) कठिनम्।
Teacher's Note:
अन्वय में शब्दों का व्याकरणिक क्रम (कर्ता-कर्म-क्रिया) सीधा करना अभ्यस्त करें।
भावार्थ लिखते समय श्लोक के मूल भाव को सरल गद्य में प्रकट करें, शब्दश: अनुवाद न करें।
दोनों विकल्पों में से किसी एक का ही उत्तर देना है।
17. [4 marks] अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थं चित्वा लिखत (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) -
(i) अस्माकम् ऐक्यं तु जगत्प्रसिद्धम्।
(A) एकता (B) एकम् (C) शत्रुता (D) सरलता
(ii) बोधिसत्त्वम् अमात्या: अवदन्।
(A) मातर: (B) मन्त्रिण: (C) राजा (D) प्रजा:
(iii) पादं शिष्य: स्वमेधया।
(A) पादप: (B) वृक्ष: (C) चरणम् (D) चतुर्थांशम्
(iv) नास्ति विद्यासमं चक्षु:।
(A) छत्रम् (B) नेत्रम् (C) पुस्तकम् (D) शिक्षणम्
(v) अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।
(A) अर्जुन (B) कृष्ण (C) क्रोध (D) मन:
उत्तरम् :
(i) (A) एकता। (ii) (B) मन्त्रिण:। (iii) (D) चतुर्थांशम्। (iv) (B) नेत्रम्। (v) (A) अर्जुन।
Teacher's Note:
शब्द का अर्थ प्रसङ्ग (सन्दर्भ) के अनुसार ही निश्चित करें, शब्दकोशीय एकमात्र अर्थ पर्याप्त नहीं।
'पाद' शब्द के अनेक अर्थ हैं - चतुर्थांश, चरण, वृक्ष; यहाँ प्रसङ्गानुसार 'चतुर्थांश' सही है।
'कौन्तेय' अर्जुन का सम्बोधन है, महाभारत के पात्रों के विशेषण याद रखें।
18. [4 marks] अधोलिखितां कथां मञ्जूषापदै: रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुन: लिखत -
भूपते: (i) ___________ पुत्रा: वानरान् भोज्यपदार्थै: पुष्टिं नयन्ति स्म। राजगृहे बालवाहनयोग्य: मेष: जिह्वालोल्पतया (ii) ___________ प्रविश्य भोजनं खादति स्म। सूपकारै: नित्यं ताडितं मेषं दृष्ट्वा (iii) ___________ वानरान् राजभवनं त्यक्तुम् अकथयत्। (iv) ___________ मदोद्धता: मर्कटा: तद् राजभवनं त्यक्तुं न स्वीकृतवन्त:। अन्यस्मिन् अहनि स: मेष: (v) ___________ अर्धज्वलितकाष्ठेन ताडित:। ज्वलन् स मेष: (vi) ___________ प्रविष्ट:। परिणामत: दग्धा: (vii) ___________ प्राणत्राणाय अधावन्। राजा राजवैद्यम् आहूय अश्वरक्षायै न्यवेदयत्। भयत्रस्ता: कपय: गुरुजनोपदेशस्य अवधीरणात् (viii) ___________ कृतवन्त:।
मञ्जूषा - अश्वा:, वानरयूथप:, पश्चात्तापम्, अश्वशालाम्, रसनास्वादलुब्धा:, चन्द्रस्य, सूपकारेण, महानसम्।
उत्तरम् :
भूपते: चन्द्रस्य पुत्रा: वानरान् भोज्यपदार्थै: पुष्टिं नयन्ति स्म। राजगृहे बालवाहनयोग्य: मेष: जिह्वालोल्पतया महानसम् प्रविश्य भोजनं खादति स्म। सूपकारै: नित्यं ताडितं मेषं दृष्ट्वा वानरयूथप: वानरान् राजभवनं त्यक्तुम् अकथयत्। रसनास्वादलुब्धा: मदोद्धता: मर्कटा: तद् राजभवनं त्यक्तुं न स्वीकृतवन्त:। अन्यस्मिन् अहनि स: मेष: सूपकारेण अर्धज्वलितकाष्ठेन ताडित:। ज्वलन् स मेष: अश्वशालाम् प्रविष्ट:। परिणामत: दग्धा: अश्वा: प्राणत्राणाय अधावन्। राजा राजवैद्यम् आहूय अश्वरक्षायै न्यवेदयत्। भयत्रस्ता: कपय: गुरुजनोपदेशस्य अवधीरणात् पश्चात्तापम् कृतवन्त:।
Teacher's Note:
कथा का प्रसङ्ग (वानर-मेष-राजभवन) समझकर ही उचित पद चुनें, अन्यथा अर्थ बदल जाता है।
'गुरुजनोपदेशस्य अवधीरणात्' यह कथा की नीति-शिक्षा है - बड़ों की सलाह न मानने का परिणाम।
सभी आठ रिक्तस्थान मञ्जूषा के आठ पदों से एक-एक बार ही भरे जाते हैं।
Please click the link below to download pdf file of CBSE Class 10 Sanskrit Question Paper 2026 Solved Code 65
Practice Exam Question Papers for Class 10 Sanskrit CBSE Class 10 Sanskrit Question Paper 2026 Solved Code 65
Previous Year Question Papers: Class 10 Sanskrit
Access structured past examination sets for Class 10 Sanskrit. Solving the CBSE Class 10 Sanskrit Question Paper 2026 Solved Code 65 provided above helps students understand actual exam difficulty levels, question formats, and topic distributions for both descriptive and objective sections.
Boost Your Exam Score with Past Papers
Reviewing official papers clarifies the exact marking scheme and structural layout established by the CBSE, enabling students to structure answers for maximum score potential.
Enhance Practice with Sample Papers & Solutions
Wrap up your exam preparation by reviewing detailed answer keys and tackling additional practice sets. All resources on our platform are free to access.
FAQs
The CBSE Class 10 Sanskrit Question Paper 2026 Solved Code 65 is available for download on StudiesToday.com. It includes complete set with all sections so that Class 10 students can practice with the exact same paper that came in the CBSE exams.
Yes, the solutions for CBSE Class 10 Sanskrit Question Paper 2026 Solved Code 65 are prepared by subject matter experts as per official marking scheme. Class 10 students will understand the structure of answers and 'step-marks' methodology Sanskrit.
Solving previous year papers like CBSE Class 10 Sanskrit Question Paper 2026 Solved Code 65 is important to understand repeat themes and question difficulty levels of Sanskrit. It helps Class 10 students to test their time management skills too.
Yes, where applicable, CBSE Class 10 Sanskrit Question Paper 2026 Solved Code 65 is available in both English and Hindi mediums. All students from Class 10 can access Sanskrit study material in their preferred language.
No, all previous year question papers on StudiesToday, including CBSE Class 10 Sanskrit Question Paper 2026 Solved Code 65, are provided free of charge in mobile-friendly PDF.