GSEB Class 9 Science Solutions Chapter 14 નૈસર્ગિક સ્ત્રોતો

સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર

Question 1. જીવન માટે વાતાવરણની આવશ્યકતા શું છે?
Answer: જીવન માટે વાતાવરણની જરૂરિયાત નીચે મુજબ છે:

• વાતાવરણ પૃથ્વીની આસપાસ એક રક્ષણાત્મક આવરણ છે.
• વાતાવરણના મુખ્ય ઘટકો જેવા કે નાઇટ્રોજન, ઑક્સિજન અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ સજીવોમાં કાર્બનિક સંયોજનોના બંધારણ માટે જરૂરી છે.
• સુકોષકેન્દ્રી અને ઘણા બધા આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં લુકોઝને તોડીને ઊર્જા મેળવવા માટે વાતાવરણનો ઑક્સિજન ખુબ જરૂરી છે.
• લીલી વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં વાતાવરણના કાર્બન ડાયૉક્સાઇડનો ઉપયોગ કરીને લુકોઝ બનાવે છે.
• પૃથ્વીના સરેરાશ તાપમાનને જાળવી રાખવા માટે વાતાવરણની જરૂરિયાત છે.

Exam Tip: જ્યારે વાતાવરણની આવશ્યકતા પૂછવામાં આવે, ત્યારે તેના રક્ષણાત્મક કાર્યો, જીવંત જીવો માટે વાયુઓની ઉપલબ્ધતા અને તાપમાન નિયમનમાં તેની ભૂમિકા જેવા મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકો.

Question 2. જીવન માટે પાણીની આવશ્યકતા કેમ છે?
Answer: જીવન માટે પાણીની જરૂરિયાત નીચે મુજબ છે:

• જીવંત કોષો અથવા શરીરમાં થતી બધી જ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ પાણીની હાજરીમાં થાય છે.
• જીવન માટે મહત્વના પદાર્થો પાણીમાં દ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં સજીવ શરીરના એક ભાગથી બીજા ભાગ સુધી વહન પામે છે.
• બધા જીવોએ જીવંત રહેવા માટે શરીરમાં પાણીનું ચોક્કસ પ્રમાણ જાળવી રાખવું જરૂરી છે.
• જળચર સજીવોના વસવાટ માટે પાણી એક માધ્યમ છે.

Exam Tip: પાણીની આવશ્યકતા સમજાવતી વખતે, જૈવિક પ્રક્રિયાઓ, પોષક તત્ત્વોનું વહન, શરીરના તાપમાનનું નિયમન અને રહેઠાણ જેવા મુખ્ય કાર્યોનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 3. સજીવો જમીન પર કેવી રીતે નિર્ભર છે? શું પાણીમાં રહેવાવાળા સજીવો ભૂમીય સ્ત્રોતોથી સ્વતંત્ર છે?
Answer: બધા જીવો સીધા અથવા આડકતરી રીતે જમીન પર આધાર રાખે છે. વનસ્પતિઓ જમીનમાંથી મૂળ દ્વારા પાણી અને ખનીજ દ્રવ્યોનું શોષણ કરે છે. કેટલાક પ્રાણીઓ જમીનમાં દર બનાવીને રહે છે. આપણા ખોરાક માટેની કૃષિ-પ્રવૃત્તિ જમીન પર આધાર રાખે છે. પાણીમાં રહેતા જીવો જમીનના સ્ત્રોતોથી સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર નથી. પાણીના પ્રવાહ સાથે, જમીનના સ્ત્રોતોમાંથી વિવિધ દ્રવ્યો દ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં પાણીમાં રહેતા જીવોને પ્રાપ્ત થાય છે.
In simple words: બધા જીવો સીધા કે આડકતરી રીતે જમીન પર આધાર રાખે છે, કારણ કે જમીન વનસ્પતિઓને પાણી અને પોષક તત્વો આપે છે, જે ખોરાકનો આધાર છે. પાણીમાં રહેતા જીવો પણ જમીનના તત્વોથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર નથી.

Exam Tip: જમીનની નિર્ભરતા સમજાવતી વખતે, વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓના રહેઠાણ અને કૃષિના ઉદાહરણો આપો. પાણીમાં રહેતા જીવોની નિર્ભરતા દર્શાવવા માટે જમીનમાંથી દ્રાવ્ય થતા દ્રવ્યોનું ઉદાહરણ આપો.

Question 4. તમે ટેલિવિઝન પર અને સમાચારપત્રમાં હવામાનસંબંધી રિપોર્ટને જોયા હશે. તમે શું વિચારો છો આપણે ઋતુના પૂર્વાનુમાનમાં સક્ષમ છીએ?
Answer: હા, હવામાન સંબંધી અહેવાલોમાં મુખ્યત્વે તાપમાન, ભેજ અને પવનની ગતિના આધારે અગાઉના વર્ષોના અહેવાલ સાથે સરખામણી કરીને ઋતુનું પૂર્વાનુમાન કરી શકાય છે.
In simple words: હા, આપણે હવામાનના રિપોર્ટ અને ભૂતકાળના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને ઋતુઓની આગાહી કરી શકીએ છીએ, ખાસ કરીને તાપમાન, ભેજ અને પવનની ગતિના આધારે.

Exam Tip: ઋતુના પૂર્વાનુમાન માટેના મુખ્ય પરિબળો (તાપમાન, ભેજ, પવનની ગતિ) અને ભૂતકાળના ડેટાના ઉપયોગનો ઉલ્લેખ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 5. આપણે જાણીએ છીએ કે ઘણી બધી માનવીય પ્રવૃત્તિઓ : હવા, પાણી તેમજ ભૂમિના પ્રદૂષણ સ્તરને વધારે છે. શું તમે વિચારો છો કે આ પ્રવૃત્તિઓને કંઈક અંશે વિશિષ્ટ રીતે સીમિત કરી શકાય કે જે પ્રદૂષણના સ્તરને ઘટાડીને પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય?
Answer: હા, વાહનોનો ઉપયોગ તેમજ અશ્મી બળતણનો ઉપયોગ ઘટાડી, વધારે વૃક્ષોના ઉછેર અને ભૂમિ પર વનસ્પતિ આવરણ વધારી, ઉદ્યોગોમાં ઉત્પન્ન થતા હાનિકારક દ્રવ્યોને બિનહાનિકારક સ્વરૂપમાં ફેરવ્યા બાદ મુક્ત કરી, કૃષિ-પ્રવૃત્તિમાં રાસાયણિક ખાતર અને જંતુનાશકોનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરીને પ્રદૂષણના સ્તરને ઘટાડી શકાય છે.
In simple words: હા, આપણે વાહનોનો અને અશ્મી બળતણનો ઉપયોગ ઓછો કરીને, વધુ વૃક્ષો વાવીને, ઉદ્યોગોના હાનિકારક કચરાને સુરક્ષિત બનાવીને અને ખેતીમાં રસાયણોનો ઉપયોગ ઘટાડીને પ્રદૂષણનું સ્તર ઘટાડી શકીએ છીએ.

Exam Tip: પ્રદૂષણ ઘટાડવાના ઉપાયો સૂચવતી વખતે, વાહનવ્યવહાર, ઉદ્યોગો, કૃષિ અને વૃક્ષારોપણ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોને આવરી લો.

Question 6. જંગલ હવા, જમીન અને પાણીના સ્ત્રોતની ગુણવત્તા પર કેવી રીતે અસર કરે છે તે વિશે નોંધ લખો.
Answer: જંગલ હવા, જમીન અને પાણીના સ્ત્રોતની ગુણવત્તા પર નીચે મુજબ અસર કરે છે:
1. હવાના સ્ત્રોતની ગુણવત્તા પર: જંગલો વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડનું શોષણ કરી પ્રકાશસંશ્લેષણ પ્રક્રિયા દ્વારા ઑકિસજન મુક્ત કરે છે. વૃક્ષો બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા બાષ્પ ગુમાવી વાતાવરણમાં ઠંડક અને ભેજનું પ્રમાણ વધારે છે.
2. જમીન સ્ત્રોતની ગુણવત્તા પર: જંગલની વનસ્પતિઓ ભૂમિકણોને પકડી રાખી ધોવાણ અટકાવે છે. તે જમીનમાં જળ અથવા ભેજ જાળવી રાખે છે. જમીનના સ્ત્રોતમાં પોષક દ્રવ્યો ઉમેરીને ફળદ્રુપતા વધારે છે.
3. પાણીના સ્ત્રોતની ગુણવત્તા પર: જંગલો વરસાદ લાવવામાં મદદ કરે છે. ભૂગર્ભીય પાણીનું સ્તર વધારવામાં પણ મદદ કરે છે.
In simple words: જંગલો હવાને શુદ્ધ કરીને ઓક્સિજન આપે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ ઘટાડે છે. તેઓ જમીનનું ધોવાણ રોકે છે અને પાણી જાળવી રાખે છે. ઉપરાંત, તેઓ વરસાદ લાવવામાં અને ભૂગર્ભજળ વધારવામાં મદદ કરે છે, જેથી પાણીના સ્ત્રોતો પણ સુધરે છે.

Exam Tip: જંગલોની ભૂમિકા સમજાવતી વખતે, હવા, જમીન અને પાણી એમ ત્રણેય સ્ત્રોતો પર તેમની સકારાત્મક અસરોને સ્પષ્ટપણે અલગ પાડીને વર્ણવો.

Intext પ્રશ્નોત્તર

Question 1. શુક્ર અને મંગળ ગ્રહોના વાતાવરણથી આપણું વાતાવરણ કેવી રીતે ભિન્ન છે?
Answer: શુક્ર અને મંગળ ગ્રહના વાતાવરણમાં 95 – 97 % સુધી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ છે. જ્યારે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં 0.03 % કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ છે. પૃથ્વીના વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજન, ઑક્સિજન, પાણીની બાષ્પ વગેરે હાજર છે. જ્યારે શુક્ર અને મંગળ ગ્રહોના વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજન અને ઑક્સિજન ગેરહાજર છે.
In simple words: શુક્ર અને મંગળ પર વાતાવરણમાં મુખ્યત્વે કાર્બન ડાયોક્સાઈડ છે, જ્યારે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં નાઈટ્રોજન, ઓક્સિજન અને પાણીની વરાળ વધારે પ્રમાણમાં છે. શુક્ર અને મંગળ પર નાઈટ્રોજન અને ઓક્સિજન નથી.

Exam Tip: વાતાવરણની ભિન્નતા સમજાવવા માટે, દરેક ગ્રહ પર હાજર વાયુઓના ટકાવારી પ્રમાણનો ઉલ્લેખ કરો, ખાસ કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ, નાઇટ્રોજન અને ઓક્સિજનનો.

Question 2. વાતાવરણ એક કામળા કે ચાદરની જેમ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?
Answer: વાતાવરણની હવા ઉષ્માની મંદ વાહક હોવાથી પૃથ્વીના તાપમાનને દિવસના સમયે અને સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન લગભગ નિયત રાખે છે. આ ઉપરાંત ઓઝોનસ્તરને કારણે વાતાવરણ એક કામળા કે ચાદરની જેમ કાર્ય કરે છે.
In simple words: વાતાવરણ ગરમીને ધીમે ધીમે પસાર થવા દે છે, તેથી તે પૃથ્વીના તાપમાનને દિવસ અને આખા વર્ષ દરમિયાન સ્થિર રાખે છે. ઓઝોન સ્તર પણ તેને એક રક્ષણાત્મક આવરણ જેવું બનાવે છે.

Exam Tip: વાતાવરણના 'કામળા' જેવા કાર્યને સમજાવતી વખતે, હવાના ઉષ્માના મંદ વાહક ગુણધર્મને અને ઓઝોન સ્તરની ભૂમિકાને સ્પષ્ટ કરો.

Question 3. હવાની ગતિ(પવન)નું શું કારણ છે?
Answer: પૃથ્વીના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં વાતાવરણની હવા અસમાન રીતે ગરમ થતાં અસમાન દબાણના ક્ષેત્રો સર્જાય છે. આવા વધુ દબાણવાળા ક્ષેત્ર અને ઓછા દબાણવાળા ક્ષેત્ર હવાની ગતિ (પવન)નું કારણ છે.
In simple words: પૃથ્વીના જુદા જુદા ભાગોમાં હવા અલગ અલગ રીતે ગરમ થાય છે, જેનાથી હવામાં દબાણમાં ફરક આવે છે. હવા વધુ દબાણવાળા વિસ્તારથી ઓછા દબાણવાળા વિસ્તાર તરફ ગતિ કરે છે, જેને પવન કહેવાય છે.

Exam Tip: પવનના કારણને સમજાવવા માટે, પૃથ્વીના અસમાન તાપમાનને કારણે સર્જાતા દબાણના તફાવત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 4. વાદળોનું નિર્માણ કેવી રીતે થાય છે?
Answer: દિવસના સમયે તળાવ, સરોવર, નદી અને દરિયાના પાણીનું બાષ્પીભવન થતાં પાણીની બાષ્પ બને છે. પાણીની બાષ્પ ગરમ હવા સાથે વાતાવરણમાં ઊંચે જાય છે. ચોક્કસ ઊંચાઈએ હવા ઠંડી પડતાં, પાણીની બાષ્પ સંઘનન પામી પાણીના નાના ટીપાંમાં ફેરવાય છે. આ રીતે વાદળોનું નિર્માણ થાય છે.
In simple words: દિવસ દરમિયાન પાણી ગરમ થઈને વરાળ બને છે. આ વરાળ ગરમ હવા સાથે ઉપર જાય છે. ઉપર જતાં હવા ઠંડી પડે છે, ત્યારે વરાળ પાણીના નાના ટીપાંમાં બદલાય છે, જે ભેગા થઈને વાદળો બનાવે છે.

Exam Tip: વાદળ નિર્માણની પ્રક્રિયામાં બાષ્પીભવન, ઉપર તરફ ગતિ, ઠંડક અને સંઘનન જેવા મુખ્ય તબક્કાઓનો ક્રમશઃ ઉલ્લેખ કરો.

Question 5. મનુષ્યની ત્રણ પ્રવૃત્તિઓનો ઉલ્લેખ કરો કે જે હવાના પ્રદૂષણ તરફ દોરી જાય છે.
Answer: હવાના પ્રદૂષણ તરફ દોરી જતી મનુષ્યની ત્રણ પ્રવૃત્તિઓ:

• વાહનોના ધુમાડા,
• ઉદ્યોગોમાંથી મુક્ત થતા ધુમાડા અને
• કોલસો, પેટ્રોલિયમ પદાર્થો જેવા અશ્મી બળતણનું દહન.

Exam Tip: હવાના પ્રદૂષણના માનવીય કારણો આપતી વખતે, સામાન્ય અને જાણીતા સ્ત્રોતો જેવા કે વાહનવ્યવહાર, ઉદ્યોગો અને અશ્મી બળતણના ઉપયોગ પર ભાર મૂકો.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 194]

Question 1. સજીવોને પાણીની જરૂરિયાત શા માટે હોય છે?
Answer: સજીવોને નીચેની પ્રવૃત્તિઓ માટે પાણીની જરૂરિયાત હોય છે:

• બધી કોષીય પ્રક્રિયાઓ માટે પાણી જરૂરી છે.
• શરીરમાં વિવિધ પદાર્થો પાણીમાં દ્રાવ્ય સ્થિતિમાં વહન પામે છે.
• પ્રાણીઓમાં ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના નિકાલ માટે પાણી જરૂરી છે.
• વનસ્પતિઓમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે પાણી જરૂરી છે.

Exam Tip: પાણીની જૈવિક ભૂમિકાઓ સમજાવવા માટે, કોષીય કાર્યો, પરિવહન, ઉત્સર્જન અને પ્રકાશસંશ્લેષણ જેવા મૂળભૂત મુદ્દાઓનો સમાવેશ કરો.

Question 2. જે ગામ/શહેર/નગરમાં તમે રહો છો ત્યાં શુદ્ધ પાણીનો પ્રાપ્ય મુખ્ય સ્ત્રોત શું છે?
Answer: અમારા શહેરમાં શુદ્ધ પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત સાબરમતી નદી ઉપરાંત શેઢી કેનાલ અને નર્મદા કેનાલ છે.
In simple words: અમારા શહેરમાં શુદ્ધ પાણી સાબરમતી નદી, શેઢી કેનાલ અને નર્મદા કેનાલમાંથી મળે છે.

Exam Tip: તમારા સ્થાનિક વિસ્તારના શુદ્ધ પાણીના મુખ્ય સ્ત્રોતોના નામ યાદ રાખો અને જણાવો.

Question 3. શું તમે કોઈ એવી પ્રવૃત્તિ વિશે જાણો છો કે જે આ 3 પાણીના સ્ત્રોતને પ્રદૂષિત કરી રહી છે?.
Answer: હા,

• સુએઝ કચરો,
• ઉદ્યોગોનો કચરો,
• અંધશ્રદ્ધાને કારણે પૂજાની સામગ્રી નદીના પાણીમાં પધરાવવી તથા
• મૂર્તિઓના વિસર્જન તેમજ અસ્થિવિસર્જન નદીના પાણીમાં કરવાથી પાણીના સ્ત્રોત પ્રદૂષિત થાય છે.

Exam Tip: પાણીના સ્ત્રોતોને પ્રદૂષિત કરતી પ્રવૃત્તિઓ સમજાવતી વખતે, ઘરગથ્થુ, ઔદ્યોગિક અને ધાર્મિક પ્રદૂષણના ઉદાહરણો આપો.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 196]

Question 1. ભૂમિ કે માટીનું નિર્માણ કેવી રીતે થાય છે?
Answer: સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને લાઈકેન દ્વારા મુક્ત થતાં દ્રવ્યો વડે પથ્થરો પર તિરાડો પડે છે અને તે મોટી થતી જાય છે. તેના પર પવન અને પાણીની અસરથી નાના કણોમાં વિઘટન થઈ ભૂમિનું નિર્માણ થાય છે.
In simple words: સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને લાઈકેન જેવા જીવોના કારણે મોટા પથ્થરોમાં તિરાડો પડે છે. પછી પવન અને પાણીથી તે નાના કણોમાં તૂટી જાય છે, અને આમ માટી બને છે.

Exam Tip: ભૂમિ નિર્માણની પ્રક્રિયામાં હવામાનના પરિબળો (સૂર્યપ્રકાશ, પાણી, પવન) અને જૈવિક પરિબળો (લાઈકેન)ની ભૂમિકાને સમજાવો.

Question 2. ભૂમિનું ક્ષરણ એટલે શું?
Answer: ભૂમિનું ક્ષરણ એ તીવ્ર પવન અને ઝડપથી વહેતા પાણી દ્વારા ભૂમિનું ઉપરનું સ્તર દૂર થવાની ક્રિયા છે.
In simple words: ભૂમિનું ક્ષરણ એટલે કે જોરદાર પવન કે ઝડપથી વહેતા પાણી દ્વારા જમીનનું સૌથી ઉપરનું પડ ધોવાઈ જવું.

Exam Tip: ભૂમિનું ક્ષરણ વ્યાખ્યાયિત કરતી વખતે, 'તીવ્ર પવન', 'ઝડપથી વહેતું પાણી' અને 'ઉપરનું સ્તર દૂર થવું' જેવા મુખ્ય શબ્દોનો સમાવેશ કરો.

Question 3. ક્ષરણને રોક્વા અને ઓછું કરવા માટે કઈ કઈ રીતો છે?
Answer: ક્ષરણને રોકવા અને ઓછું કરવા માટેની રીતો:

• વૃક્ષારોપણ,
• ઘાસની રોપણી,
• ખેતરની ફરતે પાળા બનાવવા અને પાણી નિકાલની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવી,
• નદીકિનારે મોટા પથ્થરોની આડશો ગોઠવવી,
• પર્વતીય વિસ્તારોમાં ધાબા ખેતી (Terrace farming) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવો.

Exam Tip: ભૂમિ ક્ષરણ અટકાવવાના ઉપાયો સૂચવતી વખતે, જૈવિક (વૃક્ષો, ઘાસ) અને યાંત્રિક (પાળા, પથ્થરો, ધાબા ખેતી) પદ્ધતિઓ બંનેનો ઉલ્લેખ કરો.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પ, પાના નં.201]

Question 1. જલચક્રમાં પાણીની કઈ કઈ અવસ્થાઓ મળી આવે છે?
Answer: જલચક્રમાં પાણી પ્રવાહી, ઘન અને વાયુ અવસ્થામાં મળી આવે છે.
In simple words: પાણીના ચક્રમાં, પાણી પ્રવાહી (જેમ કે નદીમાં), ઘન (જેમ કે બરફ) અને વાયુ (જેમ કે વરાળ) આ ત્રણેય રૂપોમાં જોવા મળે છે.

Exam Tip: જલચક્રમાં પાણીની ત્રણેય ભૌતિક અવસ્થાઓ (પ્રવાહી, ઘન, વાયુ) નો ઉલ્લેખ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 2. જૈવિક મહત્ત્વનાં બે સંયોજનોનાં નામ આપો કે જેમાં ઑક્સિજન અને નાઇટ્રોજન બંને મળી આવે છે.
Answer: પ્રોટીન અને ન્યુક્લિઇક ઍસિડ.
In simple words: પ્રોટીન અને ન્યુક્લિક એસિડ એવા બે મહત્વના રસાયણો છે જેમાં ઓક્સિજન અને નાઈટ્રોજન બંને હોય છે.

Exam Tip: જીવંત પ્રણાલીઓમાં ઓક્સિજન અને નાઇટ્રોજન બંને ધરાવતા મુખ્ય સંયોજનો તરીકે પ્રોટીન અને ન્યુક્લિક એસિડને યાદ રાખો.

Question 3. હવામાં કાર્બન ડાયૉક્સાઈડનું પ્રમાણ વધારતી હોય તેવી ત્રણ માનવીય પ્રવૃત્તિઓની યાદી બનાવો.
Answer: પરિવહન માટે, રસોઈ માટે અને ઉદ્યોગોમાં બળતણનો ઉપયોગ.
In simple words: ગાડીઓ ચલાવવી, રસોઈ કરવી અને કારખાના ચલાવવા માટે બળતણ બાળવાથી હવામાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વધે છે.

Exam Tip: કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વધારતી માનવીય પ્રવૃત્તિઓ માટે, પરિવહન, ઘરગથ્થુ ઉપયોગ અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 4. વાતાવરણમાં મળી આવતા ઑક્સિજનનાં બે સ્વરૂપો કયાં કયાં છે?
Answer: વાતાવરણમાં ઑક્સિજન મૂળ સ્વરૂપે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ સ્વરૂપે મળી આવે છે.
In simple words: વાતાવરણમાં ઓક્સિજન બે રૂપે મળે છે: એક તો ફક્ત ઓક્સિજન તરીકે અને બીજું કાર્બન ડાયોક્સાઈડના ભાગ રૂપે.

Exam Tip: વાતાવરણમાં ઓક્સિજનના બે મુખ્ય સ્વરૂપો (મુક્ત ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડમાં રહેલો ઓક્સિજન) ને યાદ રાખો.

GSEB Class 9 Science અંતસ્ત્રોતોમાં સુધારણા Textbook Activities

પ્રવૃત્તિ 14.1 [પા.પુ. પાના નં 190]

નીચે આપેલાઓનું તાપમાન માપો:

• પાણીથી ભરેલું એક બીકર
• માટી કે રેતીથી ભરેલું એક બીકર
• એક બંધ શીશી લો. જેમાં થરમૉમિટર લગાડેલ હોય છે.
• આ બધાંને સૂર્યના પ્રકાશમાં ત્રણ કલાક સુધી રાખો. હવે ત્રણેય વાસણોનું તાપમાન માપો. પછી તેમને છાંયડામાં રાખીને તાપમાન માપો.

Question 1. (1) અને (2)માંથી કોનું તાપમાન વધારે છે?
Answer: (2) રેતી ભરેલા બીકરનું તાપમાન વધારે છે.
In simple words: રેતી ભરેલા બીકરનું તાપમાન વધારે હોય છે.

Exam Tip: રેતી સૂર્યપ્રકાશને વધુ સારી રીતે શોષે છે અને ઝડપથી ગરમ થાય છે તે યાદ રાખો.

Question 2. મેળવેલા નિષ્કર્ષને આધારે કોણ સૌથી પહેલું ગરમ થશે – સ્થળ કે દરિયો?
Answer: સ્થળ સૌથી પહેલું ગરમ થશે.
In simple words: જમીન સૌથી પહેલા ગરમ થાય છે.

Exam Tip: જમીન પાણી કરતાં ઝડપથી ગરમ થાય છે તે સિદ્ધાંતને યાદ રાખો.

Question 3. શું છાંયડામાં હવાનું તાપમાન રેતી અને પાણીના તાપમાન સમાન જ હોય છે? અને તાપમાન છાંયડામાં કેમ માપવામાં આવે છે?
Answer: ના, છાંયડામાં હવાનું તાપમાન રેતી અને પાણીના તાપમાનથી અલગ હોય છે. તાપમાન છાંયડામાં માપવામાં આવે છે, કારણ કે તીવ્ર સૂર્યપ્રકાશમાં સૌર-ઊર્જાનું પરાવર્તન થાય છે. તેથી થરમૉમિટરના સાચા રીડિંગ માટે છાંયડો જરૂરી છે.
In simple words: ના, છાંયડામાં હવા, રેતી અને પાણીનું તાપમાન સરખું નથી હોતું. સૂર્યપ્રકાશ થર્મોમીટરના રીડિંગને અસર કરી શકે છે, તેથી ચોક્કસ માપન માટે છાંયડામાં તાપમાન લેવાય છે.

Exam Tip: તાપમાન માપતી વખતે સૂર્યપ્રકાશની અસર અને ચોકસાઈ માટે છાંયડાની આવશ્યકતા પર ધ્યાન આપો.

Question 4. શું બંધ શીશી કે કાચના વાસણમાં લીધેલી હવાનું તાપમાન અને ખુલ્લામાં લીધેલી હવાનું તાપમાન સમાન છે? આના કારણ વિશે તમે શું વિચારો છો? શું રોજિદા જીવનમાં બીજી આવા પ્રકારની ઘટનાઓથી તમે વાકેફ છો?
Answer: ના, બંધ શીશી કે કાચના વાસણમાં લીધેલી હવાનું તાપમાન ખુલ્લામાં લીધેલી હવાના તાપમાન કરતાં વધારે હોય છે. આનું કારણ ગ્રીનહાઉસ અસર છે. હા, ખુલ્લામાં પાર્ક કરેલી કારના ગ્લાસ બંધ હોવાથી અંદર ગરમી (ઉષ્મા)નું પ્રમાણ વધારે હોય છે.
In simple words: ના, બંધ બોટલ કે કાચના વાસણમાં હવા ખુલ્લી હવાની સરખામણીમાં વધુ ગરમ હોય છે. આ ગ્રીનહાઉસ અસરને કારણે થાય છે, જેમ કે બંધ કારમાં ગરમી વધી જાય છે.

Exam Tip: ગ્રીનહાઉસ અસર અને તેના રોજિંદા જીવનના ઉદાહરણો (જેમ કે બંધ કાર) ને યાદ રાખો.

Question 5. રેતી અને પાણી એકસરખા દરથી ગરમ થતાં નથી. તમે તેમને ઠંડા થવાના દરના વિષયમાં શું વિચારો છો? શું આપણે આપણા અનુમાનની સત્યતા માટે એક પ્રયોગ કરી શકીએ છીએ?
Answer: હા, પાણીની સરખામણીમાં રેતી ઝડપથી ઠંડી પડે છે. હા, પાણી ભરેલા બીકર અને રેતી ભરેલા બીકરને 3-4 કલાક સૂર્યપ્રકાશમાં મૂકી, તેને છાંયડામાં મૂકી, થોડા સમય પછી બંને બીકરના તાપમાન માપવાનો પ્રયોગ કરી શકીએ.
In simple words: હા, રેતી પાણી કરતાં વધુ ઝડપથી ઠંડી પડે છે. આને ચકાસવા માટે, આપણે બંનેને સૂર્યમાં રાખીને પછી છાંયડામાં મૂકીને થોડા સમય પછી તાપમાન માપી શકીએ છીએ.

Exam Tip: રેતી અને પાણીના ઠંડા થવાના દરની તુલના કરતી વખતે, તેમની વિશિષ્ટ ઉષ્મા ધારણ ક્ષમતામાં તફાવતને કારણે થતા પરિણામો ધ્યાનમાં રાખો.

પ્રવૃત્તિ 14.2 [પા.પુ. પાના નં 190]

એક મીણબત્તીને પહોળા મોઢાવાળી શીશીમાં કે બીકરમાં રાખો અને તેને સળગાવો. એક અગરબત્તીને સળગાવો અને તે જ શીશીના મોઢાની નજીક લઈ જાઓ. (આકૃતિ 14.2 મુજબ)

Question 1. જ્યારે અગરબત્તીને શીશીના મોઢાની કિનારી પર લાવવામાં આવે ત્યારે અવલોકન કરો કે ધુમાડો કઈ બાજુએ જાય છે?
Answer: ધુમાડો પ્રથમ મીણબત્તી તરફ જાય છે અને પછી ઉપર તરફ જાય છે.
In simple words: જ્યારે અગરબત્તીને બોટલના મોઢા પાસે લાવીએ છીએ, ત્યારે ધુમાડો પહેલા મીણબત્તી તરફ જાય છે અને પછી ઉપર ચડે છે.

Exam Tip: આ પ્રયોગમાં, ધુમાડાની ગતિને કારણે થતી હવાના પ્રવાહની દિશા પર ધ્યાન આપો.

Question 2. જ્યારે અગરબત્તીને મીણબત્તીની થોડીક ઉપર રાખતાં ધુમાડો કઈ તરફ જાય છે?
Answer: ધુમાડો સીધો ઉપરની તરફ જાય છે.
In simple words: જો અગરબત્તીને મીણબત્તીથી થોડી ઉપર રાખવામાં આવે, તો ધુમાડો સીધો ઉપર જાય છે.

Exam Tip: ગરમ હવાની ઉપર તરફની ગતિ અને તેની સાથે ધુમાડાના વહનને ધ્યાનમાં રાખો.

Question 3. શીશીના બીજા ભાગોમાં જ્યારે અગરબત્તીને રાખવામાં આવે ત્યારે ધુમાડો કઈ તરફ જાય છે?
Answer: ધુમાડો પ્રથમ મીણબત્તી તરફ જાય છે અને પછી ઉપર તરફ જાય છે. આમ, આ પ્રવૃત્તિમાં ધુમાડાના પ્રવાહ વડે ગરમ અને ઠંડી હવા કઈ દિશામાં વહે તે સમજાવી શકાય છે.
In simple words: શીશીના બીજા ભાગોમાં અગરબત્તી રાખવાથી ધુમાડો પહેલા મીણબત્તી તરફ જાય છે અને પછી ઉપર ચડે છે, જે ગરમ અને ઠંડી હવાના પ્રવાહની દિશા દર્શાવે છે.

Exam Tip: આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા ગરમ અને ઠંડી હવાની સંવહન પ્રક્રિયાને સમજાવતી વખતે, ધુમાડાની ગતિનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તે સ્પષ્ટ કરો.

પ્રવૃત્તિ 14.3 [પા.પુ. પાના નં 191].

– એક પાતળી પ્લાસ્ટિકની શીશી લો. આમાં 5થી 10 mL પાણી લો અને શીશીને ચુસ્ત રીતે બંધ કરો. આને સારી રીતે હલાવો અને 10 મિનિટ સુધી તાપમાં કે સૂર્યપ્રકાશમાં રાખો. જેથી શીશીમાં રહેલી હવા પાણીની બાષ્પથી સંતૃપ્ત થઈ જાય છે.
– હવે એક સળગતી અગરબત્તી લો. શીશીના ઢાંકણાને ખોલીને અગરબત્તીના ધુમાડાના કેટલાક ભાગને શીશીની અંદર જવા દો. ફરીથી શીશીને હવાચુસ્ત બંધ કરી લો. શીશીને તમારી હથેળીઓની વચ્ચે રાખીને શક્ય એટલા જોરથી દબાવો. કેટલાક સમય માટે રહેવા દઈ અને શીશીને છોડી દો. એક વાર પુનઃ શીશીને શક્ય હોય તેટલા જોરથી દબાવો.

Question 1. તમે ક્યારે અવલોકન કર્યું કે શીશીની અંદર રહેલી હવામાં ધુમાડો જણાય છે?
Answer: શીશીની અંદર રહેલી હવામાં ધુમાડો ત્યારે દેખાય છે, જ્યારે શીશીને હથેળીઓના દબાણથી મુક્ત કરવામાં આવે છે.
In simple words: બોટલમાં ધુમાડો ત્યારે દેખાય છે જ્યારે આપણે દબાણ છોડી દઈએ.

Exam Tip: વાદળ નિર્માણના સિદ્ધાંતને સમજાવવા માટે, દબાણ છોડવાથી થતા ઠંડક અને પાણીના ટીપાં બનવાની પ્રક્રિયા પર ધ્યાન આપો.

Question 2. ધુમાડો ક્યારે અદશ્ય થઈ જાય છે?
Answer: જ્યારે શીશીને ફરીથી હથેળીઓની વચ્ચે રાખીને દબાવવામાં આવે ત્યારે ધુમાડો અદશ્ય થઈ જાય છે.
In simple words: બોટલને ફરીથી દબાવવાથી ધુમાડો અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

Exam Tip: દબાણ વધારવાથી હવા ગરમ થાય છે અને પાણીના ટીપાં ફરીથી વરાળમાં રૂપાંતરિત થાય છે, જેનાથી ધુમાડો અદૃશ્ય થાય છે.

Question 3. શીશીમાં ક્યારે દબાણ વધારે હોય છે?
Answer: જ્યારે શીશીને બંને હથેળીઓની વચ્ચે રાખીને દબાવવામાં આવે ત્યારે શીશીમાં દબાણ વધારે હોય છે.
In simple words: બોટલને હાથથી દબાવવાથી અંદર દબાણ વધે છે.

Exam Tip: દબાણ અને આંતરિક જગ્યા વચ્ચેના સંબંધને યાદ રાખો: જગ્યા ઘટવાથી દબાણ વધે છે.

Question 4. ધુમાડો દેખાય તે સ્થિતિમાં શીશીની અંદરનું દબાણ ઓછું થાય છે કે વધે છે?
Answer: ધુમાડો દેખાય તે સ્થિતિમાં શીશીની અંદરનું દબાણ ઓછું થાય છે.
In simple words: જ્યારે ધુમાડો દેખાય છે, ત્યારે બોટલની અંદર દબાણ ઘટે છે.

Exam Tip: ઠંડક અને સંઘનન માટે નીચા દબાણની આવશ્યકતાને યાદ રાખો.

Question 5. આ પ્રયોગ માટે શીશીની અંદર ધુમાડાની જરૂરિયાત શા માટે છે?
Answer: આ પ્રયોગ માટે શીશીની અંદર ધુમાડાના કણો પર પાણીની બાષ્પ જમા થઈ નાનાં બિંદુઓ બનાવે તે માટે ધુમાડાની જરૂર છે.
In simple words: આ પ્રયોગમાં ધુમાડો એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે પાણીની વરાળને નાના ટીપાંમાં રૂપાંતરિત થવા માટે ધુમાડાના કણો સપાટી પૂરી પાડે છે.

Exam Tip: વાદળ નિર્માણમાં ધૂળના કણો અથવા ધુમાડાના કણો (કન્ડેન્સેશન ન્યુક્લીયસ) ની ભૂમિકાને યાદ રાખો.

Question 6. આ પ્રયોગને અગરબત્તીના ધુમાડા વગર કરો ત્યારે શું થશે? હવે એવો પ્રયત્ન કરો અને જુઓ કે અનુમાન સાચું હતું કે ખોટું?
Answer: આ પ્રયોગને અગરબત્તીના ધુમાડા વગર કરવામાં આવે ત્યારે પાણીની બાષ્પ પાણીનાં નાનાં નાનાં ટીપાંમાં ફેરવાતી નથી. આથી ટીપાં જમા થવા માટે ધુમાડાના કણો જરૂરી છે. તે અનુમાન સાચું હતું.
In simple words: જો આ પ્રયોગ ધુમાડા વિના કરવામાં આવે, તો પાણીની વરાળ નાના ટીપાંમાં બદલાતી નથી. આ દર્શાવે છે કે ટીપાં બનાવવા માટે ધુમાડાના કણો જરૂરી છે, અને આપણું અનુમાન સાચું હતું.

Exam Tip: વાદળ નિર્માણમાં ધુમાડાના કણો (કન્ડેન્સેશન ન્યુક્લીયસ) ની આવશ્યકતા પર ભાર મૂકો.

પ્રવૃત્તિ 14.4 [પા.પુ. પાના નં. 192]

Question 1. સમગ્ર દેશમાં થનારા વરસાદની ભાત વિશે સમાચારપત્ર કે ટેલિવિઝનના માધ્યમથી આબોહવા-વિષયક સૂચનાઓની જાણકારી એકત્ર કરો. એ પણ તપાસ કરો કે એક વર્ષામાપક યંત્ર કેવી રીતે બનાવાય છે અને તેને બનાવો. વર્ષામાપક યંત્રથી સાચી માહિતી મેળવવા માટે કઈ કઈ સાવચેતીઓની આવશ્યકતા છે?
Answer: વર્ષામાપક યંત્રથી સાચી માહિતી મેળવવા માટે સાધનને ખુલ્લા વિસ્તારમાં સીધા વરસાદનાં ટીપાં પડે તે રીતે ગોઠવવું, તેમાં વધારાનું પાણી ન પડે તેમજ તેમાં એકત્ર પાણી ઢોળાઈ ન જાય તેમજ જો તરત જ તાપ (ઉઘાડ) નીકળે, તો એકત્રિત પાણી બાષ્પીભવન ન પામે તેની સાવચેતીઓની આવશ્યકતા છે. હવે નીચે આપેલ પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો:
In simple words: વરસાદ માપવા માટે, વર્ષામાપક યંત્રને ખુલ્લામાં રાખો જેથી વરસાદ સીધો તેમાં પડે. ધ્યાન રાખો કે કોઈ વધારાનું પાણી ન જાય, એકત્ર થયેલું પાણી ઢોળાઈ ન જાય અને તડકો નીકળે તો પાણી ઉડી ન જાય.

Exam Tip: વર્ષામાપક યંત્રનો ઉપયોગ કરતી વખતે સાચી માહિતી મેળવવા માટે તેના યોગ્ય સ્થાપન અને સુરક્ષાની જરૂરિયાતો પર ભાર મૂકો.

Question 2. કયા મહિનામાં તમારા રાજ્ય / નગર / ગામમાં સૌથી વધારે વરસાદ પડે છે?
Answer: જુલાઈ અને ઑગસ્ટ.
In simple words: મારા વિસ્તારમાં જુલાઈ અને ઓગસ્ટ મહિનામાં સૌથી વધુ વરસાદ પડે છે.

Exam Tip: ચોમાસાના મુખ્ય મહિનાઓ (જુલાઈ-ઑગસ્ટ) ને યાદ રાખો, જે ભારતમાં સૌથી વધુ વરસાદ લાવે છે.

Question 3. ક્યા મહિનામાં તમારા રાજ્ય કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં સૌથી વધારે વરસાદ પડે છે?
Answer: જુલાઈ અને ઑગસ્ટ.
In simple words: મારા રાજ્ય કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં જુલાઈ અને ઓગસ્ટ મહિનામાં સૌથી વધુ વરસાદ પડે છે.

Exam Tip: ભારતના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં વરસાદની મોસમ અને તેના મુખ્ય મહિનાઓ (જુલાઈ-ઑગસ્ટ) ને યાદ રાખો.

Question 4. શું વરસાદ હંમેશાં વાદળોની ગર્જના અને વીજળીના ચમકારાની સાથે જ થાય છે? જો ના તો કઈ મોસમમાં સૌથી વધારે વરસાદ વાદળોની ગર્જના અને વીજળીના ચમકારા સાથે થાય છે?
Answer: ના, ચોમાસામાં સૌથી વધારે વરસાદ વાદળ ગરજવા અને વીજળીના ચમકારા થવાની સાથે થાય છે.
In simple words: ના, વરસાદ હંમેશાં વાદળ ગરજવા અને વીજળી સાથે થતો નથી. ચોમાસા દરમિયાન જ આવો વરસાદ વધુ જોવા મળે છે.

Exam Tip: વરસાદના વિવિધ પ્રકારો અને ચોમાસા દરમિયાન ગર્જના-વીજળી સાથેના વરસાદના જોડાણને યાદ રાખો.

પ્રવૃત્તિ 14.5 [પા.પુ. પાના નં. 192]

Question 1. પુસ્તકાલયમાંથી વરસાદ અને ચક્રવાતના વિષયમાં હજી વધારે જાણકારી એકત્ર કરો. કોઈ બીજા દેશમાં વરસાદ થવાની રીતની તપાસ કરો. શું સમગ્ર વિશ્વમાં વરસાદ માટે વર્ષાઋતુ જવાબદાર છે?
Answer: આપણા દેશમાં મોટા ભાગનો વરસાદ ચોમાસામાં થાય છે, પરંતુ વિશ્વના કેટલાક દેશોમાં શિયાળા તેમજ ઉનાળામાં પણ વરસાદ થાય છે.
In simple words: ભારતમાં મોટાભાગનો વરસાદ ચોમાસામાં પડે છે, પરંતુ દુનિયાના ઘણા દેશોમાં શિયાળા કે ઉનાળામાં પણ વરસાદ આવે છે, એટલે કે સમગ્ર વિશ્વમાં ચોમાસુ એકમાત્ર વરસાદ માટે જવાબદાર નથી.

Exam Tip: વિશ્વના વિવિધ ભૌગોલિક પ્રદેશોમાં વરસાદના સમયગાળાની વિવિધતાને યાદ રાખો, જે દર્શાવે છે કે ચોમાસુ એકમાત્ર વરસાદી ઋતુ નથી.

પ્રવૃત્તિ 14.6 [પા.પુ. પાના નં. 193]

લાઈકેન નામના સજીવ (સહજીવી વનસ્પતિસમૂહ) હવામાં રહેલા સલ્ફર ડાયોક્સાઇડના સ્તર પ્રત્યે વધારે સંવેદનશીલ હોય છે. તેઓ મોટા ભાગનાં વૃક્ષોની છાલ પર પાતળા લીલા અને સફેદ રંગના સ્તરના સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે. જો તમારી આસપાસનાં વૃક્ષો પર લાઈકેન હોય, તો તેનું અવલોકન કરો.

Question 1. વધારે અવરજવરવાળા રોડની નજીકના વૃક્ષ પર આવેલી લાઈકેન અને રોડથી દૂર આવેલા વૃક્ષ પર આવેલી લાઇકેનની તુલના કરો.
Answer: વધારે અવરજવરવાળા રોડની નજીકના વૃક્ષ પર આવેલી લાઈકેન ઓછી માત્રામાં અને રોડથી દૂર આવેલા વૃક્ષ પર લાઈકેન વધુ માત્રામાં અને ખુબ ગીચ હોય છે.
In simple words: વધુ અવરજવરવાળા રસ્તા નજીકના વૃક્ષો પર લાઈકેન ઓછી હોય છે, જ્યારે રસ્તાથી દૂરના વૃક્ષો પર લાઈકેન વધુ અને ઘટ્ટ હોય છે.

Exam Tip: લાઈકેનની હાજરીનો ઉપયોગ પર્યાવરણીય પ્રદૂષણના સૂચક તરીકે કેવી રીતે થાય છે તે સમજાવો.

Question 2. રોડની નજીકમાં આવેલાં વૃક્ષોની રોડ તરફની ડાળીઓ પર આવેલી લાઈકેનની તુલના, રોડથી દૂર કે વિપરીત દિશાની ડાળીઓ પર આવેલી લાઈન સાથે કરો.
Answer: રોડની નજીકમાં આવેલાં વૃક્ષોની રોડ તરફની ડાળીઓ પર લાઈકેન લગભગ નહિવત્, જ્યારે વિપરીત દિશાની ડાળીઓ પર પ્રમાણમાં થોડી લાઇકન જોવા મળે છે.
In simple words: રસ્તા નજીકના વૃક્ષોની રસ્તા તરફની ડાળીઓ પર લાઈકેન બહુ ઓછી હોય છે, જ્યારે તેની વિરુદ્ધ દિશાની ડાળીઓ પર થોડી વધુ લાઈકેન જોવા મળે છે.

Exam Tip: લાઈકેનના વિતરણ પર પ્રદૂષણની સ્થાનિક અસર અને પવનની દિશાની ભૂમિકાને ધ્યાનમાં રાખો.

Question 3. ઉપર્યુક્ત અવલોકનને આધારે તમે રોડની કિનારીએ કે દૂર પ્રદૂષણ ફેલાવાવાળા પદાર્થોના સ્તરના વિષયમાં શું કહી શકો છો?
Answer: વધુ વાહનવ્યવહાર ધરાવતા રોડની આસપાસ વાહનોના ધુમાડામાં સલ્ફર ડાયૉક્સાઈડનું પ્રદૂષણ વધારે હોય છે. હવાઈ પ્રદૂષક ખાસ કરીને સલ્ફર ડાયૉક્સાઇડ પ્રત્યે લાઈકેન સંવેદનશીલ છે. લાઈકેનનો વધુ સારો વિકાસ જોવા મળે તો પ્રદૂષકોના સ્તર નીચા છે, જ્યારે લાઈકેનનો વિકાસ જોવા ન મળે તો પ્રદૂષકોના સ્તર ઊંચા છે તેમ કહી શકાય.
In simple words: વધુ વાહનોવાળા રસ્તાઓ પાસે વાહનોના ધુમાડાને કારણે સલ્ફર ડાયોક્સાઈડનું પ્રદૂષણ વધુ હોય છે. લાઈકેન સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોવાથી, જો લાઈકેન સારો વિકાસ પામે તો પ્રદૂષણ ઓછું છે, અને જો વિકાસ ન થાય તો પ્રદૂષણ વધુ છે એમ કહી શકાય.

Exam Tip: લાઈકેનને સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ પ્રદૂષણના જૈવિક સૂચક તરીકે સમજાવો અને તેના વિતરણ અને પ્રદૂષણ સ્તર વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ કરો.

પ્રવૃત્તિ 147 [પા.પુ. પાના નં 193].

Question 1. ઘણી બધી નગરપાલિકાઓ પાણીની પ્રાપ્યતાને વધારવા માટે પાણીના સંગ્રહણની તકનિકો ઉપર કાર્ય કરી રહી છે. કઈ તકનિક પાણીના સંગ્રહણ માટે છે? અને તેનો ઉપયોગ આવશ્યક પાણીની માત્રા વધારવામાં કેવી રીતે સહાયક બને છે?
Answer: તળાવોનું ખોદકામ કરી તેને ઊંડાં બનાવવાં; નદી પસાર થતી હોય, તો તેના પર બંધ બાંધી પાણીનો સંગ્રહ કરવો; વનસ્પતિ આવરણ વધારી ભૂમિમાં ભેજનું પ્રમાણ વધારવું તેમજ વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે મોટા ટાંકા તેમજ પરકોટિંગ વેલ (કુવા) બનાવવા વગેરે તકનિકો પાણીના સંગ્રહણ માટે છે. આ તકનિકો દ્વારા ભૂમિગત પાણીના સ્તર જાળવી રખાય અને પાણી વધારી શકાય.
In simple words: તળાવોને ઊંડા કરવા, નદીઓ પર બંધ બાંધવા, વધુ વૃક્ષો વાવીને જમીનમાં ભેજ વધારવો, અને મોટા ટાંકા કે કૂવા બનાવીને વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવો જેવી પદ્ધતિઓ પાણી બચાવવા માટે ઉપયોગી છે. આનાથી જમીનમાં પાણીનું સ્તર જળવાઈ રહે છે અને પાણીની ઉપલબ્ધતા વધે છે.

Exam Tip: પાણીના સંગ્રહણની વિવિધ પદ્ધતિઓ (તળાવ, બંધ, વનસ્પતિ આવરણ, ટાંકા, કૂવા) અને તેના દ્વારા ભૂગર્ભજળના સ્તરમાં વધારાની પ્રક્રિયાને સમજાવો.

પ્રવૃત્તિ 14.8 [પા.પુ. પાના નં. 193]

કોઈ એક નદી, તળાવ કે ઝરણાની નજીકનું એક નાનકડું સ્થાન પસંદ કરો. એક ચોરસ મીટર ક્ષેત્રફળવાળા આ વિસ્તારમાં આવેલી વિભિન્ન વનસ્પતિઓ તેમજ પ્રાણીઓની સંખ્યાને ગણો. પ્રત્યેક જાતિની અલગ અલગ ગણતરી કરો. આ વિસ્તારની તુલના શુષ્ક, પથરાળ અને રેતાળ વિસ્તારમાં મળી આવતાં પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ સાથે કરો.

Question 1. શું બંને વિસ્તારોમાં મળી આવતી વનસ્પતિઓ એક જ પ્રકારની છે?
Answer: ના, નદી, તળાવ કે ઝરણાની નજીકના ભેજવાળા ક્ષેત્ર કરતાં શુષ્ક, પથરાળ અને રેતાળ વિસ્તારમાં મળી આવતી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ અલગ પ્રકારનાં છે. કારણ કે ભેજવાળા વિસ્તારમાં પાણીની સરળ પ્રાપ્તિ અને ફળદ્રુપતાને કારણે સજીવજાતિઓ વધારે પ્રકાર અને સંખ્યામાં હોય છે.
In simple words: ના, ભેજવાળા નદી-તળાવના વિસ્તારોમાં અને સૂકા પથરાળ વિસ્તારોમાં અલગ અલગ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. ભેજવાળા વિસ્તારોમાં પાણી સહેલાઈથી મળે છે અને જમીન ફળદ્રુપ હોવાથી ત્યાં વધુ પ્રકારના જીવો હોય છે.

Exam Tip: પાણીની ઉપલબ્ધતા અને ભૂમિની ગુણવત્તાના આધારે જૈવવિવિધતામાં થતા ફેરફારોને સમજાવો.

પ્રવૃત્તિ 14.9 [પા.પુ. પાના નં. 193 – 194]

→ તમારી શાળાની નજીકની કોઈ પણ વપરાશમાં ન લેવાયેલ હોય તેવી ભૂમિની પસંદગી કરો (લગભગ 1 m² ક્ષેત્રફળવાળી) અને તેને અંકિત કરો.
→ આ પ્રકારે આ વિસ્તારમાં મળી આવેલી વિભિન્ન વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ તેમજ પ્રત્યેક જાતિઓના સજીવોની સંખ્યાઓની ગણતરી કરો.
→ તે જ સ્થાન કે વિસ્તારની ગણતરી વર્ષમાં બે વાર કરો. એક વાર ઉનાળા કે શુષ્ક ઋતુમાં અને બીજી વાર વર્ષાઋતુ પછી કરો.

Question 1. શું બંને વખતે સંખ્યાઓ સમાન હતી?
Answer: ના
In simple words: ના, બંને વખતે સંખ્યાઓ અલગ અલગ હતી.

Exam Tip: ઋતુઓ બદલાતા જૈવવિવિધતા પર થતી અસરને યાદ રાખો.

Question 2. કઈ ઋતુમાં તમે વિભિન્ન પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સંખ્યામાં વધારો જોયો?
Answer: વર્ષાઋતુમાં વિભિન્ન પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સંખ્યામાં વધારો જોવા મળે છે.
In simple words: ચોમાસામાં જુદા જુદા પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સંખ્યા વધતી જોવા મળી હતી.

Exam Tip: વર્ષાઋતુમાં પાણીની ઉપલબ્ધતાને કારણે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના વિકાસ અને વૃદ્ધિ પર થતી સકારાત્મક અસરને સમજાવો.

Question 3. પ્રત્યેક પ્રકારના સજીવોની સંખ્યા કઈ ઋતુમાં વધારે હતી?
Answer: પ્રત્યેક પ્રકારના સજીવોની સંખ્યા વર્ષાઋતુમાં વધારે હતી.
In simple words: દરેક પ્રકારના જીવોની સંખ્યા ચોમાસાની ઋતુમાં વધુ હતી.

Exam Tip: પાણીની ઉપલબ્ધતા અને અનુકૂળ વાતાવરણ જૈવવિવિધતાને કેવી રીતે પ્રોત્સાહન આપે છે તે યાદ રાખો.

Question 4. શું પાણીના પ્રમાણની પ્રાપ્યતાને વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના પ્રકાર અને તેઓની સંખ્યા સાથે સંબંધ છે?
Answer: હા, પાણીના પ્રમાણની પ્રાપ્યતા વધુ હોય ત્યાં વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના પ્રકાર અને તેઓની સંખ્યા વધુ હોય છે.
In simple words: હા, પાણીની ઉપલબ્ધતાનો વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના પ્રકાર અને સંખ્યા સાથે સીધો સંબંધ છે. જ્યાં પાણી વધુ હોય છે, ત્યાં જૈવવિવિધતા વધુ જોવા મળે છે.

Exam Tip: પાણીને જીવંત સજીવો માટે એક નિર્ણાયક પરિબળ તરીકે ઓળખો, જે જૈવવિવિધતા પર સીધી અસર કરે છે.

Question 5. કયા વિસ્તારમાં સૌથી વધારે પ્રકાર અને સજીવો વધારે મળે? 200 cm વરસાદવાળા વિસ્તારમાં કે 5 cm વરસાદવાળા વિસ્તારમાં?
Answer: 200 cm વરસાદવાળા વિસ્તારમાં સૌથી વધારે પ્રકાર અને સજીવો વધારે મળે.
In simple words: 200 cm વરસાદવાળા વિસ્તારમાં સૌથી વધુ પ્રકારના જીવો અને સજીવો જોવા મળે છે.

Exam Tip: વરસાદની માત્રા અને જૈવવિવિધતા વચ્ચેનો સીધો સંબંધ સમજાવો: વધુ વરસાદ એટલે વધુ જીવન.

Question 6. નકશાપોથીમાં વરસાદની ભાત દર્શાવતા નકશામાં જુઓ અને જણાવો કે ભારતનાં કયા રાજ્યમાં સૌથી વધારે જૈવવિભિન્નતા હશે અને કયા રાજ્યમાં ઓછી હશે?
Answer: ભારતનાં અસમ, મેઘાલય તેમજ પશ્ચિમઘાટ (મહારાષ્ટ્રથી કેરલ રાજ્યના દરિયાકિનારા તરફનો વિસ્તારોમાં) સૌથી વધારે જૈવ વિભિન્નતા હશે અને રાજસ્થાનમાં ઓછી હશે.
In simple words: ભારતમાં અસમ, મેઘાલય અને પશ્ચિમઘાટ જેવા વિસ્તારોમાં સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા હોય છે, કારણ કે ત્યાં વધુ વરસાદ પડે છે. જ્યારે રાજસ્થાનમાં ઓછી જૈવવિવિધતા હોય છે, કારણ કે ત્યાં ઓછો વરસાદ પડે છે.

Exam Tip: ભારતમાં જૈવવિવિધતાના ભૌગોલિક વિતરણને યાદ રાખો અને તેને વરસાદની માત્રા સાથે જોડો.

Question 7. આ અનુમાન સાચું છે કે ખોટું તેની તપાસ માટે શું આપણે કોઈ એક રીત કે પદ્ધતિ પર વિચાર કરી શકીએ?
Answer: હા, ભારતનાં વિવિધ રાજ્યોના સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ અને તે રાજ્યની જૈવવિભિન્નતાની સાપેક્ષ સરખામણી કરવામાં આવે, તો અનુમાન સાચું કે ખોટું તેની તપાસ થઈ શકે.
In simple words: હા, આપણા અનુમાનને ચકાસવા માટે, આપણે ભારતના વિવિધ રાજ્યોના સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ અને ત્યાંની જૈવવિવિધતાની તુલના કરી શકીએ છીએ.

Exam Tip: વૈજ્ઞાનિક તપાસ માટે, અનુમાનને ચકાસવા માટે ડેટા વિશ્લેષણ (વરસાદ અને જૈવવિવિધતાની સરખામણી) ના મહત્વ પર ભાર મૂકો.

પ્રવૃત્તિ 14.10 [પા.પુ. પાના નં. 195]

થોડીક માટી લો અને તેને પાણી ભરેલા બીકરમાં નાખો. લીધેલી માટીના લગભગ પાંચ ગણું પાણી બીકમાં હોવું જોઈએ. માટી અને પાણીને બરાબર હલાવી ભેગા કરો અને ત્યારબાદ માટીને નીચે જામવા દો. કેટલાક સમય પછી અવલોકન કરો.

Question 1. શું બીકરના તળિયાની માટી સમાંગ છે કે સ્તરોમાં વિભાજિત છે?
Answer: બીકરના તળિયાની માટી સ્તરોમાં વિભાજિત છે.
In simple words: બીકરના તળિયેની માટી એકસરખી નથી, પણ અલગ અલગ સ્તરોમાં વહેંચાયેલી છે.

Exam Tip: માટીના કણોના કદ અને ઘનતાના આધારે સ્તરીકરણ થાય છે તે યાદ રાખો.

Question 2. જો સ્તરોનું નિર્માણ થયેલું હોય, તો એક સ્તર બીજા સ્તરથી કેવી રીતે ભિન્ન છે?
Answer: ભૂમિ એ વિવિધ કદના કણોનું મિશ્રણ છે. તેમાં મોટા કદના કણો સૌથી નીચે અને ક્રમશઃ ઉપર હલકા અને નાના કદના કણો જમા થાય છે. કણના કદના આધારે એક સ્તર બીજા સ્તરથી ભિન્ન છે.
In simple words: જો માટીના સ્તરો બનેલા હોય, તો તે કણોના કદના આધારે અલગ પડે છે. મોટા કણો નીચે હોય છે, અને નાના તથા હલકા કણો ઉપરના સ્તરોમાં હોય છે.

Exam Tip: માટીના કણોના કદ અને ઘનતાના આધારે સ્તરો કેવી રીતે બને છે તે સમજાવો.

Question 3. શું ત્યાં પાણીની સપાટી પર કંઈક તરતું જણાય છે?
Answer: પાણીની સપાટી પર જીવંત સજીવ અથવા નિર્જીવ ખાસ કરીને સડતા કાર્બનિક ઘટક તરતા જણાય છે.
In simple words: પાણીની ઉપર જીવંત સૂક્ષ્મજીવો અથવા સડી ગયેલા કાર્બનિક પદાર્થો જેવા કે પાંદડા તરતા જોવા મળે છે.

Exam Tip: પાણીની સપાટી પર તરતા કાર્બનિક પદાર્થો અને જૈવિક કચરાની હાજરીને ઓળખો.

Question 4. શું કોઈ પદાર્થ પાણીમાં ઓગળેલા હોઈ શકે છે? તમે કેવી રીતે કે ચકાસશો?
Answer: હા, ક્ષાર હોઈ શકે છે. તે પાણીના સ્વાદ પરથી ચકાસી શકાય.
In simple words: હા, પાણીમાં ક્ષાર ઓગળેલા હોઈ શકે છે. તેનો સ્વાદ લઈને આ બાબત ચકાસી શકાય છે.

Exam Tip: પાણીમાં દ્રાવ્ય પદાર્થો (જેમ કે ક્ષાર) ને ઓળખવા માટે સ્વાદ પરીક્ષણ એક સરળ પદ્ધતિ છે તે દર્શાવો.

પ્રવૃત્તિ 14.11 [પા.પુ. પાના નં. 196]

એક જ પ્રકારની બે ટ્રે લો અને તેને માટીથી ભરી દો. એક ટ્રેમાં રાઈ, મગ કે ડાંગરના રોપાને રોપી દો અને બંને ટ્રેમાં ત્યાં સુધી પાણી સીંચો જ્યાં સુધી ટ્રેમાં વનસ્પતિઓના રોપાની વૃદ્ધિથી ટ્રે ઢંકાઈ ન જાય. તે સુનિશ્ચિત કરો કે બંને ટ્રે એક જ ખૂણે વળે. બંને ટ્રેમાં સરખા પ્રમાણમાં પાણી એ રીતેથી સીંચો કે પાણી

Activity 14.12 [Page No. 199]

Question 1. વૈશ્વિક ઉષ્મીકરણ (Global Warming)નાં પરિણામ શું હોઈ શકે છે?
Answer: વૈશ્વિક ઉષ્મીકરણના પરિણામો:
• આકરો ઉનાળો.
• ધ્રુવ પ્રદેશ પરનો બરફ પીગળવો.
• દરિયાઈ પાણીની સપાટી ઊંચે આવવી.
• દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો ડૂબી જવા.
• આબોહવાની પરિસ્થિતિમાં બદલાવ.
In simple words: વૈશ્વિક ઉષ્મીકરણ એટલે પૃથ્વી ગરમ થાય. તેનાથી ખૂબ ગરમી પડે, ધ્રુવીય બરફ પીગળે, દરિયાનું પાણી ઊંચું આવે, દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો પાણીમાં ડૂબી જાય અને હવામાનમાં ઘણા ફેરફારો થાય.

Exam Tip: વૈશ્વિક ઉષ્મીકરણના પરિણામો યાદ રાખવા માટે, કુદરતી પર્યાવરણમાં થતા મોટા ફેરફારો વિશે વિચારો.

Question 2. કેટલાક અન્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનાં નામોની પણ તપાસ કરો.
Answer: કેટલાક બીજા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ છે: \( CO_2 \), \( CH_4 \) (જેને મિથેન કહેવાય છે), \( N_2O \) (જે નાઇટ્રસ ઑક્સાઇડ છે), અને CFC (જે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન છે).
In simple words: ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ પૃથ્વીને ગરમ રાખવામાં મદદ કરે છે. કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉપરાંત, મિથેન, નાઇટ્રસ ઑક્સાઇડ અને ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન પણ મુખ્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ છે.

Exam Tip: ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના નામ યાદ કરતી વખતે તેમના રાસાયણિક સૂત્રો પણ યાદ રાખો.

Activity 14.13 [Page No. 201]

Question 1. તપાસ કરો કે કયા બીજા અણુઓ ઓઝોનસ્તરને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
Answer: ઓઝોન સ્તરને નુકસાન આપતો મુખ્ય અણુ ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન (CFC) છે. આના સિવાય, નાઇટ્રોજન ઑક્સાઇડ અને હાઇડ્રોકાર્બન અણુઓ પણ ઓઝોન સ્તરને હાનિ કરી શકે છે.
In simple words: ઓઝોન સ્તરને ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન (CFC) સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે. નાઇટ્રોજન ઑક્સાઇડ અને હાઇડ્રોકાર્બન જેવા બીજા અણુઓ પણ તેને નુકસાન આપી શકે છે.

Exam Tip: ઓઝોન સ્તરને નુકસાન પહોંચાડનારા મુખ્ય રસાયણો અને તેમના ઉદભવ સ્થાનો યાદ રાખો.

Question 2. સમાચારપત્રોમાં આપેલ સમાચારને આધારે ઓઝોનસ્તરમાં છિદ્રો(ગાબડાં)ની ચર્ચા કરો. તપાસ કરો કે ઓઝોન છિદ્રમાં કોઈ પરિવર્તન થઈ રહ્યું છે? વૈજ્ઞાનિકો શું વિચારે છે – આ પૃથ્વી પરના જીવનને કેવી રીતે અસર કરશે? (આકૃતિ 14.8)
Answer: હા, ઓઝોન સ્તર વધુ પાતળું બનતું જાય છે અને તેમાં મોટો છિદ્ર રચાઈ રહ્યો છે. વૈજ્ઞાનિકોને લાગે છે કે પૃથ્વી પર વધુ હાનિકારક સૂર્યનાં UV કિરણો આવવાથી ચામડીના કૅન્સર અને આંખના મોતિયાનું પ્રમાણ વધશે. આનાથી શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પણ ઘટી શકે છે, જેના કારણે રોગો વધુ ફેલાશે.
In simple words: હા, ઓઝોન સ્તર પાતળું થઈ રહ્યું છે અને છિદ્ર મોટું બની રહ્યું છે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે આના કારણે સૂર્યના હાનિકારક UV કિરણો પૃથ્વી પર વધુ આવશે, જેનાથી ચામડીનું કેન્સર, આંખના મોતિયા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિની સમસ્યાઓ વધી શકે છે.

Exam Tip: ઓઝોન સ્તરના ઘટાડાની માનવ સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણ પર થતી ગંભીર અસરો વિશે સ્પષ્ટ સમજણ રાખો.