Chapter-wise Worksheets for Class 10 Sanskrit: All Chapters
Access comprehensive chapter-wise worksheets for All Chapters using the CBSE Class 10 Sanskrit Revision Worksheet. Designed to align with the 2026-27 academic syllabus for Class 10 Sanskrit, these printable practice sets help students reinforce key concepts and improve their overall exam readiness.
Practice Class 10 Sanskrit Worksheets: All Chapters
Navigate directly to the solved Sanskrit worksheets using the digital viewer below. Each practice set includes detailed step-by-step solutions, allowing students to instantly cross-check their work and identify areas requiring further revision.
खण्ड: 'घ'
पठित-अवबोधनम्
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत -
एकदा स्वातिनामकाः मुनिः पिपासया पीड़ितोऽभवत्। जलमुलम् अन्विष्यता तेन कश्चन आह्वादकरः शब्दः श्रुतः। तम् अनुसृत्य स अग्रे गतः। तत्र कुत्रचित् पर्वतात् पततः जलविन्दवः शुष्कपर्णानाम् उपरि पतित्वा मधुरं सङ्गीतं जनयन्ति स्म। एतद् अवलोक्य प्रेरितः सः तृषाकुलतां विस्मृत्य वेगेन आश्रमीम् आगवान्। सहस्रगीतासाधनेषु प्रतिध्वनेः उत्पादनाथं यः सूक्ष्मक्रमः आवश्यकः तम् अन्विष्टवान् सः। एवं यतः सङ्गीतसाधनेन निर्मितवान् तस्य नाम 'मृदङ्ग' इति।
प्रश्नाः
I. एकपदेन उत्तरत-
Question 1(i). मुनिना कीदृशः शब्दः श्रुतः?
Answer: आह्वादकरः
In simple words: मुनि को प्रसन्नता देने वाला शब्द सुनाई दिया।
Exam Tip: एकपद प्रश्नों में केवल उत्तर का एक शब्द ही लिखें।
Question 1(ii). मुनिः कया पीड़ितः आसीत्?
Answer: पिपासया
In simple words: मुनि प्यास से पीड़ित थे।
Exam Tip: मूल गद्यांश में 'पिपासया पीड़ितोऽभवत्' प्रयुक्त हुआ है।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
Question 2. मुनिः किं विस्मृत्य वेगेन आश्रमम् आगतावान्?
Answer: मुनिः तृषाकुलतां विस्मृत्य वेगेन आश्रमम् आगतावान्।
In simple words: मुनि अपनी प्यास की व्याकुलता को भूलकर तेजी से आश्रम आ गए।
Exam Tip: पूर्ण वाक्य में उत्तर लिखते समय गद्यांश के मुख्य वाक्यों का सटीक मिलान करें।
III. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम उत्तरं चित्वा लिखत-
Question 3(i). 'मधुरं सङ्गीतम्' अत्र विशेष्यपदं किम्?
(क) मधुरम्
(ख) सङ्गीतम्
(ग) जलमूलम्
(घ) पततः
Answer: (ख) सङ्गीतम्
In simple words: 'सङ्गीतम्' यहाँ विशेष्य पद है जिसकी विशेषता 'मधुरम्' बता रहा है।
Exam Tip: विशेष्य वह शब्द होता है जिसकी विशेषता बताई जाए।
Question 3(ii). 'सः अग्रे गतः' अत्र 'सः' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
(क) प्रपाताय
(ख) सङ्गीताय
(ग) मुनये
(घ) मृदङ्गाय
Answer: (ग) मुनये
In simple words: 'सः' सर्वनाम मुनि के लिए प्रयोग किया गया है।
Exam Tip: सर्वनाम पद की पहचान के लिए वाक्य के संदर्भ को समझें।
अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
का पाण्डुपत्नी गृहभूषणं के, को रामशत्रुः किमागत्यजन्म् ?
सूर्यैक-पुत्रो वद वेत्सि चेत्कुन्ती-सुता-रावणकुम्भकर्णाः।।
प्रश्नाः
I. एकपदेन उत्तरत-
Question 4(i). गृहभूषणं के?
Answer: मयूराः
In simple words: घर की शोभा मूर होते हैं।
Exam Tip: श्लोक और पद्य आधारित प्रश्नों का संदर्भ महाभारत/रामायण से होता है।
Question 4(ii). रामशत्रुः कः आसीत्?
Answer: रावणः
In simple words: राम के शत्रु रावण थे।
Exam Tip: 'रामशत्रु' का अर्थ राम का शत्रु यानी रावण है।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
Question 5. सूर्यैकपुत्रः कः?
Answer: सूर्यैकपुत्रः कर्णः आसीत्।
In simple words: सूर्य के एकमात्र पुत्र कर्ण थे।
Exam Tip: पूर्ण वाक्य में उत्तर देते समय प्रश्नवाचक शब्द की जगह उचित संज्ञा शब्द रखें।
III. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत-
Question 6(i). 'घटः' इत्यर्थे किं पदम् प्रयुक्तम्?
(क) कुम्भकर्णः
(ख) कुम्भः
(ग) रावणकुम्भः
(घ) अगस्त्यः
Answer: (ख) कुम्भः
In simple words: 'घट' का पर्यायवाची शब्द कुम्भ है।
Exam Tip: समानार्थक शब्दों का अभ्यास करें।
Question 6(ii). 'वेत्सि' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(क) त्वम्
(ख) वद
(ग) कुन्ती
(घ) कः
Answer: (क) त्वम्
In simple words: 'वेत्सि' मध्यम पुरुष एकवचन की क्रिया है, जिसका कर्ता 'त्वम्' है।
Exam Tip: क्रियापद के पुरुष और वचन के अनुसार ही कर्तृपद होता है।
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
प्रथमः बिल्लः - हा धिक्! कीदृशः समय आगतः? देश भक्तः! प्रतापोंऽपि स्वदेशं परित्यज्य अन्यत्र प्रस्थितः!
द्वितीयः बिल्लः - न जानेऽस्य मेवाडदेशस्य भाग्यं किं लिखितम्? हा निष्ठुर दैव! देशभवंते तु दयस्व!
तृतीयः बिल्लः - वराकोऽयं जीवनसामग्रीयुद्धसामुग्र्योः अपावनेन खिद्यते! परमेश्वर ! दयस्व! मातृभूमे! स्वचक्षुषा कथं द्रक्ष्यामः? ((सर्वे बिल्लाः विलपन्ति))
एकः सैनिकः - हा दैव! कथं देशधर्मे प्रति निष्पुरः सञ्चातोऽसि ? (प्रतापं प्रति) महाराजा! मदीयेन एव खड्गेन जहि माम्! न शक्नोमि स्वस्वच्छुषा स्वदेशदर्शनम्।
सर्वे...
प्रश्नाः
I. एकपदेन उत्तरत-
Question 7(i). सैनिकाः कान् धारयितुम् न समर्थाः?
Answer: स्वअश्रूणि
In simple words: सैनिक अपने आंसुओं को रोकने में समर्थ नहीं थे।
Exam Tip: नाट्यांश आधारित एकपद प्रश्नों में सटीक भाव समझें।
Question 7(ii). कः निष्ठुरः जातः?
Answer: दैवः
In simple words: दैव (भाग्य) निष्ठुर हो गया है।
Exam Tip: गद्यांश/नाट्यांश में आए विशेषण-विशेष्य संबंधों पर ध्यान दें।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
Question 8. प्रतापः कयोः अभावेन खिद्यते?
Answer: प्रतापः जीवनसामग्रीयुद्धसामुग्र्योः अभावेन खिद्यते।
In simple words: प्रताप जीवन और युद्ध सामग्री के अभाव से दुःखी हैं।
Exam Tip: वाक्य से सीधे उत्तर चुनकर पूर्ण वाक्य बनाएं।
III. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत-
Question 9(i). 'स्वतन्त्रे' इत्यस्य किं विपरीतार्थकं पदम् अत्र प्रयुक्तम्?
(क) निष्ठुरः
(ख) नरकायते
(ग) प्राणान्
(घ) परतन्त्रे
Answer: (घ) परतन्त्रे
In simple words: 'स्वतन्त्रे' का विलोम शब्द 'परतन्त्रे' है।
Exam Tip: विलोम शब्दों के चयन में उपसर्ग और अर्थ का मिलान करें।
Question 9(ii). "न जाने अस्य भाग्यं किं लिखितम्" अत्र 'अस्य' पदं कस्मै प्रयुक्तम्?
(क) सैनकाय
(ख) भिल्लाय
(ग) प्रतापाय
(घ) राजपुत्राय
Answer: (ख) भिल्लाय / मेवाडदेशाय
Answer: (ख) भिल्लाय
In simple words: यहाँ 'अस्य' पद मेवाड़ देश अथवा भिल्ल के संदर्भ में प्रयुक्त हुआ है।
Exam Tip: संदर्भ के अनुसार सर्वनाम का सटीक अर्थ समझें।
निम्नलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयं मञ्जूषायाः समुचितं पदं चित्वा पूरयत-
Question 10(a). मूलं भुजङ्गैः शिखरं प्लवङ्गैः शाखा विहङ्गैः कुसुमानि भुजैः।
नास्त्येव तच्चन्दनपादपस्य यन्नाश्रितं सत्त्वभरैः समन्तात्।
अन्वयः-चन्दनपादपस्य (i) ________ भुजङ्गैः, (ii) ________ (आश्रितम्), शिखरम् प्लवङ्गैः, (iii) ________ विहङ्गैः (iv) ________ भूषैः (आश्रितानि)। (चन्दनपादपस्य) तत् (अहम्) न अस्ति एव यत् (v) ________ सत्त्वभरैः (vi) ________ आश्रितम्।
मञ्जूषा - शाखा, उद्बोषयत्, मूलम्, पावयत्, कुसुमानि, कुटुम्बम्, भूतले, न, भाति, समन्तात्
Answer:
(i) मूलम्
(ii) कुसुमानि
(iii) शाखा
(iv) भूतले (या उचित विकल्प)
(v) न
(vi) समन्तात्
In simple words: मञ्जूषा से सही पद चुनकर श्लोक का अन्वय पूरा किया गया है।
Exam Tip: श्लोक के अर्थ के अनुसार ही अन्वय के रिक्त स्थानों को भरें।
Question 10(b). विश्वबन्धुत्वमुद्घोषयन्तन् विश्ववन्द्यैर्चरित्रैर्जंगत्पावयत्।
विश्वमेकं कुटुम्बं समालोकयत् भूतले भाति मेऽनारतं भारतम्।।
अन्वयः-पावयन् विश्वबन्धुत्वम् (i) ________ विश्ववन्द्यैः चरित्रैः जगत् (ii) ________ विश्वम् एकम् (iii) ________ समालोकयत् मे (iv) ________ भारतम् अनारतम् भाति।
मञ्जूषा - शाखा, उद्बोषयत्, मूलम्, पावयत्, कुसुमानि, कुटुम्बम्, भूतले, न, भाति, समन्तात्
Answer:
(i) उद्बोषयत्
(ii) पावयत्
(iii) कुटुम्बम्
(iv) भूतले
In simple words: श्लोक के अन्वय के रिक्त स्थानों में मञ्जूषा के उचित पद भरे गए हैं।
Exam Tip: व्याकरण और पद-परिचय को ध्यान में रखकर अन्वय पूरा करें।
रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरूत-
Question 11(i). मुनेः उपरि बलाका विष्ठाम्।
Answer: कस्य उपरि बलाका विष्ठाम्?
In simple words: रेखांकित पद 'मुनेः' (षष्ठी विभक्ति) के स्थान पर 'कस्य' का प्रयोग होगा।
Exam Tip: प्रश्न निर्माण करते समय रेखांकित शब्द की विभक्ति और वचन पहचानें।
Question 11(ii). विस्मितः मुनिः ततः वध्यास्य समीपै गतः।
Answer: कः ततः वध्यास्य समीपै गतः?
In simple words: 'विस्मितः मुनिः' के स्थान पर 'कः' आएगा।
Exam Tip: प्रथमा विभक्ति एकवचन पुल्लिंग के लिए 'कः' का प्रयोग करें।
Question 11(iii). ब्राह्मणी भर्तुः परिचर्यां समाप्य गुहाम् बहीगता।
Answer: का भर्तुः परिचर्यां समाप्य गुहाम् बहीगता?
In simple words: 'ब्राह्मणी' (स्त्रीलिंग) के स्थान पर 'का' का प्रयोग होगा।
Exam Tip: स्त्रीलिंग प्रथमा विभक्ति के लिए 'का' सर्वनाम उपयुक्त है।
Question 11(iv). 'नाहं वलाका' इति ब्राह्मणया कथितम् श्रुत्वा मुनिः विस्मितः।
Answer: 'नाहं वलाका' इति कया कथितम् श्रुत्वा मुनिः विस्मितः?
In simple words: 'ब्राह्मणया' (तृतीया विभक्ति) के स्थान पर 'कया' का प्रयोग करें।
Exam Tip: तृतीया विभक्ति स्त्रीलिंग के लिए 'कया' आता है।
Question 11(v). अष्टावक्रः जनकस्य सभाम् अगच्छत्।
Answer: अष्टावक्रः कस्य सभाम् अगच्छत्?
In simple words: 'जनकस्य' (षष्ठी विभक्ति) के स्थान पर 'कस्य' का प्रयोग होगा।
Exam Tip: षष्ठी विभक्ति एकवचन के लिए 'कस्य' का प्रयोग करें।
अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमेण संयोज्य लिखत-्
Question 12.
(i) मातुः आज्ञां लब्ध्वा सः जनकस्य सभाम् अगच्छत्।
(ii) पण्डितान् हसतः दृष्ट्वा अष्टावक्रः उच्चैः अहसत्।
(iii) जनकस्य सभा गतः तस्य पिता दीर्घकालात् न प्रत्यागच्छत्।
(iv) सर्वे पण्डिताः तस्य वक्रदेहं दृष्ट्वा उच्चैः अहसन्।
(v) वक्रदेहः अष्टावक्रः सर्वशास्त्रेषु पारङ्गतः अभवत्।
(vi) अष्टावक्रः पण्डितान् अपृच्छत्-"किं वक्त्रे देहे आत्मा अपि वक्रः भवति"?
(vii) शास्त्रार्थं कृत्वा स्वज्ञानेन सः सर्वान् पण्डितान् अजयत्।
(viii) जनकः अष्टावक्राय राज्यम् अर्पयति।
(ix) राजा जनकः अष्टावक्रं स्वगृहम् अमन्यतः।
(x) अष्टावक्रः राज्यं न स्वीकरोति।
Answer:
सही कथाक्रम:
1. (v) वक्रदेहः अष्टावक्रः सर्वशास्त्रेषु पारङ्गतः अभवत्।
2. (iii) जनकस्य सभा गतः तस्य पिता दीर्घकालात् न प्रत्यागच्छत्।
3. (i) मातुः आज्ञां लब्ध्वा सः जनकस्य सभाम् अगच्छत्।
4. (ii) पण्डितान् हसतः दृष्ट्वा अष्टावक्रः उच्चैः अहसत्।
5. (iv) सर्वे पण्डिताः तस्य वक्रदेहं दृष्ट्वा उच्चैः अहसन्।
6. (vi) अष्टावक्रः पण्डितान् अपृच्छत्-"किं वक्त्रे देहे आत्मा अपि वक्रः भवति"?
7. (vii) शास्त्रार्थं कृत्वा स्वज्ञानेन सः सर्वान् पण्डितान् अजयत्।
8. (ix) राजा जनकः अष्टावक्रं स्वगृहम् अमन्यतः।
9. (viii) जनकः अष्टावक्राय राज्यम् अर्पयति।
10. (x) अष्टावक्रः राज्यं न स्वीकरोति।
In simple words: कथा की घटनाओं के कालक्रम के अनुसार वाक्यों को व्यवस्थित किया गया है।
Exam Tip: पाठ की कथा को ध्यान में रखकर घटनाओं के क्रम का निर्धारण करें।
अधोलिखितवाक्येषु रेखांकितपदानां कृते उचितम् अर्थं चित्वा लिखत-
Question 13(i). नित्यं धवलास्तरेषु नृत्यामि।
(क) निर्मलेषु
(ख) स्वच्छ-प्रच्छदनेषु
(ग) श्वेतकर्गदपत्रेषु
(घ) धवलस्तम्भेषु
Answer: (ख) स्वच्छ-प्रच्छदनेषु
In simple words: 'धवलास्तरेषु' का उचित अर्थ स्वच्छ चादरों पर है।
Exam Tip: पाठ आधारित कठिन शब्दों के अर्थ याद रखें।
Question 13(ii). एवं पतिव्रतया सः मुनिः अभिहितः।
(क) प्रताडितः
(ख) उक्तः
(ग) दृष्टः
(घ) अधिक्षिपतः
Answer: (ख) उक्तः
In simple words: 'अभिहितः' का अर्थ 'कहा गया' या 'उक्तः' होता है।
Exam Tip: पर्यायवाची शब्दों का मिलान ध्यानपूर्वक करें।
Question 13(iii). त्वम् आशु परं श्रेय अवाप्स्यति।
(क) शीघ्रम्
(ख) ततः
(ग) तत्पश्चात्
(घ) स्वयम्
Answer: (क) शीघ्रम्
In simple words: 'आशु' का अर्थ 'शीघ्र' (जल्दी) होता है।
Exam Tip: अव्यय पदों के अर्थ का विशेष ध्यान रखें।
Question 13(iv). तौ हि मम परायणम्।
(क) धर्मः
(ख) चरित्रम्
(ग) शरणम्
(घ) कर्तव्यम्
Answer: (ग) शरणम्
In simple words: 'परायणम्' का अर्थ शरण या आश्रय होता है।
Exam Tip: संदर्भ के अनुसार शब्द का सटीक अर्थ चुनें।
Question 13(v). मदीयेन एव खड्गेन जहि माम्।
(क) गच्छ
(ख) मारय
(ग) जानीहि
(घ) कुरु
Answer: (ख) मारय
In simple words: 'जहि' (हन धातु) का अर्थ मारना होता है।
Exam Tip: धातुओं के लोट् लकार के रूपों के अर्थ स्पष्ट होने चाहिए।
Free CBSE Practice Worksheets: Class 10 Sanskrit All Chapters
Daily Practice Questions for Class 10 Sanskrit
Review targeted practice exercises for Class 10 Sanskrit All Chapters. Curated to match official CBSE guidelines, these printable problem sets support daily revision and improve overall test readiness.
Detailed Answers for Class 10 Sanskrit All Chapters
Designed around the official curriculum for Class 10 Sanskrit, these practice sheets guarantee standard compliance. Reviewing step-by-step solutions after completion sharpens your accuracy and clarifies complex sub-topics within All Chapters.
Complete Your Chapter Revision
Wrap up your chapter revision by testing your knowledge against standard objective question formats. Explore our full library of free, up-to-date printable assignments to maximize your academic results in upcoming CBSE evaluations.
FAQs
You can download the latest chapter-wise printable worksheets for Class 10 Sanskrit All Chapters for free from StudiesToday.com. These have been made as per the latest CBSE curriculum for this academic year.
Yes, Class 10 Sanskrit worksheets for All Chapters focus on activity-based learning and also competency-style questions. This helps students to apply theoretical knowledge to practical scenarios.
Yes, we have provided solved worksheets for Class 10 Sanskrit All Chapters to help students verify their answers instantly.
Yes, our Class 10 Sanskrit test sheets are mobile-friendly PDFs and can be printed by teachers for classroom.
For All Chapters, regular practice with our worksheets will improve question-handling speed and help students understand all technical terms and diagrams.