GSEB Class 9 Science Solutions Chapter 4 પરમાણુનું બંધારણ

સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર

 

Question 1. ઇલેક્ટ્રૉન, પ્રોટોન અને ન્યૂટ્રૉનના ગુણધર્મોની સરખામણી કરો.
Answer:

In simple words: ઇલેક્ટ્રોન ઋણ હોય છે, પ્રોટોન ધન હોય છે, અને ન્યુટ્રોન પર કોઈ વીજભાર હોતો નથી. પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોનનું વજન લગભગ સરખું હોય છે, જ્યારે ઇલેક્ટ્રોન ઘણો હલકો હોય છે. ઇલેક્ટ્રોન ન્યુક્લિયસની આસપાસ ફરે છે, જ્યારે પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોન ન્યુક્લિયસમાં હોય છે.

Exam Tip: જ્યારે તમે ઇલેક્ટ્રોન, પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોનના ગુણધર્મોની સરખામણી કરો, ત્યારે તેમના વીજભાર, દળ અને સ્થાનને યાદ રાખો.

 

Question 2. જે. જે. થોમસનના પરમાણુના નમૂનાની મર્યાદાઓ દર્શાવો.
Answer: થોમસનનો પરમાણ્વીય મોડેલ નીચેના કારણોસર સ્વીકારાયું નહિ:

• થોમસને પરમાણુ મોડેલમાં ધન અને ઋણ વીજભારોની ગોઠવણી યોગ્ય રીતે દર્શાવી ન હતી, કારણ કે વિરુદ્ધ વીજભારો એકબીજાને આકર્ષે છે અને એકબીજામાં ભળી જવા જોઈએ.
• થોમસને બતાવેલી ગોઠવણી જુદા જુદા તત્ત્વોના અલગ અલગ રાસાયણિક ગુણધર્મોને સ્પષ્ટ કરી શકી નહિ.
• અન્ય વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરાયેલા પ્રયોગોના પરિણામો થોમસનના પરમાણુ મોડેલને સમજાવી શક્યા નહિ.

In simple words: થોમસનના પરમાણુ મોડેલમાં ધન અને ઋણ વીજભાર કેવી રીતે ગોઠવાયેલા છે તે સ્પષ્ટ ન હતું, જે તેના મુખ્ય કારણોમાંનું એક હતું. ઉપરાંત, તે જુદા જુદા તત્ત્વોના ગુણધર્મો સમજાવી શક્યું નહિ અને અન્ય પ્રયોગો સાથે પણ મેળ ખાતું ન હતું.

Exam Tip: થોમસનના મોડેલની મર્યાદાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો, ખાસ કરીને વિરુદ્ધ વીજભારોના આકર્ષણ અને રાસાયણિક ગુણધર્મોને સમજાવવાની તેની અક્ષમતા પર.

 

Question 3. રુથરફોર્ડના પરમાણુના નમૂનાની મર્યાદાઓ દર્શાવો.
Answer: રુથરફોર્ડના પરમાણુ મોડેલની ખામીઓ નીચે પ્રમાણે છે:

• વર્તુળાકાર ભ્રમણકક્ષામાં ઇલેક્ટ્રોનનું પરિભ્રમણ સ્થિર રહી શકતું નથી, કારણ કે વેગવાળા કણ હંમેશાં કિરણોત્સર્ગ સ્વરૂપે ઊર્જા છોડે છે.
• આ રીતે ગતિ કરતો ઇલેક્ટ્રોન ઊર્જા ગુમાવીને અંતે કેન્દ્ર સાથે અથડામણ અનુભવે અથવા કેન્દ્રમાં પ્રવેશી જાય.
• જો આવું થાય તો પરમાણુ સ્થિર રહી શકતું નથી અને દ્રવ્ય તરીકે તેનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે નહિ.

In simple words: રુથરફોર્ડનું મોડેલ પરમાણુની સ્થિરતા સમજાવી શક્યું નહિ. કારણ કે, ઇલેક્ટ્રોન ગોળ ફરતા સમયે ઊર્જા ગુમાવે અને પછી કેન્દ્રમાં પડી જાય, જેનો અર્થ થાય કે પરમાણુ ટકી ન શકે.

Exam Tip: રુથરફોર્ડના મોડેલની મુખ્ય મર્યાદા પરમાણુની સ્થિરતાનું વર્ણન કરવામાં તેની અક્ષમતા છે, કારણ કે ફરતા ઇલેક્ટ્રોન ઊર્જા ગુમાવીને કેન્દ્રમાં પડી જાય તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.

 

Question 4. બોહ્નનો પરમાણુનો નમૂનો સમજાવો.
Answer: નીલ્સ બોહરે પરમાણુ બંધારણ અંગે નીચે મુજબની ધારણાઓ રજૂ કરી:

• પરમાણુમાં ઇલેક્ટ્રોનની ચોક્કસ કક્ષાઓને માન્ય સ્થિર કક્ષાઓ તરીકે ગણવામાં આવે છે.
• સ્વતંત્ર કક્ષાઓ (માન્ય કક્ષાઓ) માં ફરતી વખતે ઇલેક્ટ્રોન કિરણોત્સર્ગ સ્વરૂપે ઊર્જા મુક્ત કરતા નથી.

આ કક્ષાઓને ઊર્જાસ્તર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમને K, L, M, N અક્ષરો દ્વારા અથવા \( n = 1, 2, 3, 4 \) સંખ્યાઓ વડે દર્શાવવામાં આવે છે.In simple words: બોહરે કહ્યું કે ઇલેક્ટ્રોન ચોક્કસ ગોળ રસ્તાઓમાં ફરે છે જેને કક્ષા કહેવાય છે. આ કક્ષાઓને K, L, M, N જેવા નામ આપ્યા છે અને તેમને ઊર્જાસ્તર પણ કહેવાય છે. જ્યારે ઇલેક્ટ્રોન આ કક્ષાઓમાં ફરે છે, ત્યારે તેઓ ઊર્જા ગુમાવતા નથી.

Exam Tip: બોહરના મોડેલના મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો, જેમાં ઇલેક્ટ્રોન માટે નિશ્ચિત ઊર્જા સ્તરો (કક્ષાઓ) અને આ કક્ષાઓમાં ફરતી વખતે ઊર્જાનું ઉત્સર્જન ન થવાનો સમાવેશ થાય છે. આકૃતિ પણ પ્રેક્ટિસ કરો.

 

Question 5. આ પ્રકરણમાં રજૂ થયેલા પરમાણુના નમૂનાઓની સરખામણી દર્શાવો.
Answer: આ પ્રકરણમાં રજૂ થયેલા પરમાણુના મોડેલોની સરખામણી નીચે પ્રમાણે છે:

In simple words: થોમસને પરમાણુને ધન ગોળા તરીકે જોયો જેમાં ઇલેક્ટ્રોન વેરવિખેર હોય. રુથરફોર્ડે કહ્યું કે પરમાણુનું કેન્દ્ર ધન છે અને ઇલેક્ટ્રોન તેની આસપાસ ફરે છે. બોહરે આમાં સુધારો કરીને કહ્યું કે ઇલેક્ટ્રોન ફક્ત ખાસ ઊર્જા કક્ષાઓમાં જ ફરે છે અને ઊર્જા ગુમાવતા નથી.

Exam Tip: ત્રણેય મોડેલના મુખ્ય સિદ્ધાંતો અને તેમની મર્યાદાઓ યાદ રાખો, ખાસ કરીને દરેક મોડેલ કેવી રીતે પરમાણુની રચના અને ઇલેક્ટ્રોનના વર્તનને વર્ણવે છે.

 

Question 6. પ્રથમ અઢાર તત્ત્વોના વિવિધ કોશોમાં ઇલેક્ટ્રૉનની વહેંચણીના નિયમો દર્શાવો.
Answer: પ્રથમ અઢાર તત્ત્વોના વિવિધ કોશોમાં ઇલેક્ટ્રૉનની વહેંચણીના નિયમો (બહોર-બરી નિયમો) નીચે મુજબ છે:

1. કોઈપણ કક્ષામાં સમાઈ શકે તેવા ઇલેક્ટ્રોનની મહત્તમ સંખ્યા સૂત્ર \( 2n^2 \) દ્વારા દર્શાવાય છે, જ્યાં 'n' એ કક્ષાનો ક્રમ અથવા ઊર્જાસ્તરની સંખ્યા છે.
   • દા.ત., પ્રથમ કક્ષા (K-કોશ, \( n=1 \)) માં મહત્તમ \( 2 \times 1^2 = 2 \) ઇલેક્ટ્રોન સમાઈ શકે.
   • બીજી કક્ષા (L-કોશ, \( n=2 \)) માં મહત્તમ \( 2 \times 2^2 = 8 \) ઇલેક્ટ્રોન સમાઈ શકે.
   • ત્રીજી કક્ષા (M-કોશ, \( n=3 \)) માં મહત્તમ \( 2 \times 3^2 = 18 \) ઇલેક્ટ્રોન સમાઈ શકે.
   • ચોથી કક્ષા (N-કોશ, \( n=4 \)) માં મહત્તમ \( 2 \times 4^2 = 32 \) ઇલેક્ટ્રોન સમાઈ શકે.
2. સૌથી બહારની કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રોનની મહત્તમ સંખ્યા 8 હોઈ શકે છે.
3. કોઈપણ કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રોન ત્યારે જ ભરાય છે જ્યારે તેની અંદરની કક્ષાઓ સંપૂર્ણપણે ભરાઈ જાય. એટલે કે, કક્ષાઓ ક્રમશઃ ભરવામાં આવે છે.

In simple words: ઇલેક્ટ્રોન પરમાણુની કક્ષાઓમાં ચોક્કસ નિયમો મુજબ ગોઠવાય છે. દરેક કક્ષામાં કેટલા ઇલેક્ટ્રોન સમાય શકે તે \( 2n^2 \) સૂત્રથી નક્કી થાય છે. સૌથી બહારની કક્ષામાં વધુમાં વધુ 8 ઇલેક્ટ્રોન હોઈ શકે છે અને ઇલેક્ટ્રોન અંદરથી બહારની તરફ ક્રમશઃ ભરાય છે.

Exam Tip: બહોર-બરી નિયમોના ત્રણ મુખ્ય મુદ્દાઓ યાદ રાખો: \( 2n^2 \) સૂત્ર, બાહ્યતમ કક્ષામાં 8 ઇલેક્ટ્રોનની મર્યાદા, અને કક્ષાઓ ક્રમશઃ ભરવાનો નિયમ.

 

Question 7. સિલિકોન અને ઑક્સિજનનાં ઉદાહરણો દ્વારા સંયોજકતા ? વ્યાખ્યાયિત કરો.
Answer:

• સિલિકોન (\( {}_{14}Si \)): તેની ઇલેક્ટ્રોન રચના 2, 8, 4 છે. આમ, સિલિકોનની સૌથી બહારની કક્ષામાં ચાર ઇલેક્ટ્રોન હોય છે. અષ્ટક રચના મેળવવા માટે તે ચાર ઇલેક્ટ્રોનની ભાગીદારી કરે છે.
• ઓક્સિજન (\( {}_{8}O \)): તેની ઇલેક્ટ્રોન રચના 2, 6 છે. આમ, ઓક્સિજનની સૌથી બહારની કક્ષામાં છ ઇલેક્ટ્રોન હોય છે. અષ્ટક રચના મેળવવા માટે તે બે ઇલેક્ટ્રોન મેળવશે અથવા ભાગીદારી કરશે.

આમ, કોઈપણ તત્ત્વની સૌથી બહારની કક્ષામાં અષ્ટક રચના પૂર્ણ કરવા માટે ભાગીદારી કરતા અથવા વિનિમય પામતા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યાને સંયોજકતા કહે છે.In simple words: સંયોજકતા એટલે કોઈ તત્વના અણુની સૌથી બહારની કક્ષાને ભરીને સ્થિર બનવા માટે કેટલા ઇલેક્ટ્રોન લેવા, આપવા કે વહેંચવા પડે. ઉદાહરણ તરીકે, સિલિકોનને 4 ઇલેક્ટ્રોન જોઈએ છે અને ઓક્સિજનને 2 ઇલેક્ટ્રોન જોઈએ છે.

Exam Tip: સંયોજકતાની વ્યાખ્યા અષ્ટક પૂર્ણ કરવા માટે ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા સાથે જોડો. સિલિકોન (ભાગીદારી) અને ઓક્સિજન (મેળવવું/ભાગીદારી) જેવા ઉદાહરણો યાદ રાખો.

 

Question 8. ઉદાહરણ સહિત સમજાવો 1. પરમાણ્વીય ક્રમાંક 2. દળાંક 3. સમસ્થાનિકો 4. સમદળીય. સમસ્થાનિકોના કોઈ પણ બે ઉપયોગ જણાવો.
Answer:
1. પરમાણ્વીય ક્રમાંક (Z): કોઈપણ તત્ત્વના પરમાણુના કેન્દ્રમાં હાજર પ્રોટોનની સંખ્યાને પરમાણ્વીય ક્રમાંક (Z) કહે છે.
ઉદાહરણ: હાઇડ્રોજન માટે \( Z = 1 \) છે, કારણ કે તેના કેન્દ્રમાં એક પ્રોટોન હાજર છે.
2. દળાંક (A): પરમાણુના કેન્દ્રમાં રહેલા પ્રોટોન અને ન્યૂટ્રોનની કુલ સંખ્યાના સરવાળાને તત્ત્વનો દળાંક (A) કહે છે.
ઉદાહરણ: ઍલ્યુમિનિયમનો દળાંક \( = 13 \) પ્રોટોન \( + 14 \) ન્યૂટ્રોન \( = 27 \) u
3. સમસ્થાનિકો: સમસ્થાનિકો એક જ તત્ત્વના જુદા જુદા પરમાણુઓ છે જેમના પરમાણ્વીય ક્રમાંક સમાન હોય છે, પરંતુ દળાંક અસમાન હોય છે. તેમને સમસ્થાનિકો કહે છે.
ઉદાહરણ: હાઇડ્રોજન ત્રણ સમસ્થાનિક પ્રોટિયમ, ડ્યુટેરિયમ અને ટ્રિટિયમ ધરાવે છે.
4. સમદળીય: સમદળીય એ જુદા જુદા તત્ત્વોના પરમાણુઓ છે જેમના પરમાણ્વીય ક્રમાંક અસમાન હોય છે, પરંતુ દળાંક સમાન હોય છે. આવા તત્ત્વોને સમદળીય કહે છે.
ઉદાહરણ: \( {}_{10}^{22}Ne \) અને \( {}_{11}^{22}Na \).
સમસ્થાનિકોના બે ઉપયોગ નીચે મુજબ છે:

• કૅન્સરની સારવારમાં કોબાલ્ટના એક સમસ્થાનિકનો ઉપયોગ થાય છે.
• ગૉઇટર રોગની સારવારમાં આયોડિનના એક સમસ્થાનિકનો ઉપયોગ થાય છે.

In simple words: પરમાણ્વીય ક્રમાંક પ્રોટોનની સંખ્યા બતાવે છે, જ્યારે દળાંક પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોનની કુલ સંખ્યા છે. સમસ્થાનિકો એવા અણુઓ છે જેમના પ્રોટોન સરખા હોય પણ ન્યુટ્રોન અલગ હોય, જ્યારે સમદળીય એવા અણુઓ છે જેમનો કુલ દળ સરખો હોય પણ પ્રોટોન અલગ હોય. સમસ્થાનિકોનો ઉપયોગ કેન્સર અને ગોઈટર જેવા રોગોની સારવારમાં થાય છે.

Exam Tip: પરમાણ્વીય ક્રમાંક, દળાંક, સમસ્થાનિકો અને સમદળીયની વ્યાખ્યાઓ ઉદાહરણો સાથે યાદ રાખો. સમસ્થાનિકોના ઉપયોગો ખાસ કરીને ચિકિત્સા ક્ષેત્રે યાદ રાખવા જરૂરી છે.

 

Question 9. Na+ સંપૂર્ણ ભરાયેલી K અને L કક્ષાઓ ધરાવે છે. સમજાવો.
Answer: \( {}_{11}Na^+ \) માં ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા \( = 11 - 1 = 10 \)
K કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા \( = 2 \times (1)^2 = 2 \)
L કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા \( = 2 \times (2)^2 = 8 \)
આમ, K અને L બંને કક્ષાઓ સંપૂર્ણપણે ભરાયેલી છે.
In simple words: \( Na^+ \) આયનમાં 10 ઇલેક્ટ્રોન હોય છે. K કક્ષામાં 2 ઇલેક્ટ્રોન ભરાય છે અને L કક્ષામાં 8 ઇલેક્ટ્રોન ભરાય છે, જેથી બંને કક્ષાઓ સંપૂર્ણપણે ભરેલી હોય છે.

Exam Tip: ઇલેક્ટ્રોન રચના લખતી વખતે, આયન (દા.ત., \( Na^+ \)) માટે ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા યોગ્ય રીતે ગોઠવવાની ખાતરી કરો અને પછી K, L, M કક્ષાઓમાં વિતરણ બતાવો.

 

Question 10. જો બ્રોમિન પરમાણુ બે સમસ્થાનિકો \( {}^{79}_{35}Br \) (49.7%) અને \( {}^{81}_{35}Br \) 50.3 %) સ્વરૂપે પ્રાપ્ય હોય, તો બ્રોમિન પરમાણુના સરેરાશ પરમાણ્વીય દળની ગણતરી કરો.
Answer: બ્રોમિન પરમાણુનું સરેરાશ પરમાણ્વીય દળ
\( = \frac{(79 \times 49.7) + (81 \times 50.3)}{49.7+50.3} \)
\( = \frac{3926.3+4074.3}{100} \)
\( = \frac{8000.6}{100} \)
\( = 80.006 \) u
In simple words: બ્રોમિનના બે પ્રકારના અણુઓ છે. દરેક પ્રકાર કેટલા પ્રમાણમાં મળે છે અને તેનું વજન કેટલું છે તે જાણીને, આપણે બધા અણુઓનું સરેરાશ વજન શોધી શકીએ છીએ.

Exam Tip: સરેરાશ પરમાણ્વીય દળની ગણતરી કરતી વખતે, દરેક સમસ્થાનિકના દળને તેની ટકાવારીના પ્રમાણ સાથે ગુણાકાર કરો અને પછી કુલ ટકાવારી (સામાન્ય રીતે 100) વડે ભાગો.

 

Question 11. તત્ત્વ xના એક નમૂનાનો સરેરાશ પરમાણ્વીય દળ 16.2u હોય, તો તે નમૂનામાં બે સમસ્થાનિકો \( {}^{16}_{8}X \) અને \( {}^{18}_{8}X \) ના ટકાવાર પ્રમાણ શું હશે?
Answer: ધારો કે, \( {}^{18}_{8}X \) નું ટકાવાર પ્રમાણ \( = x \)
\( {}^{16}_{8}X \) નું ટકાવાર પ્રમાણ \( = (100 – x) \)
X નું સરેરાશ પરમાણ્વીય દળ \( = \frac{18(x)+16(100-x)}{x+(100-x)} \)
\( \implies 16.2 = \frac{18x+1600-16x}{100} \)
\( \implies 16.2 \times 100 = 2x+1600 \)
\( \implies 1620 = 2x+1600 \)
\( \implies 2x = 1620 - 1600 \)
\( \implies 2x = 20 \)
\( \implies x = 10 \)
આમ, \( {}^{18}_{8}X \) નું ટકાવાર પ્રમાણ \( = 10\% \)
\( {}^{16}_{8}X \) નું ટકાવાર પ્રમાણ \( = 100 – 10 = 90\% \)
In simple words: જો એક તત્વના બે જુદા જુદા વજનવાળા પ્રકારો હોય અને તેમનું કુલ સરેરાશ વજન ખબર હોય, તો આપણે ગણતરી કરીને શોધી શકીએ કે દરેક પ્રકાર કેટલા પ્રમાણમાં હાજર છે.

Exam Tip: ટકાવારી પ્રમાણની ગણતરી કરતી વખતે, એક સમસ્થાનિકની ટકાવારીને \( x \) ધારીને, બીજાની ટકાવારી \( (100 - x) \) તરીકે લો. સમીકરણને યોગ્ય રીતે ગોઠવીને \( x \) ની કિંમત શોધો.

 

Question 12. જો Z = 3 હોય, તો તત્ત્વની સંયોજકતા શું હશે? તત્ત્વનું નામ પણ દર્શાવો.
Answer: \( Z = 3 \)
ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના: 2, 1
સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રૉન = 1; સંયોજકતા = 1
તત્ત્વનું નામ: લિથિયમ (Li)
In simple words: જો પરમાણુ ક્રમાંક 3 હોય, તો તે લિથિયમ નામનું તત્વ છે. તેની સૌથી બહારની કક્ષામાં 1 ઇલેક્ટ્રોન હોય છે, તેથી તેની સંયોજકતા પણ 1 છે.

Exam Tip: પરમાણુ ક્રમાંક પરથી ઇલેક્ટ્રોન રચના નક્કી કરો, પછી બાહ્યતમ કક્ષામાંના ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા (સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન) શોધો. જો તે 4 થી ઓછા હોય તો તે સંખ્યા સંયોજકતા છે, જો 4 થી વધુ હોય તો 8 માંથી બાદ કરો.

 

Question 13. બે પરમાણ્વીય સ્પીસિઝના કેન્દ્રની રચના નીચે મુજબ ? દર્શાવેલી છે: XY પ્રોટોન = 6 6 ન્યૂટ્રૉન = 6 8 X અને Yનો દળાંક જણાવો. બે સ્પીસિઝ વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવો.
Answer: પરમાણુ Xનો દળાંક \( = \) પ્રોટોન \( + \) ન્યૂટ્રોન \( = 6 + 6 = 12 \)
પરમાણુ Yનો દળાંક \( = \) પ્રોટોન \( + \) ન્યૂટ્રોન \( = 6 + 8 = 14 \)
પરમાણુ X અને Y માટે પરમાણ્વીય ક્રમાંક સમાન છે (બંનેમાં 6 પ્રોટોન), પરંતુ દળાંક અસમાન છે (12 અને 14). તેથી X અને Y સમસ્થાનિક તત્ત્વો છે.
In simple words: X અને Y બંનેમાં 6 પ્રોટોન છે, તેથી તેમનો પરમાણુ ક્રમાંક સરખો છે. પરંતુ X માં 6 ન્યુટ્રોન છે એટલે કુલ વજન 12, જ્યારે Y માં 8 ન્યુટ્રોન છે એટલે કુલ વજન 14. તેથી, X અને Y એકબીજાના સમસ્થાનિકો છે.

Exam Tip: દળાંકની ગણતરી પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોનની સંખ્યાના સરવાળા તરીકે કરો. સમસ્થાનિકો એવા તત્ત્વો હોય છે જેમાં પ્રોટોનની સંખ્યા સમાન હોય પણ ન્યુટ્રોનની સંખ્યા જુદી હોય છે.

 

Question 14. નીચે દર્શાવેલ વિધાનો પૈકી સાચા માટે T (True) અને ખોટા માટે F(False) સંકેત દર્શાવો
(a) જે. જે. થોમસને રજૂ કર્યું કે પરમાણુના કેન્દ્રમાં માત્ર ન્યુક્લિઓન્સ હોય છે.
Answer: F(False)
In simple words: થોમસને પરમાણુના કેન્દ્ર વિશે ન્યુક્લિયોન (પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોન) ની વાત કરી ન હતી. તેણે ધારેલું કે ધન વીજભાર આખા પરમાણુમાં ફેલાયેલો છે.
(b) ન્યુટ્રોન એ પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોન એકબીજા સાથે સંયોજાવાથી બને છે. તેથી તે તટસ્થ હોય છે.
Answer: F(False)
In simple words: ન્યુટ્રોન એ પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોનનો બનેલો નથી, તે એક મૂળભૂત કણ છે અને તે પોતે જ તટસ્થ હોય છે.
(c) ઇલેક્ટ્રોનનું દળ પ્રોટોનના દળ કરતાં ઓછું છે.
Answer: T(True)
In simple words: ઇલેક્ટ્રોનનું વજન પ્રોટોન કરતા લગભગ 1800 ગણું ઓછું હોય છે, એટલે કે ઇલેક્ટ્રોન ખૂબ જ હલકા હોય છે.
(d) આયોડિનનો સમસ્થાનિક ટિંક્યર આયોડિન બનાવવા ઉપયોગી છે, જે દવા તરીકે વપરાય છે.
Answer: F(False)
In simple words: ટિંક્યર આયોડિન એ આયોડિનનું એક દ્રાવણ છે જેનો ઉપયોગ ઘા પર થાય છે, તે આયોડિનના સમસ્થાનિકનો ઉપયોગ નથી.

Exam Tip: પરમાણુના બંધારણ અને સબએટોમિક કણોના ગુણધર્મો વિશેની મૂળભૂત હકીકતોને યાદ રાખો. દરેક વૈજ્ઞાનિકના મોડેલના મુખ્ય મુદ્દાઓ પર પણ ધ્યાન આપો.

 

Question 15. વિકલ્પ સામે (V) નિશાની અને ખોટા વિકલ્પ સામે (X) નિશાની કરોઃ રુથરફોર્ડનો આલ્ફા કણ પ્રકીર્ણનનો પ્રયોગ શેની શોધ માટે જવાબદાર છે?
(a) પરમાણ્વીય કેન્દ્ર
(b) ઇલેક્ટ્રોન
(c) પ્રોટોન
(d) ન્યુટ્રોન
Answer: (a) પરમાણ્વીય કેન્દ્ર
In simple words: રુથરફોર્ડનો પ્રયોગ એ શોધવા માટે મદદરૂપ થયો કે પરમાણુની અંદર એક નાનો, ધન વીજભારવાળો ભાગ છે જેને કેન્દ્ર (ન્યુક્લિયસ) કહેવાય છે.

Exam Tip: રુથરફોર્ડનો આલ્ફા કણ પ્રકીર્ણન પ્રયોગ પરમાણુના ન્યુક્લિયસની શોધ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલો છે. આ બાબત યાદ રાખવી ખૂબ જ અગત્યની છે.

 

Question 16. વિકલ્પ સામે (V) નિશાની અને ખોટા વિકલ્પ સામે (X) નિશાની કરોઃ તત્ત્વના સમસ્થાનિકો _____ ધરાવે છે.
(a) સમાન ભૌતિક ગુણધર્મો
(b) જુદા જુદા રાસાયણિક ગુણધર્મો
(c) ન્યુટ્રોનની જુદી જુદી સંખ્યા
(d) જુદા જુદા પરમાણ્વીય ક્રમાંકો
Answer: (c) ન્યુટ્રોનની જુદી જુદી સંખ્યા
In simple words: સમસ્થાનિકો એક જ તત્વના અલગ અલગ પ્રકારો હોય છે. તેઓના પ્રોટોન સરખા હોય પણ ન્યુટ્રોન અલગ અલગ હોય છે, જેનાથી તેમનું વજન પણ અલગ પડે છે.

Exam Tip: સમસ્થાનિકોની મુખ્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં પ્રોટોનની સંખ્યા સમાન હોય છે, જેના કારણે તેમના રાસાયણિક ગુણધર્મો સમાન રહે છે, પરંતુ ન્યુટ્રોનની સંખ્યા અલગ હોવાને કારણે તેમના દળ અને કેટલાક ભૌતિક ગુણધર્મોમાં ફેરફાર થાય છે.

 

Question 17. વિકલ્પ સામે (V) નિશાની અને ખોટા વિકલ્પ સામે (X) નિશાની કરોઃ \( Cl^- \) આયનમાં સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા _______ છે.
(a) 16
(b) 8
(c) 17
(d) 18
Answer: (b) 8
In simple words: ક્લોરિન આયન \( Cl^- \) માં કુલ 18 ઇલેક્ટ્રોન હોય છે, જેમાંથી 8 ઇલેક્ટ્રોન સૌથી બહારની કક્ષામાં હોય છે, જેને સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન કહેવાય છે.

Exam Tip: આયન માટે સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા ગણતી વખતે, ધન અથવા ઋણ વીજભારને ધ્યાનમાં રાખીને કુલ ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા શોધો અને પછી ઇલેક્ટ્રોન રચના દ્વારા બાહ્યતમ કક્ષાના ઇલેક્ટ્રોન નક્કી કરો.

 

Question 18. નીચેના પૈકી સોડિયમની સાચી ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના કઈ છે?
(a) 2, 8
(b) 8, 2, 1
(c) 2, 1, 8
(d) 2, 8, 1
Answer: (d) 2, 8, 1
In simple words: સોડિયમ (\( Na \)) નો પરમાણુ ક્રમાંક 11 છે. તેનો અર્થ છે કે તેમાં 11 ઇલેક્ટ્રોન હોય છે. આ ઇલેક્ટ્રોન કક્ષાઓમાં 2, 8, 1 એમ ગોઠવાયેલા હોય છે.

Exam Tip: કોઈપણ તત્વની ઇલેક્ટ્રોન રચના લખતી વખતે, તેનો પરમાણુ ક્રમાંક (Z) યાદ રાખો અને ઇલેક્ટ્રોન ભરવાના બહોર-બરી નિયમો (2, 8, 18, 32) નો ઉપયોગ કરો.

 

Question 19. નીચેનું કોષ્ટક પૂર્ણ કરો
Answer:

In simple words: કોષ્ટક ભરવા માટે, યાદ રાખો કે પરમાણુ ક્રમાંક એ પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા દર્શાવે છે. દળાંક એ પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોનની કુલ સંખ્યા છે. જો પરમાણુ તટસ્થ હોય, તો પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોન સરખા હોય. આયનોમાં ઇલેક્ટ્રોન બદલાઈ શકે છે.

Exam Tip: આ કોષ્ટક ભરતી વખતે, નીચેના સંબંધો યાદ રાખો: પરમાણ્વીય ક્રમાંક (Z) = પ્રોટોનની સંખ્યા = ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા (તટસ્થ પરમાણુ માટે); દળાંક (A) = પ્રોટોનની સંખ્યા + ન્યુટ્રોનની સંખ્યા. આ સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને ખાલી જગ્યાઓ ભરી શકાય છે.

Intext Questions and Answers

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 47)

 

Question 1. કેનાલ કિરણો શું છે?
Answer: વાયુવિભારના પ્રયોગ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા ધન વીજભારિત વિકિરણોને કેનાલ કિરણો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
In simple words: જ્યારે આપણે ગેસમાંથી વીજળી પસાર કરીએ છીએ, ત્યારે જે ધન ચાર્જવાળા કિરણો ઉત્પન્ન થાય છે તેને કેનાલ કિરણો કહેવાય છે.

Exam Tip: કેનાલ કિરણોની વ્યાખ્યા અને તે કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે તે યાદ રાખો, ખાસ કરીને ધન વીજભારિત વિકિરણો તરીકે.

 

Question 2. જો એક પરમાણુમાં એક પ્રોટોન અને એક ઇલેક્ટ્રૉન હોય, તો તે વીજભાર ધરાવતો હશે કે નહિ?
Answer: આ પરમાણુ વીજભારની દ્રષ્ટિએ તટસ્થ છે, કારણ કે તેમાં ધન વીજભાર અને ઋણ વીજભાર ધરાવતા કણોની સંખ્યા સમાન છે.
In simple words: એક પ્રોટોન અને એક ઇલેક્ટ્રોન હોય તેવા પરમાણુ પર કોઈ ચાર્જ ન હોય, કારણ કે ધન અને ઋણ ચાર્જ એકબીજાને રદ કરે છે.

Exam Tip: પરમાણુની તટસ્થતા ત્યારે જ હોય છે જ્યારે પ્રોટોન (ધન ચાર્જ) અને ઇલેક્ટ્રોન (ઋણ ચાર્જ) ની સંખ્યા સમાન હોય. આ મૂળભૂત સિદ્ધાંત યાદ રાખો.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 49]

 

Question 1. થોમસનના પરમાણુના નમૂનાના આધારે સમજાવો કે પરમાણુ સમગ્રતયા તટસ્થ છે.
Answer: થોમસનના પરમાણુ મોડેલ મુજબ, પરમાણુમાં ઋણભાર અને ધનભાર સમાન પ્રમાણમાં હોય છે. તેથી પરમાણુ વીજભારની દ્રષ્ટિએ સમગ્રતયા તટસ્થ હોય છે.
In simple words: થોમસનના મોડેલ પ્રમાણે, પરમાણુમાં જેટલો ધન ચાર્જ હોય તેટલો જ ઋણ ચાર્જ પણ હોય છે, તેથી કુલ ચાર્જ શૂન્ય થઈ જાય છે અને પરમાણુ તટસ્થ બને છે.

Exam Tip: થોમસનના મોડેલ મુજબ, પરમાણુ તટસ્થ છે કારણ કે ધન અને ઋણ વીજભાર સમાન પ્રમાણમાં હાજર હોય છે, ભલે તેમની ગોઠવણી યોગ્ય ન હોય.

 

Question 2. રુથરફોર્ડના પરમાણુના નમૂનાના આધારે પરમાણુના કેન્દ્રમાં કયો અવપરમાણ્વીય કણ હાજર હોય છે?
Answer: રુથરફોર્ડના પરમાણુ મોડેલના આધારે પરમાણુના કેન્દ્રમાં પ્રોટોન અવપરમાણ્વીય કણ તરીકે હાજર હોય છે.
In simple words: રુથરફોર્ડના મોડેલ મુજબ, પરમાણુના વચ્ચેના ભાગમાં, જેને ન્યુક્લિયસ કહેવાય છે, તેમાં પ્રોટોન નામનો કણ હોય છે.

Exam Tip: રુથરફોર્ડનો પ્રયોગ ન્યુક્લિયસ અને તેમાં પ્રોટોનની હાજરીની શોધ માટે જાણીતો છે. આ બાબત યાદ રાખો.

 

Question 3. ત્રણ કોશ ધરાવતા પરમાણુનો બોનો નમૂનો દોરો.
Answer: ત્રણ કોશ ધરાવતા પરમાણુનો બોહ્નનો નમૂનો નીચે મુજબ છે:

In simple words: પરમાણુના કેન્દ્રની આસપાસ ઇલેક્ટ્રોન ત્રણ જુદી જુદી કક્ષાઓમાં ગોળ ફરે છે, જેને \( E_1, E_2, E_3 \) તરીકે બતાવવામાં આવે છે.

Exam Tip: બોહરનો પરમાણુ નમૂનો દોરતી વખતે, કેન્દ્ર અને તેની આસપાસની જુદી જુદી ઊર્જા કક્ષાઓ (શેલ્સ) ને સ્પષ્ટપણે દર્શાવવાની ખાતરી કરો.

 

Question 4. આલ્ફા કણ પ્રકીર્ણનના પ્રયોગમાં સોનાના વરખને બદલે અન્ય કોઈ ધાતુના વરખનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે, તો શું અવલોકન નોંધી શકાય?
Answer: આલ્ફા કણ પ્રકીર્ણનના પ્રયોગમાં સોનાના વરખને બદલે જો તેના કરતાં વધુ ભારે ધાતુનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો વિચલન વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળશે. જો સોના કરતાં હલકી ધાતુનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો વિચલન ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળશે. ભારે ધાતુમાં અપાકર્ષણની માત્રા વધુ હોય છે, જ્યારે હલકી ધાતુમાં અપાકર્ષણની માત્રા ઓછી હોય છે.
In simple words: જો સોનાને બદલે બીજી કોઈ ધાતુનો ઉપયોગ કરીએ તો, ધાતુના વજન પ્રમાણે આલ્ફા કણોનું વિચલન બદલાશે. ભારે ધાતુ વધુ વિચલન બતાવશે અને હલકી ધાતુ ઓછું વિચલન બતાવશે.

Exam Tip: આલ્ફા કણ પ્રકીર્ણન પ્રયોગમાં વિચલન ધાતુના પરમાણુના દળ પર આધાર રાખે છે. ભારે પરમાણુઓ વધુ વિચલન દર્શાવશે કારણ કે તેમાં વધુ પ્રોટોન હોય છે જે આલ્ફા કણોને વધુ મજબૂત રીતે ભગાડે છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 49]

 

Question 1. પરમાણુના ત્રણ અવપરમાણ્વીય કણોનાં નામ આપો.
Answer: પરમાણુના ત્રણ અવપરમાણ્વીય કણો પ્રોટોન, ન્યુટ્રોન અને ઇલેક્ટ્રોન છે.
In simple words: પરમાણુના મુખ્ય ત્રણ નાના કણો પ્રોટોન, ન્યુટ્રોન અને ઇલેક્ટ્રોન છે.

Exam Tip: પરમાણુના ત્રણ મૂળભૂત કણો – પ્રોટોન, ન્યુટ્રોન અને ઇલેક્ટ્રોન – ના નામ હંમેશા યાદ રાખો.

 

Question 2. હિલિયમ પરમાણુનું પરમાણ્વીય દળ 4 u છે અને તેના કેન્દ્રમાં 2 પ્રોટોન છે, તો તેમાં કેટલા ન્યૂટ્રોન હશે? [1 ગુણ]
Answer: ન્યુટ્રોનની સંખ્યા \( n = \) દળાંક \( - \) પ્રોટોનની સંખ્યા \( = 4 - 2 = 2 \)
In simple words: હિલિયમનું કુલ વજન 4 છે અને તેમાં 2 પ્રોટોન છે. આથી, બાકીના કણો ન્યુટ્રોન છે, જે 2 થાય.

Exam Tip: ન્યુટ્રોનની સંખ્યા શોધવા માટે હંમેશા દળાંકમાંથી પ્રોટોનની સંખ્યા બાદ કરો. આ સરળ સૂત્ર યાદ રાખો.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 50]

 

Question 1. કાર્બન અને સોડિયમ પરમાણુઓમાં ઇલેક્ટ્રૉનની વહેંચણી દર્શાવો.
Answer:
\( {}_{6}C \): 2, 4 (K કક્ષામાં 2 ઇલેક્ટ્રોન, L કક્ષામાં 4 ઇલેક્ટ્રોન)
\( {}_{11}Na \): 2, 8, 1 (K કક્ષામાં 2 ઇલેક્ટ્રોન, L કક્ષામાં 8 ઇલેક્ટ્રોન, M કક્ષામાં 1 ઇલેક્ટ્રોન)
In simple words: કાર્બનમાં ઇલેક્ટ્રોન 2 અને પછી 4 ગોઠવાયેલા હોય છે, જ્યારે સોડિયમમાં ઇલેક્ટ્રોન 2, પછી 8 અને પછી 1 ગોઠવાયેલા હોય છે.

Exam Tip: ઇલેક્ટ્રોન રચના લખતી વખતે, પરમાણુ ક્રમાંકને ધ્યાનમાં લો અને કક્ષાઓને તેમની ક્ષમતા (2, 8, 18, 32) અનુસાર ભરો.

 

Question 2. કોઈ પરમાણુના K અને L કોશ ઇલેક્ટ્રૉનથી ભરાયેલા છે, તો તે પરમાણુમાં ઇલેક્ટ્રૉન સંખ્યા કેટલી હશે?
Answer: પરમાણુના K અને L કોશ ઇલેક્ટ્રોનથી ભરાયેલા હોય, તો તે પરમાણુમાં કુલ 10 ઇલેક્ટ્રોન હોય.
In simple words: K કક્ષામાં વધુમાં વધુ 2 ઇલેક્ટ્રોન અને L કક્ષામાં વધુમાં વધુ 8 ઇલેક્ટ્રોન સમાય શકે. જો આ બંને કક્ષાઓ ભરેલી હોય, તો પરમાણુમાં કુલ \( 2 + 8 = 10 \) ઇલેક્ટ્રોન હોય.

Exam Tip: K અને L કક્ષાઓની મહત્તમ ઇલેક્ટ્રોન ધારણ ક્ષમતા યાદ રાખો (K=2, L=8). જો આ બંને સંપૂર્ણપણે ભરેલી હોય, તો કુલ ઇલેક્ટ્રોનનો સરવાળો કરો.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 52]

 

Question 1. ક્લોરિન, સલ્ફર અને મૅગ્નેશિયમ પરમાણુઓની સંયોજકતા તમે કેવી રીતે શોધશો?
Answer:

In simple words: ક્લોરિન, સલ્ફર અને મેગ્નેશિયમની સંયોજકતા શોધવા માટે, પહેલા તેમની ઇલેક્ટ્રોન રચના લખો. પછી, સૌથી બહારની કક્ષામાં કેટલા ઇલેક્ટ્રોન છે તે જુઓ. જો તે 4 કે તેથી ઓછા હોય તો તે સંયોજકતા છે, અને જો 4 થી વધુ હોય તો તેને 8 માંથી બાદ કરો.

Exam Tip: સંયોજકતા નક્કી કરવા માટે, પ્રથમ તત્વનો પરમાણુ ક્રમાંક જાણો અને તેની ઇલેક્ટ્રોન રચના લખો. પછી, બાહ્યતમ કક્ષામાંના ઇલેક્ટ્રોન (વેલેન્સ ઇલેક્ટ્રોન) ની સંખ્યા પરથી સંયોજકતા નક્કી કરો. જો વેલેન્સ ઇલેક્ટ્રોન 4 કે તેથી ઓછા હોય, તો તે જ સંયોજકતા છે; જો 4 થી વધુ હોય, તો 8 માંથી વેલેન્સ ઇલેક્ટ્રોન બાદ કરો.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 52)

 

Question 1. જો પરમાણુમાં રહેલા ઇલેક્ટ્રૉનની સંખ્યા 8 અને પ્રોટોનની સંખ્યા પણ 8 હોય, તો (i) પરમાણુનો પરમાણ્વીય ક્રમાંક કેટલો થાય? અને (ii) પરમાણુનો વીજભાર કેટલો થાય?
Answer:
(i) પરમાણુનો પરમાણ્વીય ક્રમાંક (Z) \( = 8 \)
(ii) પરમાણુનો વીજભાર \( = \) શૂન્ય
In simple words: જો પરમાણુમાં 8 ઇલેક્ટ્રોન અને 8 પ્રોટોન હોય, તો તેનો પરમાણુ ક્રમાંક 8 થાય. અને કારણ કે ધન અને ઋણ ચાર્જ સરખા છે, તેથી પરમાણુ પર કોઈ વીજભાર નહિ હોય, એટલે કે તે તટસ્થ હશે.

Exam Tip: પરમાણુ ક્રમાંક હંમેશા પ્રોટોનની સંખ્યા બરાબર હોય છે. જો ઇલેક્ટ્રોન અને પ્રોટોનની સંખ્યા સમાન હોય, તો પરમાણુ તટસ્થ હોય છે. આ મૂળભૂત નિયમો યાદ રાખો.

 

Question 2. કોષ્ટક 4.1ની મદદથી ઑક્સિજન અને સલ્ફરના દળાંક શોધો.
Answer:
ઑક્સિજન પરમાણુ માટે:
પ્રોટોનની સંખ્યા \( (p) = 8 \); ન્યુટ્રોનની સંખ્યા \( (n) = 8 \)
\( \implies \) દળાંક \( (A) = p + n = 8 + 8 = 16 \) u
સલ્ફર પરમાણુ માટે:
પ્રોટોનની સંખ્યા \( = 16 \); ન્યુટ્રોનની સંખ્યા \( = 16 \)
\( \implies \) દળાંક \( (A) = p + n = 16 + 16 = 32 \) u
In simple words: ઓક્સિજનમાં 8 પ્રોટોન અને 8 ન્યુટ્રોન હોય છે, તેથી તેનું કુલ વજન (દળાંક) 16 થાય છે. સલ્ફરમાં 16 પ્રોટોન અને 16 ન્યુટ્રોન હોય છે, તેથી તેનું કુલ વજન (દળાંક) 32 થાય છે.

Exam Tip: દળાંકની ગણતરી પ્રોટોનની સંખ્યા અને ન્યુટ્રોનની સંખ્યાના સરવાળા દ્વારા થાય છે. કોષ્ટકમાંથી યોગ્ય સંખ્યાઓ શોધીને આ સૂત્રનો ઉપયોગ કરો.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 53)

 

Question 1. H, D અને T દરેક સંશા માટે તેમાં રહેલા અવપરમાણ્વીય કણો માટે યોગ્ય કોષ્ટક બનાવો.
Answer:

In simple words: હાઇડ્રોજન, ડ્યુટેરિયમ અને ટ્રિટિયમ એ હાઇડ્રોજનના ત્રણ જુદા જુદા પ્રકારો છે. ત્રણેયમાં 1 પ્રોટોન અને 1 ઇલેક્ટ્રોન હોય છે. પરંતુ ન્યુટ્રોનની સંખ્યા હાઇડ્રોજનમાં 0, ડ્યુટેરિયમમાં 1 અને ટ્રિટિયમમાં 2 હોય છે.

Exam Tip: હાઇડ્રોજનના સમસ્થાનિકો (પ્રોટિયમ, ડ્યુટેરિયમ, ટ્રિટિયમ) માટે પ્રોટોન, ન્યુટ્રોન અને ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા યાદ રાખો. પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોન હંમેશા સમાન હોય છે, જ્યારે ન્યુટ્રોન અલગ અલગ હોય છે.

 

Question 2. સમસ્થાનિકો અને સમદળીયની કોઈ એક જોડની ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના લખો.
Answer:

In simple words: સમસ્થાનિકો માટે, કાર્બનના બંને પ્રકારોમાં ઇલેક્ટ્રોન રચના 2, 4 હોય છે કારણ કે પ્રોટોન સરખા હોય છે. સમદળીય માટે, નિયોનની ઇલેક્ટ્રોન રચના 2, 8 છે જ્યારે સોડિયમની 2, 8, 1 છે કારણ કે તેમના પ્રોટોન અલગ હોય છે.

Exam Tip: સમસ્થાનિકોમાં પ્રોટોનની સંખ્યા સમાન હોવાથી ઇલેક્ટ્રોન રચના સમાન રહે છે. સમદળીયમાં પ્રોટોનની સંખ્યા અલગ હોવાથી ઇલેક્ટ્રોન રચના પણ અલગ હોય છે. આ ભેદ સ્પષ્ટ રીતે યાદ રાખો.

GSEB Class 9 Science પરમાણુનું બંધારણ Textbook Activities

પ્રવૃત્તિ 4.1 [પા.પુ. પાના નં.46]

 

હેતુ: પરમાણુ વિભાજ્ય છે અને વીજભારિત કણોનો બનેલો છે, તેનો અભ્યાસ કરવો.

 

Question 1. કોરા વાળમાં કાંસકો ફેરવો. શું હવે કાંસકો કાગળના નાના નાના ટુકડાઓને આકર્ષિત કરે છે?
Answer: કાંસકો વીજભારિત બને છે. તે કાગળના નાના નાના ટુકડાઓને આકર્ષે છે.
In simple words: હા, જ્યારે કાંસકાને કોરા વાળમાં ઘસવામાં આવે છે, ત્યારે તે વીજળીવાળો બની જાય છે અને કાગળના નાના ટુકડાઓને ખેંચે છે.

Exam Tip: આ પ્રવૃત્તિ સ્થિર વીજળીનું ઉદાહરણ દર્શાવે છે. ઘર્ષણને કારણે કાંસકો વીજભારિત થાય છે અને વિરુદ્ધ વીજભારવાળા કાગળના ટુકડાઓને આકર્ષે છે.

 

Question 2. કાચના સળિયાને રેશમના કાપડ પર ઘસો અને ત્યારબાદ તે સળિયાને હવા ભરેલા ફુગ્ગાની નજીક લઈ જાઓ. શું થાય છે, તેનું અવલોકન કરો.
Answer: કાચનો સળિયો વીજભારિત બને છે અને હવા ભરેલા ફુગ્ગાને આકર્ષિત કરે છે.
નિષ્કર્ષ: બે ચોક્કસ પદાર્થોને (વસ્તુઓને) એકબીજા સાથે ઘસવાથી તેઓ વીજભારિત બને છે. આ વીજભાર પરમાણુમાંથી ઉદ્ભવે છે. તેથી કહી શકાય કે પરમાણુ વિભાજ્ય છે અને તે વીજભારિત કણોનો બનેલો છે.
In simple words: કાચના સળિયાને રેશમથી ઘસવાથી તે વીજળીવાળો બને છે. જ્યારે તેને ફુગ્ગા પાસે લાવો છો, ત્યારે ફુગ્ગાને ખેંચે છે. આ બતાવે છે કે પરમાણુમાં વીજળીવાળા કણો હોય છે અને પરમાણુને નાના ભાગોમાં વહેંચી શકાય છે.

Exam Tip: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ઘર્ષણ દ્વારા પદાર્થોને વીજભારિત કરી શકાય છે, અને આ વીજભાર પરમાણુમાં રહેલા વીજભારિત કણો (ઇલેક્ટ્રોન) ને કારણે હોય છે.

પ્રવૃત્તિ 4.2 [પા.પુ. પાના નં. 50]

 

Question 1. પ્રથમ અઢાર તત્ત્વોની ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના દર્શાવતો સ્થિર નમૂનો તૈયાર કરો.
Answer: પ્રથમ અઢાર તત્ત્વોની ઇલેક્ટ્રૉનીય રચના અને પરમાણુઓની સંરચના નીચેના કોષ્ટકમાં બતાવી છે:

In simple words: આ કોષ્ટક પ્રથમ 18 તત્વોના પરમાણુ ક્રમાંક, પ્રોટોન, ઇલેક્ટ્રોન, ન્યુટ્રોન, કક્ષામાં ઇલેક્ટ્રોન ગોઠવણી અને સંયોજકતા વિશે માહિતી આપે છે.

Exam Tip: આ કોષ્ટકને ધ્યાનથી જુઓ અને દરેક તત્વ માટે પરમાણુ ક્રમાંક, પ્રોટોન, ઇલેક્ટ્રોન અને ન્યુટ્રોનની સંખ્યા તેમજ ઇલેક્ટ્રોન રચના અને સંયોજકતા કેવી રીતે સંબંધિત છે તે સમજો. ખાસ કરીને પ્રથમ 20 તત્વો માટે આ માહિતી યાદ રાખવી ખૂબ જ ઉપયોગી છે.