GSEB Class 9 Science Solutions Chapter 6 પેશીઓ

સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર

Question 1. પેશીની વ્યાખ્યા આપો.
Answer: પેશી એ સમાન રચના અને કાર્ય ધરાવતા કોષોનો એક સમૂહ છે. તે ચોક્કસ કાર્ય કરવા માટે ખાસ પ્રકારની રચના ધરાવે છે.
In simple words: પેશી એટલે કોષોનો એક એવો સમૂહ જે દેખાવમાં સરખો હોય અને એક જ કામ કરતો હોય.

Exam Tip: પેશીની વ્યાખ્યા લખતી વખતે, તેના કાર્ય અને કોષોની સમાનતાનો ઉલ્લેખ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 2. કેટલા પ્રકારના એકમો મળીને જલવાહક પેશીનું નિર્માણ કરે છે? તેમનાં નામ આપો.
Answer: જલવાહક પેશીનું નિર્માણ ચાર પ્રકારના એકમો દ્વારા થાય છે, જે નીચે મુજબ છે:
• જલવાહિનિકી,
• જલવાહિની,
• જલવાહક મૃદૂતક અને
• જલવાહક તંતુ (દઢોતક) મળીને જલવાહક પેશીનું નિર્માણ કરે છે.
In simple words: જલવાહક પેશી ચાર મુખ્ય ભાગોથી બનેલી છે: જલવાહિનિકી, જલવાહિની, જલવાહક મૃદૂતક અને જલવાહક તંતુ. આ બધા એકસાથે પાણી લઈ જવાનું કામ કરે છે.

Exam Tip: જલવાહક પેશીના ઘટકોના નામ યાદ રાખતી વખતે, યાદ રાખો કે તેમાં મુખ્યત્વે પાણીના વહન અને આધાર આપતા ભાગો શામેલ છે.

Question 3. વનસ્પતિઓમાં સરળ સ્થાયી પેશી અને જટિલ સ્થાયી પેશી કેવી રીતે ભિન્નતા દર્શાવે છે?
Answer: વનસ્પતિઓમાં, સરળ સ્થાયી પેશીના બધા કોષો રચનાની દૃષ્ટિએ સમાન હોય છે. જ્યારે જટિલ સ્થાયી પેશીના કોષો રચનાની દૃષ્ટિએ એક કરતાં વધુ પ્રકારના જોવા મળે છે.
In simple words: સરળ પેશીમાં બધા કોષો એકસરખા હોય છે, જ્યારે જટિલ પેશીમાં ઘણા અલગ-અલગ પ્રકારના કોષો હોય છે.

Exam Tip: સરળ અને જટિલ પેશી વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત કોષોની રચનાત્મક સમાનતા કે ભિન્નતામાં રહેલો છે.

Question 4. કોષદીવાલને આધારે મૃદૂતક પેશી, સ્થૂલકોણક પેશી અને દઢોતક પેશી વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો.
Answer:

Exam Tip: કોષદીવાલની જાડાઈ અને તેમાં રહેલા પદાર્થો (જેમ કે લિગ્નિન)ના આધારે આ પેશીઓ વચ્ચેનો તફાવત દર્શાવો.

Question 5. રંધ્ર કે વાયુરંધનું કાર્ય શું છે?
Answer: રંધ્ર કે વાયુરંધ્રના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
• તે બાષ્પ સ્વરૂપે પાણી ગુમાવવાનું (બાષ્પોત્સર્જન) કામ કરે છે.
• તે વાતાવરણના વાયુઓ ( \( O_2 \) – \( CO_2 \) ) નો વિનિમય કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: રંધ્ર પાંદડામાંથી પાણીને વરાળ બનાવીને બહાર કાઢે છે અને હવાના \( O_2 \) અને \( CO_2 \) જેવા વાયુઓની આપ-લે કરે છે.

Exam Tip: રંધ્રના બે મુખ્ય કાર્યો, બાષ્પોત્સર્જન અને વાયુઓની આપ-લે, સ્પષ્ટ રીતે જણાવવાં.

Question 6. ત્રણેય પ્રકારના સ્નાયુતંતુઓની આકૃતિ દોરી, તેમની વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો.
Answer: (આકૃતિ: રેખિત સ્નાયુતંતુઓ, અરેખિત સ્નાયુતંતુઓ, હૃદ સ્નાયુતંતુઓ દર્શાવતી આકૃતિઓ પ્રદાન કરેલી છે.)
ત્રણેય પ્રકારના સ્નાયુતંતુઓ વચ્ચેનો ભેદ નીચેના કોષ્ટકમાં દર્શાવેલ છે:

Exam Tip: સ્નાયુતંતુઓના પ્રકારોનું વર્ણન કરતી વખતે, તેમની રચના, સ્થાન અને કાર્યને આધારે તફાવત કરવો.

Question 7. હૃદ્ સ્નાયુ પેશીનું વિશેષ કાર્ય શું છે?
Answer: હૃદ્ સ્નાયુ પેશીનું ખાસ કામ એ છે કે હૃદયના સ્નાયુઓ આખી જીંદગી લયબદ્ધ રીતે સંકોચન અને શિથિલન કરતા રહે છે. આનાથી હૃદય રુધિરને પંપ કરવાના કામમાં મદદરૂપ થાય છે.
In simple words: હૃદયના સ્નાયુઓ સતત પંપ કરીને લોહીને આખા શરીરમાં ફેલાવવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: હૃદ્ સ્નાયુના કાર્યમાં "જીવનપર્યંત લયબદ્ધ સંકોચન-શિથિલન" અને "રુધિર પંપ" જેવા કીવર્ડ્સનો સમાવેશ કરવો.

Question 8. રેખિત, અરેખિત અને હૃદ્ સ્નાયુ પેશીમાં, શરીરમાં તેમની રચના અને સ્થાનના આધાર પર ભેદ સ્પષ્ટ કરો.
Answer: (આકૃતિ: રેખિત સ્નાયુતંતુઓ, અરેખિત સ્નાયુતંતુઓ, હૃદ સ્નાયુતંતુઓ દર્શાવતી આકૃતિઓ પ્રદાન કરેલી છે.)
રેખિત, અરેખિત અને હૃદ્ સ્નાયુ પેશીમાં તેમની રચના અને સ્થાનના આધારે તફાવત નીચેના કોષ્ટકમાં આપેલો છે:

Exam Tip: ત્રણેય સ્નાયુ પેશીઓનો તફાવત દર્શાવવા માટે સ્થાન અને કોષોની રચનાના ગુણધર્મોનો ઉપયોગ કરવો.

Question 9. ચેતાકોષના એક લક્ષણ સાથેની આકૃતિ દોરો.
Answer: ચેતાકોષનું એક મહત્વપૂર્ણ લક્ષણ એ છે કે ચેતાકોષ 1 મીટર જેટલો લાંબો હોઈ શકે છે. (આકૃતિ: ચેતાકોષના વિવિધ ભાગો જેમ કે શિખાતંતુ, ચેતાકોષકાય, કોષકેન્દ્ર, અક્ષતંતુ અને ચેતાંતો દર્શાવતી આકૃતિ પ્રદાન કરેલી છે.)
In simple words: ચેતાકોષ ખૂબ લાંબો હોઈ શકે છે, 1 મીટર સુધીનો. આકૃતિ તેના જુદા જુદા ભાગો બતાવે છે.

Exam Tip: ચેતાકોષની આકૃતિ દોરતી વખતે તેના મુખ્ય ભાગો (ડેન્ડ્રાઇટ્સ, કોષકાય, અક્ષતંતુ) ને યોગ્ય રીતે લેબલ કરવા અને તેની લંબાઈનું લક્ષણ જણાવવું.

Question 10. નીચે આપેલાનાં નામ લખોઃ
(a) પેશી કે જે મોંની અંદરના અસ્તરનું નિર્માણ કરે છે.
Answer: લાદીસમ અધિચ્છદ
In simple words: મોઢાની અંદરની દીવાલ લાદીસમ અધિચ્છદ નામની પેશી બનાવે છે.

Exam Tip: શારીરિક અંગોના અસ્તર બનાવતી પેશીઓના નામો યાદ રાખવા.

(b) પેશી કે જે મનુષ્યમાં સ્નાયુઓને અસ્થિ સાથે જોડે છે.
Answer: સ્નાયુબંધ
In simple words: સ્નાયુઓને હાડકાં સાથે જોડવાનું કામ સ્નાયુબંધ કરે છે.

Exam Tip: સ્નાયુઓને હાડકાં સાથે જોડતી સંયોજક પેશીને સ્નાયુબંધ કહેવાય છે.

(c) પેશી કે જે વનસ્પતિઓમાં ખોરાકનું સંવહન કરે છે.
Answer: અન્નવાહક પેશી
In simple words: વનસ્પતિઓમાં ખોરાકને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જવાનું કામ અન્નવાહક પેશી કરે છે.

Exam Tip: વનસ્પતિમાં ખોરાકના વહન સાથે સંકળાયેલી પેશીનું નામ યાદ રાખવું.

(d) પેશી કે જે આપણા શરીરમાં ચરબીનો સંચય કરે છે.
Answer: મેદપૂર્ણ પેશી
In simple words: આપણા શરીરમાં ચરબી એકઠી કરવાનું કામ મેદપૂર્ણ પેશી કરે છે.

Exam Tip: શરીરમાં ચરબીનો સંગ્રહ કરતી પેશીનું નામ યાદ રાખવું.

(e) તરલ આંતરકોષીય આધારક દ્રવ્ય સહિત સંયોજક પેશી છે.
Answer: રુધિર
In simple words: લોહી એક એવી પેશી છે જેમાં પ્રવાહી જેવું આધારક દ્રવ્ય હોય છે.

Exam Tip: રુધિર એક પ્રવાહી સંયોજક પેશી છે અને તેના આધારક દ્રવ્યને પ્લાઝમા કહેવાય છે.

(f) મગજ કે મસ્તિષ્કમાં આવેલી પેશી.
Answer: ચેતા પેશી
In simple words: મગજમાં ચેતા પેશી હોય છે.

Exam Tip: મગજ અને કરોડરજ્જુમાં જોવા મળતી પેશી ચેતા પેશી છે.

Question 11. નીચે આપેલામાં પેશીના પ્રકારને ઓળખો:
Answer:
• ત્વચા – દૃઢ અધિચ્છદ પેશી
• વનસ્પતિની છાલ – દ્વિતીય રક્ષણાત્મક પેશી
• અસ્થિ – સંયોજક પેશી
• મૂત્રપિંડનલિકાનું અસ્તર – ઘનાકાર અધિચ્છદ પેશી
• વાહિપુલ – જટિલ સ્થાયી પેશી (જલવાહક અને અન્નવાહક)
In simple words: ત્વચા એ રક્ષણાત્મક પેશી છે. વનસ્પતિની છાલ દ્વિતીય રક્ષણ આપે છે. હાડકાં સંયોજક પેશી છે. મૂત્રપિંડની નળીઓમાં ઘનાકાર પેશી હોય છે. વાહિપુલ જટિલ સ્થાયી પેશી છે.

Exam Tip: વિવિધ અંગો અને તેમના કાર્યના આધારે પેશીના પ્રકારોને ઓળખવાની પ્રેક્ટિસ કરવી.

Question 12. મૃદુતક પેશી કયા પ્રદેશમાં હોય છે?
Answer: મૃદૂતક પેશી આધારોતક પ્રદેશમાં જોવા મળે છે.
In simple words: મૃદૂતક પેશી છોડના આધાર આપતા ભાગોમાં હોય છે.

Exam Tip: મૃદૂતક પેશીના સ્થાનનો ઉલ્લેખ કરતી વખતે, યાદ રાખો કે તે છોડના મુખ્ય આધાર આપતા ભાગોમાં હોય છે.

Question 13. વનસ્પતિઓમાં અધિસ્તરની ભૂમિકા શું છે?
Answer: વનસ્પતિઓમાં અધિસ્તરની ભૂમિકા આ મુજબ છે:
• તે વનસ્પતિના બધા ભાગોનું રક્ષણ કરે છે.
• તે શોષણ, સ્ત્રાવ અને ઉત્સર્જનમાં પણ મદદ કરે છે.
In simple words: અધિસ્તર છોડના બધા ભાગોનું રક્ષણ કરે છે અને શોષણ, સ્ત્રાવ તથા ઉત્સર્જન જેવા કામોમાં પણ મદદરૂપ થાય છે.

Exam Tip: અધિસ્તરના કાર્યોમાં રક્ષણ, શોષણ, સ્ત્રાવ અને ઉત્સર્જનનો સમાવેશ થાય છે.

Question 14. છાલ કેવી રીતે રક્ષણાત્મક પેશીના રૂપમાં કાર્ય કરે છે?
Answer: છાલના કોષો આંતરકોષીય અવકાશ વગરના, ચુસ્ત રીતે ગોઠવાયેલા મૃત કોષો હોય છે. તેમની કોષદીવાલ પર સુબેરિન નામનું રસાયણ જામેલું હોય છે. તે છાલને પાણી તેમજ વાયુઓ માટે અપ્રવેશશીલ પટલ જેવું બનાવે છે, આથી તે રક્ષણાત્મક પેશીના રૂપમાં કામ કરે છે.
In simple words: છાલના મૃત કોષો એકબીજા સાથે ચુસ્ત રીતે જોડાયેલા હોય છે અને તેમની દીવાલ પર સુબેરિન હોય છે. આનાથી છાલ પાણી અને હવાને અંદર જવા દેતી નથી, તેથી તે છોડનું રક્ષણ કરે છે.

Exam Tip: છાલના રક્ષણાત્મક કાર્યને સમજાવતી વખતે, સુબેરિનના જમાવટ અને આંતરકોષીય અવકાશની ગેરહાજરીનો ઉલ્લેખ કરવો.

Question 15. નીચે આપેલી ખાલી જગ્યા પૂરો :
Answer: (આ પ્રશ્નનો સંબંધ પાના 4 પર આપેલા સ્થાયી પેશીના વર્ગીકરણના રેખાચિત્ર સાથે છે.)
• a – મૃદૂતક
• b – દઢોતક
• c – અન્નવાહક
In simple words: ચાર્ટમાં a એટલે મૃદૂતક, b એટલે દઢોતક અને c એટલે અન્નવાહક.

Exam Tip: ડાયાગ્રામમાં આપેલા ઘટકોને યોગ્ય પેશીના નામ સાથે જોડવા માટે વનસ્પતિ પેશીઓના વર્ગીકરણને સમજવું જરૂરી છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 69]

Question 1. પેશી એટલે શું?
Answer:
• શરીરમાં એક નિશ્ચિત સ્થાનમાં એક ખાસ કાર્ય કરતા,
• વિશિષ્ટ કોષસમૂહને પેશી કહે છે.
In simple words: પેશી એટલે કોષોનો એક સમૂહ જે શરીરમાં એક જ જગ્યાએ ચોક્કસ કામ કરે છે.

Exam Tip: પેશીની વ્યાખ્યામાં "નિશ્ચિત સ્થાન", "નિશ્ચિત કાર્ય" અને "વિશિષ્ટ કોષસમૂહ" જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરવો.

Question 2. બહુકોષીય સજીવોમાં પેશીઓની ઉપયોગિતા શું છે?
Answer: બહુકોષીય સજીવોમાં પેશીઓની ઉપયોગિતા આ મુજબ છે:
• બહુકોષીય સજીવોમાં ચોક્કસ પેશી વિશિષ્ટ કાર્ય કરે છે.
• દા. ત., સ્નાયુકોષો સંકોચન અને શિથિલન દ્વારા હલનચલન કરે છે, રુધિર શરીરમાં વિવિધ દ્રવ્યોનું વહન કરે છે, અને વનસ્પતિમાં અન્નવાહક ખોરાકનું વહન દર્શાવે છે.
• આમ, બહુકોષી સજીવોમાં પેશીઓની ઉપયોગિતા શ્રમવિભાજન દ્વારા કાર્યક્ષમતા વધારવાની હોય છે.
In simple words: પેશીઓ બહુકોષીય જીવોમાં કામોને વહેચી દે છે, જેથી દરેક કામ વધારે સારી રીતે થાય. જેમ કે, સ્નાયુઓ હલનચલન કરે છે અને લોહી શરીરમાં વસ્તુઓ લઈ જાય છે.

Exam Tip: પેશીઓની ઉપયોગિતા સમજાવતી વખતે, શ્રમવિભાજન અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો જેવા મુદ્દાઓને આવરી લેવા.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 74]

Question 1. સરળ પેશીઓના કેટલા પ્રકારો છે?
Answer: સરળ પેશીઓના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો છે:
• મૃદુતક,
• સ્થૂલકોણક અને
• દઢોતક.
In simple words: સરળ પેશીઓ ત્રણ જાતની હોય છે: મૃદુતક, સ્થૂલકોણક અને દઢોતક.

Exam Tip: સરળ પેશીના ત્રણેય પ્રકારોના નામ યાદ રાખવા.

Question 2. અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી શેમાં મળી આવે છે?
Answer: અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી મૂળની ટોચ અને પ્રકાંડની ટોચમાં મળી આવે છે.
In simple words: અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી છોડના મૂળ અને થડની ટોચ પર હોય છે.

Exam Tip: અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી હંમેશા છોડના વૃદ્ધિ પામતા ભાગોમાં જોવા મળે છે.

Question 3. નાળિયેરના રેસાઓ કઈ પેશીના બનેલા હોય છે?
Answer: નાળિયેરના રેસાઓ દઢોતક પેશીના બનેલા હોય છે.
In simple words: નાળિયેરના રેસા દઢોતક પેશીના બનેલા હોય છે, જે તેને મજબૂતી આપે છે.

Exam Tip: દઢોતક પેશી છોડને મજબૂતી અને આધાર પૂરો પાડે છે, તેથી નાળિયેરના રેસામાં તે જોવા મળે છે.

Question 4. અન્નવાહકના ઘટકો કે એકમો કયા કયા છે?
Answer: અન્નવાહક પેશીના ચાર ઘટકો અથવા એકમો આ મુજબ છે:
• ચાલનીનલિકા
• સાથીકોષ
• અન્નવાહક મૃદૂતક અને
• અન્નવાહક તંતુઓ છે.
In simple words: અન્નવાહક પેશીના ચાર ભાગો છે: ચાલનીનલિકા, સાથીકોષ, અન્નવાહક મૃદૂતક અને અન્નવાહક તંતુઓ.

Exam Tip: અન્નવાહકના ઘટકોના નામ યાદ રાખતી વખતે, તેમના કાર્ય અને રચનાને ધ્યાનમાં લેવું.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 78]

Question 1. એવી પેશીનું નામ આપો કે જે આપણા શરીરને ગતિ આપવા માટે જવાબદાર છે.
Answer: સ્નાયુ પેશી
In simple words: સ્નાયુ પેશી આપણા શરીરને હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: શરીરની ગતિ માટે સ્નાયુ પેશી મુખ્યત્વે જવાબદાર છે.

Question 2. ચેતાકોષ દેખાવમાં કેવો લાગે છે?
Answer: ચેતાકોષ દેખાવમાં પૂંછડિયા તારા જેવો દેખાય છે.
In simple words: ચેતાકોષ પૂંછડીવાળા તારા જેવો લાગે છે.

Exam Tip: ચેતાકોષના આકારને યાદ રાખવા માટે "પૂંછડિયા તારા" જેવું વર્ણન યાદ રાખવું.

Question 3. હૃદ્ સ્નાયુ પેશીનાં ત્રણ લક્ષણો આપો.
Answer: હૃદ્ સ્નાયુ પેશીનાં ત્રણ મુખ્ય લક્ષણો આ પ્રમાણે છે:
• તે અનૈચ્છિક સ્નાયુ પેશી છે (એટલે કે આપણે તેને નિયંત્રિત કરી શકતા નથી).
• સ્નાયુતંતુઓ નળાકાર, શાખિત અને એકકોષકેન્દ્રી હોય છે.
• તે જીવનપર્યંત લયબદ્ધ રીતે સંકોચન-શિથિલન કરે છે.
In simple words: હૃદયના સ્નાયુઓ આપમેળે કામ કરે છે, નળાકાર અને શાખિત હોય છે, અને આખી જીંદગી ધબકતા રહે છે.

Exam Tip: હૃદયના સ્નાયુના લક્ષણોમાં અનૈચ્છિક પ્રકૃતિ, નળાકાર અને શાખિત રચના, અને લયબદ્ધ સંકોચનનો સમાવેશ કરવો.

Question 4. તંતુઘટક પેશીનાં કાર્યો કયાં છે?
Answer: તંતુઘટક પેશીનાં મુખ્ય કાર્યો આ મુજબ છે:
• તે પેશીઓના સમારકામમાં મદદરૂપ થાય છે.
• તે આંતરિક અંગોને આધાર આપે છે.
In simple words: તંતુઘટક પેશીઓ તૂટેલી પેશીઓને સરખી કરવામાં મદદ કરે છે અને શરીરના અંદરના અંગોને ટેકો આપે છે.

Exam Tip: તંતુઘટક પેશીના કાર્યોમાં સમારકામ અને આધાર આપવાનો સમાવેશ કરવો.

Gseb Class 9 Science Textbook Activities

પ્રવૃત્તિ 6.1 [પા.પુ. પાના નં. 69]

આ પ્રવૃત્તિમાં, કાચના બે બીકર (જાર) લઈ તેમાં પાણી ભરવામાં આવે છે. ડુંગળી(Onion)ના બે કંદ લઈ તેને પાણી ભરેલા બીકરમાં, આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ ગોઠવવામાં આવે છે, જેથી ડુંગળીના મૂળ અને પ્રકાંડ પાણીમાં ડૂબેલા રહે. બીકરને A અને B લેબલ કરી તેમાં થોડા દિવસો પછી બંને બીકરમાં ડુંગળીના બંને કંદના મૂળની લંબાઈ પ્રથમ દિવસે, બીજા દિવસે, ત્રીજા દિવસે માપવામાં આવે છે.

ચોથા દિવસે બીકર Bમાં ડુંગળીના કંદના મૂળની ટોચનો લગભગ 1 સેમી ભાગ કાપીને તેને ફરીથી બીકરમાં ગોઠવવામાં આવે છે અને તેને થોડા વધારે દિવસ બીકરમાં રાખવામાં આવે છે. ડુંગળીના કંદોના મૂળની વૃદ્ધિનું અવલોકન કરીને પ્રત્યેક દિવસે મૂળની વૃદ્ધિના માપની કોષ્ટકમાં નોંધ કરવામાં આવે છે.

ઉપર્યુક્ત નિરીક્ષણોને અનુલક્ષીને નીચે આપેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

Question 1. કયા બીકર(જાર)માં રાખેલ ડુંગળીના કંદના મૂળની લંબાઈ વધારે છે? શા માટે?
Answer: બીકર (જાર) Aમાં રાખેલી ડુંગળીના કંદના મૂળની લંબાઈ વધારે હોય છે. તેનું કારણ એ છે કે, મૂળની ટોચ કપાયા વગરની હોવાથી મૂળની લંબાઈમાં વૃદ્ધિ સતત ચાલુ રહે છે.
In simple words: બીકર Aમાં ડુંગળીના મૂળ લાંબા થાય છે કારણ કે તેની ટોચ કાપેલી નથી, તેથી તે વધતા રહે છે.

Exam Tip: મૂળની ટોચમાં રહેલી વર્ધનશીલ પેશી વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે, તેથી તેને કાપવાથી વૃદ્ધિ અટકી જાય છે.

Question 2. મૂળના આ ભાગને આપણે કાપી નાખ્યા પછી પણ તેની વૃદ્ધિ થઈ છે?
Answer: મૂળની ટોચના ભાગને આપણે કાપી નાખ્યા પછી બીકર (જાર) Bમાં મૂળની લંબાઈમાં કોઈ વૃદ્ધિ થતી નથી.
In simple words: ના, મૂળની ટોચ કાપી નાખ્યા પછી તે વધતું નથી.

Exam Tip: વર્ધનશીલ પેશીના કાર્યને સમજાવતી વખતે, તેના નાશ થવાથી થતી અસર જણાવવી.

Question 3. જ્યારે આપણે બીકર (જાર) માં રાખેલ ડુંગળીના કંદના મૂળના અગ્ર ભાગને કાપી નાખીએ છીએ ત્યારે શું તે વૃદ્ધિ કરવાનું બંધ કરે છે? શા માટે?
Answer: હા, જ્યારે આપણે બીકર (જાર) Bમાં રાખેલી ડુંગળીના કંદના મૂળના અગ્ર ભાગને કાપી નાખીએ છીએ, ત્યારે મૂળની ટોચ વૃદ્ધિ કરવાનું બંધ કરે છે. તેનું કારણ એ છે કે, મૂળની ટોચને કાપવાથી વૃદ્ધિમાં મદદ કરતી વર્ધનશીલ પેશી દૂર થઈ જાય છે.
In simple words: હા, મૂળની ટોચ કાપવાથી તે વધવાનું બંધ કરી દે છે. કારણ કે વૃદ્ધિ માટે જરૂરી પેશી ટોચ પરથી નીકળી જાય છે.

Exam Tip: મૂળના અગ્ર ભાગમાં વર્ધનશીલ પેશી હોય છે, જે કોષ વિભાજન દ્વારા વૃદ્ધિ કરે છે; તેને કાપવાથી વૃદ્ધિ અટકી જાય છે.

પ્રવૃત્તિ 6.2 [પા.પુ. પાના નં. 70]

આ પ્રવૃત્તિનો હેતુ વનસ્પતિના અંગ (પ્રકાંડ) ના છેદને અભિરંજિત કરીને સંયુક્ત સૂક્ષ્મદર્શક યંત્રમાં તેનું અવલોકન કરવાનો છે. આનો મુખ્ય હેતુ વનસ્પતિના અંગના છેદમાં વિવિધ પ્રકારના કોષોની ગોઠવણીનો અભ્યાસ કરવાનો છે.

સાધનો: વૉચ ગ્લાસ, સ્લાઇડ, કવરસ્લિપ, નમૂનો: વનસ્પતિના પ્રકાંડનો ટુકડો, અભિરંજક: સેક્રેનિન.

આસ્થાપન તૈયાર કરવાની રીત:

• વૉચ ગ્લાસમાં સેક્રેનિન અભિરંજકના બે-ત્રણ ટીપાં લઈ તેમાં પાણી ઉમેરીને મંદ દ્રાવણ તૈયાર કરો.
• તમારા શિક્ષકની મદદથી વનસ્પતિના પ્રકાંડના ટુકડાના શક્ય તેટલા પાતળા છેદ લો.
• પાતળા છેદને વૉચ ગ્લાસમાં સેક્રેનિન અભિરંજકના મંદ દ્રાવણમાં અભિરંજિત કરો.
• એક પાતળા છેદને કાચની સ્લાઇડ પર આસ્થાપિત કરીને તેના પર ગ્લિસરિનનું એક ટીપું મૂકો.
• તેના પર કવરસ્લિપ એવી રીતે ઢાંકો કે જેથી હવાના પરપોટા ન રહે.
• તૈયાર થયેલી સ્લાઇડનું સંયુક્ત સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ અવલોકન કરો.
• અવલોકનમાં વિવિધ પ્રકારના કોષોના સ્વરૂપ, ગોઠવણીનો અભ્યાસ કરો અને આકૃતિ સાથે તેની તુલના કરો.

આ પ્રમાણે આ જ વનસ્પતિના મૂળના છેદ તેમજ અન્ય વનસ્પતિના મૂળ અને પ્રકાંડના છેદ લઈને તેનો અભ્યાસ કરી શકાય છે.

Question 1. શું બધા જ કોષોની સંરચના સમાન છે?
Answer: ના, બધા કોષોની રચના સરખી હોતી નથી. કારણ કે, અવલોકનમાં અલગ-અલગ કદ અને આકાર ધરાવતા કોષો જોવા મળે છે.
In simple words: બધા કોષો સરખા દેખાતા નથી, કારણ કે તેમના કદ અને આકાર અલગ-અલગ હોય છે.

Exam Tip: વનસ્પતિના છેદમાં વિવિધ કાર્યો માટે અલગ-અલગ આકાર અને કદના કોષો હોય છે.

Question 2. કેટલા પ્રકારના કોષો જોવા મળે છે?
Answer: સ્લાઇડમાં 10 વિવિધ પ્રકારના કોષો જોવા મળે છે.
In simple words: સ્લાઇડમાં દસ જુદા જુદા પ્રકારના કોષો જોઈ શકાય છે.

Exam Tip: અવલોકન કરેલા કોષોની સંખ્યાને યોગ્ય રીતે નોંધવી.

Question 3. શું આપણે તેનાં કારણો પર વિચારી શકીએ છીએ કે કોષોના આટલા પ્રકારો શા માટે છે?
Answer: હા, કોષોના વિવિધ પ્રકારો વનસ્પતિના અંગમાં ચોક્કસ કાર્ય સાથે સંકળાયેલા હોય છે. આનાથી અંગમાં શ્રમવિભાજન દ્વારા કાર્યક્ષમતા વધે છે.
In simple words: હા, કોષોના ઘણા પ્રકારો હોય છે કારણ કે દરેકનો છોડમાં એક ખાસ કામ હોય છે, જેથી બધા કામો સરળતાથી થાય.

Exam Tip: કોષોના વિવિધ પ્રકારો અને તેમના કાર્યો વચ્ચેના સંબંધને સમજાવતી વખતે શ્રમવિભાજનના સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કરવો.

પ્રવૃત્તિ 6.3 [પા.પુ. પાના નં. 72]

આ પ્રવૃત્તિનો હેતુ રીહો(ટ્રેડેસ્કેન્શિયા)ના પર્ણના આસ્થાપનમાં અધિસ્તર અને વાયુરંધ્રોનું અવલોકન કરવાનો છે. આ માટે જરૂરી સાધનો છે: પેટ્રી ડિશ, સ્લાઈડ, કવરસ્લિપ, અને અભિરંજક તરીકે સેક્રેનિન. નમૂનો રીહો(ડેસ્કેન્શિયા)ના તાજાં પર્ણ લેવામાં આવે છે.

સ્લાઇડ તૈયાર કરવાની રીતઃ

• રીહો(ડેસ્કેન્શિયા)નાં તાજાં પર્ણ લો.
• પર્ણ પર દબાણ આપી એવી રીતે તોડો કે જેથી પર્ણની છાલ અલગ નીકળે.
• અલગ કરેલી આ છાલને પાણી ભરેલી પેટ્રી ડિશમાં મૂકો.
• તેમાં સેક્રેનિન અભિરંજકના ટીપાં ઉમેરો.
• બે-ત્રણ મિનિટ પછી છાલને સ્વચ્છ સ્લાઇડ પર મૂકો. તેના પર કવરસ્લિપ એવી રીતે ઢાંકો કે જેથી હવાના પરપોટા ન રહે.

તૈયાર થયેલી સ્લાઇડનું સંયુક્ત સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ અવલોકન કરો. અવલોકન આધારે આકૃતિ દોરી, નોંધ કરો.

અવલોકન : આકૃતિ 6.7માં દર્શાવ્યા મુજબ છૂટાછવાયા વાયુરંધ્રો જોવા મળે છે. વાયુરંધ્રની રચના કરતા રક્ષક કોષો અને તેને ઘેરીને અધિસ્તરીય કોષો આવેલા હોય છે. રક્ષક કોષો લીલા રંગના જોવા મળે છે. રક્ષક કોષો મૂત્રપિંડ આકારના હોય છે.