GSEB Class 9 Social Science Solutions Chapter 16 આબોહવા

1. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં જવાબ આપો :

Question 1. ‘હિમાલય ભારતનું રક્ષણ કરતી કુદરતી દીવાલ છે.' કઈ રીતે?
Answer: હિમાલય શિયાળામાં મધ્ય એશિયા તરફથી આવતા ભારે ઠંડા પવનોને અટકાવી ભારતને સખત ઠંડીથી રક્ષણ આપે છે. આ રીતે તે ભારતની ઉત્તર સરહદ પર આવેલી કુદરતી રક્ષક દીવાલ છે.
In simple words: હિમાલય ઠંડા પવનોને રોકી ભારતને ઠંડીથી બચાવે છે. તે ભારતની ઉત્તરની રક્ષક દીવાલ છે.

Exam Tip: આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતી વખતે હિમાલયના બે મુખ્ય કાર્યો, એટલે કે ઠંડા પવનોને રોકવા અને રક્ષણ આપવું, તેનો ઉલ્લેખ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 2. વ્યાપારી પવનો વિશે સમજ આપો.
Answer: પૃથ્વીના બંને ગોળાર્ધમાં ઉષ્ણકટિબંધીય ઉચ્ચ દબાણવાળા વિસ્તારથી વિષુવવૃત્તીય નીચા દબાણવાળા વિસ્તાર તરફ ફૂંકાતા કાયમી પવનો 'વ્યાપારી પવનો' કહેવાય છે.
• આ પવનો પૃથ્વીની ફરવાની ગતિને કારણે થોડા વળીને વિષુવવૃત્ત તરફ વહે છે. આ પવનો પવનશક્તિથી ચાલતા જહાજો દ્વારા થતા વેપાર માટે ફાયદાકારક હતા, તેથી તે 'વ્યાપારી પવનો' તરીકે જાણીતા બન્યા છે.
• આ પવનો જમીન પરથી આવતા હોવાથી સૂકા હોય છે, તેમ છતાં ભારતની દક્ષિણે હિંદ મહાસાગર, પશ્ચિમે અરબ સાગર અને પૂર્વે બંગાળાની ખાડીના વિશાળ પાણીના સ્ત્રોતો ઉપરથી પસાર થઈને આવતા હોવાથી તે પોતાની સાથે પુષ્કળ ભેજ લાવીને ભારતમાં આવે છે અને વરસાદ લાવે છે.
In simple words: પૃથ્વીના ઉચ્ચ દબાણવાળા વિસ્તારોથી નીચા દબાણવાળા વિસ્તારો તરફ કાયમ ફૂંકાતા પવનોને વ્યાપારી પવનો કહે છે. આ પવનો સમુદ્ર પરથી પસાર થતાં ભેજવાળા બને છે અને ભારતમાં વરસાદ લાવે છે.

Exam Tip: વ્યાપારી પવનોની વ્યાખ્યા, તેમની દિશા, અને ભારત માટે તેમનું મહત્વ (ખાસ કરીને ભેજ અને વરસાદ લાવવામાં) નો સમાવેશ કરવો.

Question 3. ભારતીય હવામાન ખાતાએ ભારતની ઋતુઓની કેટલા અને કયા કયા વિભાગમાં વહેંચણી કરી છે? અથવા ભારતની મુખ્ય ઋતુઓ કેટલી છે? કઈ કઈ?
Answer: ભારતીય હવામાન ખાતાએ ભારતની ઋતુઓને ચાર વિભાગમાં વહેંચી છે:
1. શિયાળો – ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી,
2. ઉનાળો – માર્ચથી મે,
3. ચોમાસું – જૂનથી સપ્ટેમ્બર સુધી, તથા
4. પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ – ઑક્ટોબર અને નવેમ્બર.
In simple words: ભારતમાં ચાર મુખ્ય ઋતુઓ છે: શિયાળો, ઉનાળો, ચોમાસું અને પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ. દરેક ઋતુનો સમયગાળો નિશ્ચિત હોય છે.

Exam Tip: મુખ્ય ઋતુઓના નામ અને તેમના સંબંધિત મહિનાઓ યોગ્ય રીતે લખવા જરૂરી છે.

Question 4. નૈઋત્યના મોસમી પવનો ભારતમાં કેટલા ભાગોમાં વહેંચાઈ જાય છે? કયા કયા?
Answer: નૈઋત્યના મોસમી પવનો ભારતમાં બે ભાગમાં વિભાજિત થાય છે:
• અરબ સાગર પરથી આવતા મોસમી પવનો અને
• બંગાળની ખાડી પરથી આવતા મોસમી પવનો.
In simple words: નૈઋત્યના મોસમી પવનો ભારતમાં બે પ્રવાહમાં વહેંચાય છે: એક અરબ સાગર પરથી આવે છે અને બીજો બંગાળની ખાડી પરથી આવે છે.

Exam Tip: આ બે મુખ્ય શાખાઓનો ઉલ્લેખ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે ભારતના જુદા જુદા ભાગોમાં વરસાદ લાવે છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ સવિસ્તર લખો :

Question 1. સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ વધતાં હવામાનમાં શા ફેરફારો થાય છે ?
Answer: સમુદ્રની સપાટીથી જેમ જેમ ઊંચા જઈએ, તેમ તેમ વાતાવરણમાં હવાનું તાપમાન અને દબાણ ઓછું થાય છે. સામાન્ય રીતે, 165 મીટરે 1°સે અથવા દર 1000 મીટર (1 કિમી)ની ઊંચાઈએ 6.5°સે જેટલું તાપમાન ઘટી જાય છે. હવાનો દરેક સ્તર તેની નીચેના સ્તર પર દબાણ કરે છે. ઊંચાઈ પર હવાના સ્તરો ઓછા અને પાતળા હોવાથી જેમ જેમ ઊંચે જવાય, તેમ તેમ હવાનું દબાણ પણ ઘટે છે. આથી જ ઊંચા પહાડી પ્રદેશોમાં ઉનાળામાં પણ શાંત આબોહવા જોવા મળે છે. દા. ત., ઉત્તર ગુજરાતના મેદાનમાં ખૂબ ગરમી હોય છે, જ્યારે તેની નજીકમાં ઊંચાઈ પર આવેલા માઉન્ટ આબુના ગિરિમથક પર ઉનાળામાં આનંદદાયક અને તાજગીભરી આબોહવા અનુભવાય છે.
• ભૂપૃષ્ઠની ઊંચાઈ વરસાદમાં વધારો કરી શકે છે. હિમાલય પર્વતનાં બહુ ઊંચાં શિખરો બારે માસ બરફથી ઢંકાયેલાં રહે છે. ભેજવાળી હવા ઊંચે જઈને ઠંડી પડે છે અને વરસાદ આપે છે. દા. ત., અસમ અને મેઘાલયના પહાડી વિસ્તારોમાં જેમ ઊંચાઈ વધે છે તેમ વરસાદનું પ્રમાણ પણ વધે છે.
In simple words: સમુદ્રથી ઊંચાઈ વધતા તાપમાન અને દબાણ બંને ઘટે છે. ઊંચા પર્વતીય વિસ્તારોમાં ઉનાળામાં પણ ઠંડી રહે છે અને ભેજવાળી હવા ઊંચે જતાં વરસાદ લાવે છે.

Exam Tip: તાપમાન, દબાણ અને વરસાદ પર ઊંચાઈની અસર સમજાવતી વખતે ઉદાહરણોનો સમાવેશ કરો.

Question 2. ઑકટોબર હીટ' એટલે ?
Answer: ઑક્ટોબર માસમાં (અથવા ભાદરવા મહિનાના છેલ્લા ભાગમાં) વધેલા તાપમાન અને ભેજના ઉચ્ચ સ્તરને કારણે દિવસનું હવામાન અસ્વસ્થ થઈ જાય છે. આ સ્થિતિને 'ઑક્ટોબર હીટ' તરીકે ઓળખાય છે. ગુજરાતમાં હવામાનની આ સ્થિતિને ‘ભાદરવાનો તાપ' પણ કહે છે.
In simple words: ઑક્ટોબર મહિનામાં વધેલા તાપમાન અને ભેજને કારણે થતી ગરમી અને અકળામણ ભરેલી પરિસ્થિતિને 'ઑક્ટોબર હીટ' કહેવાય છે. ગુજરાતમાં તેને 'ભાદરવાનો તાપ' કહે છે.

Exam Tip: આ શબ્દ કયા મહિનામાં અનુભવાય છે, તેના કારણો (તાપમાન અને ભેજ) અને સ્થાનિક નામ ('ભાદરવાનો તાપ') નો ઉલ્લેખ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 3. બંગાળની ખાડી પરથી આવતા મોસમી પવનો ભારતના કયા કયા પ્રદેશોમાં વરસાદ લાવે છે?
Answer: બંગાળની ખાડી પરથી આવતા મોસમી પવનો પશ્ચિમ બંગાળ, મેઘાલય, અસમ, બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ, હરિયાણા, અને અન્ય ઘણા પ્રદેશોમાં વરસાદ લાવે છે.
In simple words: બંગાળની ખાડી પરથી આવતા પવનો પશ્ચિમ બંગાળ, મેઘાલય, અસમ, બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ, અને હરિયાણા જેવા રાજ્યોમાં વરસાદ લાવે છે.

Exam Tip: ભારતના પૂર્વીય અને ઉત્તરીય રાજ્યોનો ઉલ્લેખ કરો જે બંગાળની ખાડીના પવનોથી વરસાદ મેળવે છે.

Question 4. ભારતીય આબોહવાને દૂરના પ્રદેશોની કઈ કઈ ઘટના અસર કરે છે?
Answer: ભારતીય આબોહવાને દૂરના પ્રદેશોની જેટ સ્ટ્રીમ, પશ્ચિમી વિક્ષોભ (વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સીઝ), અલનીનો, આઈ. ટી. સી. ઝોન, વગેરે જેવી ઘણી ઘટનાઓ પ્રભાવિત કરે છે.
In simple words: જેટ સ્ટ્રીમ, પશ્ચિમી વિક્ષોભ, અલનીનો, અને આઈ. ટી. સી. ઝોન જેવી દૂરના વિસ્તારોની ઘટનાઓ ભારતના હવામાન પર અસર કરે છે.

Exam Tip: આ પ્રશ્નના જવાબમાં તમામ મહત્વપૂર્ણ વૈશ્વિક ઘટનાઓ અને તેમના યોગ્ય નામનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી છે.

3. નીચેના પ્રશ્નોના મુદ્દાસર ઉત્તર આપો :

Question 1. ઋતુ-પરિવર્તનની ઘટના કયાં કયાં કારણોથી થાય છે? અથવા પૃથ્વી પર ઋતુઓ કેવી રીતે બદલાય છે તે આકૃતિ દોરીને સમજાવો.
Answer: પૃથ્વી પોતાની ધરીને 66.5°ના ખૂણે ઝૂકેલી રાખીને સૂર્યની આસપાસ ફરે છે. તેથી વર્ષ દરમિયાન ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધ વારાફરતી સૂર્યની સામે ઝૂકેલા રહે છે.
• જે ગોળાર્ધ સૂર્યની સામે હોય, ત્યાં સૂર્યનાં કિરણો સીધાં આવે છે. સીધાં કિરણોમાંથી વધારે ગરમી પ્રાપ્ત થાય છે. દિવસો પણ વધુ લાંબા હોય છે. આથી ત્યાં ઉનાળો હોય છે. જે ગોળાર્ધ સૂર્યની વિરુદ્ધ દિશામાં ઝૂકેલો હોય, ત્યાં સૂર્યનાં કિરણો ત્રાંસા પહોંચે છે. ત્રાંસાં કિરણોમાંથી ઓછી ગરમી મળે છે. અહીં રાત્રિની લંબાઈ વધારે અને દિવસની લંબાઈ ઓછી હોય છે. આથી ત્યાં શિયાળો હોય છે.
• 22 ડિસેમ્બરે સૂર્યનાં કિરણો દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં મકરવૃત્ત પર સીધાં પડે છે. તેથી દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ઉનાળો અને ઉત્તર ગોળાર્ધમાં શિયાળો હોય છે. એ સમયે ભારતમાં દિવસ ટૂંકા અને રાત્રિ લાંબી તથા ઠંડી હોય છે.
• 21 જૂને સૂર્યનાં કિરણો ઉત્તર ગોળાર્ધમાં કર્કવૃત્ત પર લંબ આવે છે. તેથી ઉત્તર ગોળાર્ધમાં ઉનાળો અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં શિયાળો હોય છે. એ સમયે ભારતમાં દિવસ લાંબા અને રાત્રિ ટૂંકી હોય છે.
In simple words: ઋતુઓ પૃથ્વીના સૂર્યની આસપાસના પરિભ્રમણ અને તેની ધરીના ઝુકાવને કારણે બદલાય છે. જ્યારે ગોળાર્ધ સૂર્યની સામે ઝુકેલો હોય, ત્યારે ત્યાં ઉનાળો હોય છે અને જ્યારે તે દૂર હોય, ત્યારે શિયાળો હોય છે.

Exam Tip: પૃથ્વીના ધરીના નમનનો ખૂણો અને સૂર્યની સાપેક્ષમાં તેની સ્થિતિ સમજાવો, અને બંને ગોળાર્ધમાં તેની અસરનું વર્ણન કરો.

Question 2. આબોહવાને અસર કરતાં પરિબળોની ટૂંકમાં માહિતી જણાવો.
Answer: ભારતની આબોહવાને અસર કરતાં છ મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
1. અક્ષાંશઃ આબોહવાનાં તત્ત્વોનું વિભાજન મોટે ભાગે અક્ષાંશોને અનુરૂપ હોય છે.
• ભારત 84° ઉ. અક્ષાંશ અને 37°6′ ઉ. અક્ષાંશ વચ્ચે આવેલો દેશ છે, એટલે કર્કવૃત્ત (23°30′ ઉ. અક્ષાંશવૃત્ત) તેને લગભગ બે ભાગમાં વિભાજીત કરે છે.
• કર્કવૃત્તની દક્ષિણનો ભાગ ઉષ્ણ કટિબંધમાં અને ઉત્તરનો ભાગ સમશીતોષ્ણ કટિબંધમાં આવેલો છે.
2. સમુદ્રથી અંતરઃ સૂર્યની ગરમી સંગ્રહ કરવાની તથા તેની આપ-લે કરવાની શક્તિ જમીન અને પાણીમાં જુદી જુદી હોય છે.
• ઉત્તરનું મેદાન સમુદ્રથી દૂર આવેલું હોવાથી ત્યાંની ખંડીય આબોહવા વિષમ હોય છે, એટલે કે ઉનાળામાં ઘણી ગરમ અને શિયાળામાં ઠંડી હોય છે. દા. ત., મુંબઈ સમુદ્રકિનારે હોવાથી તેની આબોહવા સમશીતોષ્ણ છે, જ્યારે દિલ્હી સમુદ્રથી દૂર હોવાથી તેની આબોહવા આકરી છે.
3. સમુદ્રની સપાટીથી ઊંચાઈ: સમુદ્રની સપાટીથી વાતાવરણમાં જેમ ઊંચે જઈએ, તેમ હવાનું તાપમાન અને દબાણ ઘટે છે. સામાન્ય રીતે 165 મીટરે 1°સે અથવા દર 1000 મીટર (1 કિમી)ની ઊંચાઈએ 6.5°સે જેટલું તાપમાન ઓછું થાય છે.
• હવાનો દરેક સ્તર તેની નીચેના સ્તર પર દબાણ મૂકે છે. ઊંચાઈ પર હવાના સ્તરો ઓછા અને પાતળા હોવાથી જેમ જેમ ઊંચે જવાય, તેમ તેમ હવાનું દબાણ પણ ઘટે છે. આથી જ ઊંચા પહાડી પ્રદેશોમાં ઉનાળામાં પણ શાંત આબોહવા રહે છે. દા. ત., ઉત્તર ગુજરાતના મેદાનમાં ખૂબ ગરમી પડે છે, જ્યારે તેની નજીકમાં ઊંચાઈ પર આવેલા માઉન્ટ આબુના ગિરિમથક પર ઉનાળામાં આનંદદાયક અને તાજગીભરી આબોહવા જોવા મળે છે.
• ભૂપૃષ્ઠની ઊંચાઈ વરસાદમાં વધારો કરી શકે છે. હિમાલય પર્વતનાં બહુ ઊંચાં શિખરો બારે માસ બરફથી ઢંકાયેલાં રહે છે. ભેજવાળી હવા ઊંચે જઈને ઠંડી પડે છે અને વરસાદ આપે છે. દા. ત., અસમ અને મેઘાલયના પહાડી વિસ્તારોમાં જેમ ઊંચાઈ વધે છે તેમ વરસાદનું પ્રમાણ પણ વધે છે.
4. વાતાવરણીય દબાણ અને વ્યાપારી પવનો: ભારત ઉત્તર-પૂર્વ વ્યાપારી પવનોના ક્ષેત્રમાં આવેલું છે. આ પવનો ઉત્તર ગોળાર્ધના ઉષ્ણકટિબંધીય ઉચ્ચ દબાણવાળા પટ્ટાઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. તે પૃથ્વીના પરિભ્રમણને લીધે થોડા વળીને વિષુવવૃત્ત તરફ વહે છે.
• આ પવનો ભૂભાગમાંથી આવતા હોવાથી તેમાં ભેજ હોતો નથી. તેમ છતાં, ભારતની દક્ષિણે હિંદ મહાસાગર, પશ્ચિમે અરબ સાગર અને પૂર્વે બંગાળાની ખાડીના વિશાળ પાણીના સ્ત્રોતો ઉપરથી આવતા આ પવનો ભેજવાળા બને છે અને ભારતમાં સારો વરસાદ આપે છે.
• શિયાળામાં હિમાલયના પર્વતીય ક્ષેત્રમાં ભારે દબાણ હોય છે. તેથી અહીંના ઠંડા અને સૂકા પવનો દક્ષિણ ભારતના હળવા દબાણવાળા સમુદ્રી વિસ્તારો તરફ ખસે છે. ઉનાળામાં ઉત્તર ભારતમાં ઊંચા તાપમાનને કારણે હલકું દબાણ સર્જાય છે. આ સમયે હિંદ મહાસાગર પર ભારે દબાણ હોય છે. તેથી હિંદ મહાસાગર પરથી ઉત્તર ભારતના હલકા દબાણ તરફ પવનો ખસે છે. તે ભેજવાળા હોવાથી વરસાદ લાવે છે. તે દક્ષિણપશ્ચિમ મોસમી પવનો કહેવાય છે.
5. ભૂપૃષ્ઠઃ હિમાલય ઉનાળામાં વાતા મધ્ય એશિયાના અતિશય ઠંડા પવનોને ભારતમાં આવતા રોકે છે, તેથી ઉત્તર ભારત શિયાળામાં પણ હૂંફાળા આબોહવાનો અનુભવ કરે છે.
• વળી, આ જ હિમાલય ચોમાસામાં હિંદ મહાસાગર પરથી આવતા ભેજવાળા પવનોને રોકી ઉત્તર ભારતમાં સારો વરસાદ આપે છે.
• હિમાલય અને પૂર્વાચલની ગિરિમાળાઓને લીધે ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં ઘણો વરસાદ પડે છે.
In simple words: આબોહવાને અક્ષાંશ, સમુદ્રથી અંતર, ઊંચાઈ, વાતાવરણીય દબાણ, વ્યાપારી પવનો અને ભૂપૃષ્ઠ જેવા પરિબળો અસર કરે છે. આ પરિબળો તાપમાન, વરસાદ અને પવનની દિશા નક્કી કરે છે.

Exam Tip: ભારતીય આબોહવાને પ્રભાવિત કરતા દરેક પરિબળને વિગતવાર સમજાવો અને તેના ઉદાહરણો આપો, જેથી જવાબ સંપૂર્ણ અને સ્પષ્ટ બને.

Question 3. ભારતની શીતઋતુ – શિયાળા વિશે નોંધ લખો. અથવા ભારતના શિયાળા (શીતઋતુ) પર ટૂંક નોંધ લખો.
Answer: ભારતમાં શિયાળાની ઋતુ ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સુધી ચાલે છે.
• આ સમયે ભારતમાં સૂર્યનાં કિરણો ત્રાંસાં પડે છે, તેથી તાપમાન ઓછું રહે છે. આ ઋતુમાં ભારત પર ઈશાની પવનો ફૂંકાય છે. તે જમીન પરથી આવતા હોવાથી સૂકા અને ઠંડા હોય છે. આથી શિયાળામાં ભારતની આબોહવા એકંદરે સૂકી અને ઠંડી હોય છે. આકાશ વાદળાં વગરનું સ્વચ્છ હોય છે. હવામાં ભેજનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. પરિણામે ભારતમાં શિયાળાની આબોહવા ખુશનુમા અને આરોગ્યપ્રદ હોય છે.
• ઉત્તર ભારતના વિસ્તારો દરિયાથી બહુ દૂર હોવાને કારણે તથા અમુક ભાગ રેતાળ હોવાને કારણે ત્યાં શિયાળાનું તાપમાન ઘણું નીચું રહે છે.
• ઉત્તર ભારતમાં પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જતાં શિયાળાનું તાપમાન ઓછું થતું જાય છે. જાન્યુઆરીમાં કોલકાતાનું તાપમાન 18°સે જેટલું, અલાહાબાદનું 16°સે જેટલું અને દિલ્હીનું 10°સે કરતાં પણ નીચું જોવા મળે છે.
• આ સમયે હિમાલયમાં તાપમાન ઘણું નીચું રહે છે. શિમલા અને દાર્જિલિંગનું જાન્યુઆરીનું સરેરાશ તાપમાન 5°સે જેટલું હોય છે.
• હિમાલયમાં શિયાળામાં કેટલીક વાર ભારે હિમવર્ષા થાય છે, તે વખતે ત્યાંની ઠંડી અને ભારે હવા ઉત્તરના મેદાનમાં પ્રવેશે છે. તેની અસરથી ઉત્તર ભારતમાં તેમજ રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં પણ ઠંડીનું મોજું ફરી વળે છે અને તાપમાન એકાએક નીચે ઊતરી જાય છે. કેટલાક ભાગોમાં “હિમ પડતાં કપાસ જેવા પાકને નુકસાન થાય છે.
• જોકે શિયાળામાં ઊંચા પહાડો સિવાય ભારતમાં તાપમાન ઠારબિંદુ સુધી નીચે જતું નથી. કારણ કે, ઉત્તર સરહદે આવેલી હિમાલયની ગિરિમાળા તેની પેલે પાર મધ્ય એશિયામાંથી આવતા ખૂબ જ ઠંડા પવનોને રોકે છે અને ભારતને ભારે ઠંડીથી રક્ષણ આપે છે.
• દક્ષિણ ભારત ઉષ્ણ કટિબંધમાં છે. વળી, તે દ્વીપકલ્પ છે. તેના અંદરના ભાગો સમુદ્રથી બહુ દૂર નથી. આથી ત્યાં શિયાળામાં ઉત્તર ભારત જેવી અતિશય ઠંડી પડતી નથી. જેમ કે; જાન્યુઆરીમાં કોચીનું તાપમાન 26°સે, મદુરાઈનું 25°સે અને ચેન્નઈનું 24°સે જેટલું હોય છે. ભારતમાં દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ જતાં શિયાળાનું તાપમાન ઓછું થતું જાય છે. જેમ કે, મુંબઈ કરતાં દિલ્હીનું તાપમાન ઘણું નીચું હોય છે.
• શિયાળામાં ભારતમાં ફૂંકાતા ઈશાનના મોસમી પવનો મોટા ભાગના પ્રદેશોમાં જમીન પર થઈને આવતા હોવાથી સૂકા હોય છે. તેથી તે વરસાદ લાવતા નથી. પરંતુ કોરોમંડલ તટે તે બંગાળની ખાડી પરથી ભેજ મેળવીને તમિલનાડુના કિનારે આ પવનો વધુ વરસાદ આપે છે. આ સિવાય વાયવ્ય ભારતમાં શિયાળામાં પશ્ચિમ તરફ આવતા નરમ વંટોળ થોડોઘણો વરસાદ આપે છે. આ શિયાળુ વરસાદ પંજાબ અને હરિયાણામાં ઘઉં અને ચણાના રવી પાકને લાભ આપે છે. ભારતના અન્ય વિસ્તારોમાં શિયાળામાં ક્યારેક વરસાદ આવે છે. ગુજરાતમાં તે 'કમોસમી વરસાદ' કે 'માવઠું' કહેવાય છે.
In simple words: ભારતમાં શિયાળાની ઋતુ ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સુધી ચાલે છે. સૂર્યના ત્રાંસા કિરણો, ઈશાની પવનો, અને સમુદ્રથી અંતરને કારણે ઉત્તર ભારતમાં વધુ ઠંડી હોય છે. હિમાલય ઠંડા પવનોને રોકે છે. દક્ષિણ ભારતમાં સમુદ્રના કારણે ઠંડી ઓછી હોય છે. ઈશાની પવનો કોરોમંડલ તટે વરસાદ લાવે છે અને પશ્ચિમી વંટોળ વાયવ્ય ભારતમાં શિયાળુ વરસાદ આપે છે.

Exam Tip: ભારતના શિયાળાના મુખ્ય લક્ષણો, પ્રાદેશિક તાપમાનના તફાવતો, પવનોની ભૂમિકા અને વરસાદની પેટર્નનો વિગતવાર સમાવેશ કરો.

Question 4. આબોહવાની માનવજીવન પર થતી અસરો વર્ણવો.
Answer: આબોહવાની માનવજીવન પર થતી અસરો:
• ભારતમાં વર્ષના મોટા ભાગના સમય દરમિયાન તાપમાન ઊંચું રહે છે. તેથી ખેતીના વિવિધ પાકો પકવી શકાય છે.
• દેશમાં વરસાદ ઘણો અનિયમિત હોય છે. તેને લીધે પાકોના ઉત્પાદનમાં મોટી વધઘટ જોવા મળે છે. આથી દેશના કેટલાક ભાગોમાં અવારનવાર અછત અને દુષ્કાળની પરિસ્થિતિ ઉભી થાય છે.
• ભારતમાં ચોમાસામાં જ મોટા ભાગનો વરસાદ આવી જાય છે, જેથી સિંચાઈ સગવડો ન હોય ત્યાં માત્ર વરસાદના આધારે વર્ષમાં એક જ પાક મેળવી શકાય છે.
• વર્ષાઋતુની શરૂઆત કે સમાપ્તિ અનિશ્ચિત હોય છે. તેથી ખેતીને ઘણી વાર સમયસર વરસાદનું પાણી ન મળવાથી વાવણી થઈ શકતી નથી કે ઊભો પાક બળી જાય છે. તેથી ખેતીના ઉત્પાદન પર ખરાબ અસર થાય છે.
• કેટલીક વાર ઓછા સમયમાં ભારે વરસાદ પડે છે ત્યારે પૂરની સ્થિતિ ઉભી થાય છે. પરિણામે ઊભો પાક નષ્ટ થાય છે.
• નદીઓમાં પૂર આવવાથી જમીનનું ધોવાણ થાય છે. જમીનની ફળદ્રુપતા ઓછી થવાથી ખેત-ઉત્પાદનમાં ઘટાડો જોવા મળે છે.
• વર્ષાઋતુ પૂરી થયા પછી ખેતરોમાં કામ ન મળવાથી ખેતમજૂરો માટે આજીવિકાનો પ્રશ્ન ઉભો થાય છે. તેઓ રોજગારી માટે શહેરોમાં સ્થળાંતર કરે છે.
• વરસાદની અનિશ્ચિતતા અને અનિયમિતતાને લીધે કપાસ, શેરડી, તમાકુ વગેરે પાકો પર આધારિત ઉદ્યોગોને પૂરતો કાચો માલ મળતો નથી. પરિણામે એ ઉદ્યોગોને નુકસાન સહન કરવું પડે છે.
• અપૂરતા વરસાદને કારણે ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં આજે પણ પીવાના પાણીની તંગી જોવા મળે છે. લોકોને ઘણી મુશ્કેલીઓ ભોગવવી પડે છે. રણવિસ્તાર અને પહાડોની તળેટીમાં રહેતા લોકોનું જીવન હાડમારીભર્યું બને છે. પશુધન બચાવવું મુશ્કેલ બને છે.
આમ, આબોહવાની માનવજીવન પર ગાઢ અસરો જોવા મળે છે. તેની સીધી અસર માનવીના ખોરાક, પોશાક, વ્યવસાય અને રહેઠાણ પર પણ પડે છે.
In simple words: ભારતમાં આબોહવા ખેતી, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને લોકોના જીવન પર મોટી અસર કરે છે. અનિયમિત વરસાદ પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે અને અછત તેમજ પૂર જેવી સમસ્યાઓ સર્જે છે, જે આર્થિક અને સામાજિક જીવનને પ્રભાવિત કરે છે.

Exam Tip: આબોહવાની ખેતી, જમીન, રોજગાર, ઉદ્યોગો અને પીવાના પાણી પર થતી નકારાત્મક અસરોને મુદ્દાસર વર્ણવો.

4. નીચેના પ્રશ્નોના યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરીને પ્રશ્નની સામે આપેલ માં તેનો ક્રમ લખો :

Question 1. ભારતમાં કઈ ઋતુ અનુભવાય છે?
(a) શીતઋતુ
(b) ઉષ્ણતુ
(c) વર્ષાઋતુ
(d) નિવર્તન ઋતુ
Answer: (b) ઉષ્ણતુ
In simple words: ભારતમાં ઉનાળાની ઋતુનો અનુભવ થાય છે, જે ગરમ વાતાવરણવાળી હોય છે.

Exam Tip: ભારતમાં અનુભવાતી મુખ્ય ઋતુઓનાં નામ યાદ રાખો, ખાસ કરીને જ્યારે વિકલ્પોમાંથી એકને પસંદ કરવાનો હોય.

Question 2. ચેરાપુંજીની બાજુમાં આવેલ કયું સ્થળ વધુ વરસાદ માટે પ્રચલિત છે?
(a) શિલોંગ
(b) ગુવાહાટી
(c) ઇમ્ફાલ
(d) મોસિનરમ
Answer: (d) મોસિનરમ
In simple words: મોસિનરમ, ચેરાપુંજીની નજીક આવેલું છે, જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ વરસાદ માટે જાણીતું સ્થળ છે.

Exam Tip: ભૂગોળમાં આવા પ્રચલિત સ્થળો અને તેમની વિશેષતાઓ સંબંધિત માહિતી યાદ રાખવી મદદરૂપ થાય છે.

Question 3. શિયાળામાં ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં ઠંડીનું મોજું ફરી વળવા માટે હિમાલય સંબંધિત કઈ ઘટના વધુ અસર કરે છે?
(a) હિમવર્ષા
(b) ધૂળ-ડમરી
(c) જલવર્ષા
(d) ભેખડ પડવી
Answer: (a) હિમવર્ષા
In simple words: શિયાળામાં હિમાલયમાં થતી હિમવર્ષાને કારણે ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં ઠંડીનું મોજું આવે છે.

Exam Tip: શિયાળામાં ઉત્તર ભારતમાં ઠંડી પડવાના મુખ્ય કારણો પૈકી એક હિમવર્ષા છે, જે પહાડી વિસ્તારોમાંથી ઠંડી હવા લાવે છે.

Question 4. મે માસમાં મલબાર કિનારે થતો થોડો વરસાદ કયા નામે ઓળખાય છે?
(a) અનારવર્ષ
(b) બનાનાવર્ષા
(c) આમ્રવર્ષા
(d) હિમવર્ષા
Answer: (c) આમ્રવર્ષા
In simple words: મે મહિનામાં મલબાર કિનારે જે થોડો વરસાદ પડે છે, તેને સ્થાનિક રીતે 'આમ્રવર્ષા' કહેવામાં આવે છે.

Exam Tip: પ્રાદેશિક વરસાદના નામો અને તેમના સંબંધિત ક્ષેત્રો યાદ રાખવા આવા પ્રશ્નોના જવાબ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 5. પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ ભારતમાં ક્યારે હોય છે?
(a) માર્ચ-મે
(b) ઑક્ટોબર-નવેમ્બર
(c) જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી
(d) જુલાઈ-ઑગસ્ટ
Answer: (b) ઑક્ટોબર-નવેમ્બર
In simple words: ભારતમાં પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ સામાન્ય રીતે ઑક્ટોબર અને નવેમ્બર મહિનામાં હોય છે.

Exam Tip: ભારતીય ઋતુચક્રમાં દરેક ઋતુનો સમયગાળો અને તેની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ યાદ રાખવી જરૂરી છે.

Question 6. નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
(a) શિયાળામાં દિવસો લાંબા અને રાત્રિ ટૂંકી હોય છે.
(b) ઉનાળામાં દિવસો ટૂંકા અને રાત્રિ ટૂંકી હોય છે.
(c) શિયાળામાં દિવસો ટૂંકા અને રાત્રિ લાંબી હોય છે.
(d) ઉનાળામાં દિવસો ટૂંકા અને રાત્રિ લાંબી હોય છે.
Answer: (c) શિયાળામાં દિવસો ટૂંકા અને રાત્રિ લાંબી હોય છે.
In simple words: શિયાળાની ઋતુમાં દિવસો નાના હોય છે અને રાત લાંબી હોય છે.

Exam Tip: ઋતુઓ સાથે દિવસ અને રાત્રિની લંબાઈના સંબંધને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે, જે પૃથ્વીના ઝુકાવ અને સૂર્યની સાપેક્ષ સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે.