Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam Sharirastho Mahan Ripuh: NCERT Study Material
Access the official NCERT textbook for Class 6 Sanskrit, updated for the 2026-27 academic session. This digital resource provides the foundational knowledge required for exam success and conceptual clarity.
Read and Download Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam Sharirastho Mahan Ripuh
Navigate directly to the Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam Sharirastho Mahan Ripuh section using the digital viewer below. Organizing your study sessions chapter-by-chapter allows for seamless offline review. Be sure to utilize the accompanying NCERT Solutions to verify your textbook answers.
पाठ 14: आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः
चतुर्दश: पाठः
मातः अध तु अवकाशादिनम् अस्ति। अध अहं सम्पर्णदिने विश्रामं करिष्यामि।
अवकाशः विद्यालयस्य अस्ति न तु स्वाध्यायस्य। बहु आलस्यं करोसि। उत्तिष्ठ, परिश्रमं कुरु।
यः परिश्रमं करोति, सः एव जीवनं सफलतां प्राणोति। परिश्रमः एव मनुष्यस्य बंधु: आलस्यं तु शत्रु: इब अस्ति।
[चित्र: आलस्य से निपटते हुए लड़का और उसकी माता, पाठ्यपुस्तक में देखें]
एकदा तेन मागर्ण करिष्चत धनिकः आगच्छति। सः: भिक्षुकः मनसि एव चिन्तयति -
"अहो मम भाग्यम्। अध अहं प्रभूत धनं प्राणोमि" इति।
एकदा तेन मागर्ण करिष्चत धनिकः: आगच्छति। सः: भिक्षुकः मनसि एव चिन्तयति -
"अहो मम भाग्यम्। अध अहं प्रभूत धनं प्राणोमि" इति।
भिक्षुकः धनिकॆ वयं पूछवान् - "त्वं किमु इच्छसि ?"
"आयो! अहं अतीव बरिद्: अस्मि। कृपया दानं करोतु" इति सः सविनयम् उक्तवान्।
य: परिश्रमं करोति, सः एव जीवनं सफलतां प्राणोति। परिश्रमः एव मनुष्यस्य बंधु: आलस्यं तु शत्रु: इब अस्ति।
शिक्षक की टिप्पणी
इस पाठ में माता और पुत्र के बीच संवाद है। ध्यान से सुनिए कि माता अपने पुत्र को क्या सीख देती हैं। परिश्रम और आलस्य के बीच अंतर समझिए और अपने जीवन में परिश्रम को महत्व दीजिए।
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः।
नास्त्युग्रमसमो बंधु: कृत्वा यं नाबसीदति।।
पद्छेदः - आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः, न अस्ति उद्यमसमः बंधु: कृत्वा यं न अवसीदति।
अन्वयः - आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (अस्ति)। उद्यमसमः: बंधु: नास्ति यं न अवसीदति।
भावार्थः - आलस्यं मनुष्याणां शरीरे स्थितं महान्तु शत्रु: अस्ति। यतो हि आलस्यस्य कारणात् कार्यं न सिद्ध्यति। एवमेव परिश्रमण समानं बंधु: अपि नास्ति यतो हि परिश्रमः कृत्वा कोऽपि दुःखं न आनोति।
[चित्र: ऋषि और एक आदमी, पाठ्यपुस्तक में देखें]
तदा धनिकः वदति - "अहं तुभ्यं सहसं रूप्यकाणि शरीराड़्गानि क्रेतुं इच्छानि किंतु भिक्षुकः निराकृतवान्।
एवमेव सज्जनः वदति -
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः।
नास्त्युग्रमसमो बंधु: कृत्वा यं नाबसीदति।।
शिक्षक की टिप्पणी
इस श्लोक को ध्यान से पढ़ें। आलस्य को मनुष्य के शरीर में रहने वाला एक बड़ा शत्रु कहा गया है। परिश्रम को मित्र के समान बताया गया है। आप अपने जीवन में परिश्रम को अपनाएं और आलस्य से दूर रहें।
वर्य शब्दार्थीन् जानीमः
| शब्दः | अर्थः | हिंदी | English | मातभाषया अर्थ लिखतु |
|---|---|---|---|---|
| बृद्धकायः | बृद्शरीरः | बृद शरीर वाला | A person with strong body | |
| भिक्षाटनम् | भिक्षार्थ भ्रमणम् | भीख के लिए घूमना | Roaming for begging | |
| प्रभूतम् | पयोप्तम्/अधिकम् | ठेर सारा | A lot of | |
| अतीव | अत्यधिकम् | बहुत सारा | Excessive | |
| महम् | मम कृते | मुझे | For me | |
| शरीराड़्गानि | शरीरस्य अड़्गानि | शरीर के अड़्ग | Body parts | |
| निराकृतवान् | न स्वीकृतवान् | अस्वीकार किया | Refused | |
| दुर्बलम् | बलहीनम् | निर्बल | Weak | |
| त्यक्त्वा | त्यागं कृत्वा | त्याग करके | Having left | |
| नाबसीदति | दुः खं नहीं होता है | दुःखी नहीं होता है | Doesn't feel sad |
वयम् अभ्यास कुर्मः:
- अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि यच्छन्तु -
(क) भिक्षुकः किं करोति स्म ?
(ख) कदाचित् तेन मागर्ण क: आगच्छति ?
(ग) भिक्षुकः धनिकात् किमु इच्छति ?
(घ) धनिकः भिक्षुकात् किं यानिचिताबान् ?
(ड) सोभाग्येन वयं किं प्राप्तवन्तः ?
- अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि 'आमु' अथबा 'न' इति पदेन लिखन्तु -
यथा - ग्रामे कर्षकन् भिक्षुकः आसीत्।
(क) भिक्षुकः उन्नतः दृद्धकायः च आसीत्।
(ख) जनाः तस्मै दण्डे यच्छन्ति।
(ग) भिक्षुकः प्रभूतं धनं प्राप्तवान्।
(घ) भिक्षुकः भिक्षातन् पादो ददाति।
(ड) भिक्षुकः भिक्षातनं त्यजति।
- अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयायां दिनीयाविभवते: शब्दानां द्वितीचने परिवर्तने कृत्वा बाक्यानि लिखन्तु -
यथा - चन्द्रशेखरः लेखं लिखति।
(क) आपणिकः अडुक्नी ददाति।
(ख) मातामही कथां श्रवयति।
(ग) सैनिकः मां रक्षति।
(घ) कृष्णः कन्दुकं गृहाति।
(ड) छात्रः श्लोकं पठति।
मुख्य बिंदु
- आलस्य मनुष्य के लिए एक बड़ा शत्रु है, जो उसके शरीर में रहता है। परिश्रम से ही कोई भी व्यक्ति सफल हो सकता है।
- संवाद के माध्यम से माता अपने पुत्र को आलस्य छोड़कर परिश्रम करने की सीख देती है।
- श्लोक में कहा गया है कि परिश्रम मनुष्य का सबसे बड़ा मित्र है, क्योंकि यह कभी भी उसे दुःखी नहीं करता।
यह अध्याय के पहले 5 पृष्ठों का पूर्वावलोकन है। पूरा अध्याय पाने के लिए नीचे क्लिक करें।
NCERT Book for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam Sharirastho Mahan Ripuh
Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam Sharirastho Mahan Ripuh Official E-Book
Access the official NCERT Textbook for Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam Sharirastho Mahan Ripuh, updated for the current academic session. Recognized as the core reading material across schools nationwide, board evaluations rely entirely on this syllabus.
English Medium NCERT Textbooks for Class 6
Explore our exhaustive library of NCERT books in English Medium spanning all subjects in Class 6. Every chapter features comprehensive explanations followed by extensive end-of-chapter exercises.
Additional Study Resources for Class 6 Sanskrit
The Class 6 Sanskrit Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam Sharirastho Mahan Ripuh text is carefully engineered to build rock-solid foundational concepts. For an enriched academic journey, learners should pair this with our online NCERT Solutions and revision notes.
FAQs
You can download the latest, teacher-verified PDF for NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam Sharirastho Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः) PDF Download for free on StudiesToday.com. These digital editions are updated as per 2026-27 session and are optimized for mobile reading.
Yes, our collection of Class 6 Sanskrit NCERT books follow the 2026 rationalization guidelines. All deleted chapters have been removed and has latest content for you to study.
Downloading chapter-wise PDFs for Class 6 Sanskrit allows for faster access, saves storage space, and makes it easier to focus in 2026 on specific topics during revision.
NCERT books are the main source for NCERT exams. By reading NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam Sharirastho Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः) PDF Download line-by-line and practicing its questions, students build strong understanding to get full marks in Sanskrit.