UP Board Solutions Class 12 Sahityik Hindi Pratyay

NCERT Solutions for Class 12 Sahityik Hindi: प्रत्यय

Explore reliable textbook solutions for प्रत्यय tailored for Class 12 learners. Utilizing these Sahityik Hindi answers ensures thorough preparation and strengthens foundational knowledge before final UP Board evaluations.

Practice Class 12 Sahityik Hindi Solutions: प्रत्यय

Navigate directly to the solved Sahityik Hindi textbook exercises using the digital viewer below. Each solution includes detailed step-by-step explanations, allowing students to instantly cross-check their work and identify areas requiring further revision.

परिभाषा जो अक्षर या अक्षरसमूह संस्कृत में 'शब्द' अथवा 'धातु के अन्त में जुड़कर नवीन शब्दों की रचना करते हैं, उन्हें प्रत्यय कहते हैं। प्रत्यय के दो भेद होते हैं।कृदन्त प्रत्यय कृदन्त प्रत्यय 'धातु' में जुड़कर नए शब्दों की रचना करते हैं। का (त), क्त्वा (त्वा), तव्यत् (तथ्य) एवं अनीयर् (अनीय) कृदन्त प्रत्यय के उदाहरण हैं।तद्धित प्रत्यय तद्धित प्रत्यय 'शब्द' में जुड़कर नए शब्दों की रचना करते हैं। त्व, तल्, मतुप् एवं चतुप तद्धित प्रत्यय के उदाहरण हैं।

प्रश्नोत्तर

 

Question 1. निम्नलिखित में से किन्हीं दो शब्दों में बताइए कि वे किस धातु अथवा शब्द में किस प्रत्यय के योग से बने हैं?
Answer:

पदधातु / शब्दप्रत्यय
विद्वत्वम्विद्वस्त्व
कथितव्यकथ धातुतथत् (पु.)
धात्वाःधा धातुक्त्वा
गतःगम्क्त
रसवान्रसमतुप
गमनीयःगमअनीयर
हृताही धातुक्त (स्त्री.)
दत्त्वादा धातुक्त्वा
बलवतीबल शब्दवतुप् (स्त्री.)
पठितव्यः/पठितव्यम्पठ् धातुतव्यत्
कृतः / कृतम्कृ धातुक्त (पु./नपुं.)
धनवान्धन शब्दवतुप्
रसवान्रस शब्दवतुप्
धीमतीधी शब्दमतुप् (स्त्री.)
करणीयः / करणीयम्कृ धातुअनीयर् (पु. /नपुं.)
गत्वागम् धातुक्त्वा
प्रभुताप्रभु शब्दतल्
प्रभुत्व/प्रभुत्वम्प्रभु शब्दत्व
नीत्वानी धातुक्त्वा
श्रीमतीश्री शब्दमतुप् (स्त्री.)
दर्शनीयः/दर्शनीयम्दृश धातुअनीयर् (पु./नपुं.)
पठनीयः/पठनीयम्/पठनीयांपठ् धातुअनीयर् (पु./नपुं.)
गुरुत्व/गुरुत्वम्गुरु शब्दत्व (पु./नपुं.)
दृष्ट्वादृश् धातुक्त्वा
कृत्वाकृ धातुक्त्वा
कर्तव्यः कर्त्तव्यम्कृ धातुतव्यत्
हतःहन् धातुक्त
गतःगम् धातुक्त
बुद्धिमान्बुद्धि शब्दमतुप्
दातव्यः/ दातव्यम्दा धातुतव्यत् (पु./नपुं.)
गतवान्गम् धातुक्तवतु (पु.)
शीलवान्शील शब्दवतुप्
श्रुत्वाश्रु धातुक्त्वा
महत्त्वम्महत् शब्दत्व
लघुतालघु शब्दतल्
गुरुतागुरु शब्दतल्
पीत्वापा धातुक्त्वा
ज्ञानवान्ज्ञान शब्दवतुप्
रसवतीरस शब्दवतुप्
धीमान्धी शब्दमतुप्
पुरुषत्वपुरुष शब्दत्व
लिखित्वालिख धातुक्त्वा
दृष्टादृश धातुक्त
दीनतादीन शब्दतल्
दृष्टःदृश् धातुक्त
दानीयःदा धातुअनीयर्
भवनीयःभू धातुअनीयर्
शयित्वाशी धातुक्त्वा
महत्तामहत् शब्दतल्
नेतव्यःनी धातुतव्यत्
कटुताकटु शब्दतल्
गमनीयम्गम् धातुअनीयर्
पुत्रवतीपुत्र शब्दवतुप्
धनवतीधन शब्दवतुप्
पीतःपा धातुक्त
हसनीयःहस् धातुअनीयर्
गतिमान्गति शब्दमतुप्
प्रेषितः/प्रेषितम्प्र + इष् धातुक्त (पु./नपुं.)
गन्तवयम्गम् धातुतव्यत्
रूपवतीरूप शब्दवतुप्
गुणवान्गुण शब्दवतुप्
भजनीयःभज् धातुअनीयर्
श्रीमत्श्री शब्दमतुप्
पानीयम्पा धातुअनीयर् (नपुं.)
गुणवतीगुण शब्दवतुप् (स्त्री.)
भगवान्भग शब्दवतुप्
गतिमत्गति शब्दमतुप् (नपुं.)
ब्राह्मणत्वब्राह्मण शब्दत्व
दत्तादा धातुक्त (स्त्री.)
दर्शनीयम्दृश् धातुअनीयर् (नपुं.)
भुक्तम्भुज् धातुक्त (नपु.)
पठितःपठ् धातुक्त
पूजनीयपूज् धातुअनीयर्
मानवत्व/मानवत्वम्मानव शब्दत्व
लघुत्वम्लघुशब्दत्व
उक्त्वावच धातुक्त्वा
बलवान्बल शब्दवतुप्
हत्वाहन् धातुक्त्वा
खादित्वाखाद धातुक्त्वा
श्रतुम्श्रु धातुक़्त (नपुं.)
वन्दनीयवन्द् धातुअनीयर्
गृहीत्वाग्रह धातुक्त्वा
पूजयित्वापूज् धातुक्त्वा
दत्तम्दा धातुक्त (नपुं.)
मानवतामानव शब्दतल
बुद्धिमत्बुद्धि शब्दमतुप् (नपुं.)
धीमत्धी शब्दमतुप् (नपुं.)
मतिमत्मति शब्दमतुप् (नपुं.)
गतम्गम् धातुक्त' (नपुं.)
स्नातम्स्नै धातुक्त (नपुं.)
पठित्वापठ् धातुक्त्वा
दत्तःदा धातुक्त (पु.)
हृतःही धातुक्त
जित्वाजि धातुक्त्वा
श्रोतव्यम्श्रु धातुतव्यत् (नपुं.)
अर्थवतीअर्थ शब्दवतुप् (स्त्री.)
गुणवत्गुण शब्दवतुप् (नपुं.)
पुत्रवत्पुत्र शब्दवतुप् (नपुं.)
कवित्वकवि शब्दत्व
लिखितम्लिख धातुक्त (नपुं.)
नीतःनी धातुक्तः
लिखितःलिख धातुक्तः
बुद्धिमतीबुद्धि शब्दवतुप्
विद्यावानविद्या शब्दवतुप्

In simple words: यह तालिका विभिन्न शब्दों को उनके मूल धातु या शब्द और उनमें प्रयुक्त प्रत्यय के साथ दर्शाती है, जिससे छात्रों को प्रत्यय के अनुप्रयोग को समझने में मदद मिलती है।

🎯 Exam Tip: इस प्रकार के प्रश्नों में शब्दों को सही धातु/शब्द और प्रत्यय में तोड़ना महत्वपूर्ण है। विभिन्न प्रत्ययों के उदाहरणों को याद रखना अच्छे अंक प्राप्त करने में सहायक होता है।

बहविकल्पीय प्रश्न

 

Question 1. श्रीमती में प्रत्यय हैं।
(क) मतुप्
(ख) वतुप
(ग) ठक
(घ) इक
Answer: (क) मतुप्
In simple words: 'श्रीमती' शब्द में 'मतुप्' प्रत्यय का उपयोग किया गया है, जो किसी वस्तु के अधिकार या गुण को दर्शाता है।

🎯 Exam Tip: स्त्रीलिङ्ग शब्दों में प्रत्यय पहचानते समय, मूल शब्द और प्रत्यय के स्त्रीलिङ्ग रूप पर विशेष ध्यान दें।

 

Question 2. 'दर्शनीय' में प्रत्यय है।
(क) दर्शनीय
(ख) अनीयर्
(ग) अनीय
(घ) नीय
Answer: (ख) अनीयर्
In simple words: 'दर्शनीय' शब्द 'दृश' धातु में 'अनीयर्' प्रत्यय जोड़ने से बनता है, जिसका अर्थ 'देखने योग्य' होता है।

🎯 Exam Tip: 'अनीयर्' प्रत्यय का प्रयोग प्रायः 'योग्य' या 'चाहिए' अर्थ में होता है।

 

Question 3. 'गुरुत्व' में प्रत्यय है।
(क) तो
(ख) तल
(ग) त्व
(घ) शत्
Answer: (ग) त्व
In simple words: 'गुरुत्व' शब्द 'गुरु' मूल शब्द में 'त्व' प्रत्यय जोड़ने से बना है, जो 'गुरु होने का भाव' दर्शाता है।

🎯 Exam Tip: 'त्व' प्रत्यय अक्सर भाववाचक संज्ञाएँ बनाने के लिए उपयोग होता है, जो किसी गुण या अवस्था को व्यक्त करता है।

 

Question 4. 'गतः' में प्रत्यय है
(क) शत्
(ख) दत्त
(ग) शानच
(घ) क्वा
Answer: (ख) दत्त
In simple words: 'गतः' शब्द में प्रत्यय विकल्प (ख) 'दत्त' के अनुसार है, जो पूर्ण हो चुकी क्रिया को दर्शाता है।

🎯 Exam Tip: कृदन्त प्रत्ययों का प्रयोग भूतकाल की क्रियाओं को दर्शाने में होता है, ध्यान से पहचानें।

 

Question 5. 'धा + क्त्वा' का सिद्ध रूप होगा।
(क) धात्वा
(ख) धारित्वा
(ग) धावित्वा
(घ) धृत्वा
Answer: (क) धात्वा
In simple words: जब 'धा' धातु में 'क्त्वा' प्रत्यय जुड़ता है, तो उसका रूप 'धात्वा' बनता है, जिसका अर्थ है 'धारण करके'।

🎯 Exam Tip: 'क्त्वा' प्रत्यय का प्रयोग एक क्रिया के बाद दूसरी क्रिया के होने को दर्शाने के लिए किया जाता है, जैसे 'करके'।

 

Question 6. 'धन् + वतुप्' का सिद्ध रूप होगा
(क) धनवती
(ख) धनवान्
(ग) धनी
(घ) धनवत
Answer: (ख) धनवान्
In simple words: 'धन्' शब्द में 'वतुप्' प्रत्यय जोड़ने पर 'धनवान्' बनता है, जिसका अर्थ 'धन रखने वाला' होता है।

🎯 Exam Tip: 'वतुप्' प्रत्यय किसी वस्तु या गुण के धारक को इंगित करता है और लिंगानुसार इसके रूप बदलते हैं (जैसे 'धनवान्' पुरुष के लिए, 'धनवती' स्त्री के लिए)।

 

Question 7. 'गम + क्त्वा' का सिद्ध रूप होगा।
(क) गतः
(ख) गमित्वा
(ग) गत्वा
(घ) गावा
Answer: (ग) गत्वा
In simple words: 'गम' धातु में 'क्त्वा' प्रत्यय के योग से 'गत्वा' शब्द बनता है, जिसका अर्थ 'जाकर' होता है।

🎯 Exam Tip: 'क्त्वा' प्रत्ययान्त शब्द अव्यय होते हैं, अतः इनके रूप नहीं बदलते।

 

Question 8. 'कर्तव्य' में प्रत्यय हैं।
(क) यत्
(ख) ण्यत्
(ग) वतुम्
(घ) तव्यत्
Answer: (घ) तव्यत्
In simple words: 'कर्तव्य' शब्द 'कृ' धातु में 'तव्यत्' प्रत्यय जोड़ने से बना है, जिसका अर्थ 'करने योग्य' या 'करना चाहिए' होता है।

🎯 Exam Tip: 'तव्यत्' प्रत्यय का प्रयोग भविष्यकाल या योग्यता को दर्शाने के लिए किया जाता है।

 

Question 9. 'लघुता' में प्रत्यय है।
(क) तृच
(ख) तल्
(ग) ता
(घ) तव्यत्
Answer: (ख) तल्
In simple words: 'लघुता' शब्द 'लघु' मूल शब्द में 'तल्' प्रत्यय जोड़ने से बना है, जो 'लघु होने का भाव' दर्शाता है।

🎯 Exam Tip: 'तल्' प्रत्यय भी 'त्व' प्रत्यय की तरह भाववाचक संज्ञाएँ बनाने में प्रयुक्त होता है, जिसका अर्थ 'का भाव' या 'होना' होता है।

 

Question 10. 'गुरु + तल्' सिद्ध रूप होगा
(क) गुरुत्वम्
(ख) गुरुता
(ग) गुरुः
(घ) गुरुत्
Answer: (ख) गुरुता
In simple words: 'गुरु' शब्द में 'तल्' प्रत्यय जुड़ने पर 'गुरुता' शब्द बनता है, जिसका अर्थ 'गुरु होने का भाव' है।

🎯 Exam Tip: 'तल्' प्रत्यय लगने पर बनने वाले शब्द प्रायः स्त्रीलिङ्ग होते हैं।

UP Board Solutions for Class 12 Sahityik Hindi प्रत्यय

Accessing प्रत्यय Solutions

Access structured UP Board textbook solutions for प्रत्यय. Designed in alignment with the latest academic curriculum for Class 12 Sahityik Hindi, these answers cover all end-of-chapter exercises to support daily learning and homework completion.

Concept-Driven Answers for Class 12 Sahityik Hindi

Beyond providing final answers, these guides offer step-by-step breakdowns for complex queries in the Class 12 Sahityik Hindi module. This approach helps students balance theoretical depth with practical problem-solving skills required for UP Board exams.

Maximizing Study Efficiency

Consistent practice with these solution guides cultivates faster problem-solving habits and clearer logical structuring. For a complete preparation experience, pair these textbook answers with our dedicated revision notes and sample papers for Class 12 Sahityik Hindi.

FAQs

Where can I find the latest UP Board Solutions Class 12 Sahityik Hindi प्रत्यय for the 2026 27 session?

The complete and updated UP Board Solutions Class 12 Sahityik Hindi प्रत्यय is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 12 Sahityik Hindi are as per latest UP Board curriculum.

Are the Sahityik Hindi UP Board solutions for Class 12 updated for the new 50% competency-based exam pattern?

Yes, our experts have revised the UP Board Solutions Class 12 Sahityik Hindi प्रत्यय as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Sahityik Hindi concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.

How do these Class 12 UP Board solutions help in scoring 90% plus marks?

Toppers recommend using UP Board language because UP Board marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our UP Board Solutions Class 12 Sahityik Hindi प्रत्यय will help students to get full marks in the theory paper.

Do you offer UP Board Solutions Class 12 Sahityik Hindi प्रत्यय in multiple languages like Hindi and English?

Yes, we provide bilingual support for Class 12 Sahityik Hindi. You can access UP Board Solutions Class 12 Sahityik Hindi प्रत्यय in both English and Hindi medium.

Is it possible to download the Sahityik Hindi UP Board solutions for Class 12 as a PDF?

Yes, you can download the entire UP Board Solutions Class 12 Sahityik Hindi प्रत्यय in printable PDF format for offline study on any device.