Get the most accurate GSEB Solutions for Class 9 Science Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા here. Updated for the 2026-27 academic session, these solutions are based on the latest GSEB textbooks for Class 9 Science. Our expert-created answers for Class 9 Science are available for free download in PDF format.
Detailed Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા GSEB Solutions for Class 9 Science
For Class 9 students, solving GSEB textbook questions is the most effective way to build a strong conceptual foundation. Our Class 9 Science solutions follow a detailed, step-by-step approach to ensure you understand the logic behind every answer. Practicing these Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા solutions will improve your exam performance.
Class 9 Science Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા GSEB Solutions PDF
Exercise Questions
Question 1. પાક-ઉત્પાદનની એક રીતનું વર્ણન કરો, જેમાં વધારે ઉત્પાદન પ્રાપ્ત થઈ શકતું હોય.
Answer: એક રીત કે જે ઉચ્ચ ઉત્પાદન આપી શકે છે તે સંકરણ દ્વારા સંકર જાતો ઉછેરવાની છે. સંકરણ એટલે એક જ જાતિની બે જાતો વચ્ચે પ્રજનન કરાવવું, જેમાં બંને જાતોમાં ઉચ્ચ પસંદગીનાં લક્ષણો હોય. સંકરણથી મળતી સંકર જાતમાં બંને માતા-પિતાનાં સારા લક્ષણો આનુવંશિક રીતે જોવા મળે છે. સંકર જાતોમાં ઉચ્ચ રોગ પ્રતિકારક શક્તિ, સુધારેલી ગુણવત્તા, ઝડપી વૃદ્ધિ અને વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા જેવા ગુણો હોય છે. આવી સંકર અથવા સુધારેલી જાતો ઉગાડવાથી વધુ ઉત્પાદન મળે છે.
In simple words: એક રસ્તો જે વધુ પાક આપે છે તે સંકરણ છે. સંકરણ એટલે સારી ગુણવત્તાવાળી બે જાતોને જોડીને નવી જાત બનાવવી. આ નવી જાતમાં બંને જાતના સારા ગુણધર્મો આવે છે, જેનાથી વધુ અને સારી ગુણવત્તાવાળો પાક મળે છે.
Exam Tip: જ્યારે પાક ઉત્પાદનની રીત વિશે પૂછવામાં આવે, ત્યારે સંકરણની પ્રક્રિયા, તેના ફાયદા અને મળતા લક્ષણો વિગતવાર સમજાવવા.
Question 2. ખેતરોમાં જૈવિક ખાતર અને ખાતરનો ઉપયોગ શા માટે કરાય છે?
Answer: ખેતરોમાં જૈવિક ખાતર અને રાસાયણિક ખાતરનો ઉપયોગ જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા, જમીનમાં ખનીજ પોષક તત્ત્વો ઉમેરવા, અને છોડની સારી વૃદ્ધિ (જેમ કે પાંદડાં, શાખાઓ અને ફૂલો) દ્વારા સ્વસ્થ છોડ મેળવવા માટે કરવામાં આવે છે. આનાથી વધુ પાક પણ મળે છે.
In simple words: ખેતરોમાં ખાતરનો ઉપયોગ જમીનને સારી રાખવા, પોષક તત્ત્વો ઉમેરવા, અને છોડને સ્વસ્થ રાખીને વધુ પાક મેળવવા માટે થાય છે.
Exam Tip: જૈવિક અને રાસાયણિક ખાતર બંનેનો મુખ્ય હેતુ જમીનની ફળદ્રુપતા અને પાક ઉત્પાદન વધારવાનો છે.
Question 3. આંતરપાક કે આંતરખેડ અને પાકની ફેરબદલીથી શો લાભ થાય છે?
Answer:
આંતરપાક કે આંતરખેડના લાભઃ
• પોષક દ્રવ્યોનો વધુ સારી રીતે ઉપયોગ થઈ શકે છે.
• મજૂરી અને સમયનો બચાવ થાય છે.
• રોગો અથવા રોગકારકોને એક જ પાકની બધી વનસ્પતિઓમાં ફેલાતા અટકાવી શકાય છે.
• બંને પાકથી સારું ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે.
પાક-ફેરબદલીના લાભઃ
• જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે.
• જમીનના રાસાયણિક સ્વરૂપમાં થતો ફેરફાર અટકાવે છે.
• એક જ વર્ષમાં બે અથવા ત્રણ પાક દ્વારા સારું ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે.
• જમીનમાં ચોક્કસ પોષક દ્રવ્યને ઓછું થઈ જતું અટકાવે છે.
In simple words: આંતરપાક અને પાકની ફેરબદલી બંનેથી ખેડૂતોને ફાયદો થાય છે. આંતરપાકથી પોષક તત્ત્વોનો સારો ઉપયોગ થાય, સમય બચે અને રોગ ફેલાતો અટકે. પાકની ફેરબદલીથી જમીન વધુ ફળદ્રુપ બને, રાસાયણિક ફેરફારો અટકે અને વધુ પાક મળે.
Exam Tip: આંતરપાક અને પાક-ફેરબદલી બંને પાક વ્યવસ્થાપનની મહત્વની પદ્ધતિઓ છે જે પાકની ગુણવત્તા અને જમીનના સ્વાસ્થ્યને સુધારે છે. તેમના ફાયદાઓને સ્પષ્ટપણે અલગ કરવા.
Question 4. જનીનિક ફેરબદલી શું છે? ખેતીમાં વપરાતી પ્રણાલીઓમાં તે કેવી રીતે ઉપયોગી છે?
Answer: જનીનિક ફેરબદલી એટલે કૃષિપાકની જાતમાં ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતા જનીનો ઉમેરવાની પદ્ધતિ. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, સજીવમાં ઇચ્છિત લક્ષણોવાળા જનીન ઉમેરીને તેના મૂળભૂત જનીનબંધારણમાં ફેરફાર કરવાની પ્રક્રિયાને જનીનિક ફેરબદલી કહેવાય છે. ખેતીમાં વપરાતી પ્રણાલીઓમાં જનીનિક ફેરબદલી દ્વારા જનીનિક રૂપાંતરિત પાકો (GMCs) મેળવાય છે. આ પાકો સારી ગુણવત્તા, વહેલો અને ટૂંકો પાકવાની અવધિ, પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ સામે સારી અનુકૂળતા અને વધુ ઉત્પાદકતા જેવા ગુણધર્મો માટે ઉપયોગી છે.
In simple words: જનીનિક ફેરબદલી એટલે પાકમાં સારા ગુણધર્મો ઉમેરવા માટે તેના જનીનો બદલવા. ખેતીમાં, આનાથી એવા પાકો બને છે જે વધુ સારા, ઝડપથી ઉગે, ખરાબ વાતાવરણ સહન કરી શકે અને વધુ પાક આપે.
Exam Tip: જનીનિક ફેરબદલીની વ્યાખ્યા અને ખેતીમાં તેના વ્યવહારિક ઉપયોગોને સ્પષ્ટપણે સમજાવો.
Question 5. ભંડારગૃહો(ગોદામો)માં અનાજને નુકસાન કેવી રીતે થાય છે?
Answer: ભંડારગૃહો (ગોદામો)માં અનાજને જૈવિક કારકો જેવા કે ફૂગ, ઇતરડી, બૅક્ટેરિયા અને ઉંદર તેમજ અજૈવિક કારકો જેવા કે તાપમાન અને ભેજના અયોગ્ય પ્રમાણથી નુકસાન થાય છે. આ પરિબળો સંગ્રહ કરેલા અનાજની ગુણવત્તા, વજન, અને દાણા (બીજ)ની અંકુરણ ક્ષમતામાં ઘટાડો લાવે છે.
In simple words: ગોદામોમાં અનાજને ફૂગ, કીડા, બેક્ટેરિયા, ઉંદર અને ખોટા તાપમાન કે ભેજથી નુકસાન થાય છે. આનાથી અનાજની ગુણવત્તા, વજન અને ઉગવાની શક્તિ ઓછી થાય છે.
Exam Tip: અનાજના નુકસાન માટે જવાબદાર જૈવિક અને અજૈવિક બંને પરિબળોને સૂચિબદ્ધ કરવા અને તેમની અસરો સમજાવવી.
Question 6. ખેડૂતો માટે પશુપાલન-પ્રણાલીઓ કેવી રીતે લાભદાયક છે?
Answer: ખેડૂતો માટે પશુપાલન-પ્રણાલીઓ નીચેની રીતે ફાયદાકારક છે:
• પાલતુ પ્રાણીઓની સંતતિઓની સુધારેલી જાતો મેળવી શકાય છે.
• દૂધ, ઇંડાં, માંસ, માછલી અને મધનું ઉત્પાદન વધુ મેળવાય છે.
• પાલતુ પ્રાણીઓના રહેઠાણ, ખોરાક અને સ્વાસ્થ્યની સંભાળનું વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવે છે.
• આ બાબતો ખેડૂતોને તેમની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: પશુપાલનથી ખેડૂતોને સારી જાતના પ્રાણીઓ મળે છે. દૂધ, ઇંડાં, માંસ અને મધ જેવી વસ્તુઓ વધુ બને છે. પ્રાણીઓની સારી સંભાળ રાખી શકાય છે, જેનાથી ખેડૂતો વધુ પૈસા કમાઈ શકે છે.
Exam Tip: પશુપાલનના મુખ્ય ફાયદાઓ જેમ કે જાતિ સુધારણા, ઉત્પાદન વૃદ્ધિ અને આર્થિક લાભો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.
Question 7. પશુપાલનથી શું લાભ થાય છે?
Answer: પશુપાલનથી નીચેના ફાયદાઓ થાય છે:
• દૂધાળાં પ્રાણીઓની દૂધ આપવાની અવધિ વધારીને દૂધનું ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા વધારી શકાય છે.
• ખેતી ઉપયોગી (હળ ચલાવવા, સિંચાઈ, ભારવહન) કાર્ય માટેનાં પશુઓની સારી ઓલાદો મેળવી શકાય છે.
• સારી ગુણવત્તા ધરાવતા માંસનું ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે.
In simple words: પશુપાલન દૂધનું ઉત્પાદન વધારે છે અને સારી જાતિના પ્રાણીઓ આપે છે. ખેતીના કામો માટે સારા પશુઓ મળે છે અને માંસ પણ સારી ગુણવત્તાનું મળે છે.
Exam Tip: પશુપાલન દૂધ, ખેતીના કાર્યો અને માંસ ઉત્પાદનમાં કેવી રીતે મદદ કરે છે તે સમજાવો.
Question 8. મરઘાંપાલન, મત્સ્ય ઉછેર અને મધમાખી-ઉછેરમાં ઉત્પાદન વધારવા માટે શું સમાનતાઓ છે?
Answer: મરઘાંપાલન, મત્સ્ય-ઉછેર અને મધમાખી-ઉછેરમાં ઉત્પાદન વધારવા માટે જાતોમાં સુધારણા, વસવાટ, આહાર, સ્વચ્છતા અને રોગોનું નિયંત્રણ વગેરે સમાનતાઓ જોવા મળે છે.
In simple words: મરઘાં, માછલી અને મધમાખી ઉછેરમાં વધુ ઉત્પાદન મેળવવા માટે સારી જાતિઓ પસંદ કરવી, યોગ્ય જગ્યા આપવી, સારો ખોરાક આપવો, સ્વચ્છતા રાખવી અને રોગોને કાબૂમાં રાખવા જેવી બાબતો સમાન છે.
Exam Tip: આ ત્રણેય પ્રવૃત્તિઓમાં ઉત્પાદન વધારવા માટેના સામાન્ય વ્યવસ્થાપન પાસાંઓને યાદ રાખવા.
Question 9. પ્રગ્રહણ મત્સ્ય-ઉછેર, મેરિકલ્ચર (દરિયાઈ મત્સ્ય-ઉછેર) અને જલ-સંવર્ધનમાં શું તફાવત છે? [3 ગુણ)
Answer:
| પ્રગ્રહણ મત્સ્ય-ઉછેર (Capture Fishing) | મેરિકલ્ચર (દરિયાઈ મત્સ્ય-ઉછેર) (Mariculture) | જલ-સંવર્ધન (Aquaculture) |
|---|---|---|
| આ પ્રાકૃતિક સ્રોતો જેવા કે નદી, સરોવર અને દરિયામાંથી માછલીઓને પકડવાની પ્રવૃત્તિ છે. | આ આર્થિક રીતે મહત્વ ધરાવતી દરિયાઈ મીનપક્ષયુક્ત માછલીઓ (જેમ કે મુલેટ, ભેટકી, પર્લસ્પોટ) અને કવચીય પ્રાણીઓ (જેમ કે જિંગા, મુસ્સલ, ઓઈસ્ટર)નું દરિયાઈ પાણીમાં સંવર્ધન કરવાની પદ્ધતિ છે. | આ માછલીઓનું મીઠા પાણીના સ્ત્રોતો અને ખારા પાણીના સ્ત્રોતો બંને જગ્યાએ સંવર્ધન કરવાની પ્રક્રિયા છે. |
In simple words: પ્રગ્રહણ મત્સ્ય-ઉછેર એટલે નદી, તળાવ કે દરિયામાંથી સીધી માછલી પકડવી. મેરિકલ્ચર એટલે દરિયાઈ જીવોને દરિયામાં ઉછેરવા. જ્યારે જલ-સંવર્ધન એટલે માછલીઓ કે જળચરોને મીઠા અને ખારા બંને પાણીમાં ઉછેરવા.
Exam Tip: ત્રણેય પદ્ધતિઓના મુખ્ય તફાવતો, ખાસ કરીને તેઓ જ્યાંથી માછલીઓ મેળવે છે અને તેમની પ્રક્રિયાઓ, પર ભાર મૂકો.
GSEB Class 9 Science Chapter Of Improvement Intext Questions And Answers
Intext Questions [Page No. 204]
Question 1. આપણને અનાજ (ધાન્ય), દાળ (કઠોળ) અને ફળો, શાકભાજીમાંથી શું મળે છે?
Answer: આપણને અનાજ (ધાન્ય)માંથી કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ, દાળ (કઠોળ)માંથી પ્રોટીન, અને ફળો તેમજ શાકભાજીમાંથી વિટામિન્સ અને ખનીજ ક્ષારો મળે છે. કેટલાક પ્રમાણમાં પ્રોટીન અને કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ પણ ફળો અને શાકભાજીમાંથી મળે છે.
In simple words: અનાજમાંથી કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ મળે. દાળમાંથી પ્રોટીન મળે. ફળો અને શાકભાજીમાંથી વિટામિન્સ અને ખનીજ મળે.
Exam Tip: દરેક ખાદ્ય જૂથમાંથી મળતા મુખ્ય પોષક તત્ત્વોને યાદ રાખવા.
Intext Questions [Page No. 205]
Question 1. જૈવિક અને અજૈવિક પરિબળો કેવી રીતે પાક ઉત્પાદનને નુકસાન પહોંચાડે છે?
Answer: જૈવિક પરિબળો જેમ કે રોગો, કીટકો અને કૃમિઓ પાક ઉત્પાદનને નુકસાન પહોંચાડે છે. અજૈવિક પરિબળો જેમ કે ગરમી, ઠંડી, હિમપાત, વધુ પડતું પાણી, ક્ષારતા અને અનાવૃષ્ટિ દ્વારા બીજની અંકુરણ ક્ષમતામાં ઘટાડો, પાકના વજનમાં ઘટાડો, વિઘટન, દાણાના કદમાં ઘટાડો અને છોડ સુકાઈ જવા જેવી સમસ્યાઓ થાય છે. આ બધી બાબતો પાક ઉત્પાદનને હાનિ પહોંચાડે છે.
In simple words: જીવંત વસ્તુઓ જેવી કે રોગો અને કીડા પાકને બગાડે છે. નિર્જીવ વસ્તુઓ જેવી કે ગરમી, ઠંડી, અને વધુ પાણી પાકને સુકવી દે, બીજને ઉગવા ન દે, અને વજન ઘટાડે, જેનાથી પાકને નુકસાન થાય છે.
Exam Tip: જૈવિક અને અજૈવિક પરિબળોના ઉદાહરણો સાથે પાક પર તેમની ચોક્કસ અસરોનું વર્ણન કરો.
Question 2. પાક-સુધારણા માટે ઐચ્છિક કૃષિકીય વૈજ્ઞાનિક લાક્ષણિકતાઓ કઈ છે?
Answer: ઘાસચારાના પાક માટે લાંબી અને વધુ શાખાઓ, જ્યારે અનાજ માટે વામન છોડ એ પાક-સુધારણા માટે ઇચ્છિત કૃષિકીય વૈજ્ઞાનિક લાક્ષણિકતાઓ છે.
In simple words: પાકને સુધારવા માટે, ઘાસચારાના પાક લાંબા અને વધુ ડાળીઓવાળા હોવા જોઈએ, જ્યારે અનાજના પાક નાના (વામન) કદના હોવા જોઈએ.
Exam Tip: પાકના પ્રકારને આધારે ઇચ્છિત લાક્ષણિકતાઓ કેવી રીતે બદલાય છે તે સમજાવો.
Intext Questions [Page No. 206]
Question 1. બૃહદ્ કે ગુરુ પોષક તત્ત્વ કયાં છે? અને તેમને ગુરુ પોષક તત્ત્વ કેમ કહે છે? [1 ગુણ)
Answer: બૃહદ્ કે ગુરુ પોષક તત્ત્વો છે: નાઇટ્રોજન, પોટેશિયમ, કૅલ્શિયમ, ફૉસ્ફરસ, મૅગ્નેશિયમ અને સલ્ફર. તેઓને ગુરુ પોષક તત્ત્વો કહેવાય છે, કારણ કે વનસ્પતિને આ પોષક તત્ત્વો વધુ માત્રામાં જરૂરી હોય છે.
In simple words: નાઇટ્રોજન, પોટેશિયમ, કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસ, મેગ્નેશિયમ અને સલ્ફર જેવા પોષક તત્ત્વોને ગુરુ પોષક તત્ત્વો કહેવાય છે. તેમને ગુરુ પોષક તત્ત્વો કહેવાનું કારણ એ છે કે છોડને તેમની વધુ જરૂર હોય છે.
Exam Tip: ગુરુ પોષક તત્ત્વોના નામ યાદ રાખો અને છોડ માટે તેમની વધુ માત્રાની જરૂરિયાત સમજાવો.
Question 2. વનસ્પતિઓ તેઓનું પોષણ કેવી રીતે કરે છે?
Answer: વનસ્પતિઓ હવા, પાણી અને જમીનમાંથી પોષક તત્ત્વોનું શોષણ કરીને પોષણ મેળવે છે. વનસ્પતિની વૃદ્ધિ માટે જરૂરી 16 પોષક તત્ત્વોમાંથી કાર્બન અને ઑક્સિજન હવામાંથી, હાઇડ્રોજન પાણીમાંથી અને બાકીના 13 પોષક તત્ત્વો જમીનમાંથી પ્રાપ્ત કરે છે.
In simple words: છોડ હવા, પાણી અને જમીનમાંથી પોષણ મેળવે છે. તેમને ઉગવા માટે 16 પોષક તત્ત્વો જોઈએ. કાર્બન અને ઓક્સિજન હવામાંથી મળે, હાઇડ્રોજન પાણીમાંથી મળે, અને બીજા 13 પોષક તત્ત્વો જમીનમાંથી મળે છે.
Exam Tip: છોડ દ્વારા પોષક તત્ત્વો મેળવવાના મુખ્ય સ્રોતો (હવા, પાણી, જમીન) અને દરેકમાંથી મળતા તત્ત્વોને યાદ રાખો.
Intext Questions [Page No. 207]
Question 1. જમીનની ફળદ્રુપતાને જાળવી રાખવા માટે સેન્દ્રિય ખાતર અને ખાતરના ઉપયોગની તુલના કરો.
Answer: જમીનની ફળદ્રુપતાને જાળવી રાખવા માટે સેન્દ્રિય ખાતર અને ખાતરના ઉપયોગની તુલના નીચે મુજબ છે:
| સેન્દ્રિય ખાતર (Organic Manure) | ખાતર (Fertilizer) |
|---|---|
| 1. તે જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો અને ખનીજ પોષક તત્ત્વો ઉમેરે છે. | 1. તે જમીનમાં માત્ર ખનીજ પોષક તત્ત્વો ઉમેરે છે. |
| 2. તેના ઉપયોગથી જમીનમાં સૂક્ષ્મ જીવો અને અળસિયાંને ખોરાક મળે છે. | 2. તેના ઉપયોગથી જમીનના સૂક્ષ્મ જીવો અને અળસિયાંને નુકસાન થાય છે. |
| 3. તે જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો ઉમેરી ફળદ્રુપતા વધારે છે. | 3. તેનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટાડે છે. |
| 4. તે રેતાળ જમીનની જલસંગ્રહ-ક્ષમતા વધારે છે અને ચીકણી (કાંપ) જમીનમાં પાણી એકત્ર થતું રોકે છે. | 4. તે પાણીમાં ઓગળીને પાણી સાથે વહી જાય છે અને જલ-પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. |
| 5. તે જમીનોનો ભેજ જાળવી રાખી, જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે. | 5. તે જમીનને સૂકી બનાવે છે અને જમીનનું ધોવાણ ઝડપી બને છે. |
In simple words: સેન્દ્રિય ખાતર જમીનમાં સારા પદાર્થો અને પોષક તત્ત્વો ઉમેરીને તેને ફળદ્રુપ બનાવે છે, નાના જીવોને મદદ કરે છે, પાણી પકડી રાખે છે અને જમીનને ધોવાતી અટકાવે છે. જ્યારે રાસાયણિક ખાતર માત્ર પોષક તત્ત્વો આપે છે, જે વધુ વપરાય તો જમીનને નુકસાન પહોંચાડે છે અને પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
Exam Tip: સેન્દ્રિય ખાતર અને રાસાયણિક ખાતર વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો, ખાસ કરીને જમીન પર તેમની લાંબા ગાળાની અસરો પર ધ્યાન આપો.
Intext Questions [Page No. 208]
Question 1. નીચે આપેલ પૈકી કઈ પરિસ્થિતિમાં સૌથી વધારે લાભ થશે? કેમ? [1 ગુણ)
(a) ખેડૂત ઉચ્ચ કક્ષાનાં બીજનો ઉપયોગ કરે, સિંચાઈ ન કરે અથવા ખાતરનો ઉપયોગ કરતો નથી.
(b) ખેડૂત સામાન્ય બીજનો ઉપયોગ કરે છે, સિંચાઈ કરે છે અને ખાતરનો પણ ઉપયોગ કરે છે.
(c) ખેડૂત સારી જાતનાં બીજનો ઉપયોગ કરે છે, સિંચાઈ કરે છે, ખાતરનો ઉપયોગ કરે છે અને પાક-સુરક્ષાની પદ્ધતિઓ પણ અપનાવે છે.
Answer: (c) ખેડૂત સારી જાતનાં બીજનો ઉપયોગ કરે છે, સિંચાઈ કરે છે, ખાતરનો ઉપયોગ કરે છે અને પાક-સુરક્ષાની પદ્ધતિઓ પણ અપનાવે છે.
કારણ કે, સારી જાતનાં બીજ સિંચાઈમાં મળતા પાણી અને ખાતરમાંથી મળતાં પોષક દ્રવ્યો મેળવીને ઝડપથી અંકુરણ પામે છે. આનાથી સ્વસ્થ વૃદ્ધિ અને વિકાસ ધરાવતો પાક મળે છે. પાક-સુરક્ષાની પદ્ધતિઓથી પાકને થતું નુકસાન રોકી શકાય છે, જેનાથી વધુ ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે. આમ, પરિસ્થિતિ (c)માં સૌથી વધુ લાભ થશે.
In simple words: વિકલ્પ (c) સૌથી વધુ ફાયદાકારક છે કારણ કે ખેડૂત સારા બીજ વાપરે છે, પાણી અને ખાતર આપે છે, અને પાકને જીવાતોથી બચાવે છે. આનાથી પાક સારો ઉગે છે અને વધુ પાક મળે છે.
Exam Tip: પાક ઉત્પાદન વધારવા માટે સારી જાતના બીજ, સિંચાઈ, ખાતર અને પાક સંરક્ષણ જેવી સંકલિત પદ્ધતિઓનું મહત્વ સમજાવો.
Intext Questions [Page No. 209]
Question 1. પાકની સુરક્ષા માટે નિરોધક કે જંતુવિરોધી પદ્ધતિઓ અને જૈવ-નિયંત્રણ શા માટે સારું સમજવામાં માનવામાં) આવે છે?
Answer: પાકની સુરક્ષા માટે નિરોધક કે જંતુવિરોધી પદ્ધતિઓ અને જૈવ-નિયંત્રણને સારું માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે પર્યાવરણ માટે સલામત છે. તે અન્ય સજીવ સ્વરૂપો માટે બિનહાનિકારક છે, જમીનની ગુણવત્તાને અસર કરતું નથી, અને ચોક્કસ લક્ષ્ય (જંતુ) પર અસર કરે છે.
In simple words: પાકને બચાવવા માટે નિરોધક પદ્ધતિઓ અને જૈવ-નિયંત્રણ સારા છે. કારણ કે, તે પર્યાવરણને નુકસાન કરતું નથી, બીજા જીવોને અસર કરતું નથી, જમીનને સારી રાખે છે અને ફક્ત નુકસાન કરતા જંતુઓને જ નિયંત્રિત કરે છે.
Exam Tip: પર્યાવરણ પર સકારાત્મક અસરો અને લક્ષ્ય-વિશિષ્ટ કાર્યક્ષમતાને કારણે જૈવ-નિયંત્રણની પદ્ધતિઓના ફાયદાઓ પર ભાર મૂકો.
Question 2. સંગ્રહની પ્રક્રિયા દરમિયાન કયા કારકો અનાજને થત નુકસાન માટે જવાબદાર ગણવામાં આવે છે
Answer: ભંડારગૃહોમાં અનાજને જૈવિક કારકો જેવા કે ફૂગ, ઇતરડી, બૅક્ટેરિયા, ઉંદર, કીટકો અને કૃમિઓ તેમજ અજૈવિક કારકો જેવા કે તાપમાન, ભેજ, ગરમી, ઠંડી, હિમપાત, વધુ પડતું પાણી, ક્ષારતા અને અનાવૃષ્ટિ દ્વારા નુકસાન થાય છે. આ પરિબળો અનાજની ગુણવત્તા, વજન, અને બીજની અંકુરણ ક્ષમતામાં ઘટાડો લાવે છે.
In simple words: સંગ્રહ કરતી વખતે, અનાજને ફૂગ, કીડા, બેક્ટેરિયા અને ઉંદર જેવા જીવોથી નુકસાન થાય છે. ઉપરાંત, ખોટા તાપમાન, વધુ ભેજ, ઠંડી, પાણી અને સૂકાપણું જેવી કુદરતી વસ્તુઓ પણ અનાજની ગુણવત્તા બગાડે છે.
Exam Tip: સંગ્રહિત અનાજના નુકસાન માટે જવાબદાર જૈવિક અને અજૈવિક પરિબળો બંનેને સ્પષ્ટપણે ઓળખો અને તેમની અસરો સમજાવો.
Intext Questions [Page No. 210]
Question 1. પશુઓની જાતમાં સુધારણા કરવા માટે સામાન્ય રીતે કઈ રીતનો ઉપયોગ કરાય છે? અને શા માટે?
Answer: પશુઓની જાતમાં સુધારણા કરવા માટે સામાન્ય રીતે સંકરણ રીતનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કારણ કે, સંકરણ માટે ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી દેશી જાત સાથે વધુ ઉત્પાદન ધરાવતી વિદેશી જાત પસંદ કરાય છે, જેનાથી નવી સંતતિમાં બંને માતા-પિતાનાં ઇચ્છિત લક્ષણો મળે છે અને સુધારેલી જાત પ્રાપ્ત થાય છે.
In simple words: પશુઓની જાત સુધારવા માટે સામાન્ય રીતે સંકરણ પદ્ધતિ વપરાય છે. આ પદ્ધતિમાં, સારી ગુણવત્તાવાળી દેશી જાતને વધુ ઉત્પાદન આપતી વિદેશી જાત સાથે જોડીને એવી નવી જાત બનાવાય છે જેમાં બંનેના સારા ગુણધર્મો હોય.
Exam Tip: પશુઓની જાતિ સુધારણા માટે સંકરણની પ્રક્રિયા અને તેના દ્વારા મેળવવામાં આવતા ફાયદાકારક લક્ષણોને સમજાવો.
Intext Questions [Page No. 211]
Question 1. નીચે આપેલા વિધાનનું વિવેચન કરો “એ રસપ્રદ છે કે ભારતમાં મરઘાં, ઓછા રેસાના ખાદ્ય પદાર્થને ઊંચી પોષકતાવાળા પ્રોટીન આહારમાં પરિવર્તન કરવા માટે સૌથી વધારે સક્ષમ છે. (જે માનવ ખાદ્ય પદાર્થ તરીકે અયોગ્ય છે.)”
Answer: મરઘાંપાલનનો મુખ્ય હેતુ ઇંડાં તેમજ મરઘાંના માંસનું ઉત્પાદન વધારવાનો છે. ખેત-ઉત્પાદનની આડપેદાશ તરીકે પ્રાપ્ત થતો સસ્તો, ઓછા રેસાવાળો આહાર મરઘાં માટે યોગ્ય ખાદ્ય પદાર્થ છે, પરંતુ તે મનુષ્ય માટે અયોગ્ય છે. આ ઓછા રેસાવાળા આહારનો ઉપયોગ કરીને મરઘાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું માંસ તેમજ ઇંડાં સાથે પીંછાં અને પોષક દ્રવ્યોયુક્ત ખાતર ઉત્પન્ન કરે છે. આમ, ઓછા રેસાવાળા ખાદ્ય પદાર્થ જે માનવ માટે અયોગ્ય છે, તેને ઉચ્ચ પોષકતાવાળા પ્રોટીન આહાર (ઇંડાં)માં પરિવર્તન કરવા માટે મરઘાં સૌથી વધુ સક્ષમ છે.
In simple words: ભારતમાં મરઘાં એવા ખોરાકને પ્રોટીનવાળા ખોરાકમાં બદલવામાં ખૂબ સારા છે જે માણસો ખાઈ શકતા નથી. તેઓ ઓછી ફાઇબરવાળા ખોરાકને ઇંડાં અને માંસમાં ફેરવે છે, જે માણસો માટે ખૂબ પૌષ્ટિક છે.
Exam Tip: મરઘાં દ્વારા નિમ્ન-ગુણવત્તાવાળા આહારને ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા પ્રોટીનમાં રૂપાંતરિત કરવાની અનન્ય ક્ષમતા પર ભાર મૂકો.
Question 2. પશુપાલન અને મરઘાંપાલનની પ્રબંધન પ્રણાલીમાં શું સમાનતા છે?
Answer: પશુપાલન અને મરઘાંપાલનની પ્રબંધન પ્રણાલીમાં નીચેની બાબતોમાં સમાનતા જોવા મળે છે:
• નિવાસ: ડેરી પશુઓ અને મરઘાઓ માટે સ્વચ્છ, હવાઉજાસયુક્ત અને જંતુ રહિત નિવાસસ્થાન જરૂરી છે.
• આહાર: સારી ગુણવત્તાયુક્ત પ્રાણી-ઉત્પાદન માટે પશુઓ અને મરઘાંને સંતુલિત પોષણક્ષમ આહાર જરૂરી છે.
• સ્વાસ્થ્ય: ડેરી પશુઓ અને મરઘાંને વાયરસ, બૅક્ટેરિયા, ફૂગ વગેરે રોગકારકો સામે રક્ષણ આપીને સ્વાસ્થ્ય જાળવણી જરૂરી છે.
In simple words: પશુપાલન અને મરઘાંપાલન બંનેમાં પ્રાણીઓ માટે સ્વચ્છ અને હવાવાળી જગ્યા જોઈએ. તેમને સારો, પૌષ્ટિક ખોરાક આપવો પડે. ઉપરાંત, તેમને રોગોથી બચાવવા અને સ્વસ્થ રાખવા પણ જરૂરી છે.
Exam Tip: પશુપાલન અને મરઘાંપાલન બંનેમાં નિવાસસ્થાન, આહાર અને સ્વાસ્થ્ય સંભાળ જેવા સમાન વ્યવસ્થાપન પાસાંઓને યાદ રાખો.
Question 3. બ્રોઇલર અને ઇંડાં આપવાવાળી (લેયર) મરઘીઓમાં શું ભેદ હોય છે? તેમનાં પ્રબંધનના ભેદને પણ સ્પષ્ટ કરો.
Answer: માંસ-ઉત્પાદન માટેની બ્રોઇલર મરઘી કરતાં ઇંડાંઉત્પાદનવાળી લેયર મરઘી કદમાં નાની હોય છે. બ્રોઇલરના નિવાસ, પોષણ અને પર્યાવરણીય જરૂરિયાતો લેયર મરઘીઓથી કેટલાક અંશે અલગ હોય છે.
In simple words: બ્રોઇલર મરઘીઓ માંસ માટે ઉછેરવામાં આવે છે અને લેયર મરઘીઓ ઇંડાં માટે હોય છે. લેયર મરઘીઓ કદમાં નાની હોય છે. બ્રોઇલરને રહેવા, ખાવા અને વાતાવરણની અલગ જરૂરિયાત હોય છે.
Exam Tip: બ્રોઇલર અને લેયર મરઘીઓ વચ્ચેના કદ, હેતુ અને વ્યવસ્થાપન જરૂરિયાતોના તફાવતોને સ્પષ્ટપણે ઓળખો.
Intext Questions [Page No. 213]
Question 1. માછલીઓ કેવી રીતે મેળવાય છે?
Answer: માછલીઓ બે રીતે મેળવાય છે:
• પ્રાકૃતિક સ્રોતમાંથી માછલી પકડીને.
• સંવર્ધન (ઉછેર) કરીને મેળવી શકાય છે.
In simple words: માછલીઓ કુદરતી જગ્યાઓમાંથી પકડીને અથવા તેમને ઉછેરીને મેળવી શકાય છે.
Exam Tip: માછલી મેળવવાના બે મુખ્ય માર્ગો-પકડવા અને ઉછેરવા-ને યાદ રાખો.
Question 2. મિશ્ર મત્સ્ય-સંવર્ધનના શું લાભ છે?
Answer: મિશ્ર મત્સ્ય-સંવર્ધનના લાભો નીચે મુજબ છે:
• તળાવના પ્રત્યેક ભાગમાં આવેલા આહારનો ઉપયોગ થાય છે.
• એકસાથે એક જ તળાવમાં 5 અથવા 6 મત્સ્ય જાતોનું સંવર્ધન કરી શકાય છે.
• આહાર માટે સ્પર્ધા ન હોવાથી માછલીના ઉત્પાદનમાં વધારો થાય છે.
In simple words: મિશ્ર મત્સ્ય-સંવર્ધનથી તળાવમાંના બધા ખોરાકનો ઉપયોગ થાય છે. એક જ તળાવમાં ઘણી જાતની માછલીઓ ઉછેરી શકાય છે, અને ખોરાક માટે કોઈ લડાઈ ન હોવાથી માછલીઓ વધુ સારી રીતે ઉગે છે.
Exam Tip: મિશ્ર મત્સ્ય-સંવર્ધનમાં વિવિધ જાતિઓ કેવી રીતે સહજીવન જીવીને સંસાધનોનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરે છે તે સમજાવો.
Question 3. મધ-ઉત્પાદન માટે યોગ્ય મધમાખીમાં કયાં ઐચ્છિક લક્ષણો હોય છે?
Answer: મધ-ઉત્પાદન માટે યોગ્ય મધમાખીમાં ઝડપી પ્રજનન, નિર્ધારિત મધપૂડામાં લાંબા સમય સુધી રહેવું, મધ એકત્રિત કરવાની વધુ ક્ષમતા અને ઓછા ડંખ મારે વગેરે ઇચ્છિત લક્ષણો હોય છે.
In simple words: મધ ઉત્પાદન માટે, મધમાખીઓ ઝડપથી પ્રજનન કરવી જોઈએ, લાંબા સમય સુધી એક જગ્યાએ રહેવી જોઈએ, વધુ મધ ભેગું કરવાની શક્તિ ધરાવતી હોવી જોઈએ અને ઓછો ડંખ મારતી હોવી જોઈએ.
Exam Tip: મધમાખી ઉછેર માટે પસંદગીની મધમાખી જાતિમાં ઇચ્છિત લક્ષણોને યાદ રાખો.
Question 4. ચરાણ (ચારાગાહ) શું છે અને તે મધ-ઉત્પાદનની સાથે કેવી રીતે સંબંધિત છે?
Answer: ચરાણ (ચારાગાહ) એટલે એવા ફૂલો (પુષ્પો) કે જે મધમાખીઓને મધુરસ અને પરાગ એકત્રિત કરવા માટે ઉપલબ્ધ હોય છે. પુષ્પોની જાતો અને તેમાંથી મળતા ખોરાક (મધુરસ અને પરાગ) પર મધના સ્વાદ અને મધની ગુણવત્તા સંબંધિત હોય છે.
In simple words: ચરાણ એટલે એવા ફૂલો જ્યાંથી મધમાખીઓ મધુરસ અને પરાગ ભેગા કરે છે. આ ફૂલોનો પ્રકાર અને તેમાંથી મળતો ખોરાક મધના સ્વાદ અને તેની ગુણવત્તા પર અસર કરે છે.
Exam Tip: ચરાણની વ્યાખ્યા અને તે મધની ગુણવત્તા અને સ્વાદને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે તે સ્પષ્ટપણે સમજાવો.
GSEB Class 9 Science Chapter Of Improvement Textbook Activities
Activity 15.1 [Page No. 209]
Question 1. જુલાઈ અથવા ઑગસ્ટના મહિનામાં નીંદણથી અસરગ્રસ્ત ખેતરનું અવલોકન કરો. ખેતરમાં આવેલા નીંદણ અને કીટકોની એક યાદી બનાવો.
Answer:
| નીંદણ (Weeds) | કીટકો (Insects) |
|---|---|
| 1. ગાજરઘાસ (Parthenium) | 1. તીડ (Grasshopper) |
| 2. યુફોર્નિયા હિરતા (Euphorbia hirta) | 2. ઉધઈ (Termites) |
| 3. રુએલિયા ટુબરોસા (Ruellia tuberosa) | 3. જીવડાં (Moths) |
| 4. બોરહેવિયા ડિક્યુસા (Boerhavia diffusa) | 4. લોકસ્ટ (Locust) |
In simple words: જુલાઈ-ઓગસ્ટમાં ખેતરમાં જોવા મળતા નીંદણ છે ગાજરઘાસ, યુફોર્નિયા હિરતા, રુએલિયા ટુબરોસા અને બોરહેવિયા ડિક્યુસા. ત્યાં જોવા મળતા કીડા છે તીડ, ઉધઈ, જીવડાં અને લોકસ્ટ.
Exam Tip: નીંદણ અને કીટકોના સ્થાનિક અને વૈજ્ઞાનિક નામો યાદ રાખો.
Activity 15.2 [Page No. 209]
Question 1. અનાજ, કઠોળ અને તેલીબિયાંનાં બીજ એકત્રિત કરી હર્બોરિયમ બનાવો તેમજ તેઓને કઈ ઋતુ ઉગાડી શકાય અને કાપણી કરી શકાય તે જણાવો.
Answer:
| અનાજ (Cereals) | આકૃતિ (Picture) | કઈ ઋતુમાં ઉગાડાય (Sowing Season) | કઈ ઋતુમાં કાપણી (Harvesting Season) |
|---|---|---|---|
| 1. મકાઈ | જૂન | ઑક્ટોબર | |
| 2. ઘઉં | નવેમ્બર | એપ્રિલ | |
| 3. ચોખા | જૂન-જુલાઈ | ઑક્ટોબર-નવેમ્બર | |
| 4. બાજરી | ડિસેમ્બર | મે | |
| કઠોળ (Pulses) | |||
| 1. ચણા | નવેમ્બર | માર્ચ-એપ્રિલ | |
| 2. મગ | જુલાઈ | ઑક્ટોબર-નવેમ્બર | |
| 3. વટાણા | ઑક્ટોબર | જાન્યુઆરી | |
| 4. તુવેર | જૂન-જુલાઈ | નવેમ્બર | |
| તેલીબિયાં (Oilseeds) | |||
| 1. મગફળી | જુલાઈ-ઑગસ્ટ | નવેમ્બર | |
| 2. તલ | જુલાઈ | નવેમ્બર |
In simple words: આ કોષ્ટક અનાજ, કઠોળ અને તેલીબિયાં માટે કઈ ઋતુમાં તેને ઉગાડવા અને કઈ ઋતુમાં કાપણી કરવી તેની માહિતી આપે છે.
Exam Tip: વિવિધ પાકો માટે વાવણી અને કાપણીના સમયગાળાને ઋતુઓ સાથે જોડીને યાદ રાખો.
Activity 15.3 [Page No. 210]
Question 1. પશુપાલન ક્ષેત્રની મુલાકાત લો અને નીચે આપેલ બાબતો નોંધો:
Answer:
(1) પશુઓની સંખ્યા અને વિવિધ પ્રકારની જાતોની સંખ્યા નોંધો.
પશુઓની સંખ્યા: 68
| વિવિધ પ્રકારની જાતો (Various Breeds) | ||
|---|---|---|
| રાતી સિંધી | શાહીવાલ | જર્સી ગાય |
| 36 | 24 | 8 |
| દરરોજ મેળવાતા દૂધની માત્રા (Daily Milk Yield) | ||
|---|---|---|
| રાતી સિંધી | શાહીવાલ | જર્સી ગાય |
| 10 લિટર દૂધ / દિવસ | 8-10 લિટર દૂધ / દિવસ | 20 લિટર દૂધ / દિવસ |
In simple words: પશુપાલન કેન્દ્રમાં 68 પશુઓ છે. તેમાં રાતી સિંધી (36), શાહીવાલ (24) અને જર્સી ગાય (8) જાતો છે. રાતી સિંધી રોજના 10 લિટર દૂધ આપે છે, શાહીવાલ 8-10 લિટર અને જર્સી ગાય 20 લિટર દૂધ આપે છે.
Exam Tip: પશુઓની સંખ્યા, જાતિઓ અને દૂધ ઉત્પાદન વિશેની વિગતોને કોષ્ટક સ્વરૂપે રજૂ કરવાથી સ્પષ્ટતા વધે છે.
Activity 15.4 [Page No. 211]
Question 1. મરઘાં પાલન કેન્દ્રમાં જાઓ ત્યાં વિવિધ પ્રકારની જાતોનું અવલોકન કરો.
Answer: મરઘાં પાલન કેન્દ્રમાં એસીલ, પીલા, યાકુબ અને કાજલ જેવી દેશી જાતો તેમજ લેહૉર્ન જેવી વિદેશી જાત જોવા મળે છે.
In simple words: મરઘાં ફાર્મમાં એસીલ, પીલા, યાકુબ અને કાજલ જેવી દેશી જાતો તેમજ લેહૉર્ન જેવી વિદેશી જાતો જોવા મળી હતી.
Exam Tip: સ્થાનિક અને વિદેશી મરઘીઓની જાતોના ઉદાહરણો યાદ રાખો.
Question 2. તેઓને આપવામાં આવતો આહાર, તેઓના નિવાસ અને પ્રકાશની સુવિધાઓને નોંધો. ઈંડાં આપવાવાળી લેયર અને બ્રોઇલરને ઓળખો.
Answer: તેમનો આહાર પ્રોટીન અને ચરબીનું વધુ પ્રમાણ ધરાવતો તથા વિટામિન A અને K ધરાવતો હોય છે. તેમનું નિવાસ સ્વચ્છ, યોગ્ય પ્રકાશ ધરાવતું, હવાઉજાસયુક્ત અને ખુલ્લું હોય છે. ઇંડાં મૂકનાર લેયરનું કદ નાનું હોય છે, જ્યારે બ્રોઇલર થોડું મોટું કદ ધરાવે છે.
In simple words: તેમને પ્રોટીન, ચરબી અને વિટામિન્સ A-K વાળો ખોરાક અપાય છે. તેઓ સ્વચ્છ, સારી રીતે પ્રકાશિત અને ખુલ્લા ઘરોમાં રહે છે. ઇંડાં આપતી મરઘીઓ નાની હોય છે, જ્યારે માંસ માટેની બ્રોઇલર મરઘીઓ મોટી હોય છે.
Exam Tip: મરઘીઓના આહાર, નિવાસસ્થાન અને લેયર-બ્રોઇલર વચ્ચેના કદના તફાવતો પર ધ્યાન આપો.
Activity 15.5 [Page No. 213]
Question 1. જાણો કે ખેતરના મત્સ્ય-ઉત્પાદનની ક્ષમતા શું છે?
Answer: ખેતરના મત્સ્ય-ઉત્પાદનની ક્ષમતા વધુ હોય છે. મત્સ્ય-ખેતરમાં સામાન્ય રીતે તળાવમાં મિશ્ર મત્સ્ય-સંવર્ધન પદ્ધતિથી કામ કરવામાં આવે છે.
In simple words: ખેતરમાં માછલી ઉછેરવાની ક્ષમતા ઘણી વધારે હોય છે. મોટાભાગે, ખેતરોમાં તળાવોમાં જુદી જુદી જાતની માછલીઓ સાથે ઉછેરવામાં આવે છે.
Exam Tip: ખેતરમાં મત્સ્ય-ઉત્પાદનની ક્ષમતા અને તેના માટે વપરાતી મિશ્ર સંવર્ધન પદ્ધતિના ફાયદાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.
Free study material for Science
GSEB Solutions Class 9 Science Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા
Students can now access the GSEB Solutions for Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા prepared by teachers on our website. These solutions cover all questions in exercise in your Class 9 Science textbook. Each answer is updated based on the current academic session as per the latest GSEB syllabus.
Detailed Explanations for Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા
Our expert teachers have provided step-by-step explanations for all the difficult questions in the Class 9 Science chapter. Along with the final answers, we have also explained the concept behind it to help you build stronger understanding of each topic. This will be really helpful for Class 9 students who want to understand both theoretical and practical questions. By studying these GSEB Questions and Answers your basic concepts will improve a lot.
Benefits of using Science Class 9 Solved Papers
Using our Science solutions regularly students will be able to improve their logical thinking and problem-solving speed. These Class 9 solutions are a guide for self-study and homework assistance. Along with the chapter-wise solutions, you should also refer to our Revision Notes and Sample Papers for Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા to get a complete preparation experience.
FAQs
The complete and updated GSEB Class 9 Science Solutions Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 9 Science are as per latest GSEB curriculum.
Yes, our experts have revised the GSEB Class 9 Science Solutions Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Science concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.
Toppers recommend using GSEB language because GSEB marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our GSEB Class 9 Science Solutions Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા will help students to get full marks in the theory paper.
Yes, we provide bilingual support for Class 9 Science. You can access GSEB Class 9 Science Solutions Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા in both English and Hindi medium.
Yes, you can download the entire GSEB Class 9 Science Solutions Chapter 15 અન્તસ્ત્રોતોમાં સુધારણા in printable PDF format for offline study on any device.