RBSE Solutions Class 11 Sanskrit व्याकरणम् अव्यय प्रकरणम्

अभ्यास: 1

Question 1. Fill in the blanks with appropriate indeclinable words from the box. (Choose the correct indeclinable word from the box and fill in the blanks.)
Words to choose from: पुनः, अद्य, श्वः, चिरम्, सहसा, मिथ्या, पुरा, प्रायः, नूनम्, भूयः, खलु, किल, धिक्, उच्चैः, शनैः, अधः, ह्यः, ईषत्
(i) हिमकिरीटा सिन्धुरशना भारती भूः .................... नन्दतु।
(ii) .................... वयं तेषां पुण्यचरितैः हृदयं पावयामः।
(iii) वीरभोग्याम् इमां वसुधां .................... कृतात्मानः झुंजते।
(iv) .................... स लुब्धो नोपायमन्तरेण वध्यः स्यात्।
(v) अत्र .................... सरसि ये जलचरास्ते निश्चिन्ताः सन्ति।
(vi) सोऽपि तान् भक्षयित्वा .................... अपि जलाशयं समासादितः।
(vii) सः जलचराणाम् .................... वार्तासन्देशकैर्मनांसि रंजयति स्म।
(viii) भगवन्! वरः .................... एषः आशिषः।
(ix) तस्य शतकत्रयं जगति प्रसिद्धं .................... ।
(x) तदेवं .................... अतिकुटिल राजतन्त्रे तथा प्रयतेथा।
(xi) यथा नोपहस्यसे जनैः, न .................... क्रियसे गुरुभिः।
(xii) .................... दिने यद् भवितातृ वर्तते तद् युद्धं चत्वारो वयं पाण्डवाः अपि न विजेष्यामहे।
(xiii) 'क्षुद्रं हृदय दौर्बल्यम्-त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतपः' इतिभगवद् वाक्यं विस्मृतं .................... पूज्यैः।
(xiv) वयं व्यूहभेदनेऽशक्ताः आत्मानं च .................... कुर्मः।
(xv) किं .................... श्रीरामोन जितो लवेन।
Answer:
(i) चिरम्
(ii) अद्य
(iii) किल
(iv) नूनम्
(v) पुनः
(vi) भूयः
(vii) मिथ्या
(viii) खलु
(ix) खलु
(x) प्रायः
(xi) धिक्
(xii) श्वः
(xiii) किल
(xiv) धिक्
(xv) पुरा
In simple words: Read each sentence carefully and choose the correct unchanging word from the provided list to complete its meaning.

🎯 Exam Tip: Understand the meaning of each indeclinable word (avyaya) in the given list to correctly fill in the blanks according to the sentence context.

अभ्यास: 2

Question 1. Fill in the blanks with appropriate indeclinable words. (Choose the correct indeclinable from the box and fill in the blanks.)
Words to choose from: अद्य, सहसा, पुरा, सायम्, किल, श्वः, ह्यः, शनैः शनैः, प्रायः, मिथ्या
(i) शशकः तीव्र धावति, कच्छप .................... गच्छति।
(ii) .................... विदधीतं न क्रियामविवेकपरमापदां पदम्।
(iii) राम .................... स्वकार्य समये करिष्यति।
(iv) मम मित्रं ललित .................... मम गृहम् आगच्छति।
(v) .................... बुधवासरः आसीत्। .................... गुरुवासरः अस्ति। शुक्रवासरः भविष्यति।
(vi) कृषकाः हलेन बलिवर्द-सहायेन च कृषिकर्म कुर्वन्ति स्म।
(vii) अनन्तसारं .................... शब्दशास्त्रं अल्पश्च आयुः बह्वश्च विघ्नाः।
(viii) .................... काले जनाः भ्रमणार्थम् उद्याने गच्छति।
Answer:
(i) शनैः शनैः
(ii) सहसा
(iii) किल
(iv) प्रायः
(v) ह्यः अद्य, श्वः
(vi) पुरा
(vii) मिथ्या
(viii) सायम्
In simple words: Select the correct unchanging word from the given list to complete each sentence logically.

🎯 Exam Tip: Pay attention to the verb tense and surrounding words in each sentence to choose the most suitable indeclinable. For example, 'had' suggests a past tense indeclinable.

अभ्यासः 3

Question 1. Choose the correct indeclinable and fill in the blanks.
(i) बधिरस्य पाश्र्वे जनाः .................... वदन्ति। (शनैः/उच्चैः/मिथ्या)
(ii) गणतन्त्र दिवसे सैनिकाः राजमार्गे .................... चलन्ति। (चिरम्/युगपत्/शनैः)
(iii) .................... त्वाम्। अकारणमेव मिथ्या वदसि। (धिक्/नूनम्/किल)
(iv) छात्रा .................... प्रश्नान् पृच्छन्ति, शिक्षक: वारं-वारं उत्तरम् ददाति। (चिरम्/तुष्णीम्/पुनः पुनः)
(v) स .................... निवसति? (सर्वत्र/कुत्र/एकत्र)
(vi) ईश्वर .................... अस्ति। (सर्वत्र/कुत्र/एकत्र)
(vii) रामस्य पिता .................... जयपुरं गमिश्यति। (श्वः/ह्यः/अद्य)
(viii) मम माता .................... उदयपुरनगरात् आगच्छत। (श्वः/ह्यः/अद्य)
(ix) सः अत्र .................... कालात् प्रतीक्षा करोति। (पुरः/प्रायः/चिरम्)
(x) येदा कक्षायां शिक्षकः आगच्छति तदा कक्षे .................... भवति। (पुरः/तूष्णीम्/भूयः)
Answer:
(i) उच्चैः
(ii) युगपत्
(iii) धिक्
(iv) पुनः पुनः
(v) कुत्रः
(vi) सर्वत्र
(vii) ह्यः
(viii) अद्य
(ix) चिरम्
(x) तूष्णीम्
In simple words: For each blank, choose the best indeclinable word from the options provided in the parentheses to complete the sentence.

🎯 Exam Tip: Read the entire sentence and the options. Consider the meaning of each option and how it fits the context to choose the most logical indeclinable word.

अभ्यासः 4

Question 1. Write prefixes from the following words.
(i) न्यवसत्
(ii) प्रत्येकम्
(iii) संगच्छध्वम्
(iv) निर्गच्छति
(v) निराहारः
(vi) स्वागतम्
(vii) विज्ञानम्
(viii) अध्यारोपः
(ix) अन्वगच्छत्
(x) अपहरति
Answer:
(i) नि
(ii) प्रति
(iii) सम्
(iv) निर्
(v) निर्
(vi) सु
(vii) वि
(viii) अधि
(ix) अनु
(x) अप
In simple words: Identify the small part at the beginning of each Sanskrit word that changes its meaning, which is called a prefix.

🎯 Exam Tip: Remember common Sanskrit prefixes like pra, pari, anu, upa, ni, nir, vi, su, sam. Practice identifying them in different words to improve recognition.

Question 2. Add prefixes to the following words to form new words.
(i) परा+जि
(ii) अनु+गम
(iii) दुस्+क
(iv) अधि+रुह
(v) नि+पत्
(vi) अपि+गम
(vii) परि+गम
(viii) उप+वस
(ix) आ+दा
(x) आ+दा
Answer:
(i) पराजितः
(ii) अनुगमनम्
(iii) दुष्कर्मः
(iv) अधिरोहति
(v) निपतत्
(vi) अपिगीर्ण
(vii) परिगत
(viii) उपवसति
(ix) छर्गम्
(x) आदाय
In simple words: Combine the given prefix with the word root to create a new, meaningful word.

🎯 Exam Tip: Be aware that sometimes a prefix can cause slight changes to the root word's form when they combine. Pay attention to these changes for correct word formation.

अन्य महत्वपूर्ण प्रश्नोत्तर

अभ्यास: 4

Question 1. Fill in the blanks with appropriate indeclinable words. (Choose the correct indeclinable from the box and fill in the blanks.)
(i) शिखराणि .................... लताभिः पुष्पिताग्रामिरूपगूढानि। (पुरुतः/सर्वत:)
(ii) वीरो .................... गर्वित कुञ्जरथः। (तथा/यथा)
(iii) बोधिसत्वः .................... कस्मिंश्चित सतिया बभूव। (किल/खलु)
(iv) वर्षनिवृत्ति साशङ्कः .................... पर्जन्यमाबभाषे । (मुहुर्मुहुः/पुनः पुनः)
(v) तवैव .................... एषः सत्यातिशयप्रभावः। (किल/खलु)
(vi) सः नैव स्त्री न .................... पुमान्। (ततः/पुनः)
(vii) हा .................... अयमपि नाम परसम्पत्त्या सन्तप्यते? (धिक्/हन्त)
(viii) हम्मीरदेवेन .................... युद्धं कृतवान्। (सार्क/प्रति)
(ix) महिमासाहिना .................... त्वामनतकपुरं नेष्यामि। (पुरः/सह)
(x) .................... परश्वोः वा दुर्गं ग्राहयिष्यावः। (ह्य/श्वः)
Answer:
(i) सर्वतः
(ii) यथा
(iii) किल
(iv) पुनः पुनः
(v) खलु
(vi) पुनः
(vii) धिक्
(viii) साकम्
(ix) सह
(x) श्वः
In simple words: Pick the correct unchanging word from the choices to complete each sentence with the right meaning.

🎯 Exam Tip: Carefully read the context of each sentence, including the options provided in parentheses, to select the most suitable indeclinable word that makes the sentence grammatically correct and meaningful.

अभ्यास: 5

Question 1. Fill in the blanks with appropriate indeclinable words. (Fill in the blanks with appropriate indeclinable words.)
(i) मयि जीवति यमः .................... त्वां पराभवितुं न शक्नोति।
(ii) हम्मीरदेवेन साकं युद्धं कृतवान्। .................... जयं न लब्धवान्।
(iii) यद्येनं न दास्यति .................... श्वस्तने प्रभाते तव दुर्गं नाशयिष्यामि।
(iv) श्वः .................... वा दुर्गं ग्राहयिष्यावः।
(v) तव पिता .................... किं करोति?
Answer:
(i) अपि
(ii) परं
(iii) तदा
(iv) परश्वः
(v) इदानीम्
In simple words: Choose the correct unchanging word for each blank to make the sentences complete and sensible.

🎯 Exam Tip: Understand the nuance of each indeclinable word (avyaya) and how it affects the meaning of the sentence. Some avyayas indicate time, others a condition or question.

अभ्यासः 6

Question 1. Use the following indeclinable words in your own Sanskrit sentences.
(i) बालकं दृश्यं अवलोक्य उच्चैः हसति। (A boy looks at the scene and laughs loudly.)
(ii) कच्छपः शनैः शनैः चलति। (The tortoise walks slowly.)
(iii) वृक्षस्य अधः एव साधोः उटजम्। (The sage's hut is right below the tree.)
(iv) अद्य अहं विद्यालयं न गमिष्यामि। (Today I will not go to school.)
(v) ह्यः सत्यदेवः जयपुरम् अगच्छत्। (Yesterday Satyadev went to Jaipur.)
(vi) सायंकाले खगाः स्व स्व नीडे प्रत्यागच्छन्ति। (In the evening, birds return to their nests.)
(vii) चिरं जीवतु रामः। (May Rama live long!)
(viii) मह्यम् ईषद् जलं देहि। (Give me a little water.)
(ix) तूष्णीं भव नोचेदाचार्यं निवेदयिष्यामि। (Be silent, otherwise I will tell the teacher.)
(x) सहसैव सः तत्र प्राप्तः। (He reached there suddenly.)
(xi) पुरा आदिकवि: वाल्मीकिः रामचरितमलिखत्। (In ancient times, the first poet Valmiki wrote the Ramacharita.)
(xii) अद्य सा नूनम् आगमिष्यति। (Today she will surely come.)
(xiii) भूयो भूयः नमाम्यहम्। (I bow again and again.)
(xiv) नीचैः विघ्न भयेन खलु न प्रारभ्यते। (Certainly, work is not started by low-minded people due to fear of obstacles.)
(xv) धिङ मूर्खम्। (Shame on the foolish one!)
In simple words: Use each given indeclinable word to create a correct and meaningful sentence in Sanskrit.

🎯 Exam Tip: When forming sentences, ensure the indeclinable word is placed correctly and that the sentence structure (subject, verb, object) is grammatically sound. Practice with various indeclinables.

अव्यय-प्रकरणम्

शब्दज्ञान-सार्थक शब्दों को दो भागों में विभाजित किया जाता है-

1. विकारी तथा
2. अविकारी।

संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण और क्रिया शब्द विकारी होते हैं तथा अव्यय अविकारी होते हैं।

अव्यय की परिभाषा

जिन शब्दों पर लिंग, वचन, पुरुष और काल आदि का कोई प्रभाव नहीं पड़ता हो, अर्थात् जो तीनों लिंगों, तीनों वचनों, तीनों कालों में तथा सभी विभक्तियों में एक समान रहते हों, अर्थात् बिना किसी विकार के प्रयोग किये जाते हों, जिनके रूप में कोई परिवर्तन नहीं होता हो, उन शब्दों को अव्यय कहते हैं। संस्कृत व्याकरण में इसे इस प्रकार परिभाषित किया गया है:

सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु।
वचनेषु च सर्वेषु, यन्न व्येति तदव्ययम्।

अर्थात् अव्यय शब्द वे हैं जो कि तीनों लिंगों- पुल्लिंग, स्त्रीलिंग और नपुंसक लिंग में, प्रथमा आदि सभी विभक्तियों में और तीनों वचनों- एकवचन, द्विवचन, बहुवचन इन सभी वचनों में समान रूप से प्रयुक्त होते हैं तथा जिनमें कोई परिवर्तन नहीं करना पड़ता है।

अव्यय के भेद

अव्यय शब्द चार प्रकार के हैं-

1. उपसर्ग
2. क्रिया-विशेषण
3. समुच्चयबोधक
4. विस्मयादिबोधक अथवा मनोविकारसूचक।

उपसर्ग (Prefixes)

उपसर्ग वे शब्दांश होते हैं जो किसी शब्द के आरम्भ में जुड़कर उसके अर्थ में परिवर्तन या विशेषता लाते हैं।

उदाहरण:
यथा-प्रणाम, पराजय, अपमान, संयोग, अनुरागः, अवमानना, निस्सन्देह, निराकार, दुस्साहस, दुर्जय, वियोगः आवास, विरोधः, अधिकारः, अपिधानम् (पिधानम्) अतिक्रमण, सुभग, उत्थानम्, अभिमानम्, प्रत्युत्तरम, परितः उपयोगः।

(नोट-उपर्युक्त शब्दों में स्थूल शब्दांश उपसर्ग हैं।]

(2) क्रिया-विशेषण अव्यय (Adverbial Indeclinables)

जो अव्यय शब्द क्रिया की विशेषता बताते हैं, उन्हें क्रिया-विशेषण अव्यय कहा जाता है। इन्हें मुख्यतः तीन भागों में विभाजित किया जा सकता है- (1) कालवाचक (2) स्थानवाचक तथा (3) रीतिवाचक क्रिया विशेषण। कुछ क्रिया-विशेषण सु आदि अव्यय में परिगणित होते हैं, कुछ सर्वनाम शब्दों से निर्मित होते हैं, कुछ संख्यावाचक शब्दों से निर्मित होते हैं और कुछ तद्धित प्रत्ययों के योग से निर्मित होते हैं। जैसे-अपि, इति, इव, उच्चैः, एवं, कदा, कुतः, खलु, चित्, कश्चन, नूनम्, पुरा, मा, इतस्ततः यत्-यत्, अत्र-तत्र, यत्र-तत्र, यदा-कदा, यथा-तथा, यावत्-तावत्, विना, सहसा, श्वः, यः, अधुना, बहिः, वृथा, कदापि, शनैः-शनैः, किमर्थम्। इनमें से 'इतस्ततः' आदि कुछ जोड़े से भी प्रयोग किए जाते हैं तथा पृथकशः भी प्रयुक्त होते हैं। 'कदापि' आदि में दो अर्थों को मिला दिया जाता है तथा शनैः-शनैः आदि दो बार भी प्रयोग किए जाते हैं। पाठ्यक्रम में निर्धारित सभी अव्यय क्रिया-विशेषण की श्रेणी में आते हैं।

(i) कालवाचक (Temporal Indeclinables)

कदा (When)
(i) त्वं कदा विद्यालयं गमिष्यसि? (When will you go to school?)
(ii) ईश्वरः कदा अवतारं लेता है? (When does God take incarnation?)

यदा-तदा (When-then)
(i) यदा सः पठति तदा एव अहं गच्छामि। (When he reads, only then do I go.)
(ii) यदा-यदा मेघाः गर्जन्ति तदा-तदा एवं जलं वर्षति। (Whenever clouds thunder, then it rains.)

पुरा (Formerly, in ancient times)
(i) पुरा पुरुः नाम नृपः आसीत्। (Formerly, there was a king named Puru.)
(ii) पुरा ग्रामे काऽपि वृद्धा, आसीत्। (Formerly, there was an old woman in the village.)

इदानीम् (Now, right now)
(i) इदानीम् अहं पठिष्यामि। (Now I will read.)
(ii) इदानीम् त्वं कुत्र गच्छसि? (Where are you going right now?)

सम्प्रति (Currently)
(i) सम्प्रति सः न आगमिष्यति। (Now he will not come.)
(ii) सम्प्रति सः व्यायाम न करोति। (Now he does not exercise.)

यदा-कदा (Whenever-sometimes)
(i) नेतारः यदा-कदा एवं क्षेत्रे आयान्ति। (Leaders come to this area sometimes.)
(ii) सः आत्मजं द्रष्टुम् अत्र यदा-कदा आगच्छति। (He comes here sometimes to see his son.)

यावत्-तावत् (As long as, till then)
(i) यावत् वृष्टिः न भवति तावत् शस्यं न भवति। (As long as it does not rain, there is no crop.)
(ii) यावत् अहम् अस्मि तावत् त्वं तिष्ठ। (As long as I am here, you stay.)

विना (Without)
(i) न सुखं धनं विना। (There is no happiness without wealth.)
(ii) न मुक्तिः ज्ञानेन विना। (There is no liberation without knowledge.)

ह्यः (Yesterday)
(i) ह्यः त्वं कुत्र अगच्छः? (Where did you go yesterday?)
(ii) अद्य सोमवारः ह्यः रविवारः आसीत्। (Today is Monday, yesterday was Sunday.)

श्वः (Tomorrow)
(i) श्वः अहं जयपुरं गमिष्यामि। (Tomorrow I will go to Jaipur.)
(ii) श्वः किं भविष्यति इति को जानाति? (Who knows what will happen tomorrow?)

कदापि (Sometimes, never)
(i) अहं कदापि असत्यं न वदामि। (I never tell lies.)
(ii) एकः कदापि निर्जने वने न गच्छेत्। (One should never go alone into a deserted forest.)

सदा (Always)
(i) सदा सत्यं वद। (Always speak the truth.)

तावत् (Till then, that much)
(i) तावत् अहम् अपि गच्छामि। (Till then, I am also going.)

(ii) स्थानवाचक अव्यय (Locative Indeclinables)

कुतः (From where, in which direction)
(i) कुतः आगच्छति भवान्? (From where are you coming?)
(ii) अतिथिः कुतः आगच्छत्? (From where did the guest come?)

कुत्र (Where)
(i) भवान् कुत्र गच्छति? (Where are you going?)
(ii) तस्य गृहं कुत्र विद्यते? (Where is his house?)

यत्र-तत्र (Wherever-there)
(i) यत्र सा पठति, तत्रैव अहम् अपि पठामि। (Wherever she reads, I also read there.)
(ii) सः यत्र गच्छति, तत्र एव कलहं करोति। (Wherever he goes, he creates conflict there.)

तत्र (There)
(i) रात्रौ तत्र कोऽपि न आयाति। (No one comes there at night.)
(ii) अहम् अपि तत्र एव निवसामि। (I also live there.)

बहि (Outside)
(i) ग्रामाद् बहिरेव विद्यालयः। (The school is outside the village.)
(ii) रात्रौ बहिर् न गच्छेत्। (One should not go out at night.)

इतः (From here, in this direction)
(i) त्वम् इतः मा गच्छ। (You do not go from here.)
(ii) इदानीम् एव इतः कः अगच्छत्? (Who just went from here?)

अत्र (Here)
(i) मम मित्रम् अपि अत्र एव निवसति। (My friend also lives here.)
(ii) रात्रौ अन्न कः आगच्छति? (Who comes here at night?)

इतस्ततः (Here and there)
(i) काकः इतस्ततः जलार्थम् अभ्रमत्। (The crow wandered here and there for water.)
(ii) सः इतस्ततः व्यर्थमेव भ्रमति। (He wanders here and there in vain.)

पुरः/पुरुतः/ पुरस्तात् (In front)
(i) भवनस्य पुरः/पुरुतः/पुरस्तात् गजः विलसति। (An elephant shines in front of the building.)

(iii) रीतिवाचक (Manner Indeclinables)

अव्यय। अर्थ वाक्य-प्रयोग

अपि (Also)
(i) अहम् अपि जयपुरे एव निवसामि। (I also live in Jaipur.)
(ii) त्वमपि अत्रैव तिष्ठ। (You also stay here.)

इति (Thus, like this)
(i) जलात् जायते इति जलजः। (That which is born from water is 'jalaja' - lotus.)
(ii) 'सीता' इति नामधेया मे जननी। (My mother is named 'Sita'.)

इव (Like, similar to)
(i) नरः व्याघ्र इव इति नरव्याघ्रः। (A man like a tiger is 'naravyaghra' - a tiger-like man.)
(ii) घन इव श्यामः। (Dark like a cloud.)

नूनम् (Certainly, surely)
(i) सः नूनं स्वमातरं सेवते। (He will surely serve his mother.)
(ii) नूनम् एषा सञ्जीवनी। (This is certainly the Sanjeevani herb.)

खलु (Certainly, indeed)
(i) सः खलु सत्यमेव वदति। (He indeed speaks the truth.)
(ii) मा खलु चापलं कुरु। (Do not be childish/fickle.)

यथा-तथा (As-so)
(i) यथा जलं वर्षति तथा एव पादपाः वर्धन्ते। (As water rains, so do plants grow.)
(ii) यथा-यथा जन सम्मर्दः वर्धते तथा तथा अशान्तिः भवति। (As the crowd increases, so does unrest.)

वृथा (Uselessly, in vain)
(i) विद्यां विना जीवनं वृथा। (Life without knowledge is useless.)
(ii) वृथा इतस्ततः मा भ्रमत। (Do not wander here and there in vain.)

शनैः (Slowly)
(i) गजः शनैः-शनैः चलति। (The elephant walks slowly.)
(ii) सी शनैः कक्षे प्रविशति। (She enters the room slowly.)

किमर्थम् (Why, for what reason)
(i) राम: किमर्थं वनम् अगच्छत्? (Why did Rama go to the forest?)
(ii) सा किमर्थं रोदिति? (Why does she cry?)

कश्चित्/कश्चन (Someone, anyone)
(i) कश्चित् आगच्छति। (Someone is coming.)
(ii) कश्चन पुरुषः तत्रागच्छत्। (Some man came there.)

कदाचित् (Sometimes, perhaps)
(i) कदाचित् सः न वदेत्। (Perhaps he will not speak.)
(ii) सा कदाचित् अत्र आयाति। (Perhaps she comes here sometimes.)

सहसा (Suddenly)
(i) सहसा कृष्णोऽवदत्। (Suddenly Krishna spoke.)
(ii) सहसा विदधीत न क्रियाम्। (One should not do anything suddenly.)

सह/साकम्/सार्धम् (With)
(i) महेन्द्रः जनकेन सह/समें नगरं गमिष्यति। समम्। (Mahendra will go to the city with his father.)
(ii) मया साक/सार्धं त्वं न चलिष्यसि। (You will not walk with me.)

मा (Not, prohibitive)
(i) कुपथं मा गच्छ। (Do not go on a bad path.)
(ii) असत्यं मा वद। (Do not speak untruth.)

कदापि (Never)
(i) कदापि आलस्यं मा कुरु। (Never be lazy.)
(ii) कदापि निर्जने कानने मा गच्छ (Never go into a deserted forest.)

(2) सम्बन्धबोधक अव्यय (Relational Indeclinables)

जो अव्यय शब्द संज्ञा, सर्वनाम आदि शब्दों के सम्बन्ध को बोध कराते हैं, उन्हें सम्बन्धबोधक अव्यय कहते हैं।

उदाहरण:
(i) नगरस्य मध्ये एव चिकित्सालयः अस्ति। (There is a hospital right in the middle of the city.)
(ii) ग्रामस्य समीपे एव नदी प्रवहति। (A river flows near the village.)
यहाँ 'मध्ये' और 'समीपे' सम्बन्धबोधक अव्यय हैं।

(3) समुच्चयबोधक अव्यय (Conjunction Indeclinables)

जो अव्यय शब्द दो पदों या वाक्यों को परस्पर जोड़ने का काम करते हैं, उन्हें समुच्चयबोधक अव्यय कहते हैं।

उदाहरण:
(i) सुरभितः शीतलः च पवनः वहति। (Fragrant and cool wind blows.)
(ii) महेशः दिनेशः वा गायति। (Mahesh or Dinesh sings.)

(4) विस्मयादिबोधक अव्यय (Interjection Indeclinables)

जो अव्यय शब्द हर्ष, विषाद, सम्बोधन, दुःख, खेद, घृणा, आश्चर्य, आशीर्वाद, भय, लज्जा आदि भावों या मनोविकारों को प्रकट करते हैं, उन्हें विस्मयादिबोधक या मनोविकारसूचक अव्यय कहते हैं।

उदाहरण: आः, अहो, आम्, अहह, धिक्, हा, हन्त आदि।
(i) आ:! स्वयं मृतोऽसि। (Oh! You died yourself!)
(ii) अहो! देशस्य दुर्भाग्यम्। (Oh! The misfortune of the country!)
(iii) अहो! बलीयः खलु भीतोऽस्मि । (Oh! I am indeed very scared!)

अव्यय उदाहरण वाक्य प्रयोग

ह्यः रविवासरः आसीत्। अद्य सोमवासरः अस्ति। श्वः मंगलवासरः भविष्यति। (Yesterday was Sunday. Today is Monday. Tomorrow will be Tuesday.)

युगपत्-सर्वे छात्राः युगपत् चलन्ति। (All students walk simultaneously.)

सायम्-सायम् काले वृद्धाः भ्रमणार्थम् उद्याने गच्छन्ति। (In the evening, old people go to the garden for a walk.)

चिरम्-अहम् अत्र चिरकालात् प्रतीक्षा करोमि किन्तु सः अद्यावधि न ओगतः। (I have been waiting here for a long time, but he has not come yet.)

ईषत्-रुग्णजनैः ईषत् ईषत् भोजनं ग्रहीतव्यम्। (Sick people should eat a little bit of food.)

तूष्णीम्-अध्यक्षमहोदयस्य आगमने सभागारे तूष्णीम् अभवत्। (Upon the arrival of the chairman, there was silence in the hall.)

सहसा-यदा अहं मार्गे गच्छामि स्म तदा सहसा मम सम्मुखे कारयानम् आगतम्। (When I was walking on the road, suddenly a car came in front of me.)

पुरा-पुरी ग्रामे कूपाः भवन्ति स्म किन्तु अधुना न सन्ति। (Formerly, there were wells in the village, but now there are none.)

प्रायः-प्रायः नरेन्द्रश्री सोत्साहैरेव भुज्यते। (Narendra Shri generally eats with enthusiasm.)

नूनम्-राधा नूनम् स्वकार्यं करिष्यति। (Radha will surely do her work.)

भूयः-माहेश्वर-सूत्राणां भूयः भूयः उच्चारणेन स्मरणं भविष्यति। (By repeatedly chanting Maheshvara Sutras, they will be remembered.)

खलु-न खलु अहं त्वाम् अवगच्छामि। (I certainly do not understand you.)

धिक्-धिक् त्वां च तं च मदनं च इमां च मां च। (Shame on you, on him, on Cupid, on this woman, and on me!)

किल-कुतः किल स्वयम् अक्षि आकुली (Why are your eyes so troubled by themselves?)

पुनः- बालकः पुनः पुनः पृच्छति शिक्षकः वारं-वारम् उत्तरं ददाति। (The child asks again and again, and the teacher answers repeatedly.)

कुत्र, यत्र, तत्र, सर्वत्र-ईश्वरः कुत्र नास्ति? ईश्वरः यत्र, तत्र, सर्वत्र एव अस्ति। (Where is God not? God is everywhere.)

यदा-तदा-यदा अहं आगच्छामि तदा त्वं गमिष्यसि। (When I come, then you will go.)