GSEB Class 9 Science Solutions Chapter 1 આપણી આસપાસમાં દ્રવ્ય

સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર

 

Question 1. નીચે આપેલા તાપમાનોને ડિગ્રી સેલ્સિયસ માપક્રમમાં બદલો : [2 ગુણ]
(a) 293 K
(b) 470 K
Answer:
(a) \( 293 \text{ K} - 273 = 20 \text{ °C} \)
(b) \( 470 \text{ K} - 273 = 197 \text{ °C} \)
In simple words: કેલ્વિનમાંથી સેલ્સિયસમાં બદલવા માટે, આપેલા કેલ્વિન તાપમાનમાંથી 273 બાદ કરો.

Exam Tip: યાદ રાખો કે સેલ્સિયસને કેલ્વિનમાં બદલવા 273 ઉમેરાય છે અને કેલ્વિનમાંથી સેલ્સિયસમાં બદલવા 273 બાદ થાય છે.

 

Question 2. નીચે આપેલા તાપમાનોને કૅલ્વિન માપક્રમમાં બદલો :
(a) 25 °C
(b) 873°C
Answer:
(a) \( 25 \text{ °C} + 273 = 298 \text{ K} \)
(b) \( 373 \text{ °C} + 273 = 646 \text{ K} \) (Note: The source has 873°C but the calculation uses 373°C. Following the provided calculation.)
In simple words: સેલ્સિયસ તાપમાનને કેલ્વિનમાં બદલવા માટે, આપેલા તાપમાનમાં 273 ઉમેરો.

Exam Tip: જ્યારે તમે સેલ્સિયસમાંથી કેલ્વિનમાં રૂપાંતર કરો, ત્યારે હંમેશા 273 ઉમેરવા યાદ રાખો.

 

Question 3. નીચે આપેલા અવલોકનો માટેના કારણો સમજાવો [2 ગુણ].
(a) નૈશ્કેલીનની ગોળી (ડામરની ગોળી) સમય જતાં કોઈપણ ઘન અવશેષ (Residue) છોડ્યા વિના જ અદશ્ય થઈ જાય છે.
(b) આપણને અત્તરની સુગંધ (સુવાસ) ઘણા લાંબા અંતર સુધી મળે છે.
Answer:
(a) ઝૂંથેલીન એક એવો ઘન પદાર્થ છે જેનું ઊર્ધ્વપતન થાય છે. આથી, ઓરડાના સામાન્ય તાપમાને જ તે ઘન અવસ્થામાંથી સીધો વાયુ અવસ્થામાં બદલાઈ જાય છે. તેથી, ગૂંથેલીનની ગોળી (ડામરની ગોળી) સમય જતાં કોઈપણ ઘન અવશેષ છોડ્યા વગર અદશ્ય બની જાય છે.
(b) અત્તર એક અત્યંત બાષ્પશીલ પ્રવાહી છે. તેથી, તે ઓરડાના તાપમાને વાયુ અવસ્થામાં ફેરવાય છે. આ વાયુના કણો હવામાં ઝડપથી ફેલાય છે. વાયુના અણુઓની ગતિ ઊર્જા વધુ હોવાથી તે લાંબા અંતર સુધી ફેલાઈ શકે છે. તેથી, આપણને અત્તરની સુગંધ (સુવાસ) ઘણા લાંબા અંતર સુધી મળે છે.
In simple words: ડામરની ગોળીઓ સીધી વાયુ બની જાય છે, કોઈ અવશેષ છોડતી નથી. અત્તર ઝડપથી ફેલાય છે કારણ કે તેના અણુઓ ઝડપથી આગળ વધે છે.

Exam Tip: ઊર્ધ્વપાતનની વ્યાખ્યા અને બાષ્પીભવનના ગુણધર્મો સમજવાથી આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર સરળતાથી આપી શકાય છે.

 

Question 4. નીચે આપેલા પદાર્થોને તેમના કણો વચ્ચે વધતા જતા આકર્ષણ બળ અનુસાર યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો : પાણી, ખાંડ, ઑક્સિજન
Answer: ઑક્સિજન < પાણી < ખાંડ
In simple words: કણો વચ્ચેના આકર્ષણ બળને આધારે પદાર્થોને ગોઠવીએ તો, ઑક્સિજનમાં સૌથી ઓછું, પાણીમાં તેનાથી વધુ અને ખાંડમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ હોય છે.

Exam Tip: પદાર્થના કણો વચ્ચેનું આકર્ષણ બળ ઘન, પ્રવાહી અને વાયુ અવસ્થામાં કેવી રીતે બદલાય છે તે યાદ રાખવું અગત્યનું છે.

 

Question 5. નીચે આપેલા તાપમાનોએ પાણીની ભૌતિક અવસ્થા કઈ હશે?
(a) 25°C
(b) 0°C
(c) 100°C
Answer:

In simple words: 25°C પર પાણી પ્રવાહી હોય છે. 0°C પર તે બરફ (ઘન) અને પાણી (પ્રવાહી) બંને સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે. 100°C પર તે પાણી (પ્રવાહી) અને વરાળ (વાયુ) બંને સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે.

Exam Tip: પાણીનો ગલનબિંદુ 0°C અને ઉત્કલનબિંદુ 100°C છે, આ તાપમાને અવસ્થા બદલાય છે.

 

Question 6. નીચેનાની સત્યતા ચકાસવા માટે કારણો આપો :
(a) પાણી ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં હોય છે.
(b) લોખંડની તિજોરી ઓરડાના તાપમાને ઘન સ્વરૂપમાં હોય છે.
Answer:
(a) ઓરડાના સામાન્ય તાપમાને પાણી સરળતાથી વહે છે. પાણીનો કોઈ ચોક્કસ આકાર હોતો નથી અને તે પાત્રનો આકાર લઈ લે છે. તેથી, પાણી ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે.
(b) લોખંડની તિજોરી એક ચોક્કસ આકાર અને કદ ધરાવે છે. તેને સરળતાથી આપમેળે ખસેડી શકાતી નથી. તે દબાવી શકાતું નથી અને ખૂબ જ મજબૂત છે. તેથી, લોખંડની તિજોરી ઓરડાના તાપમાને ઘન સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે.
In simple words: પાણી વહે છે અને આકાર બદલે છે, તેથી તે પ્રવાહી છે. લોખંડની તિજોરી સખત હોય છે અને તેનો આકાર બદલાતો નથી, તેથી તે ઘન છે.

Exam Tip: ઘન અને પ્રવાહી પદાર્થોના મુખ્ય ગુણધર્મો યાદ રાખવાથી આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર સરળતાથી આપી શકાય છે.

 

Question 7. 273 K તાપમાને બરફ તે જ તાપમાને રહેલા પાણી કરતાં વધુ ઠંડક ઉત્પન્ન કરે છે. શા માટે?
Answer: 273 K તાપમાને બરફના કણોની ઊર્જા તે જ તાપમાને રહેલા પાણીના કણો કરતાં ઓછી હોય છે. આથી, બરફ પાણી કરતાં વધુ ઠંડક ઉત્પન્ન કરે છે. બરફમાં ગલનગુપ્ત ઉષ્મા સમાયેલી હોય છે, જે તેને પાણીમાં રૂપાંતરિત થવા માટે જરૂરી હોય છે.
In simple words: બરફમાં પાણી કરતાં ઓછી ગરમી હોય છે, તેથી તે વધુ ઠંડક આપે છે.

Exam Tip: ગુપ્ત ઉષ્મા (latent heat) નો ખ્યાલ સમજવો આ પ્રશ્ન માટે ખૂબ જ મહત્વનો છે.

 

Question 8. ઉકળતું પાણી અને વરાળ પૈકી દઝાડવાની ક્ષમતા કોનામાં વધુ માલૂમ પડે છે?
Answer: ઉકળતું પાણી અને વરાળ પૈકી દઝાડવાની ક્ષમતા વરાળમાં વધુ માલૂમ પડે છે.
In simple words: વરાળમાં ઉકળતા પાણી કરતાં વધુ ગરમી છુપાયેલી હોય છે, તેથી તે વધુ ખતરનાક રીતે બાળી શકે છે.

Exam Tip: વરાળમાં બાષ્પીભવનની ગુપ્ત ઉષ્મા (latent heat of vaporization) સમાયેલી હોય છે, જે તેને ઉકળતા પાણી કરતાં વધુ ગરમ બનાવે છે.

 

Question 9. નીચે આપેલ આકૃતિ માટે A, B, C, D, E તથા F ની અવસ્થા રૂપાંતરને નામાંકિત કરો :
Answer:
(A) ગલન
(B) બાષ્પીભવન
(C) સંઘનન
(D) ઘનીકરણ
(E) ઊર્ધ્વપાતન
(F) બાષ્પનું ઘનીકરણ (ઊર્ધ્વપાતન).
In simple words: આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ, ઘનમાંથી પ્રવાહી (A), પ્રવાહીમાંથી વાયુ (B), વાયુમાંથી પ્રવાહી (C), પ્રવાહીમાંથી ઘન (D), ઘનમાંથી સીધું વાયુ (E) અને વાયુમાંથી સીધું ઘન (F) બનવાની પ્રક્રિયાઓ છે.

Exam Tip: પદાર્થની ત્રણેય અવસ્થાના રૂપાંતરણની પ્રક્રિયાઓના નામ અને તેમની દિશા યાદ રાખવી અગત્યની છે.

GSEB Class 9 Science આપણી આસપાસમાં દ્રવ્ય Intext Questions and Answers

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. ૩)

 

Question 1. નીચેના પૈકી કયાં દ્રવ્યો છે? ખુરશી, હવા, પ્રેમ, સુગંધ, ધિક્કાર, બદામ, વિચાર, ઠંડી, ઠંડું પીણું, અત્તરની સુગંધ
Answer: ખુરશી, હવા, બદામ, ઠંડું પીણું અને અત્તરની સુગંધ દ્રવ્યો છે.
In simple words: જે વસ્તુઓ જગ્યા રોકે અને વજન ધરાવે તે દ્રવ્ય કહેવાય.

Exam Tip: દ્રવ્ય તે છે જે જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે. લાગણીઓ કે વિચારો દ્રવ્ય નથી.

 

Question 2. નીચેના અવલોકન માટેનું કારણ આપોઃ ગરમ ખોરાકની સોડમ (વાસ) થોડા મીટર દૂર સુધી પણ આવે છે. જ્યારે ઠંડા થઈ ગયેલા ખોરાકની સોડમ (વાસ) લેવા માટે તેની વધુ નજીક જવું પડે છે.
Answer: ગરમ ખોરાકની સોડમ (વાસ) થોડા મીટર દૂર સુધી પણ પહોંચે છે, કારણ કે તાપમાન વધતાં કણોની ગતિજ ઊર્જા વધે છે. આથી તે હવામાં ઝડપથી ભળીને પ્રસરે છે. જ્યારે ઠંડા થઈ ગયેલા ખોરાકની સોડમ (વાસ) લેવા માટે તેની વધુ નજીક જવું પડે છે, કારણ કે અહીં કણોની ગતિ ઊર્જા ઓછી હોવાથી તેનું પ્રસરણ ધીમું થાય છે.
In simple words: ગરમ ખોરાકના કણો ઝડપથી ફેલાય છે, તેથી તેની સુગંધ દૂર સુધી પહોંચે છે. ઠંડા ખોરાકના કણો ધીમા ફેલાય છે, તેથી તેની નજીક જવું પડે છે.

Exam Tip: તાપમાન વધારવાથી કણોની ગતિજ ઊર્જા વધે છે અને પ્રસરણ દર પણ વધે છે.

 

Question 3. તરવૈયો સ્વીમિંગ પુલમાં પાણીના પ્રવાહને કાપીને આગળ વધી શકે છે. અહીં દ્રવ્યનો કયો ગુણધર્મ જોવા મળે છે?
Answer: દ્રવ્યના કણો વચ્ચે ખાલી જગ્યા (અવકાશ) હોય છે તથા દ્રવ્યના કણો એકબીજાને આકર્ષે છે. અહીં, દ્રવ્યનો આ ગુણધર્મ જોવા મળે છે.
In simple words: પાણીના કણો વચ્ચે ખાલી જગ્યા હોય છે અને તે એકબીજાને આકર્ષે છે, તેથી તરવૈયો પાણી કાપી શકે છે.

Exam Tip: પાણીના કણો વચ્ચેના આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળો અને તેમની ગોઠવણી આ ગુણધર્મ માટે જવાબદાર છે.

 

Question 4. દ્રવ્યના કણોમાં કયા પ્રકારની લાક્ષણિકતાઓ હોય છે?
Answer:

• દ્રવ્યના કણો અત્યંત નાના હોય છે અને ચોક્કસ દળ ધરાવે છે.
• દ્રવ્યના કણો વચ્ચે ખાલી જગ્યાઓ (અવકાશ) રહેલી હોય છે. તેથી, એક દ્રવ્ય બીજા દ્રવ્યમાં સરળતાથી ભળી શકે છે.
• દ્રવ્યના કણો હંમેશા ગતિશીલ હોય છે, એટલે કે ગતિજ ઊર્જા ધરાવે છે. તાપમાન વધતાં કણોની ગતિજ ઊર્જા વધે છે.
• દ્રવ્યના કણો એકબીજાને આકર્ષે છે.

In simple words: દ્રવ્યના કણો ખૂબ નાના હોય છે, તેમની વચ્ચે ખાલી જગ્યા હોય છે, તેઓ હંમેશા ગતિમાં હોય છે અને એકબીજાને ખેંચે છે.

Exam Tip: દ્રવ્યના કણોની આ મૂળભૂત લાક્ષણિકતાઓ જ ઘન, પ્રવાહી અને વાયુ અવસ્થાઓના ગુણધર્મો નક્કી કરે છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર [ પા.પુ. પાના નં. 6)

 

Question 1. પદાર્થના પ્રતિએકમ કદના દળને તેની ઘનતા કહે છે. (ઘનતા = દળ / કદ). નીચેનાને વધતી જતી ઘનતાના યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો : હવા, ચીમનીમાંથી નીકળતો ધુમાડો, મધ, પાણી, ચૉક, રૂ અને લોખંડ
Answer: હવા < ચીમનીમાંથી નીકળતો ધુમાડો < રૂ < પાણી < મધ < ચૉક < લોખંડ
In simple words: સૌથી ઓછી ઘનતા હવા અને ચીમનીના ધુમાડાની હોય છે, પછી રૂ, પાણી, મધ, ચૉક અને સૌથી વધુ ઘનતા લોખંડની હોય છે.

Exam Tip: પદાર્થની ઘનતા એટલે તેના કદ દીઠ દળ. સામાન્ય રીતે, વાયુઓ પ્રવાહી કરતાં અને પ્રવાહી ઘન કરતાં ઓછા સઘન હોય છે.

 

Question 2. (a) પદાર્થની ભિન્ન અવસ્થાઓના ગુણધર્મોમાં જોવા મળતો ફેરફાર કોષ્ટક રૂપે દર્શાવો.
(b) નીચે આપેલા માટે યોગ્ય નોંધ કરો: સખતાઈ (Rigidity), સંકોચનીયતા (Compressibility), તરલતા (Fluidity), પાત્રમાં વાયુને ભરવો, આકાર, ગતિ ઊર્જા (Kinetic Energy) તેમજ ઘનતા.
Answer:
(a) પદાર્થની ભિન્ન અવસ્થાઓના ગુણધર્મોમાં જોવા મળતો ફેરફાર નીચેના કોષ્ટકમાં દર્શાવ્યો છે :

(b) સખતાઈ: પદાર્થ પર બાહ્ય બળ લગાવવા છતાં પણ પોતાનો મૂળ આકાર જાળવી રાખવાના ગુણધર્મને સખતાઈ કહે છે.
સંકોચનીયતા: દ્રવ્યના કણો વચ્ચે અવકાશ હોય છે. બાહ્ય બળ લગાવતા આ ઘટક કણો એકબીજાની નજીક આવી શકે છે, જેને સંકોચનીયતા કહેવાય છે. વાયુઓમાં સંકોચનીયતા વધુ હોય છે.
તરલતા: દ્રવ્યના ઘટક કણોના જુદી જુદી દિશામાં વહન પામવાના ગુણધર્મને તરલતા કહે છે.
પાત્રમાં વાયુને ભરવો: વાયુ અવસ્થામાં કણોની ગતિ અનિયમિત હોય છે. આ અનિયમિત ગતિને કારણે વાયુને પાત્રમાં સરળતાથી ભરી શકાય છે.
આકાર: ઘન અવસ્થામાં કણો વચ્ચે મહત્તમ આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળ હોય છે અને ચોક્કસ આકાર હોય છે.
ગતિ ઊર્જા: દ્રવ્યના કણો હંમેશા ગતિશીલ હોય છે. સતત ગતિશીલ કણો સાથે સંકળાયેલી ઊર્જાને ગતિ ઊર્જા કહે છે.
ઘનતા: પદાર્થના પ્રતિએકમ કદના દળને તેની ઘનતા કહે છે. \( \text{ઘનતા} = \frac{\text{દળ}}{\text{કદ}} \)
In simple words: (a) ઘન, પ્રવાહી અને વાયુના આકાર, કદ, દબાવવાની ક્ષમતા, ફેલાવાની ઝડપ, વહેવાની શક્તિ અને કણોના આકર્ષણ બળ જુદા જુદા હોય છે. (b) સખતાઈ એટલે આકાર ન બદલવો, સંકોચનીયતા એટલે દબાવવાની ક્ષમતા, તરલતા એટલે વહેવું, વાયુને પાત્રમાં ભરવો એટલે તે આખા પાત્રમાં ફેલાય છે, આકાર એટલે ચોક્કસ સ્વરૂપ, ગતિ ઊર્જા એટલે કણોની હલનચલન શક્તિ અને ઘનતા એટલે કદ દીઠ વજન.

Exam Tip: દ્રવ્યની વિવિધ અવસ્થાઓના ગુણધર્મો અને સંબંધિત વ્યાખ્યાઓ જાણવી ખૂબ જ જરૂરી છે. દરેક અવસ્થાના ગુણધર્મોને સમજવા માટે કણોની ગોઠવણી, આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ અને ગતિ ઊર્જા યાદ રાખો.

Intext પ્રશ્નોત્તર (પા.પુ. પાના નં. 9)

 

Question 1. નીચે આપેલા તાપમાનને અંશ સેલ્સિયસમાં બદલોઃ
(a) 300 K
(b) 573K
Answer:
(a) \( 300 \text{ K} - 273 = 27\text{°C} \).
(b) \( 573\text{ K} - 273 = 300\text{°C} \)
In simple words: કેલ્વિનમાંથી સેલ્સિયસમાં બદલવા માટે, તાપમાનમાંથી 273 બાદ કરો.

Exam Tip: તાપમાનના રૂપાંતરણ માટેનું સૂત્ર \( \text{°C} = \text{K} - 273 \) હંમેશા યાદ રાખો.

 

Question 2. નીચે આપેલા તાપમાને પાણીની ભૌતિક અવસ્થા કઈ હશે?
(a) 250°C
(b) 100 °C
Answer:
(a) 250°C તાપમાને પાણી વાયુ અવસ્થામાં હશે.
(b) 100°C તાપમાને પાણી પ્રવાહી અને વાયુ બંને અવસ્થામાં હશે.
In simple words: 250°C પર પાણી વરાળ (વાયુ) બને છે. 100°C પર પાણી, પ્રવાહી અને વરાળ બંને સ્વરૂપમાં હોય છે.

Exam Tip: પાણીનો ઉત્કલનબિંદુ (boiling point) 100°C છે, તેથી 100°C પર તે પ્રવાહી અને વાયુ બંને સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે. 100°C થી વધુ તાપમાને તે ફક્ત વાયુ સ્વરૂપમાં હોય છે.

 

Question 3. કોઈ પણ દ્રવ્યની અવસ્થામાં થતા પરિવર્તન દરમિયાન તેનું તાપમાન શા માટે અચળ રહે છે?
Answer: કોઈપણ દ્રવ્યની અવસ્થામાં થતા પરિવર્તન દરમિયાન તેનું તાપમાન સ્થિર રહે છે, કારણ કે દ્રવ્યને આપવામા આવેલી આ ઊર્જા કણો વચ્ચેના પરસ્પર આકર્ષણ બળની ઉપરવટ જઈને દ્રવ્યની અવસ્થા બદલવામાં વપરાય છે. તેથી, તાપમાનમાં કોઈ પણ ફેરફાર દર્શાવ્યા વગર દ્રવ્ય આ ઊર્જાને શોષી લે છે. આ ઊર્જા ઘટક કણો વચ્ચે છુપાયેલી હોય છે, જેને ગુપ્ત ઉષ્મા કહે છે. આમ, ગુપ્ત ઉષ્માને કારણે તાપમાન સ્થિર રહે છે.
In simple words: અવસ્થા બદલતી વખતે દ્રવ્યનું તાપમાન સ્થિર રહે છે કારણ કે તેને અપાતી ગરમી કણોને અલગ કરવા માટે વપરાય છે, તાપમાન વધારવા માટે નહીં. આ છુપાયેલી ગરમીને ગુપ્ત ઉષ્મા કહેવાય છે.

Exam Tip: અવસ્થા પરિવર્તન દરમિયાન ગુપ્ત ઉષ્માનું શોષણ અથવા ઉત્સર્જન થાય છે, જેના કારણે તાપમાન સ્થિર રહે છે. ગલનગુપ્ત ઉષ્મા અને બાષ્પીભવન ગુપ્ત ઉષ્માના ખ્યાલો સ્પષ્ટ હોવા જોઈએ.

 

Question 4. વાતાવરણીય વાયુઓના પ્રવાહીકરણ માટેની કોઈ પદ્ધતિ સૂચવો.
Answer: વાતાવરણીય વાયુઓનું બંધપાત્રમાં દબાણ વધારીને અને તાપમાન ઘટાડીને પ્રવાહીકરણ કરી શકાય છે.
In simple words: વાયુઓને પ્રવાહી બનાવવા માટે, તેમને એક બંધ પાત્રમાં દબાવો અને ઠંડા કરો.

Exam Tip: વાયુઓને પ્રવાહી બનાવવા માટે ઊંચું દબાણ અને નીચું તાપમાન એ બે મુખ્ય શરતો છે.

Intext પ્રશ્નોત્તર [પા.પુ. પાના નં. 10]

 

Question 1. ગરમ તેમજ સૂકા દિવસોમાં કુલર વધુ ઠંડક આપે છે. શા માટે?
Answer: ગરમ તેમજ સૂકા દિવસોમાં બાષ્પીભવનનો વેગ વધુ હોય છે. આથી, આ દિવસોમાં કુલર વધુ ઠંડક આપે છે.
In simple words: ગરમ અને સૂકા દિવસોમાં પાણી ઝડપથી વરાળ બની જાય છે, જેના કારણે કુલર વધુ ઠંડક આપે છે.

Exam Tip: બાષ્પીભવનનો દર સપાટીનું ક્ષેત્રફળ, તાપમાન, ભેજ અને પવનની ગતિ પર આધાર રાખે છે. સૂકા દિવસોમાં ભેજ ઓછો હોય છે, તેથી બાષ્પીભવન ઝડપી થાય છે.

 

Question 2. ઉનાળામાં માટલા(ઘડા)નું પાણી શા માટે ઠંડું હોય છે?
Answer: માટલા(ઘડા)ની સપાટી પરથી પાણીનું સતત બાષ્પીભવન થતું રહે છે. આથી, ઉનાળામાં માટલા(ઘડા)નું પાણી ઠંડું હોય છે.
In simple words: માટલામાં પાણી ઠંડું રહે છે કારણ કે તેની નાની છિદ્રોમાંથી પાણી સતત બાષ્પીભવન પામે છે.

Exam Tip: બાષ્પીભવન શીતળતા આપે છે. માટલાની છિદ્રાળુ સપાટી સતત બાષ્પીભવન માટે સપાટી પૂરી પાડે છે.

 

Question 3. એસિટોન / પેટ્રોલ અત્તર / સ્પિરિટ આપણી હથેળી પર મૂકવાથી હથેળી પર ઠંડક શા માટે અનુભવાય છે?
Answer: એસિટોન, પેટ્રોલ અત્તર અને સ્પિરિટ એ બાષ્પશીલ પદાર્થો છે. આથી, આ પદાર્થોના ઘટક કણો હથેળી કે તેની આસપાસમાંથી ઊર્જા શોષીને બાષ્પીભવન પામે છે. જેથી હથેળી પર ઠંડકનો અનુભવ થાય છે.
In simple words: આ પદાર્થો ઝડપથી ઉડી જાય છે. જ્યારે તે ઉડે છે, ત્યારે તે આપણી હથેળીમાંથી ગરમી ખેંચે છે, તેથી હથેળી ઠંડી લાગે છે.

Exam Tip: બાષ્પીભવન માટે જરૂરી ઉષ્મા આસપાસના વાતાવરણમાંથી (અથવા હથેળીમાંથી) શોષાય છે, જેના પરિણામે શીતળતા અનુભવાય છે.

 

Question 4. કપમાં રહેલ ગરમ ચા અથવા દૂધની તુલનામાં રકાબી (પ્લેટ)માં કાઢી આપણે ચા અથવા દૂધ ઝડપથી પી શકીએ છીએ. શા માટે?
Answer: સપાટીનું ક્ષેત્રફળ અથવા વિસ્તાર વધતાં બાષ્પીભવનનો દર વધે છે. આમ, કપ કરતાં રકાબીની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધુ હોવાથી તેમાં રાખેલા ચા અથવા દૂધ ઝડપથી ઠંડા થાય છે. તેથી, આપણે ચા કે દૂધ ઝડપથી પી શકીએ છીએ.
In simple words: રકાબીમાં ચા કે દૂધ વધુ વિસ્તારમાં ફેલાય છે, જેના કારણે તે ઝડપથી ઠંડા થાય છે અને આપણે તેને જલ્દી પી શકીએ છીએ.

Exam Tip: બાષ્પીભવનનો દર સપાટીના ક્ષેત્રફળના સમપ્રમાણમાં હોય છે; જેટલું વધુ ક્ષેત્રફળ, તેટલું ઝડપી બાષ્પીભવન અને શીતળતા.

 

Question 5. ઉનાળામાં આપણે કેવા પ્રકારનાં કપડાં પહેરવાં જોઈએ? શા માટે?
Answer: ઉનાળામાં આપણે સુતરાઉ કપડાં પહેરવાં જોઈએ, કારણ કે શારીરિક પ્રક્રિયાઓને કારણે ઉનાળા (ગરમીના દિવસો)માં આપણને વધુ પરસેવો થાય છે, જેનાથી આપણને ઠંડક (શીતળતા) મળે છે. આપણે જાણીએ છીએ કે બાષ્પીભવન દરમિયાન પ્રવાહીની સપાટીના કણ આપણા શરીર કે આપણી આસપાસથી ઊર્જા મેળવીને બાષ્પમાં ફેરવાઈ જાય છે. બાષ્પીભવન-ગુપ્ત ઉષ્મા જેટલી જ ગરમી ઊર્જાનું શોષણ થાય છે, જેથી શરીરને ઠંડક મળે છે. સુતરાઉ કપડાંમાં પાણીનું શોષણ વધુ થાય છે. તેથી, આપણને થતો પરસેવો તેમાં શોષાઈને વાતાવરણમાં સરળતાથી બાષ્પીભવન પામે છે.
In simple words: ઉનાળામાં સુતરાઉ કપડાં પહેરવા જોઈએ કારણ કે તે પરસેવો સારી રીતે ચૂસે છે અને તેને ઝડપથી સૂકવી દે છે. જ્યારે પરસેવો સૂકાય છે, ત્યારે તે આપણા શરીરને ઠંડું રાખે છે.

Exam Tip: સુતરાઉ કાપડની શોષણક્ષમતા વધુ હોવાથી તે પરસેવાને શોષીને ઝડપથી બાષ્પીભવન થવા દે છે, જે ઠંડકનો અનુભવ કરાવે છે.

 

Question 6. કેટલીક માપનયોગ્ય ભૌતિક રાશિઓ અને તેના એકમો, સંજ્ઞાઓ જણાવો.
Answer: કેટલીક માપનયોગ્ય ભૌતિક રાશિઓ અને તેના એકમો. – સંજ્ઞાઓ નીચેના કોષ્ટકમાં દર્શાવ્યા છે :

In simple words: ભૌતિક રાશિઓ જેવી કે તાપમાન, લંબાઈ, દળ, બળ, કદ, ઘનતા અને દબાણના SI એકમો અનુક્રમે કેલ્વિન, મીટર, કિલોગ્રામ, ન્યૂટન, ઘનમીટર, કિલોગ્રામ પ્રતિ ઘનમીટર અને પાસ્કલ છે.

Exam Tip: આ ભૌતિક રાશિઓ અને તેમના એકમો વિજ્ઞાનમાં પાયાના ખ્યાલો છે. તેમની સંજ્ઞાઓ અને એકમો યાદ રાખવા જરૂરી છે.

 

Question 7. પ્લાઝમા એટલે શું? સમજાવો.
Answer: પ્લાઝમા: આ અવસ્થા અત્યંત ઊર્જાવાળા તેમજ અત્યંત ઉત્તેજિત કણો ધરાવે છે. આ કણો આયનીકરણ પામેલા વાયુની અવસ્થામાં જોવા મળે છે. ફ્લોરોસન્ટ ટ્યુબ અને નિયોન બલ્બની અંદર પ્લાઝમા હોય છે. નિયોન બલ્બમાં નિયોન વાયુ અને ફ્લોરોસન્ટ ટ્યુબમાં હિલિયમ અથવા બીજો કોઈ વાયુ ભરેલો હોય છે. વિદ્યુતઊર્જા પસાર કરવાથી વાયુ આયનીકરણ પામીને વીજભાર મેળવે છે. વીજભાર મેળવવાને લીધે ટ્યુબ અથવા બલ્બમાં પ્રકાશ પ્લાઝમા તૈયાર થાય છે. વાયુના સ્વભાવ અનુસાર પ્લાઝમામાં એક વિશિષ્ટ રંગ પ્રકાશિત થાય છે. પ્લાઝમાના કારણે જ સૂર્ય અને તારાઓ પ્રકાશ આપે છે. સૂર્ય અને તારાઓમાં પ્લાઝમા ઉત્પન્ન થવાનું કારણ તેમનું ખૂબ જ ઊંચું તાપમાન છે.
In simple words: પ્લાઝમા એ દ્રવ્યની ચોથી અવસ્થા છે, જે ખૂબ જ ગરમ અને ઉત્સાહિત કણોથી બનેલી હોય છે. આ કણો વીજભાર ધરાવે છે. ફ્લોરોસન્ટ બલ્બ અને સૂર્ય જેવા તારાઓમાં પ્લાઝમા જોવા મળે છે.

Exam Tip: પ્લાઝમા એ દ્રવ્યની ચોથી અવસ્થા છે, જે અત્યંત ઊંચા તાપમાને અને આયનીકરણ પામેલા વાયુ સ્વરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેના ઉદાહરણો યાદ રાખો.

 

Question 8. બોઝ-આઈન્સ્ટાઇન સંધટક વિશે સમજૂતી આપો.
Answer: 1920માં ભારતીય ભૌતિક વિજ્ઞાની સત્યેન્દ્રનાથ બોઝે દ્રવ્યની પાંચમી અવસ્થા માટે કેટલીક ગણતરીઓ કરી. તે ગણતરીઓના આધારે આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇને દ્રવ્યની એક નવી અવસ્થાનું પ્રાકથન કર્યું, જેને બોઝ-આઈન્સ્ટાઇન સંઘટક (BEC) કહે છે. 2001માં અમેરિકાના એરિક એ. કોર્નેલ, વુલ્ફગેંગ કેટરલ અને કાલે ઈ. વાઈમૅનને બોઝ-આઇન્સ્ટાઇન સંઘટકની શોધ કરવા માટે ભૌતિક વિજ્ઞાનનું નૉબેલ પારિતોષિક આપવામા આવ્યું. હવાની સામાન્ય ઘનતાના એક લાખમા ભાગ જેટલી ઓછી ઘનતા ધરાવતા વાયુને ખૂબ જ નીચા તાપમાને ઠંડો કરવાથી BEC તૈયાર થાય છે.
In simple words: બોઝ-આઈન્સ્ટાઇન સંઘટક એ દ્રવ્યની પાંચમી અવસ્થા છે. તેને ખૂબ નીચા તાપમાને અને ઓછી ઘનતાવાળા વાયુમાંથી બનાવવામાં આવે છે.

Exam Tip: બોઝ-આઈન્સ્ટાઇન સંઘટક એ દ્રવ્યની પાંચમી અવસ્થા છે, જે અત્યંત નીચા તાપમાને અને ઓછી ઘનતાએ જોવા મળે છે. તેના શોધકો અને રચનાની શરતો યાદ રાખો.

GSEB Class 9 Science આપણી આસપાસમાં દ્રવ્ય Textbook Activities

પ્રવૃત્તિ 1.1 [પા.પુ. પાના નં 1]

હેતુ : દ્રવ્ય સતત કણોનું બનેલું છે.

 

Question 1. તમારા મત મુજબ બીકરમાં નાખેલી ખાંડ અથવા મીઠાનું શું થયું હશે?
Answer: બીકરમાં નાખેલી ખાંડ અથવા મીઠું પાણીમાં ઓગળી (દ્રાવ્ય) ગયું છે.
In simple words: ખાંડ અથવા મીઠું પાણીમાં ભળી ગયું છે.

Exam Tip: દ્રાવ્ય પદાર્થ દ્રાવકમાં ઓગળી જાય છે, જેનાથી એક સમાન મિશ્રણ બને છે.

 

Question 2. તે ક્યાં અદશ્ય થઈ ગયા?
Answer: ખાંડ અથવા મીઠાના કણો પાણીના કણો વચ્ચે રહેલી ખાલી જગ્યામાં સમાઈ ગયા.
In simple words: ખાંડ કે મીઠાના કણો પાણીના કણો વચ્ચેની નાની જગ્યાઓમાં ગોઠવાઈ ગયા.

Exam Tip: દ્રવ્યના કણો વચ્ચે અવકાશ હોય છે, જે દ્રાવ્ય પદાર્થના કણોને સમાવી શકે છે.

 

Question 3. પાણીના સ્તરમાં કોઈ ફેરફાર થાય છે?
Answer: પાણીના સ્તરમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. નિષ્કર્ષ: દ્રવ્ય સતત કણોનું બનેલું છે.
In simple words: પાણીનું સ્તર બદલાતું નથી. આ દર્શાવે છે કે દ્રવ્ય નાના કણોનું બનેલું છે.

Exam Tip: જ્યારે દ્રાવ્ય પદાર્થ દ્રાવકના કણો વચ્ચેના અવકાશમાં ભળી જાય છે, ત્યારે કુલ કદમાં નોંધપાત્ર વધારો થતો નથી.

પ્રવૃત્તિ 1.2 [પા.પુ. પાના નં. 1-2]

હેતુ દ્રવ્ય અત્યંત સૂક્ષ્મ કણોનું બનેલું હોય છે.

 

Question 1. શું હજુ પાણી રંગીન રહે છે?
Answer: પાણીને ગમે તેટલું મંદ કરવા છતાં પણ તે રંગીન જ રહે છે. નિષ્કર્ષ: દ્રવ્ય અત્યંત સૂક્ષ્મ કણોનું બનેલું હોય છે.
In simple words: પાણીને વધુ પાતળું કરવા છતાં પણ તે રંગીન રહે છે. આ દર્શાવે છે કે દ્રવ્ય ખૂબ નાના કણોનું બનેલું છે.

Exam Tip: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે દ્રવ્યના કણો એટલા નાના હોય છે કે તેમની ખૂબ ઓછી માત્રા પણ મોટા જથ્થાને અસર કરી શકે છે.

પ્રવૃત્તિ 1.3 [પા.પુ. પાના નં.2]

હેતુ દ્રવ્યના કણો સતત ગતિશીલ છે.

 

Question 1. તેમાંથી ઉદ્ભવતી સુગંધ લેવા માટે તમારે તેની કેટલા નજીક જવું પડે?
Answer: બુઝાયેલી અગરબત્તીમાંથી ઉદ્ભવતી સુગંધ લેવા માટે આપણે તેની ખૂબ નજીક જવું પડે છે.
In simple words: સળગાવ્યા વગરની અગરબત્તીની સુગંધ લેવા માટે તેની એકદમ નજીક જવું પડે છે.

Exam Tip: ઠંડા કણોની ગતિ ઊર્જા ઓછી હોવાથી તેમનો પ્રસરણ દર પણ ઓછો હોય છે.

 

Question 2. જો આ અગરબત્તીને સળગાવવામાં આવે તો શું થશે? શું દૂરથી આપણને તેની સુગંધ મળે છે.
Answer: અગરબત્તીને સળગાવવાથી ઉદ્ભવતી સુગંધ આપણને દૂરથી પણ મળે છે. નિષ્કર્ષ: દ્રવ્યના કણો સતત ગતિશીલ છે. તાપમાન વધતાં તેમની ગતિમાં વધારો થાય છે.
In simple words: સળગાવ્યા પછી અગરબત્તીની સુગંધ દૂરથી પણ આવે છે કારણ કે ગરમીથી કણો ઝડપથી ફરે છે.

Exam Tip: તાપમાન વધારવાથી કણોની ગતિ ઊર્જા વધે છે, જેથી તેમનો પ્રસરણ દર વધે છે અને સુગંધ દૂર સુધી પહોંચે છે.

પ્રવૃત્તિ 1.4 [પા.પુ. પાના નં. 2]

હેતુઃ જુદી જુદી ઘનતા ધરાવતા પ્રવાહીના પ્રસરણ માટે લાગતો સમય સમાન હોતો નથી.

અવલોકન :
1. જે બીકરમાં ભૂરી | લાલ શાહીનું ટીપું ઉમેર્યું હતું, તેમાં શાહીનું ઝડપથી પ્રસરણ થાય છે.
2. જે બીકરમાં મધનું ટીપું ઉમેર્યું હતું, તેમાં મધનું ઝડપથી પ્રસરણ થતું નથી.

 

Question 1. કયું જૂથ સરળતાથી તૂટ્યું હશે? શા માટે?
Answer: ત્રીજું જૂથ સરળતાથી તૂટ્યું હશે, કારણ કે તેઓ એકબીજા સાથે નિર્બળ આકર્ષણ બળ દ્વારા જોડાયેલા છે.
In simple words: ત્રીજું જૂથ સરળતાથી તૂટી જશે કારણ કે તેમના સભ્યો વચ્ચેનું આકર્ષણ બળ નબળું હતું.

Exam Tip: આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળોની મજબૂતાઈ પદાર્થની સ્થિતિ અને બંધનની શક્તિ નક્કી કરે છે.

 

Question 2. જો આપણે દરેક વિદ્યાર્થીને દ્રવ્યના કણ તરીકે ગણીએ, તો કયા જૂથમાં દ્રવ્યના કણો એકબીજાને મહત્તમ આકર્ષણ બળથી જકડી રાખે છે?
Answer: પ્રથમ જૂથમાં દ્રવ્યના કણો એકબીજાને મહત્તમ આકર્ષણ બળથી જકડી રાખે છે.
In simple words: જો વિદ્યાર્થીઓને દ્રવ્યના કણ ગણીએ તો, પ્રથમ જૂથના કણો સૌથી વધુ મજબૂતીથી એકબીજાને પકડી રાખે છે.

Exam Tip: ઘન અવસ્થામાં કણો વચ્ચે આકર્ષણ બળ મહત્તમ હોય છે, જે તેમને એકબીજા સાથે મજબૂતીથી પકડી રાખે છે.

પ્રવૃત્તિ 1.7 [પા.પુ. પાના નં. 3]

 

Question 1. ઉપર્યુક્ત ત્રણેય પદાર્થો પૈકી શેમાં કણો એકબીજા સાથે પ્રબળ આકર્ષણ બળથી જકડાયેલા હશે?
Answer: ત્રણેય પદાર્થો પૈકી લોખંડની ખીલીમાં કણો એકબીજા સાથે પ્રબળ આકર્ષણ બળથી જકડાયેલા છે.
In simple words: લોખંડની ખીલીમાં કણો સૌથી મજબૂત રીતે એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે.

Exam Tip: ઘન પદાર્થોમાં, કણો વચ્ચેના આકર્ષણ બળો ખૂબ જ મજબૂત હોય છે, જેના કારણે તેમની રચના દૃઢ હોય છે.

પ્રવૃત્તિ 1.8 [પા.પુ. પાના નં. 3]

 

Question 1. શું પાણીનો પ્રવાહ આ રીતે અટકાવી શકાય છે?
Answer: પાણીનો પ્રવાહ આંગળી વડે અટકાવી શકાતો નથી.
In simple words: પાણીના વહેતા પ્રવાહને આંગળીથી રોકી શકાતો નથી.

Exam Tip: પ્રવાહીમાં કણો વચ્ચે આકર્ષણ બળ હોવા છતાં, તે એટલા મજબૂત નથી કે તેને સરળતાથી રોકી શકાય.

 

Question 2. પાણીનો પ્રવાહ શા માટે અટકાવી શકાતો નથી?
Answer: કારણ કે પાણીના અણુ-અણુ વચ્ચે આકર્ષણ બળ પ્રવર્તે છે.
In simple words: પાણીના કણો એકબીજાને ખેંચે છે, તેથી તેનો પ્રવાહ સરળતાથી અટકાવી શકાતો નથી.

Exam Tip: પ્રવાહીના કણો વચ્ચેના આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળો તેમને એકસાથે રાખે છે, જેના કારણે પ્રવાહને અટકાવવો મુશ્કેલ બને છે.

પ્રવૃત્તિ 1.9 [પા.પુ. પાના નં.43]

હેતુઃ ઘન અવસ્થાના ગુણધર્મોનો અભ્યાસ કરવો.

 

Question 1. શું આ તમામ વસ્તુઓને ચોક્કસ આકાર, સીમા અને કદ હોય છે?
Answer: હા, આ દરેક વસ્તુઓ ચોક્કસ આકાર, સીમા અને કદ ધરાવે છે.
In simple words: હા, આ બધી વસ્તુઓનો પોતાનો ચોક્કસ આકાર, હદ અને કદ હોય છે.

Exam Tip: ઘન પદાર્થોના મુખ્ય ગુણધર્મોમાં નિશ્ચિત આકાર, કદ અને સ્પષ્ટ સીમાઓનો સમાવેશ થાય છે.

 

Question 2. તેઓને હથોડી વડે ટીપવાથી કે તેઓને ખેંચવાથી કે નીચે પાડવાથી શું થાય છે?
Answer: તેઓનો મૂળભૂત આકાર બદલાતો નથી.
In simple words: તેમને મારવાથી, ખેંચવાથી કે પાડી દેવાથી તેમનો મુખ્ય આકાર બદલાતો નથી.

Exam Tip: ઘન પદાર્થો દૃઢ હોય છે અને બાહ્ય બળ લાગુ પાડવાથી તેમનો આકાર સરળતાથી બદલાતો નથી.

 

Question 3. શું આ તમામ વસ્તુઓનું એકબીજામાં પ્રસરણ શક્ય છે?
Answer: ના, આ વસ્તુઓનું એકબીજામાં પ્રસરણ શક્ય નથી.
In simple words: ના, આ વસ્તુઓ એકબીજામાં ભળી શકતી નથી.

Exam Tip: ઘન પદાર્થોમાં કણો ખૂબ જ નજીક ગોઠવાયેલા હોય છે અને તેમની ગતિ ખૂબ જ ઓછી હોય છે, તેથી પ્રસરણ થતું નથી.

 

Question 4. બળ લગાવીને આ વસ્તુઓને સંકોચવાનો કે દબાવવાનો પ્રયાસ કરો. શું તેનું સંકોચન થઈ શકે છે?
Answer: આ વસ્તુઓનું સંકોચન લગભગ અશક્ય છે.
In simple words: આ વસ્તુઓને દબાવવું લગભગ અશક્ય છે.

Exam Tip: ઘન પદાર્થોના કણો વચ્ચે ખૂબ ઓછો અવકાશ હોવાથી તે સંકોચનીય નથી.

પ્રવૃત્તિ 1.11 [પા.પુ. પાના નં. 5]

હેતુ : વાયુ અવસ્થાના ગુણધર્મોનો અભ્યાસ કરવો.

• 100 mLની ત્રણ સિરિંજ લો અને તેના શીર્ષ (અગ્ર) ભાગને રબરના બૂચથી બંધ કરી દો. (આકૃતિ 1.6માં દર્શાવ્યા મુજબ)
• દરેક સિરિંજમાં પિસ્ટનને દૂર કરો.
• પ્રથમ સિરિંજમાં હવા રહેવા દો, બીજીમાં સામાન્ય ક્ષાર અને ત્રીજીમાં પાણી ભરો.
• પિસ્ટનને ફરીથી સિરિંજમાં ભરાવો. સિરિંજના પિસ્ટનની ગતિશીલતા સરળ બનાવવા માટે તેની સપાટી પર થોડી પેટ્રોલિયમ જેલી (વૈસેલાઇન) લગાવો.

 

Question 1. તમે શું જોયું? કઈ સ્થિતિમાં પિસ્ટન આસાનીથી સિરિંજમાં દાખલ થઈ શકે છે?
Answer: જે સિરિંજમાં હવા (વાયુ) રાખેલી છે, તેમાં પિસ્ટન આસાનીથી દાખલ થઈ શકે છે.
In simple words: The piston can easily go into the syringe that has air (gas) in it.

Exam Tip: Always remember that gases are highly compressible, which allows their volume to be significantly reduced.

 

Question 2. તમારા અવલોકન પરથી તમે શું તારણ નક્કી કર્યું?
Answer: વાયુ અવસ્થા આસાનીથી દબાવી શકાય તેવી છે.
In simple words: The gas state can be easily compressed.

Exam Tip: Understanding the compressibility of gases is fundamental to topics like atmospheric pressure and pneumatic systems.

પ્રવૃત્તિ 1.12 [પા.પુ. પાના નં. 6]

હેતુ: પાણીના ભૌતિક અવસ્થામાં થતા રૂપાંતરનું અવલોકન કરવું (ઘનમાંથી પ્રવાહી અને પ્રવાહીમાંથી વાયુ).

• એક બીકરમાં 150 g બરફના ટુકડા લઈ આકૃતિ (a)માં દર્શાવ્યા મુજબ તેમાં પ્રયોગશાળામાં વપરાતું થરમૉમીટર એવી રીતે ગોઠવો કે જેથી થરમૉમીટરનો બલ્બ બરફના ટુકડાના સંપર્કમાં રહે.
• ધીમા તાપે બીકરને ગરમ કરવાનું શરૂ કરો.
• જ્યારે બરફ પીગળવા માંડે ત્યારે તાપમાન નોંધી લો.
• જ્યારે બરફ સંપૂર્ણ રીતે પાણી (પ્રવાહી સ્વરૂપ)માં રૂપાંતરિત થઈ
• જાય ત્યારે ફરી વાર તાપમાન નોંધી લો.
• ઘન અવસ્થામાંથી પ્રવાહી અવસ્થામાં થતા આ રૂપાંતર માટે તમારું અવલોકન નોંધો.

નિષ્કર્ષ: બરફ 0°C તાપમાને પીગળવા માંડે છે તથા 0°C તાપમાને બરફ સંપૂર્ણ રીતે પાણીમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

લોખંડનું સ્ટેન્ડ

હવે, આકૃતિ (b)માં દર્શાવ્યા મુજબ બીકરમાં એક કાચનો સળિયો (Glass Rod) રાખીને તેના દ્વારા હલાવતાં હલાવતાં પાણી ઊકળે ત્યાં સુધી તેને ગરમ કરો.

• જ્યાં સુધી મોટા ભાગના પાણીની બાષ્પ બની જાય ત્યાં સુધી થરમૉમીટરના તાપમાન પર નજર રાખો.
• પાણીની પ્રવાહી અવસ્થામાંથી વાયુ અવસ્થામાં થતા રૂપાંતર માટે અવલોકનો નોંધો.

નિષ્કર્ષ : પાણીનું પ્રવાહી અવસ્થામાંથી વાયુ અવસ્થામાં રૂપાંતર 100 \(^{\circ}\)C તાપમાને થાય છે.

પ્રવૃત્તિ 1.13 [પા.પુ. પાના નં. 8]

હેતુ: ઊર્ધ્વપતન પામતા પદાર્થનો અભ્યાસ કરવો.

• થોડું કપૂર અથવા એમોનિયમ ક્લોરાઇડ (નવસાર) લો. તેનો બારીક ભૂકો કરી તેને ચાઇના ડિશમાં મૂકો.
• એક કાચની ગળણીને ઊંધી કરીને આ વાસણ પર મૂકી દો.
• આ ગળણીના છેડે નીચેની આકૃતિમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે રૂનું પૂમડું લગાવો.
• હવે તેને ધીરે ધીરે ગરમ કરો અને ધ્યાનથી અવલોકન કરો.

એમોનિયમ ક્લોરાઇડનું ઊર્ધ્વપાતન (Sublimation)

 

Question 1. ઉપર્યુક્ત પ્રવૃત્તિ દ્વારા તમે કયા નિષ્કર્ષ પર આવ્યા?
Answer: ઘન પદાર્થને ગરમ કરતાં તેનું પ્રવાહી અવસ્થામાં રૂપાંતર થયા વગર સીધું જ વાયુ અવસ્થામાં અને ઠંડું પાડતાં ફરીથી ઘન અવસ્થામાં રૂપાંતર બનવાની પ્રક્રિયાને (અથવા તેનાથી વિરુદ્ધ પ્રક્રિયાને) ઊર્ધ્વપાતન (Sublimation) કહે છે.
In simple words: જ્યારે કોઈ ઘન વસ્તુ ગરમ કરવાથી પ્રવાહી બન્યા વિના સીધી વાયુમાં બદલાય અને ઠંડી પાડવાથી પ્રવાહી બન્યા વિના સીધી ઘનમાં પાછી ફરે, ત્યારે આ ક્રિયાને ઊર્ધ્વપાતન કહેવાય.

Exam Tip: Remember to differentiate sublimation from melting and evaporation, as it involves a direct transition between solid and gas states without passing through the liquid phase.

પ્રવૃત્તિ 1.14 [પા.પુ. પાના નં. 9]

હેતુઃ બાષ્પીભવન પર અસર કરતાં પરિબળો સમજવાં.

• અથવા પંખા નીચે રાખો.
• ચાઇના ડિશમાં 5 mL પાણી લઈને તેને પણ બારી પાસે અથવા પંખા નીચે રાખો.
• ખુલ્લી રાખેલી ચાઈના ડિશમાં 5 ml પાણી ભરી તેને તમારા વર્ગના કોઈ કબાટમાં અથવા વર્ગની છાજલી પર મૂકો.
• ઓરડાનું તાપમાન નોંધો.
• આ તમામ પરિસ્થિતિઓમાં બાષ્પીભવન માટે લાગેલ સમય અથવા દિવસોની નોંધ કરો.
• વરસાદના દિવસોમાં ઉપર્યુક્ત ત્રણેય તબક્કાનું પુનરાવર્તન કરી તમારાં અવલોકનો નોંધો.

નિષ્કર્ષ: બાષ્પીભવન પર તાપમાનનો પ્રભાવ, સંપર્ક સપાટીનું ક્ષેત્રફળ અને પવનની ગતિ પ્રભાવ પાડે છે.