GSEB Class 9 Science Solutions Chapter 13 આપણે શા માટે માંદા પડીએ છીએ

સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર

પ્રશ્ન 1. છેલ્લા એક વર્ષમાં તમે કેટલી વાર બિમાર પડ્યા હતા? બિમારી શું હતી?
(a) આ બિમારીઓને દૂર કરવા માટે તમે તમારી દિનચર્યામાં કયું પરિવર્તન કરશો?
(b) આ બિમારીઓથી બચવા માટે તમે તમારી અડોશપડોશમાં શું પરિવર્તન કરશો?
Answer: છેલ્લા એક વર્ષમાં હું ત્રણ વાર બિમાર પડ્યો હતો. મને મેલેરિયા, શરદી-ખાંસી અને હિપેટાઇટિસની બિમારી થઈ હતી.
(a) આ રોગોથી દૂર રહેવા માટે હું મારા આસપાસનું વાતાવરણ સ્વચ્છ રાખીશ, ભરાયેલા પાણીનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરીશ, ખુલ્લામાં વેચાતો ખોરાક ખાવાનું ટાળીશ, પૂરતો પૌષ્ટિક આહાર લઈશ અને હંમેશાં ઉકાળીને ઠંડું કરેલું પાણી પીશ, તેમજ ઠંડાં પીણાં લેવાનું છોડી દઈશ. આ બધાં પરિવર્તનો હું મારી રોજિંદી ટેવોમાં સામેલ કરીશ.
(b) આ રોગોથી બચવા માટે, હું મારા પડોશમાં ભરાઈ રહેલા પાણીનો નિકાલ કરવાનું અને કચરો ભેગો થતો રોકવાનું ધ્યાન રાખીશ. આ રીતના ફેરફારો હું મારા વિસ્તારમાં કરીશ.
In simple words: હું છેલ્લા વર્ષમાં મેલેરિયા, શરદી અને હિપેટાઇટિસ જેવી ત્રણ બિમારીઓથી પીડાતો હતો. બિમારીઓથી બચવા, હું સ્વચ્છતા જાળવીશ, ખુલ્લા ખોરાકથી દૂર રહીશ, પૌષ્ટિક આહાર લઈશ અને ઉકાળેલું પાણી પીશ. પડોશમાં, પાણી ભરાવા ન દઉં અને કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરાવીશ.

Exam Tip: જ્યારે આવા પ્રશ્નોના જવાબ આપો, ત્યારે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને સામુદાયિક સ્વચ્છતા બંને પાસાંઓને આવરી લેવાનું યાદ રાખો.

પ્રશ્ન 2. ડૉક્ટર, નર્સ, સ્વાસ્થ્ય કર્મચારીઓ અન્ય વ્યક્તિની તુલનામાં રોગીઓના સંપર્કમાં વધારે રહે છે. તપાસ કરો કે, તેઓ તેમની જાતને બિમાર થતા કેવી રીતે બચાવે છે?
Answer: ડૉક્ટર્સ, નર્સો અને સ્વાસ્થ્ય કર્મચારીઓ પોતાની સુરક્ષા માટે નીચેની સાવચેતીઓ લે છે:
• દર્દીને તપાસ્યા પછી તેઓ સાબુથી હાથ ધુએ છે અથવા હેન્ડ સેનિટાઇઝરનો ઉપયોગ કરીને હાથને જંતુમુક્ત કરે છે.
• તેઓ ફિનાઇલથી પોતાના કાર્યસ્થળની સફાઈ કરાવે છે.
• ઉપયોગમાં લેવાતાં સાધનોને જંતુરહિત (Sterilized) કરે છે.
• જરૂર મુજબ હેન્ડ-ગ્લોવ્ઝનો ઉપયોગ કરે છે.
• દર્દી માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલી સિરિંજ, નીડલ, પાટા, રૂ વગેરેનો યોગ્ય નિકાલ કરાવે છે.
In simple words: ડૉક્ટર્સ, નર્સો અને સ્વાસ્થ્ય કર્મચારીઓ દર્દીઓને તપાસ્યા પછી હાથ ધોવે છે, સાધનોને જંતુમુક્ત કરે છે, ગ્લોવ્ઝ પહેરે છે અને વાપરેલા સામાનનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરે છે જેથી તેઓ રોગથી બચી શકે.

Exam Tip: યાદ રાખો કે તબીબી કર્મચારીઓનું રક્ષણ કરવું એ રોગચાળો અટકાવવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 3. તમારી અડોશપડોશમાં એક સર્વેક્ષણ કરો અને તપાસ કરો કે સામાન્ય રીતે કઈ ત્રણ બિમારીઓ થાય છે? આ બિમારીઓને ફેલાતી અટકાવવા માટે તમારા સ્થાનીય પ્રશાસનને ત્રણ સૂચન કરો.
Answer: મારા પડોશમાં સામાન્ય રીતે શરદી-ખાંસી, ટાઇફૉઇડ અને ઝાડા જેવી બિમારીઓ જોવા મળે છે. આ રોગોને ફેલાતા અટકાવવા માટે સ્થાનીય પ્રશાસનને મારા સૂચનો નીચે મુજબ છે:
• ચોખ્ખા પાણીનો પૂરતો પુરવઠો આપવો.
• નિયમિત રીતે કચરાનો નિકાલ કરવો અને જંતુનાશકોનો છંટકાવ કરાવવો.
• સામાન્ય સંક્રામક રોગો માટે વખતોવખત રસીકરણ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવું.
In simple words: મારા વિસ્તારમાં શરદી-ખાંસી, ટાઇફૉઇડ અને ઝાડા સામાન્ય રોગો છે. રોગ અટકાવવા માટે, સ્થાનિક સરકારને સ્વચ્છ પાણી આપવું, કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવો અને સમયાંતરે રસીકરણ કાર્યક્રમો યોજવાનું સૂચવું છું.

Exam Tip: જ્યારે તમે સમુદાયિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ વિશે લખો, ત્યારે રોગોના ફેલાવાને રોકવા માટે વ્યવહારુ અને લાગુ કરી શકાય તેવા ઉપાયો શામેલ કરો.

પ્રશ્ન 4. એક બાળક તેની બિમારી કહી શકતો નથી. આપણે તેની ઓળખ કઈ રીતે કરીશું?
(a) શું બાળક બિમાર છે?
(b) બાળકને કઈ બિમારી થઈ છે?
Answer:
(a) બાળક સતત રડતું હોય, ઝાડા કરતું હોય, ખોરાક પ્રત્યે અરુચિ દર્શાવતું હોય, તેમજ તેનું શરીર ગરમ રહેતું હોય, તો આ લક્ષણો પરથી આપણે ઓળખી શકીએ છીએ કે બાળક બિમાર છે.
(b) બાળકને તાવ અને ઝાડાની બિમારી થઈ છે.
In simple words: જો બાળક સતત રડે, ઝાડા કરે, ખાવાની ઇચ્છા ન હોય અને શરીર ગરમ હોય, તો તે બિમાર છે. તેને તાવ અને ઝાડા થયા છે.

Exam Tip: બાળકોમાં બિમારીના લક્ષણોને ઓળખવા માટે સામાન્ય સંકેતો પર ધ્યાન આપો જેમ કે વર્તનમાં ફેરફાર, ભૂખનો અભાવ અને શારીરિક સ્થિતિ.

પ્રશ્ન 5. નીચે આપેલ પૈકી કઈ પરિસ્થિતિઓમાં કોઈ વ્યક્તિ પુનઃ બિમાર પડી શકે છે? શા માટે?
(a) જ્યારે તે મેલેરિયામાંથી સાજી થઈ રહી છે.
(b) તે મેલેરિયામાંથી સાજી થઈ ગઈ છે અને તે અછબડાના રોગીની સેવા કરી રહી છે.
(c) મેલેરિયામાંથી સાજી થઈ ગયા પછી તે ચાર દિવસ ઉપવાસ કરે છે અને અછબડાના રોગીની સેવા કરી રહી છે. શા માટે?
Answer: (c) મેલેરિયામાંથી સાજી થઈ ગયેલી વ્યક્તિ જો ચાર દિવસ ઉપવાસ કરે અને અછબડાના રોગીની સેવા કરે તો તે ફરીથી બિમાર પડી શકે છે. આનું કારણ એ છે કે મેલેરિયાને લીધે વ્યક્તિ પહેલેથી જ નબળી હોય છે. ઉપરાંત, ચાર દિવસનો ઉપવાસ કરવાથી ખોરાકના અભાવે તે વધુ અશક્ત બને છે. આ સ્થિતિમાં, તેની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ખૂબ જ નબળી પડી જાય છે, જેના કારણે તેને અછબડાના રોગીની સેવામાં ચેપ ઝડપથી લાગી શકે છે અને તે ફરીથી બિમાર પડી શકે છે.
In simple words: જો મેલેરિયામાંથી સાજી થયેલી વ્યક્તિ ચાર દિવસ ઉપવાસ કરે અને પછી અછબડાના દર્દીની સેવા કરે તો તે ફરીથી બિમાર પડી શકે છે. મેલેરિયા અને ઉપવાસને કારણે શરીર ખૂબ નબળું પડે છે, તેથી ચેપ લાગવાની શક્યતા વધી જાય છે.

Exam Tip: રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડવાના પરિણામો અને ચેપનો ભય સમજાવો.

પ્રશ્ન 6. નીચે આપેલ પૈકી કઈ પરિસ્થિતિઓમાં તમે બિમાર થઈ શકો છો?
(a) જ્યારે તમારી પરીક્ષાનો સમય છે.
(b) જ્યારે તમે બસ તેમજ રેલગાડીમાં બે દિવસ સુધી યાત્રા કરીને આવ્યા હોય.
(c) જ્યારે તમારો મિત્ર ઓરીથી પીડાય છે. શા માટે?
Answer: (c) હું બિમાર થઈ શકું છું જ્યારે મારો મિત્ર ઓરીથી પીડાય છે. કારણ કે ઓરી સંસર્ગજન્ય (ચેપી) રોગ છે.
In simple words: જો મારો મિત્ર ઓરીથી બિમાર હોય, તો મને પણ ઓરી થઈ શકે છે, કારણ કે તે એકબીજાને લાગતો રોગ છે.

Exam Tip: સંસર્ગજન્ય રોગો હવા, પાણી, સીધા સંપર્ક અથવા વાહકો દ્વારા ફેલાય છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર [૫.૫. પાના નં. 178]

પ્રશ્ન 1. સારા સ્વાથ્યની બે આવશ્યક પરિસ્થિતિઓ દર્શાવો.
Answer: સારા સ્વાથ્યની બે આવશ્યક પરિસ્થિતિઓ:
• શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક રીતે સ્વસ્થ સ્થિતિ અને
• આસપાસનું સ્વસ્થ પર્યાવરણ.
In simple words: સારા સ્વાસ્થ્ય માટે શરીર, મન અને સમાજનું સ્વસ્થ હોવું, તેમજ આસપાસનું વાતાવરણ સ્વચ્છ હોવું જરૂરી છે.

Exam Tip: સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય માટે શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક સુખાકારી ત્રણેય મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 2. રોગમુક્ત રહેવા માટેની કોઈ પણ બે આવશ્યક પરિસ્થિતિઓ દર્શાવો.
Answer: રોગમુક્ત રહેવા માટેની બે આવશ્યક પરિસ્થિતિઓ:
• વ્યક્તિગત અને સામુદાયિક સ્વચ્છતા અને
• સ્વચ્છ પર્યાવરણ.
In simple words: રોગમુક્ત રહેવા માટે વ્યક્તિગત અને સામુદાયિક સ્વચ્છતા તેમજ સ્વચ્છ પર્યાવરણ આવશ્યક છે.

Exam Tip: રોગમુક્ત જીવન માટે સ્વચ્છતા ખૂબ જ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

પ્રશ્ન 3. શું ઉપર્યુક્ત પ્રશ્નોના ઉત્તર એક જ જેવા છે કે ભિન્ન છે? શા માટે?
Answer: ના, બંને પ્રશ્નોના ઉત્તર અલગ છે. કારણ કે વ્યક્તિ રોગમુક્ત હોઈ શકે છે, પરંતુ તે માનસિક અને સામાજિક રીતે સ્વસ્થ ન હોય તેવું પણ બની શકે છે. સ્વાસ્થ્ય એક વ્યાપક ખ્યાલ છે જેમાં શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક સુખાકારીનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે રોગમુક્ત હોવું ફક્ત શારીરિક બિમારીઓની ગેરહાજરી સૂચવે છે.
In simple words: ના, જવાબો અલગ છે. કોઈ વ્યક્તિ રોગમુક્ત હોઈ શકે છે, પણ માનસિક કે સામાજિક રીતે સ્વસ્થ ન પણ હોય.

Exam Tip: 'સ્વાસ્થ્ય' અને 'રોગમુક્ત' વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ રીતે સમજાવો.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 180]

પ્રશ્ન 1. એવાં ત્રણ કારણ લખો કે જેના આધારે તમે વિચારી શકો કે તમે બિમાર છો અને ચિકિત્સકની પાસે જવા માગો છો. જો આમાંથી એક પણ લક્ષણ હોય તોપણ ચિકિત્સક પાસે જવા માગો છો? શા માટે અથવા શા માટે નહિ?
Answer: ત્રણ કારણો જેના આધારે હું બિમાર હોવાનું વિચારીશ અને ડૉક્ટર પાસે જવાની ઈચ્છા રાખીશ:
• માથાનો દુખાવો,
• શરદી તથા ખાંસી અને
• શરીર કળતર.
આ ત્રણ લક્ષણોના આધારે વ્યક્તિ પોતાને બિમાર માની શકે છે અને ચિકિત્સક પાસે જવાની ઈચ્છા રાખી શકે છે. જો આમાંથી એક પણ લક્ષણ હોય તોપણ ચિકિત્સક પાસે જઈને ચોક્કસ સારવાર લેવી જોઈએ, કારણ કે આવા લક્ષણો કોઈ મોટી બિમારીની શરૂઆત પણ હોઈ શકે છે.
In simple words: જો મને માથાનો દુખાવો, શરદી-ખાંસી કે શરીર કળતર હોય, તો હું ડૉક્ટર પાસે જઈશ. હા, એક પણ લક્ષણ હોય તો પણ જવું જોઈએ, કારણ કે તે કોઈ ગંભીર બિમારીની શરૂઆત હોઈ શકે છે.

Exam Tip: બિમારીના પ્રારંભિક લક્ષણોને ક્યારેય અવગણવા નહિ અને વહેલી તકે તબીબી સલાહ લેવી.

પ્રશ્ન 2. નીચે આપેલા પૈકી કોનાથી તમારા સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસર પડેલી છે? અને કેમ?
(1) જો તમને કમળો થયો હોય.
(2) જો તમને જૂ પડી હોય.
(3) જો તમને ખીલ થયા હોય.
Answer: જ્યારે કમળો થયો હોય ત્યારે સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસર પડે છે. કારણ કે, કમળો થાય ત્યારે આપણા યકૃત પર તેની ખૂબ જ ગંભીર અસર થાય છે. આ બિમારી હઠીલા રોગ તરીકે ઓળખાય છે અને તેની લાંબા સમય સુધી અસરકારક સારવાર જરૂરી છે. જૂ અને ખીલ સામાન્ય રીતે ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ નથી, પરંતુ તે અસ્વસ્થતા અને સૌંદર્યલક્ષી ચિંતાઓ ઉભી કરી શકે છે.
In simple words: કમળો સ્વાસ્થ્ય પર સૌથી ખરાબ અસર કરે છે કારણ કે તે યકૃતને નુકસાન પહોંચાડે છે અને તેની લાંબા ગાળાની સારવાર જરૂરી છે. જૂ અને ખીલ સામાન્ય રીતે ઓછા ગંભીર હોય છે.

Exam Tip: યકૃત જેવા મહત્વના અંગોને અસર કરતી બિમારીઓ વધુ ગંભીર હોય છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.૫. પાના નં. 187]

પ્રશ્ન 1. જ્યારે તમે બિમાર થાઓ છો, ત્યારે તમને સુપાચ્ય અને પોષણયુક્ત આહારની સલાહ કેમ આપવામાં આવે છે?
Answer: રોગપ્રતિકારક તંત્રની ઓછી કાર્યક્ષમતાથી બિમારી થાય છે. જો આપણને પૂરતો ખોરાક અને પોષણ પ્રાપ્ત ન થાય તો રોગપ્રતિકારક તંત્ર આપણા શરીરમાં આવેલા અન્ય તંત્રોની જેમ યોગ્ય રીતે કામ કરતું નથી. આથી, બિમારીમાંથી ઝડપથી સાજા થવા માટે સુપાચ્ય અને પોષણયુક્ત આહારની સલાહ આપવામાં આવે છે, જે શરીરને જરૂરી ઊર્જા અને પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડી શકે.
In simple words: જ્યારે તમે બિમાર પડો છો, ત્યારે પાચન કરવા માટે સરળ અને પોષણથી ભરપૂર ખોરાક લેવાનું કહેવામાં આવે છે. આવો ખોરાક તમારા શરીરને ઝડપથી સાજા થવામાં મદદ કરે છે કારણ કે રોગપ્રતિકારક શક્તિને કામ કરવા માટે યોગ્ય પોષણ જરૂરી છે.

Exam Tip: સંતુલિત આહાર અને પોષણ એ રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત રાખવા અને બિમારીઓમાંથી ઝડપથી સાજા થવા માટે અનિવાર્ય છે.

પ્રશ્ન 2. સંસર્ગજન્ય રોગની ફેલાવાની વિભિન્ન રીતો કઈ { કઈ છે? [1 ગુણ]
Answer: સંસર્ગજન્ય રોગની ફેલાવાની વિવિધ રીતો દૂષિત પાણી, દૂષિત ખોરાક, દૂષિત હવા, લિંગી સંપર્કો, મચ્છર કરડવાથી, હડકવાગ્રસ્ત પ્રાણી કરડવાથી કે પરોક્ષ સંપર્ક દ્વારા છે.
In simple words: સંસર્ગજન્ય રોગો દૂષિત પાણી, ખોરાક, હવા, જાતીય સંપર્ક, મચ્છર કરડવાથી, પ્રાણી કરડવાથી કે સીધા સંપર્કથી ફેલાય છે.

Exam Tip: રોગ ફેલાવવાની રીતો જાણવાથી તેને રોકવા માટેના ઉપાયો કરવામાં મદદ મળે છે.

પ્રશ્ન 3. તમારી શાળામાં સંસર્ગજન્ય રોગોને ફેલાતા અટકાવવા { માટે કઈ કઈ સાવચેતીઓ આવશ્યક છે? [1 ગુણ]
Answer: શાળામાં સંસર્ગજન્ય રોગોને ફેલાતા અટકાવવા માટે નીચેની સાવચેતીઓ લેવી જોઈએ:
• વધારે ભીડ થતી રોકવી.
• સ્વચ્છ પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા કરવી.
• શાળાના વિસ્તાર અને વર્ગખંડોની સફાઈ કરવી તેમજ જંતુનાશકોનો છંટકાવ કરવો.
• ચોખ્ખા શૌચાલયની વ્યવસ્થા કરવી.
• શાળા કે તેની આજુબાજુના વિસ્તારમાં બંધિયાર પાણી ન રહે તેની તકેદારી રાખવી.
• શાળાના વિદ્યાર્થીઓ ખુલ્લા ખોરાક કે ચીજવસ્તુઓનો ઉપયોગ ન કરે.
• શાળામાં વખતોવખત સંસર્ગજન્ય રોગો સામે રસીકરણ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવે.
• શરદી-ખાંસીથી બિમાર વિદ્યાર્થી છીંક કે ઉધરસ ખાતી વખતે નાક-મોં આગળ રૂમાલ રાખે.
• ગંભીર સંસર્ગજન્ય રોગથી પીડાતા વિદ્યાર્થી શાળામાં આવવાને બદલે ઘરે આરામ કરે અને ઉપચાર કરાવે.
In simple words: શાળામાં રોગોનો ફેલાવો અટકાવવા ભીડ ટાળવી, સ્વચ્છ પાણી આપવું, શાળાને સ્વચ્છ રાખવી, શૌચાલય સાફ રાખવા, પાણી ભરાવા ન દેવું, ખુલ્લા ખોરાકનો ઉપયોગ ન કરવો, રસીકરણ કાર્યક્રમો યોજવા, છીંકતી વખતે રૂમાલ વાપરવો અને બિમાર વિદ્યાર્થીઓને ઘરે આરામ કરવા દેવો.

Exam Tip: રોગચાળાને નિયંત્રિત કરવા માટે શાળામાં સ્વચ્છતા અને આરોગ્યના નિયમોનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે.

પ્રશ્ન 4. રોગપ્રતિકારકતા એટલે શું?
Answer: રોગપ્રતિકારકતા એટલે શરીરમાં બહારથી પ્રવેશતા રોગકારકો સામે લડીને શરીરને સ્વસ્થ જાળવવાની ક્ષમતા.
In simple words: રોગપ્રતિકારકતા એટલે શરીરની એવી શક્તિ જે બહારથી આવતા રોગો સામે લડે અને શરીરને તંદુરસ્ત રાખે છે.

Exam Tip: રોગપ્રતિકારકતા એ શરીરની રક્ષણાત્મક પ્રણાલીનો મુખ્ય ભાગ છે, જે ચેપ સામે લડવામાં મદદ કરે છે.

પ્રશ્ન 5. તમારી નજીકમાં આવેલ સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્રમાં રસીકરણના કયા કાર્યક્રમ થાય છે? તમારા વિસ્તારમાં કઈ કઈ સ્વાસ્થ્યસંબંધી મુખ્ય સમસ્યાઓ છે?
Answer: મારી નજીકના સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્રમાં ક્ષય (TB), પોલિયો, ઓરી, હિપેટાઇટિસ, ડિફરિયા, ઊંટાટિયું, ધનુર જેવા રોગોને રોકવા માટેના રસીકરણ કાર્યક્રમો થાય છે. મારા વિસ્તારમાં મેલેરિયા, ટાઇફૉઇડ, ડેગ્યુ, હિપેટાઇટિસ અને ક્ષય જેવી મુખ્ય સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ છે.
In simple words: મારા નજીકના આરોગ્ય કેન્દ્રમાં ટીબી, પોલિયો, ઓરી, હિપેટાઇટિસ, ડિફથેરિયા, હૂપિંગ કફ અને ધનુર માટે રસીકરણ થાય છે. અમારા વિસ્તારમાં મેલેરિયા, ટાઇફૉઇડ, ડેન્ગ્યુ, હિપેટાઇટિસ અને ટીબી મુખ્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ છે.

Exam Tip: સ્થાનિક આરોગ્ય કેન્દ્રો દ્વારા ચલાવવામાં આવતા રસીકરણ કાર્યક્રમો અને સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ વિશે જાણકારી રાખો.

GSEB Class 9 Science આપણે શા માટે માંદા પડીએ છીએ? Textbook Activities

પ્રવૃત્તિ 13.1 [પા.પુ. પાના નં. 176]

પ્રશ્ન 1. તમે લાતૂર, ભુજ, કશ્મીર વગેરેમાં આવેલા ધરતીકંપ કે ભૂકંપ વિશે કે તટવર્તી પ્રદેશોને પહોંચાડવાવાળા ચક્રવાત વિશે સાંભળેલું હશે. જો આવી ઘટનાઓ આપણી આજુબાજુ થયેલી હોય, તો કલ્પના કરો કે લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર કેવા પ્રકારની અસર થયેલી હશે?
Answer: જો આવી કુદરતી આફતો આપણી આસપાસ થાય, તો લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર ખૂબ જ વિપરીત અસર થશે. આમાં શારીરિક ઇજાઓ, રોગોનો ફેલાવો, માનસિક તણાવ અને પોષણની ઉણપ જેવી સમસ્યાઓ શામેલ હોઈ શકે છે. પાણીના સ્ત્રોત દૂષિત થઈ શકે છે, જેનાથી પાણીજન્ય રોગોનો ભય વધે છે. સ્વચ્છતાનો અભાવ અને આશ્રયનો અભાવ પણ આરોગ્યને વધુ બગાડી શકે છે.
In simple words: જો આવી કુદરતી આફતો આપણી આસપાસ થાય, તો લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર ખૂબ ખરાબ અસર પડશે. તેમને શારીરિક ઇજાઓ, રોગો, માનસિક તાણ અને ભૂખમરો જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

Exam Tip: કુદરતી આફતો પછી સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત પડકારો અને તેમના લાંબા ગાળાના પરિણામો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

પ્રશ્ન 2. કુદરતી વિપત્તિઓ વાસ્તવમાં થવાને લીધે તે સમયે આપણા પર કઈ અસરો પહોંચી હશે?
Answer: કુદરતી આફતો ખરેખર થાય ત્યારે તે સમયે આપણા પર ભય, ચિંતા અને માનસિક તણાવ જેવી માનસિક અસરો પહોંચી હશે. લોકો પોતાના ઘર, સંપત્તિ અને પ્રિયજનો ગુમાવવાના ડરનો અનુભવ કરે છે, જેનાથી ભારે માનસિક બોજ પડે છે. આ આફતો શારીરિક ઇજાઓ પણ કરી શકે છે અને જીવનને જોખમમાં મૂકી શકે છે.
In simple words: કુદરતી આફતો આવે ત્યારે આપણા પર ડર, ચિંતા અને તણાવ જેવી માનસિક અસરો થાય છે. લોકો પોતાનું બધું ગુમાવવાથી ભયભીત થાય છે.

Exam Tip: કુદરતી આફતોની તાત્કાલિક શારીરિક અને માનસિક અસરોને સમજાવો.

પ્રશ્ન 3. વિપત્તિ આવ્યા પછી કેટલા સમય સુધી વિભિન્ન પ્રકારની સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ ઉત્પન્ન થતી રહેશે?
Answer: જ્યાં સુધી યોગ્ય સફાઈ કામગીરી, મૃતદેહોનો નિકાલ, જંતુનાશકોનો છંટકાવ, પૂરતો પોષણક્ષમ આહાર, સ્વચ્છ પાણી પુરવઠો, રસીકરણ, એન્ટિબાયોટિક્સ વગેરે પૂરતી માત્રામાં તેમજ રોગીષ્ટ વ્યક્તિઓને તબીબી માર્ગદર્શન અને સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી વિવિધ પ્રકારની સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ ઉત્પન્ન થતી રહેશે.
In simple words: આફત પછી, જ્યાં સુધી સ્વચ્છતા, મૃતદેહોનો નિકાલ, જંતુનાશક છંટકાવ, પૂરતું પોષણ, સ્વચ્છ પાણી, રસીકરણ અને દવાઓ જેવી આવશ્યક સેવાઓ પૂરી પાડવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી જુદા જુદા સ્વાસ્થ્ય પ્રશ્નો ઊભા થતા રહેશે.

Exam Tip: આફત પછીની સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું સમયગાળો પુનર્વસન પ્રયાસોની અસરકારકતા પર નિર્ભર કરે છે.

પ્રશ્ન 4. પહેલી પરિસ્થિતિમાં (વિપત્તિના સમયે) સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર પડે છે? અને બીજી પરિસ્થિતિમાં (વિપત્તિના સમય પછી) સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત કઈ સમસ્યાઓ ઉત્પન્ન થઈ હશે?
Answer: પહેલી પરિસ્થિતિમાં (આફતના સમયે) સ્વાસ્થ્ય પર શારીરિક અસરો; જેવી કે શારીરિક ઇજાઓ, હાડકાં ભાંગવા, ભૂખમરો અને તરસથી બેહાલ થવું વગેરે અને કુટુંબના સભ્યો ગુમાવવાથી કે સ્થાવર-જંગમ મિલકત ગુમાવવાથી માનસિક તાણ, વ્યગ્રતા અને દુઃખની માનસિક અસર જોવા મળે છે. બીજી પરિસ્થિતિમાં (આફતના સમય પછી) કાયમી અપંગતા, પ્રદૂષિત પાણી-ખોરાકના ઉપયોગથી ઝાડા, કમળો, કૉલેરા, શરદી-ખાંસી વગેરે શારીરિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ તેમજ ઘરવખરી-મિલકત, કુટુંબના સભ્યો ગુમાવવાના દુઃખ અને ફરી વસવાટ – પોષણની માનસિક ચિંતા જેવી સમસ્યાઓ ઉત્પન્ન થઈ હશે.
In simple words: આફત સમયે શારીરિક ઇજાઓ, ભૂખ અને તરસ, તથા પ્રિયજનો ગુમાવવાનો માનસિક તાણ જોવા મળે છે. આફત પછી, કાયમી અપંગતા, દૂષિત પાણીથી થતા રોગો જેવા કે ઝાડા, કમળો, કોલેરા અને શરદી-ખાંસી, તેમજ મિલકત ગુમાવવાથી અને પુનર્વસનની ચિંતા જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે.

Exam Tip: આફત પહેલાં, દરમિયાન અને પછીની સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓને વર્ગીકૃત કરો અને તેમાંથી ઉદ્ભવતા વિવિધ પડકારો પર ભાર મૂકો.

પ્રવૃત્તિ 13.2 [પા.પુ. પાના નં. 177.]

પ્રશ્ન 1. શું તમારા મહોલ્લામાં બધા જ રહેવાસીઓને સ્વચ્છ પાણી પ્રાપ્ત થાય છે?
Answer: ના. મારા મહોલ્લામાં બધા જ રહેવાસીઓને સ્વચ્છ પાણી પ્રાપ્ત થતું નથી. કેટલાક વિસ્તારોમાં પાણીનો પુરવઠો અનિયમિત હોય છે અને ક્યારેક પાણીની ગુણવત્તા પણ શંકાસ્પદ હોય છે.
In simple words: ના, મારા વિસ્તારના બધા લોકોને શુદ્ધ પાણી મળતું નથી.

Exam Tip: પાણીની ગુણવત્તા અને તેની ઉપલબ્ધતા એ જાહેર સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 2. તમારા સ્થાનિક પ્રશાસન તમારા મહોલ્લામાં ઉત્પન્ન કચરાનો નિકાલ કેવી રીતે કરે છે?
Answer: સફાઈ કામદારો મહોલ્લાની સફાઈ કરી કચરો ભેગો કરે છે. કચરો લઈ જવા માટેની ગાડી નિયત સમયે આવતાં મહોલ્લાનો તેમજ ઘરવપરાશનો ડસ્ટબિનમાં એકત્ર કરેલો કચરો લઈ જાય છે.
In simple words: સફાઈ કામદારો કચરો એકઠો કરે છે. નિયમિત સમયે કચરાની ગાડી આવીને ઘરમાંથી અને મહોલ્લામાંથી કચરો લઈ જાય છે.

Exam Tip: કચરાનો યોગ્ય નિકાલ એ રોગોના ફેલાવાને રોકવા માટે મૂળભૂત છે.

પ્રશ્ન 3. જો ન હોય તો તેમાં સુધારણા માટે તમે કયો ઉપાય સૂચવી શકો છો?
Answer: જો સ્વચ્છ પાણી ન મળતું હોય તો તેમાં સુધારણા માટે હું ઘરવપરાશમાં કચરાનું ઉત્પાદન ઘટાડવાનું સૂચવીશ. ઉપરાંત, પાણીના સ્ત્રોતોનું નિયમિત પરીક્ષણ કરવું, પાણીને શુદ્ધ કરવાની વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવી અને પાણીના પુરવઠાનું વિતરણ સુધારવા માટે પગલાં લેવાં જરૂરી છે.
In simple words: જો પાણી શુદ્ધ ન હોય, તો હું ઘરમાં કચરો ઓછો કરવાનું સૂચવીશ. પાણીના સ્ત્રોતોને તપાસવા અને પાણી પુરવઠાને સુધારવા પણ જરૂરી છે.

Exam Tip: કચરાનું વ્યવસ્થાપન અને પાણી શુદ્ધિકરણ એ બંને પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્યના અભિન્ન અંગો છે.

પ્રશ્ન 4. તમે તમારા ઘરમાં દૈનિક અથવા અઠવાડિયામાં ઉત્પન્ન થતા કચરાને ઘટાડવા માટે શું કરશો?
Answer: ઘરમાં દૈનિક અથવા અઠવાડિયામાં ઉત્પન્ન થતા કચરાને ઘટાડવા માટે હું નીચેના ઉપાયો કરીશ:
• ખોરાકનો બગાડ અટકાવીશ.
• શક્ય હોય ત્યાં સુધી શાકભાજીની છાલ સાથે રસોઈમાં ઉપયોગ કરીશ.
• જૈવવિઘટનીય કચરાને જમીનમાં દાટી દઈ ખાતર તરીકે ઉપયોગ કરવાની ટેવ વિકસાવીશ.
• પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ બંધ કરી કપડાની થેલીનો ઉપયોગ કરીશ.
• પુનઃઉપયોગ થઈ શકે તેવી વસ્તુઓના ઉપયોગનો આગ્રહ રાખીશ.
In simple words: હું ખોરાકનો બગાડ રોકીશ, શાકભાજીની છાલનો ઉપયોગ કરીશ, જૈવિક કચરાનું ખાતર બનાવીશ, પ્લાસ્ટિક ટાળીશ અને ફરીથી વાપરી શકાય તેવી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરીશ.

Exam Tip: કચરા ઘટાડવા માટે 'Reduce, Reuse, Recycle' (ઓછો કરો, ફરીથી વાપરો, રિસાયકલ કરો) સિદ્ધાંતોને યાદ રાખો.

પ્રવૃત્તિ 13.4 [પા.પુ. પાના નં. 178]

તમારી આસપાસના પર્યાવરણનું અવલોકન કરો અને નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો:
(1) છેલ્લા ત્રણ મહિનાઓમાં કેટલા લોકો તીવ્ર રોગોથી પીડાય છે?
(2) છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં કેટલા લોકોને હઠીલા રોગો થયા?
(3) તમારા પડોશના કુલ કેટલા લોકો હઠીલા (Chronic – ક્રૉનિક) રોગથી પીડાય છે?
Answer:
(1) અવલોકનમાં જણાય છે કે મોટાભાગના લોકો છેલ્લા ત્રણ મહિનાઓમાં તીવ્ર રોગોથી પીડાય છે.
(2) છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં ખૂબ જ ઓછા લોકોને હઠીલા રોગો થયા.
(3) અમારા પડોશના કુલ 8 લોકો હઠીલા (ક્રૉનિક) રોગથી પીડાય છે.
In simple words: છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં, ઘણા લોકો તીવ્ર રોગોથી પીડાયા હતા, જ્યારે બહુ ઓછા લોકોને હઠીલા રોગો થયા હતા. મારા પડોશમાં 8 લોકો લાંબા ગાળાના રોગોથી પીડાય છે.

Exam Tip: તીવ્ર અને હઠીલા રોગો વચ્ચેનો તફાવત અને તેમની ઘટનાઓનું અવલોકન કેવી રીતે કરવું તે સમજાવો.

પ્રશ્ન 1. શું ઉપર્યુક્ત પ્રશ્ન (1) તથા (2)ના ઉત્તરો ભિન્ન છે?
Answer: હા, ઉપર્યુક્ત પ્રશ્ન (1) તથા (2)ના ઉત્તરો ભિન્ન છે. તીવ્ર રોગોનો ફેલાવો વધુ સામાન્ય છે અને ટૂંકા ગાળા માટે રહે છે, જ્યારે હઠીલા રોગો ઓછા સામાન્ય છે પરંતુ લાંબા સમય સુધી ચાલે છે.
In simple words: હા, પ્રશ્ન (1) અને (2) ના જવાબો અલગ છે.

Exam Tip: તીવ્ર અને હઠીલા રોગોની વ્યાખ્યા અને તેમની પ્રચલિતતામાં તફાવત સમજવો.

પ્રશ્ન 2. શું ઉપર્યુક્ત પ્રશ્ન (2) તથા (3)ના ઉત્તરો ભિન્ન છે?
Answer: ના, ઉપર્યુક્ત પ્રશ્ન (2) તથા (3)ના ઉત્તરો ભિન્ન નથી, કારણ કે બંને પ્રશ્નોમાં હઠીલા (ક્રૉનિક) રોગોની સંખ્યાનો સંદર્ભ છે. પ્રશ્ન (2) સામાન્ય રીતે હઠીલા રોગોથી પીડિત લોકોની સંખ્યા વિશે પૂછે છે, જ્યારે પ્રશ્ન (3) પડોશમાં આવા રોગોથી પીડિત ચોક્કસ સંખ્યા આપે છે. આ બંને એક જ પ્રકારના રોગની ઘટનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
In simple words: ના, પ્રશ્ન (2) અને (3) ના જવાબો અલગ નથી, કારણ કે બંને લાંબા ગાળાના રોગોની સંખ્યા વિશે છે.

Exam Tip: પ્રશ્નોના સંદર્ભને સમજીને તેના જવાબ આપો.

પ્રશ્ન 3. આ ભિન્નતાનું કારણ શું હોઈ શકે છે? આ ભિન્નતાની લોકોના સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર પડે છે?
Answer: આ ભિન્નતાનું કારણ એ છે કે તીવ્ર રોગો વારંવાર થાય છે, પરંતુ તેનો સમયગાળો ટૂંકો હોય છે. તીવ્ર રોગો સ્વાસ્થ્ય પર બહુ મોટી અસર કરતા નથી અને દર્દી થોડા સમયમાં સાજો થઈ જાય છે. જ્યારે હઠીલા રોગોનો ગાળો લાંબો હોય કે જીવનપર્યંત હોવાથી દર્દીના સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસરો સર્જાવાને કારણે સામાન્ય જીવન જીવવું મુશ્કેલ પડે છે.
In simple words: આ તફાવતનું કારણ એ છે કે તીવ્ર રોગો જલ્દી થાય છે અને મટી જાય છે, જ્યારે લાંબા ગાળાના રોગો લાંબા સમય સુધી ચાલે છે અને સામાન્ય જીવન જીવવું મુશ્કેલ બનાવે છે, કારણ કે તેઓ સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર કરે છે.

Exam Tip: તીવ્ર અને હઠીલા રોગોની લાક્ષણિકતાઓ અને સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય પર તેમની અસરો સમજાવો.

પ્રવૃત્તિ 13.5 [પા.પુ. પાના નં. 182]

પ્રશ્ન 1. તપાસ કરો કે તમારા વર્ગમાં તાજેતરમાં કેટલા વિદ્યાર્થીઓને શરદી/ઉધરસ/તાવ આવ્યો હતો?
Answer: વર્ગના બહુ ઓછા વિદ્યાર્થીઓને તાજેતરમાં શરદી/ઉધરસ/તાવ આવ્યો હતો.
In simple words: મારા વર્ગમાં, તાજેતરમાં બહુ ઓછા વિદ્યાર્થીઓને શરદી, ઉધરસ કે તાવ થયો હતો.

Exam Tip: શાળામાં રોગોના ફેલાવાને નિયંત્રિત કરવા માટે સ્વચ્છતાનું મહત્વ સમજાવો.

પ્રશ્ન 2. તેઓની બિમારી કેટલા દિવસો સુધી રહી?
Answer: તેઓની બિમારી લગભગ એક અઠવાડિયા સુધી રહી.
In simple words: તેમની બિમારી લગભગ એક અઠવાડિયા ચાલી.

Exam Tip: સામાન્ય રોગોનો સમયગાળો સામાન્ય રીતે એક અઠવાડિયાનો હોય છે, પરંતુ તે વ્યક્તિની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પર આધાર રાખે છે.

પ્રશ્ન 3. તેમાંથી કેટલા વિદ્યાર્થીઓએ એન્ટિબાયોટિકનો ઉપયોગ કર્યો હતો? (તેમના માતા-પિતાને પૂછો કે એમણે એન્ટિબાયોટિક લીધી હતી કે નહિ?)
Answer: અમુક વિદ્યાર્થીઓએ એન્ટિબાયોટિકનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમના માતા-પિતાએ જણાવ્યું કે, કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ એન્ટિબાયોટિક લીધી નહોતી.
In simple words: કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ એન્ટિબાયોટિક લીધી હતી, જ્યારે કેટલાકના માતા-પિતાએ કહ્યું કે તેમણે નહોતી લીધી.

Exam Tip: એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ ક્યારે કરવો અને ક્યારે ન કરવો તે વિશે જાગૃતિ મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 4. જે વિદ્યાર્થીઓએ એન્ટિબાયોટિક લીધી હતી તે વિદ્યાર્થીઓ કેટલા દિવસો સુધી બિમાર રહ્યા હતા?
Answer: જે વિદ્યાર્થીઓએ એન્ટિબાયોટિક લીધી હતી તે વિદ્યાર્થીઓ લગભગ પાંચ દિવસ સુધી બિમાર રહ્યા હતા.
In simple words: એન્ટિબાયોટિક લેનારા વિદ્યાર્થીઓ લગભગ પાંચ દિવસ બિમાર રહ્યા હતા.

Exam Tip: એન્ટિબાયોટિક્સ બેક્ટેરિયલ ચેપ સામે અસરકારક હોય છે, પરંતુ વાયરલ ચેપ સામે નહીં.

પ્રશ્ન 5. જે વિદ્યાર્થીઓએ એન્ટિબાયોટિક લીધી નહોતી તે વિદ્યાર્થીઓ કેટલા દિવસો સુધી બિમાર રહ્યા હતા?
Answer: જે વિદ્યાર્થીઓએ એન્ટિબાયોટિક લીધી નહોતી તે વિદ્યાર્થીઓ લગભગ સાતેક દિવસ સુધી બિમાર રહ્યા હતા.
In simple words: એન્ટિબાયોટિક ન લેનારા વિદ્યાર્થીઓ લગભગ સાત દિવસ બિમાર રહ્યા હતા.

Exam Tip: સારવાર વિના, શરીરને ચેપ સામે લડવામાં વધુ સમય લાગી શકે છે.

પ્રશ્ન 6. શું આ બે જૂથો વચ્ચે કોઈ ભેદ છે?
Answer: હા, આ બે જૂથો વચ્ચે ભેદ છે. જે વિદ્યાર્થીઓએ એન્ટિબાયોટિક લીધી હતી તેઓ પાંચ દિવસમાં સાજા થઈ ગયા, જ્યારે જેણે નહોતી લીધી તેમને સાત દિવસ લાગ્યા, જે દર્શાવે છે કે એન્ટિબાયોટિક્સથી સાજા થવાનો સમય ઓછો થાય છે.
In simple words: હા, આ બે જૂથો વચ્ચે તફાવત છે. એન્ટિબાયોટિક લેનારા વિદ્યાર્થીઓ ઝડપથી સાજા થયા.

Exam Tip: દવાઓની અસરકારકતા અને પુનર્વસનના સમયગાળા પર તેમની અસરને ધ્યાનમાં લો.

પ્રશ્ન 7. જો હા હોય તો શા માટે? જો ના હોય તો શા માટે નહિ?
Answer: હા, ભેદ છે. જે વિદ્યાર્થીઓને વાઇરસના ચેપ સાથે બૅક્ટરિયાનું ચેપ હતું, તેમની સારવાર માટે એન્ટિબાયોટિકની આવશ્યકતા હતી. જે વિદ્યાર્થીઓને ફક્ત વાઇરસનું ચેપ હતું, તેમની સારવારમાં એન્ટિબાયોટિક અસરકારક નહોતી. કારણ કે એન્ટિબાયોટિક્સ મુખ્યત્વે બેક્ટેરિયા સામે કામ કરે છે, વાઇરસ સામે નહીં.
In simple words: હા, ભેદ છે. જો ચેપ વાઇરસ અને બેક્ટેરિયા બંનેનો હોય, તો એન્ટિબાયોટિક જરૂરી હતી. પરંતુ જો ફક્ત વાઇરસનો ચેપ હોય, તો એન્ટિબાયોટિક્સ કામ ન કરતી.

Exam Tip: એન્ટિબાયોટિક્સની કાર્યપદ્ધતિ અને વાઇરલ વિરુદ્ધ બેક્ટેરિયલ ચેપમાં તેમની મર્યાદાઓ સમજાવો.

પ્રવૃત્તિ 13.6 [પા.પુ. પાના નં 186]

પ્રશ્ન 1. તમારા મહોલ્લામાં એક સર્વેક્ષણ કરો. દસ પરિવારો સાથે વાતચીત કરો. જેમની રહેણીકરણી ઉચ્ચ સ્તરની છે અને દસ એવા પરિવારને લો કે જે તમારા અનુમાન અનુસાર ગરીબ છે. આ બે પરિવારોમાં બાળકો હોવાં જોઈએ. જેઓની ઉંમર પાંચ વર્ષથી ઓછી હોય. પ્રત્યેક બાળકની ઊંચાઈ માપો અને તેઓની ઉંમર લખો. તેનો એક આલેખ તૈયાર કરો.
Answer: નીચે આપેલા આલેખમાં ઉચ્ચ રહેણીકરણી ધરાવતા અને ગરીબ પરિવારોના બાળકોની ઉંમર મુજબ ઊંચાઈ દર્શાવવામાં આવી છે.