GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 7 अव्ययपदानि Solutions

GSEB Class 9 Sanskrit अव्ययपदानि Textbook Questions and Answers

Question 1. अधोलिखितानाम् अव्ययानाम् अर्थं लिखत।
(i) कुत्र
(ii) तदा
(iii) प्रातः
(iv) श्वः
(v) न
(vi) वा
Answer:
(i) कुत्र – कस्मिन् स्थले (in which place)
(ii) तदा – तस्मिन् समये (at that time)
(iii) प्रातः – प्रभाते (in the morning)
(iv) श्वः – आगामी अहनि (on the coming day)
(v) न – प्रतिषेधः (prohibition)
(vi) वा – विकल्पार्थे (for the meaning of option)
In simple words: अव्ययपदानां अर्थं ज्ञातुं, प्रत्येकं पदं कस्मिन् सन्दर्भे प्रयुज्यते इति चिन्तयन्तु। यथा, 'कुत्र' स्थलं दर्शयति, 'तदा' कालं, 'प्रातः' च समयं सूचयति। 'न' निषेधं करोति, 'श्वः' आगामी दिनं वदति, 'वा' च विकल्पं ददाति।

Exam Tip: अव्ययपदानां अर्थं स्मरणं करोतु तथा च वाक्यानां सन्दर्भे तेषां प्रयोगं अभ्यस्यतु।

Question 2. रिक्तस्थानानि पूरयत्।
(i) .............................. राजा तथा प्रजा। (यथा, तदा, कदा)
(ii) सूर्यप्रकाशः .............................. अस्ति। (सर्वत्र, कस्य, यतः)
(iii) पिता .............................. प्रवासं गमिष्यति। (यतः, कदा, यत्रः)
(iv) मम समीपम् .............................. आगच्छ। (तत्र, यत्र, अत्र)
(v) .............................. नर्मदा वहति ततः गङ्गा न वहति। (यत्र, तत्र, यतः)
Answer:
(i) यथा राजा तथा प्रजा। (As is the king, so are the subjects.)
(ii) सूर्यप्रकाशः सर्वत्र अस्ति। (Sunlight is everywhere.)
(iii) पिता यत्र प्रवासं गमिष्यति। (The father will go where he travels.)
(iv) मम समीपम् अत्र आगच्छ। (Come here near me.)
(v) यतः नर्मदा वहति ततः गङ्गा न वहति। (Because Narmada flows, Ganga does not flow there.)
In simple words: रिक्तस्थानानि पूरयितुं, प्रत्येकं वाक्यस्य अर्थं स्पष्टतया अवगच्छन्तु। प्रदत्तेभ्यः विकल्पेभ्यः समुचितम् अव्ययं चिनोतु यत् वाक्यस्य अर्थं पूर्णं करोति।

Exam Tip: रिक्तस्थानानि पूरयितुं वाक्यस्य अर्थं सम्यक् अवगच्छतु तथा च समुचितम् अव्ययपदं चिनोतु।

Question 3. अधोलिखितानाम् अव्ययानाम् उपयोगेन वाक्यानि रचयत।
(i) यदा-तदा
(ii) यतः-ततः
(iii) सर्वत्र
(iv) कदा
Answer:
(i) यदा-तदा- यदा बालः गृहं गमिष्यति तदा भोजनं खादिष्यति। (When the boy goes home, then he will eat food.)
(ii) यतः-ततः- यतः त्वम् आगच्छः ततः अहम् आगच्छम्। (Since you came, therefore I came.)
(iii) सर्वत्र- ईश्वरः सर्वत्र विराजते। (God resides everywhere.)
(iv) कदा- त्वम् गृहम् कदा गमिष्यसि? (When will you go home?)
In simple words: अव्ययपदान् उपयोगं कृत्वा वाक्यानि रचयितुं, तेषां शब्दानां अर्थं ज्ञातुं मुख्यं भवति। प्रत्येकं अव्ययं वाक्ये उचितं स्थानं प्राप्नोति तथा च अर्थं स्पष्टं करोति।

Exam Tip: वाक्यानां रचनायां अव्ययपदानां उचितं प्रयोगं सुनिश्चितं करोतु तथा च व्याकरणनियमान् अनुपालयतु।

GSEB Class 9 Sanskrit अव्ययपदानि Additional Important Questions and Answers

Question 1. अहं पश्यामि यद् वृद्धाः तु .............................. चलन्ति।
(a) शनैः
(b) शीघ्रम्
(c) नीचैः
(d) नूनम्
Answer: (a) शनैः
In simple words: वृद्धाः प्रायः शनैः-शनैः गच्छन्ति, अतः 'शनैः' इति पदम् अत्र उचितं भवति, यस्य अर्थः 'धीरे-धीरे' इति अस्ति।

Exam Tip: विकल्पान् ध्यानपूर्वकं पठित्वा वाक्यस्य अर्थानुसारं शुद्धम् अव्ययपदं चिनोतु।

Question 2. त्वं .............................. कुक्कुरो भव।
(a) सदा
(b) पुनः
(c) कदापि
(d) अपि
Answer: (d) अपि
In simple words: वाक्यस्य अर्थानुसारं 'अपि' इति अव्ययपदं समुचितं भवति, यस्य अर्थः 'भी' इति अस्ति।

Exam Tip: अव्ययानां प्रयोगं कुर्वन् वाक्यस्य पूर्णार्थं अवगच्छन्तु।

Question 3. तत्र वृक्षेषु वानराः .............................. कूर्दन्ति ।
(a) इतस्ततः
(b) सर्वत्र
(c) इत्यत्र
(d) इदानीम्
Answer: (a) इतस्ततः
In simple words: वानराः वृक्षेषु 'इतस्ततः' एव कूर्दन्ति, यस्य अर्थः 'यहाँ-वहाँ' इति अस्ति।

Exam Tip: क्रियायाः स्थानं दर्शयितुं 'इतस्ततः' इति पदं प्रयुज्यते।

Question 4. मूर्खाः .............................. ।
(a) एव
(b) बहुधा
(c) अपि
(d) वृथा
Answer: (d) वृथा
In simple words: मूर्खाणां कार्याणि प्रायः 'वृथा' एव भवन्ति, यस्य अर्थः 'व्यर्थ' इति।

Exam Tip: 'वृथा' पदस्य प्रयोगः निष्फलाय कार्याय क्रियते।

Question 5. पश्य .............................. मयूराः अपि नृत्यन्ति परं तत्र शुकाः वदन्ति।
(a) कदा
(b) अत्र
(c) तदा
(d) यथा
Answer: (b) अत्र
In simple words: 'अत्र' इति पदम् 'यहाँ' इति अर्थं सूचयति, यतो हि मयूराः शुकाः च एकस्मिन् एव स्थाने सन्ति।

Exam Tip: स्थानसूचकम् अव्ययं 'अत्र' वाक्ये समीचीनम्।

Question 6. वृक्ष शाखासु कोकिला: .............................. मधुरं गायन्ति।
(a) अपि
(b) नैव
(c) ह्यः
(d) एव
Answer: (a) अपि
In simple words: कोकिलाः 'अपि' मधुरं गायन्ति, यस्य अर्थः 'भी' इति भवति, यत् गायनस्य कार्यस्य पुष्टिं करोति।

Exam Tip: 'अपि' पदस्य प्रयोगः समावेशार्थं भवति।

Question 7. .............................. गृहं गच्छावः श्वः पुनः आगमिष्यावः।
(a) ह्यः
(b) श्वः
(c) अधुना
(d) वृथा
Answer: (c) अधुना
In simple words: 'अधुना' इति अव्ययं वर्तमानकालं सूचयति, यस्य अर्थः 'अभी' इति। वाक्यं 'अभी घर चलो, कल फिर आयेंगे' इति अर्थं धारयति।

Exam Tip: 'अधुना' पदं वर्तमानकाले प्रयुज्यते।

Question 8. यत्र कमलानि .............................. भ्रमन्ति।
(a) तत्र
(b) यत्र-तत्र
(c) अत्र-तत्र
(d) यथा
Answer: (a) तत्र
In simple words: यत्र-तत्र सम्बद्धं अव्ययपदं 'यत्र' इत्यनेन सह 'तत्र' इति प्रयुज्यते, यस्य अर्थः 'जहाँ-वहाँ' इति।

Exam Tip: 'यत्र' इत्यनेन सह 'तत्र' इति पदं प्रायः सहैव प्रयुज्यते।

Question 9. यथा राजा .............................. प्रजा।
(a) यथा-तथा
(b) तथा
(c) तथा-यथा
(d) यत्र
Answer: (b) तथा
In simple words: 'यथा' इत्यनेन सह 'तथा' इति पदं प्रायः सहैव प्रयुज्यते, यस्य अर्थः 'जैसे-वैसे' इति।

Exam Tip: 'यथा' इत्यस्य सहसंबंधी अव्ययं 'तथा' अस्ति।

Question 10. अहं .............................. तत्र गमिष्यामि।
(a) कदा
(b) अपि
(c) ह्यः
(d) पुरा
Answer: (b) अपि
In simple words: 'अपि' इति अव्ययं वाक्ये 'मैं भी वहाँ जाऊँगा' इति अर्थं प्रयच्छति।

Exam Tip: 'अपि' इति पदस्य प्रयोगः 'भी' इति अर्थं सूचयति।

Question 11. अहं .............................. तत्र न अगच्छम्।
(a) श्वः
(b) अधुना
(c) इव
(d) सहसा
Answer: (b) अधुना
In simple words: 'अधुना' इति अव्ययं 'अभी' इति अर्थं ददाति, यत् मम अगमनस्य कालं स्पष्टं करोति।

Exam Tip: 'अधुना' पदं वर्तमानकालं सूचयति।

Question 12. ते .............................. एव अत्रागमिष्यन्ति।
(a) अधुना
(b) ह्यः
(c) श्वः
(d) नूनम्
Answer: (d) नूनम्
In simple words: 'नूनम्' इति अव्ययं 'निश्चित रूप से' इति अर्थं ददाति, यत् तेषां आगमनस्य निश्चिततां सूचयति।

Exam Tip: 'नूनम्' इति पदं निश्चिततां प्रदर्शयति।

Question 13. .............................. एकं विशालं भवनम् अस्ति।
(a) तत्र
(b) उपरि
(c) नीचैः
(d) अत्र-तत्र
Answer: (a) तत्र
In simple words: 'तत्र' इति पदं 'वहाँ' इति अर्थं ददाति, यत् विशालस्य भवनस्य स्थानं सूचयति।

Exam Tip: 'तत्र' इति पदं दूरस्थं स्थानं दर्शयति।

Question 14. .............................. एकजलाशयः आसीत्।
(a) उपरि
(b) नीचैः
(c) अत्र
(d) पुरा
Answer: (d) पुरा
In simple words: 'पुरा' इति अव्ययं 'पहले' अथवा 'प्राचीनकाले' इति अर्थं ददाति, यत् जलाशयं अतीतकाले आसीत् इति सूचयति।

Exam Tip: 'पुरा' पदं प्राचीनं कालं सूचयति।

Question 15. त्वम् .............................. पठ।
(a) अपि
(b) तदा
(c) न
(d) नूनम्
Answer: (a) अपि
In simple words: 'अपि' इति अव्ययं 'तुम भी पढ़ो' इति अर्थं ददाति, यत् क्रियायाः समावेशं सूचयति।

Exam Tip: 'अपि' इति पदं वाक्ये 'भी' इति अर्थे प्रयुज्यते।

Question 16. छात्राः .............................. किं करिष्यन्ति?
(a) ह्यः
(b) सहसा
(c) इदानीम्
(d) वृथा
Answer: (c) इदानीम्
In simple words: 'इदानीम्' इति अव्ययं 'अभी' इति अर्थं ददाति, यत् छात्राः वर्तमानकाले किं करिष्यन्ति इति प्रश्नं पृच्छति।

Exam Tip: 'इदानीम्' इति पदं वर्तमानकालं सूचयति।

Question 17. .............................. अशोक: नाम महान् सम्राट् आसीत्।
(a) पुरा
(b) अधुना
(c) तदा
(d) कदा
Answer: (a) पुरा
In simple words: 'पुरा' इति अव्ययं 'पहले' इति अर्थं ददाति, यतो हि अशोकः प्राचीनकाले राजा आसीत्।

Exam Tip: 'पुरा' पदं अतीतकालस्य घटनां वर्णयितुं प्रयुज्यते।

Question 18. .............................. ईश्वरभक्ताः तादृशाः न सन्ति।
(a) ह्यः
(b) अधुना
(c) श्वः
(d) शनैः
Answer: (b) अधुना
In simple words: 'अधुना' इति अव्ययं 'अभी' इति अर्थं ददाति, यत् वर्तमानकाले ईश्वरभक्ताः तादृशाः न सन्ति इति सूचयति।

Exam Tip: 'अधुना' इति पदं वर्तमानं कालं सूचयति।

Question 19. .............................. वर्षा भवति तथा एव कषकाः मोदन्ते।
(a) प्रातः
(b) यदा
(c) सदा
(d) यथा
Answer: (d) यथा
In simple words: 'यथा' इति अव्ययं 'जैसे ही' इति अर्थं ददाति, यत् वर्षायाः आगमनं कृषकाणां प्रसन्नतया सह सम्बद्धं करोति।

Exam Tip: 'यथा' पदं कारणं वा तुलनां दर्शयति।

Question 20. यथा देशः .............................. वेशः।
(a) तदा
(b) यदा
(c) तथा
(d) तत्र
Answer: (c) तथा
In simple words: 'यथा' इत्यस्य सहसंबंधी अव्ययं 'तथा' इति अस्ति, यत् 'जैसा देश, वैसा वेश' इति लोकोक्तिं पूर्णं करोति।

Exam Tip: 'यथा' इत्यनेन सह 'तथा' इति पदं प्रायः सहैव प्रयुज्यते।

Question 21. ते पर्वतात् .............................. न सन्ति।
(a) उपरि
(b) तत्र
(c) अधः
(d) उच्चैः
Answer: (c) अधः
In simple words: 'अधः' इति अव्ययं 'नीचे' इति अर्थं ददाति, यत् ते पर्वतात् नीचे न सन्ति इति सूचयति।

Exam Tip: 'अधः' पदं निम्नं स्थानं दर्शयति।

Question 22. विद्यालयस्य छात्राः कथम् .............................. धावन्ति?
(a) यथा-तथा
(b) विना
(c) इतस्ततः
(d) अपि
Answer: (c) इतस्ततः
In simple words: छात्राः 'इतस्ततः' धावन्ति, यस्य अर्थः 'यहाँ-वहाँ' इति भवति, यत् तेषां अनियमितं गमनं वर्णयति।

Exam Tip: 'इतस्ततः' पदं अनियमितं गमनं दर्शयति।

Question 23. दुष्टाः .............................. एव जल्पन्ति ।
(a) वृथा
(b) एव
(c) तत्र
(d) शनैः
Answer: (a) वृथा
In simple words: दुष्टाः जनाः 'वृथा' एव भाषन्ते, यस्य अर्थः 'व्यर्थ' इति, यतो हि तेषां वचनं निरर्थकं भवति।

Exam Tip: 'वृथा' पदं व्यर्थतां वा निष्फलतां सूचयति।

Question 24. त्वमपि रामम् .............................. भव।
(a) अधुना
(b) सहसा
(c) पुरा
(d) इव
Answer: (d) इव
In simple words: 'इव' इति अव्ययं 'के समान' इति अर्थं ददाति, यत् त्वं रामस्य सदृशं भव इति सूचयति।

Exam Tip: 'इव' इति पदं तुलनां वा सादृश्यं दर्शयति।

Question 25. वृद्धा .............................. स्वकार्याणि करोति।
(a) नूनम्
(b) शनैः
(c) एव
(d) इदानीम्
Answer: (b) शनैः
In simple words: वृद्धाः जनाः 'शनैः' स्वकार्याणि कुर्वन्ति, यस्य अर्थः 'धीरे-धीरे' इति, यत् तेषां मन्दगतिं वर्णयति।

Exam Tip: 'शनैः' पदं मन्दगतिं दर्शयति।

Question 26. संस्कारात् .............................. जनः द्विज उच्यते।
(a) एव
(b) अपि
(c) इव
(d) अत्र-तत्र
Answer: (a) एव
In simple words: 'एव' इति अव्ययं 'ही' इति अर्थं ददाति, यत् संस्कारात् 'ही' जनः द्विजः उच्यते इति स्पष्टं करोति।

Exam Tip: 'एव' पदं निश्चिततां वा विशेषणं प्रदर्शयति।

Question 27. चन्द्रगुप्तः सम्राट् चाणक्यं .............................. किमपि न अकरोत।
(a) पुरा
(b) विना
(c) इतस्ततः
(d) सहसा
Answer: (b) विना
In simple words: चन्द्रगुप्तः चाणक्यस्य मार्गदर्शनं 'विना' किमपि न करोति, यस्य अर्थः 'के बिना' इति।

Exam Tip: 'विना' पदं अभावं वा रहितं दर्शयति।

Question 28. वेदमन्त्राणाम् उच्चारणम् .............................. कर्तव्यम्।
(a) इव
(b) अपि
(c) एव
(d) उच्चैः
Answer: (d) उच्चैः
In simple words: वेदमन्त्राणाम् उच्चारणं 'उच्चैः' एव कर्तव्यम्, यस्य अर्थः 'जोर से' इति।

Exam Tip: 'उच्चैः' पदं उच्चं ध्वनिं दर्शयति।

Question 29. यथा पिता पुत्रोऽपि .............................. एव दृश्यते।
(a) तदा
(b) इतस्ततः
(c) तथा
(d) इदानीम्
Answer: (c) तथा
In simple words: 'यथा' इत्यनेन सह 'तथा' इति अव्ययं प्रयुज्यते, यत् 'जैसे पिता, वैसे पुत्र' इति भावं स्पष्टं करोति।

Exam Tip: 'यथा' इत्यस्य सहसंबंधी अव्ययं 'तथा' अस्ति।

Question 30. .............................. त्वम् स्वकार्यं कुरु।
(a) विना
(b) इदानीम्
(c) वृथा
(d) शनैः
Answer: (b) इदानीम्
In simple words: 'इदानीम्' इति अव्ययं 'अभी' इति अर्थं ददाति, यत् स्वकार्यं वर्तमानकाले एव कर्तव्यम् इति सूचयति।

Exam Tip: 'इदानीम्' पदं वर्तमानकालं सूचयति।

Question 31. इदं कार्यं त्वया .............................. कर्तव्यम्।
(a) एव
(b) विना
(c) नूनम्
(d) वृथा
Answer: (a) एव
In simple words: 'एव' इति अव्ययं 'ही' इति अर्थं ददाति, यत् इदं कार्यं त्वया 'ही' कर्तव्यम् इति बलपूर्वकं वदति।

Exam Tip: 'एव' पदं निश्चिततां वा विशेषणं प्रदर्शयति।

Question 32. अभिमन्युः तदा .............................. अवदत्।
(a) एव
(b) अपि
(c) इव
(d) अधुना
Answer: (a) एव
In simple words: 'एव' इति अव्ययं 'ही' इति अर्थं ददाति, यत् अभिमन्युः तदा 'ही' अवदत् इति क्रियायाः निश्चिततां सूचयति।

Exam Tip: 'एव' पदं क्रियायाः निश्चिततां वा बलपूर्वकतां दर्शयति।

Question 33. दुष्टैः सह समयं .............................. न करणीयम्।
(a) विना
(b) अधुना
(c) इव
(d) अधुना
Answer: (d) अधुना
In simple words: दुष्टैः सह समयं 'अधुना' (अभी) न करणीयम्, यस्य अर्थः 'बिताना' इति।

Exam Tip: 'अधुना' इति पदं वर्तमानकाले उचितम्।

Question 34. अहम् .............................. तव स्वामी अतः ममाज्ञा पालनीया।
(a) अपि
(b) सहसा
(c) एव
(d) वृथा
Answer: (c) एव
In simple words: 'एव' इति अव्ययं 'ही' इति अर्थं ददाति, यत् 'मैं ही तुम्हारा स्वामी हूँ, अतः मेरी आज्ञा का पालन करना चाहिए' इति सूचयति।

Exam Tip: 'एव' पदं बलपूर्वकतां वा निश्चिततां दर्शयति।

Question 35. चिकित्सालये .............................. न वक्तव्यम्।
(a) उच्चैः
(b) वृथा
(c) एव
(d) सम्प्रति
Answer: (a) उच्चैः
In simple words: चिकित्सालये 'उच्चैः' न वक्तव्यम्, यस्य अर्थः 'जोर से' इति, यतो हि शान्तिः आवश्यकः।

Exam Tip: 'उच्चैः' पदं उच्चं ध्वनिं दर्शयति।

Question 36. मम मातामही .............................. वृद्धा अस्ति।
(a) शनैः
(b) अपि
(c) उच्चैः
(d) वृथा
Answer: (b) अपि
In simple words: 'अपि' इति अव्ययं 'भी' इति अर्थं ददाति, यत् मम मातामही 'भी' वृद्धा अस्ति इति सूचयति।

Exam Tip: 'अपि' पदं समावेशं वा समर्थनं दर्शयति।

Question 37. दुष्टानां जन्म .............................. वृथा भवति।
(a) एव
(b) शनैः
(c) इव
(d) सहसा
Answer: (a) एव
In simple words: दुष्टानां जन्म 'एव' वृथा भवति, यस्य अर्थः 'निश्चित रूप से' इति, यतो हि ते समाजाय अनुपयोगी भवन्ति।

Exam Tip: 'एव' पदं निश्चिततां वा बलपूर्वकतां प्रदर्शयति।

Question 38. .............................. मया पित्राज्ञा पालनीया।
(a) इदानीम्
(b) पुरा
(c) यथा
(d) तत्र
Answer: (a) इदानीम्
In simple words: 'इदानीम्' इति अव्ययं 'अभी' इति अर्थं ददाति, यत् पित्राज्ञायाः पालनं वर्तमानकाले कर्तव्यम् इति सूचयति।

Exam Tip: 'इदानीम्' पदं वर्तमानकालं सूचयति।

Question 39. जगति .............................. पितरौ कुरुतः एव सन्ततयः कुर्वन्ति।
(a) यथा-तथा
(b) अत्र-तत्र
(c) कुत्र-यत्र
(d) कुतः-ततः
Answer: (a) यथा-तथा
In simple words: 'यथा-तथा' इति पदद्वयं 'जैसा-वैसा' इति अर्थं ददाति, यत् माता-पितरौ यथा कुर्वन्ति, तथैव सन्ततयः अपि कुर्वन्ति इति सूचयति।

Exam Tip: 'यथा-तथा' पदं समानतां वा सादृश्यं दर्शयति।

Question 40. .............................. विदधीत न क्रियाम्।
(a) वृथा
(b) सहसा
(c) इतस्ततः
(d) पुरा
Answer: (b) सहसा
In simple words: 'सहसा' इति अव्ययं 'अचानक' इति अर्थं ददाति, यत् कार्यं अचानकं न करणीयम् इति सूचयति।

Exam Tip: 'सहसा' पदं अचानकं क्रियाणं निषेधति।

Question 41. जीवः जीवस्य .............................. भोजनं भवति।
(a) एव
(b) विना
(c) अपि
(d) वृथा
Answer: (a) एव
In simple words: 'एव' इति अव्ययं 'ही' इति अर्थं ददाति, यत् जीवः जीवस्य 'ही' भोजनं भवति इति प्रकृतिनियमं सूचयति।

Exam Tip: 'एव' पदं निश्चिततां वा बलपूर्वकतां प्रदर्शयति।

Question 42. छात्राणां कृते .............................. कार्यं नोचितम्।
(a) उच्चैः
(b) शनैः
(c) अधुना
(d) सहसा
Answer: (b) शनैः
In simple words: छात्राणां कृते 'शनैः' कार्यं नोचितम्, यस्य अर्थः 'धीरे-धीरे' इति, यतो हि अध्ययनं सक्रियं स्यात्।

Exam Tip: 'शनैः' पदं मन्दगतिं दर्शयति।

Question 43. सर्वे जीवाः मिलित्वा .............................. मोदन्ते।
(a) इदानीम्
(b) पुरा
(c) शनैः
(d) उच्चैः
Answer: (a) इदानीम्
In simple words: सर्वे जीवाः मिलित्वा 'इदानीम्' (अभी) मोदन्ते, यत् वर्तमानकाले तेषां प्रसन्नतां सूचयति।

Exam Tip: 'इदानीम्' पदं वर्तमानकालं सूचयति।

Question 44. छात्राः सम्प्रति .............................. कथं भ्रमन्ति?
(a) अधुना
(b) इतस्ततः
(c) पुरा
(d) शनैः
Answer: (b) इतस्ततः
In simple words: छात्राः सम्प्रति 'इतस्ततः' भ्रमन्ति, यस्य अर्थः 'यहाँ-वहाँ' इति, यत् तेषां अनियमितं गमनं वर्णयति।

Exam Tip: 'इतस्ततः' पदं अनियमितं गमनं दर्शयति।

Question 45. द्वारपाल: .............................. अपि तत्र तिष्ठति।
(a) अधुना
(b) नीचैः
(c) पुरा
(d) उच्चैः
Answer: (a) अधुना
In simple words: द्वारपालः 'अधुना' (अभी) अपि तत्र तिष्ठति, यत् वर्तमानकाले तस्य स्थितिं सूचयति।

Exam Tip: 'अधुना' पदं वर्तमानकालं सूचयति।

Question 46. ईश्वरेण दत्तम् इदं जीवन .............................. न कर्तव्यम्।
(a) शनैः
(b) उच्चैः
(c) नूनम्
(d) वृथा
Answer: (d) वृथा
In simple words: ईश्वरेण दत्तम् इदं जीवनं 'वृथा' (व्यर्थ) न कर्तव्यम्, यत् जीवनस्य सदुपयोगस्य आवश्यकतां सूचयति।

Exam Tip: 'वृथा' पदं व्यर्थतां वा निष्फलतां सूचयति।

Question 47. अलङ्कारैः विभूषितः .............................. गुणहीनः न शोभते।
(a) अपि
(b) एवम्
(c) पुरा
(d) एव
Answer: (a) अपि
In simple words: अलङ्कारैः विभूषितः 'अपि' गुणहीनः जनः न शोभते, यस्य अर्थः 'भी' इति, यत् बाह्यशोभायाः अपेक्षया गुणानां महत्त्वं दर्शयति।

Exam Tip: 'अपि' पदं समावेशं वा समर्थनं दर्शयति, अत्र विपरीततां सूचयति।

Question 48. .............................. त्वम् रोचयते तत् कुरु।
(a) तत्र
(b) अत्र
(c) यथा
(d) तदा
Answer: (c) यथा
In simple words: 'यथा' इति अव्ययं 'जैसा' इति अर्थं ददाति, यत् 'जैसा तुम्हें पसंद है, वैसा करो' इति सूचयति।

Exam Tip: 'यथा' पदं प्रकारं वा रीतिं दर्शयति।

Question 49. जनानां समृद्धिः .............................. संवर्धिता वर्तते।
(a) अधुना
(b) ह्यः
(c) पुरा
(d) इव
Answer: (a) अधुना
In simple words: 'अधुना' इति अव्ययं 'अभी' इति अर्थं ददाति, यत् जनानां समृद्धिः वर्तमानकाले संवर्धिता वर्तते इति सूचयति।

Exam Tip: 'अधुना' पदं वर्तमानकालं सूचयति।

Question 50. यात्रायां .............................. कोलाहलं न कर्तव्यम्।
(a) सहसा
(b) वृथा
(c) इव
(d) शनैः
Answer: (b) वृथा
In simple words: यात्रायां 'वृथा' (व्यर्थ) कोलाहलं न कर्तव्यम्, यत् शान्तिपूर्वकं यात्रायाः महत्त्वं दर्शयति।

Exam Tip: 'वृथा' पदं अनावश्यकं वा निरर्थकं कार्यं निषेधति।

Question 51. .............................. भारतम् अतीव समृद्धम् आसीत्।
(a) अधुना
(b) इतस्ततः
(c) पुरा
(d) शनैः
Answer: (c) पुरा
In simple words: 'पुरा' इति अव्ययं 'प्राचीनकाले' इति अर्थं ददाति, यत् भारतस्य अतीतस्य समृद्धतां सूचयति।

Exam Tip: 'पुरा' पदं अतीतकालं दर्शयति।

Question 52. वर्तमानकाले .............................. सर्वत्र विलासिता एव दृश्यते।
(a) यथा-तथा
(b) सम्प्रति
(c) अत्र-तत्र
(d) शनैः
Answer: (c) अत्र-तत्र
In simple words: 'अत्र-तत्र' इति अव्ययं 'यहाँ-वहाँ' इति अर्थं ददाति, यत् वर्तमानकाले सर्वत्र विलासिता दृश्यते इति सूचयति।

Exam Tip: 'अत्र-तत्र' पदं विभिन्नस्थानेषु वितरणं दर्शयति।

Question 53. त्वम् .............................. बन्धुः च सखा त्वमेव।
(a) एव
(b) अपि
(c) नूनम्
(d) सहसा
Answer: (a) एव
In simple words: 'एव' इति अव्ययं 'ही' इति अर्थं ददाति, यत् 'तुम ही मेरे बन्धु और सखा हो' इति बलपूर्वकं वदति।

Exam Tip: 'एव' पदं निश्चिततां वा बलपूर्वकतां प्रदर्शयति।

Question 54. धनाभावे रोदनं .............................. भवति।
(a) वृथा
(b) एव
(c) इतस्ततः
(d) अधुना
Answer: (a) वृथा
In simple words: धनाभावे रोदनं 'वृथा' (व्यर्थ) भवति, यतो हि धनस्य अभावे केवलं रोदनेन समस्या न समाप्यते।

Exam Tip: 'वृथा' पदं व्यर्थतां वा निष्फलतां सूचयति।

Question 55. शनैः कन्थाः ................................ पन्थाः शनैः पर्वत लङ्घनम्।
(क) अधुना
(ख) उच्चैः
(ग) विना
(घ) शनैः
Answer: (घ) शनैः
In simple words: Slowly, a quilt is made; slowly, a mountain is crossed. The word 'slowly' describes the pace of both actions.

Exam Tip: Adverbs like 'shanaih' indicate the manner or pace of an action, making them crucial for understanding the full meaning of a Sanskrit sentence.

Question 56. दैत्यानाम् ................................ पर्वताः दूरतः एव भयातुरम् कुर्वन्ति।
(क) शनैः
(ख) सहसा
(ग) इव
(घ) इदानीम्
Answer: (ग) इव
In simple words: Demons, like mountains, cause fear even from a distance. The word 'like' or 'as if' helps to draw a comparison.

Exam Tip: 'Iva' (इव) is often used in Sanskrit for comparisons, indicating similarity or resemblance.

Question 57. मधुरा दिव्या वाणी ................................ कथ्यते।
(क) एव
(ख) नूनम्
(ग) पुरा
(घ) इव
Answer: (क) एव
In simple words: Sweet divine speech is indeed spoken. The word 'indeed' or 'only' adds emphasis to the statement.

Exam Tip: 'Eva' (एव) is an emphatic particle that adds certainty, exclusivity, or emphasis to the word it accompanies.

Question 58. भारतभूमिः ................................ दर्शनीया अस्ति।
(क) सम्प्रति
(ख) इतस्ततः
(ग) नूनम्
(घ) विना
Answer: (ग) नूनम्
In simple words: The land of India is certainly worth seeing. The chosen word adds certainty or assurance to the statement.

Exam Tip: When expressing certainty or assurance, adverbs like 'नूनम्' (certainly) are appropriate choices.

Question 59. ................................ कृतं कार्यं नूनं कष्टकरं भवति।
(क) शनैः
(ख) सहसा
(ग) इव
(घ) पुरा
Answer: (ख) सहसा
In simple words: Work done suddenly is certainly difficult. The word 'suddenly' describes how the task was carried out, affecting its ease.

Exam Tip: 'Sahasa' (सहसा) means "suddenly" or "hastily" and often implies actions done without proper thought or preparation.

Question 60. श्रीरामम् उपेत्य भरतः ................................ अवदत्।
(क) अपि
(ख) वृथा
(ग) उच्चैः
(घ) इदानीम्
Answer: (ग) उच्चैः
In simple words: Bharata went near Shri Rama and spoke loudly. The word indicates the volume or manner of speaking.

Exam Tip: 'Uccaih' (उच्चैः) denotes "loudly" or "aloud", often used to describe vocalizations.

Question 61. ललकारस्य प्रयोगः भूतकाले ................................ भवति।
(क) अधुना
(ख) विना
(ग) एव
(घ) अपि
Answer: (ग) एव
In simple words: The use of past tense (Lalakar) occurs only in the past. The word emphasizes that it is exclusively used for past events.

Exam Tip: 'Eva' (एव) can imply "only" or "exclusively", highlighting a specific condition or characteristic.

Question 62. श्रीरामः यथा आदर्शपुत्रः आसीत्............. एव आदर्शपिता अपि।
(क) तत्र
(ख) तथा
(ग) यत्र
(घ) सहसा
Answer: (ख) तथा
In simple words: As Shri Rama was an ideal son, so too was he an ideal father. The pair 'yathā-tathā' (यथा-तथा) means 'as-so', showing a correlation.

Exam Tip: 'Yathā-tathā' (यथा-तथा) is a common correlative pair used to draw parallels or comparisons between two statements.

Question 63. संसारे सूर्यः ................................ जीवनाधारः वर्तते।
(क) अधुना
(ख) एव
(ग) पुरा
(घ) अपि
Answer: (ख) एव
In simple words: In the world, the sun is indeed the basis of life. The word 'indeed' adds emphasis, stating a certain truth.

Exam Tip: 'Eva' (एव) provides emphasis, making a statement more definitive or certain.

Question 64. ................................ सूर्यः जगत् प्रकाशयति ................................ चन्द्रः अपि।
(क) अत्र-तत्र
(ख) यथा-तथा
(ग) यत्र-तत्र
(घ) इतः - ततः
Answer: (ख) यथा-तथा
In simple words: As the sun illuminates the world, so too does the moon. The correlative adverbs describe a parallel action between two entities.

Exam Tip: 'Yathā-tathā' (यथा-तथा) is used to show a relationship of comparison or proportion, meaning "as... so...".

Question 65. त्वया ................................ कोलाहलं परित्यज्य सुप्तव्यम्।
(क) अधुना
(ख) शनैः
(ग) उच्चैः
(घ) सहसा
Answer: (क) अधुना
In simple words: You should now give up the noise and sleep. The word 'now' suggests an immediate action is needed.

Exam Tip: 'Adhunā' (अधुना) indicates the present time, meaning "now" or "at present", suggesting urgency or immediacy.

Question 66. प्राणं ................................ कथं जीवनम्?
(क) शनैः
(ख) विना
(ग) इदानीम्
(घ) वृथा
Answer: (ख) विना
In simple words: How can there be life without breath? The chosen word indicates an absence or lack of something essential.

Exam Tip: 'Vinā' (विना) means "without" and is used to express the absence or lack of something required.

Question 67. क्रीडाङ्गणे ................................ रामः तु तत्र कृष्णः वर्तेते।
(क) तथा
(ख) यथा
(ग) यथा-तथा
(घ) यत्र
Answer: (घ) यत्र
In simple words: In the playground, wherever Rama is, Krishna is there. The word 'wherever' indicates a place.

Exam Tip: 'Yatra' (यत्र) means "where" or "wherever" and is used to specify a location.

Question 68. स्वर्णशलाकाम् ................................ तत् विभाति।
(क) इव
(ख) पुरा
(ग) इदानीम्
(घ) नूनम्
Answer: (क) इव
In simple words: It shines like a golden rod. The word 'like' creates a comparison to help visualize its appearance.

Exam Tip: 'Iva' (इव) is a particle of comparison, typically meaning "like" or "as", and helps in creating similes.

Question 69. रात्रौ कुक्कुराः ................................ भाषन्ते।
(क) पुरा
(ख) इतस्ततः
(ग) इदानीम्
(घ) विना
Answer: (ख) इतस्ततः
In simple words: At night, dogs bark here and there. The phrase describes their movement or the scattered nature of their barking.

Exam Tip: 'Itastatah' (इतस्ततः) means "here and there" or "hither and thither", indicating movement or distribution over an area.

Question 70. ................................ कलियुगस्य सप्तविंशतितमा चतुर्युगी वर्तते।
(क) पुरा
(ख) यथा
(ग) तथा
(घ) इदानीम्
Answer: (घ) इदानीम्
In simple words: Now, the twenty-seventh chaturyugi of Kaliyuga is happening. The word 'now' specifies the current time period.

Exam Tip: 'Idānīm' (इदानीम्) indicates the present moment, meaning "now" or "at this time".

Question 71. वर्षायां मेघाः ................................ गर्जन्ति।
(क) नीचैः
(ख) उच्चैः
(ग) अधुना
(घ) इव
Answer: (ख) उच्चैः
In simple words: During the rainy season, clouds roar loudly. The word describes the high volume of the clouds' sound.

Exam Tip: 'Uccaih' (उच्चैः) implies a high pitch or loud sound, suitable for describing the roaring of clouds.

Question 72. अर्जुनेन सह कृष्णः ................................ आसीत्।
(क) अपि
(ख) नूनम्
(ग) इदानीम्
(घ) विना
Answer: (क) अपि
In simple words: Krishna was also with Arjuna. The word 'also' indicates that Krishna was present along with Arjuna.

Exam Tip: 'Api' (अपि) generally means "also" or "even", indicating inclusion or addition.

Question 73. परीक्षाकाले ................................ शीतः भविष्यति एव।
(क) अधुना
(ख) इतस्ततः
(ग) अपि
(घ) इव
Answer: (ग) अपि
In simple words: During the exam period, it will also be cold. The word 'also' suggests that cold weather is an additional factor during exams.

Exam Tip: 'Api' (अपि) functions as an additive particle, meaning "also" or "even", often used to add information.

Question 74. रात्रौ तु चन्द्रः वर्तते ................................ न।
(क) एव
(ख) नूनम्
(ग) इदानीम्
(घ) सम्प्रति
Answer: (ग) इदानीम्<
In simple words: At night, the moon is present, but not now. The word indicates that while the moon is generally present at night, it is not visible at this very moment.

Exam Tip: 'Idānīm' (इदानीम्) specifies the current time ("now"), which can be used to contrast with a general statement about time.

Question 75. त्वाम् ................................ को उद्धरिष्यति माम्?
(क) एव
(ख) विना
(ग) इतस्ततः
(घ) पुरा
Answer: (ख) विना
In simple words: Without you, who will save me? The word 'without' signifies the absence of a person or thing.

Exam Tip: 'Vinā' (विना) is a preposition meaning "without", and it clearly indicates the absence of a particular entity or condition.

Question 76. प्रात: उद्याने ................................ न चलितव्यम्।
(क) उच्चैः
(ख) नूनम्
(ग) शनैः
(घ) इदानीम्
Answer: (ग) शनैः
In simple words: In the morning, one should not walk slowly in the garden. The word 'slowly' describes the manner of walking.

Exam Tip: 'Shanaih' (शनैः) means "slowly" or "gradually", and it often modifies verbs to describe the pace of an action.

Question 77. धरायाम् ................................ सर्वे जीवाः संवसन्ति।
(क) अपि
(ख) एव
(ग) अत्र-तत्र
(घ) इदानीम्
Answer: (ख) एव
In simple words: On Earth, all living beings certainly reside. The word 'certainly' adds emphasis to the statement.

Exam Tip: 'Eva' (एव) is an emphatic particle that adds certainty or exclusivity, making the statement stronger.

Question 78. सहसा उत्थाय भीमः ................................ अवदत्।
(क) शनैः
(ख) एव
(ग) उच्चैः
(घ) विना
Answer: (ग) उच्चैः
In simple words: Bhima suddenly got up and spoke loudly. The word describes the high volume of his voice.

Exam Tip: 'Uccaih' (उच्चैः) signifies "loudly" or "aloud", indicating the manner of speech.

Question 79. केनचिदपि समयं ................................ न कर्तव्यम्।
(क) नूनम्
(ख) वृथा
(ग) विना
(घ) सहसा
Answer: (ख) वृथा
In simple words: No time should be wasted by anyone. The word 'in vain' or 'uselessly' indicates the undesirable way time might be spent.

Exam Tip: 'Vṛthā' (वृथा) means "in vain", "uselessly", or "without purpose", emphasizing the futility of an action.

Question 80. ईश! ................................ त्वमेव मम पिता वर्तसे।
(क) वृथा
(ख) पुरा
(ग) अपि
(घ) नूनम्
Answer: (घ) नूनम्
In simple words: O God! You are certainly my father. The word 'certainly' expresses a strong belief or conviction.

Exam Tip: 'Nūnam' (नूनम्) adds a sense of certainty or affirmation to a statement, meaning "certainly" or "indeed".

Question 81. ................................ वृथा भ्रमतां छात्राणां संस्काराः हसन्ति।
(क) इतस्ततः
(ख) नूनम्
(ग) सहसा
(घ) शनैः
Answer: (क) इतस्ततः
In simple words: The values of students who wander uselessly here and there are mocked. The phrase describes their aimless movement.

Exam Tip: 'Itastatah' (इतस्ततः) refers to movement or presence "here and there", often implying a lack of direction.

Question 82. ................................ देवासुर-संग्रामोऽभवत्।
(क) सम्प्रति
(ख) इदानीम्
(ग) पुरा
(घ) अधुना
Answer: (ग) पुरा
In simple words: Formerly, there was a war between gods and demons. The word 'formerly' indicates an event that happened in the past.

Exam Tip: 'Purā' (पुरा) is used to refer to past times, meaning "formerly" or "in ancient times".

2. मञ्जूषायां प्रदत्तैः अव्ययैः सहायतया वाक्यानां रिक्तस्थानानि पूरयत।

1. (क) तस्याः मुखम् चन्द्रम् इव ................................ न प्रतीयते।
Answer: (क) तस्याः मुखम् चन्द्रम् इव कदापि न प्रतीयते।
In simple words: Her face never appears like the moon. The adverb indicates that it will not appear this way at any time.

Exam Tip: 'Kadāpi' (कदापि) means "never" or "at any time", suitable for negating a possibility.

(ख) ................................ रामकथा समाप्यते।
Answer: (ख) इति रामकथा समाप्यते।
In simple words: Thus, the story of Rama ends. The word marks the conclusion of a narrative.

Exam Tip: 'Iti' (इति) is used to mark the end of a quotation, statement, or narrative, meaning "thus" or "so".

(ग) रामः श्यामः च ................................ पठतः?
Answer: (ग) रामः श्यामः च कुत्र पठतः?
In simple words: Where do Rama and Shyama study? The word asks about the location of their studies.

Exam Tip: 'Kutra' (कुत्र) is an interrogative adverb meaning "where?", used to inquire about location.

(घ) ................................ कः तिष्ठति ?
Answer: (घ) बहिः कः तिष्ठति ?
In simple words: Who is standing outside? The word specifies the position of the person.

Exam Tip: 'Bahih' (बहिः) means "outside" or "out", indicating an external position relative to a reference point.

(ङ) वृथा ................................ वद।
Answer: (ङ) वृथा मा वद।
In simple words: Do not speak uselessly. The word 'do not' expresses a prohibition.

Exam Tip: 'Mā' (मा) is used as an imperative negative particle, meaning "do not" or "not", for prohibitions.

2. (क) त्वम् ................................ तेन सह गच्छ।
Answer: (क) त्वम् सम्प्रति तेन सह गच्छ।
In simple words: You go with him now. The word indicates that the action should be performed at the current time.

Exam Tip: 'Samprati' (सम्प्रति) means "now" or "at present", suggesting an immediate action or state.

(ख) तस्य मुखम् कमलम् इव ................................ नास्ति।
Answer: (ख) तस्य मुखम् कमलम् इव इति नास्ति।
In simple words: His face is not like a lotus, so it is said. The word indicates that something is stated or known in this way.

Exam Tip: 'Iti' (इति) can refer to "thus" or "so", often used when referring to a thought or statement.

(ग) त्वम् दिल्लीनगरम् ................................ गमिष्यसि ?
Answer: (ग) त्वम् दिल्लीनगरम् कदा गमिष्यसि ?
In simple words: When will you go to Delhi? The word asks about the time of the journey.

Exam Tip: 'Kadā' (कदा) is an interrogative adverb meaning "when?", used to inquire about time.

(घ) यत् वस्तु लाभदायकम् ................................ तत् एव आनय।
Answer: (घ) यत् वस्तु लाभदायकम् कदापि तत् एव आनय।
In simple words: If any item is useful, always bring only that. The word 'always' emphasizes that only useful items should be brought.

Exam Tip: 'Kadāpi' (कदापि) can mean "always" in a positive context, or "never" when used with a negative, depending on the sentence structure.

(ङ) अहम् ................................ पठिष्यामि।
Answer: (ङ) अहम् श्वः पठिष्यामि।
In simple words: I will study tomorrow. The word indicates the future time of the action.

Exam Tip: 'Śvah' (श्वः) means "tomorrow", referring to the next day in the future.

3. (क) सः ................................ एव अत्र आगच्छत्।
Answer: (क) सः ह्यः एव अत्र आगच्छत्।
In simple words: He came here yesterday. The word specifies the past day of his arrival.

Exam Tip: 'Hyah' (ह्यः) indicates "yesterday", referring to the day before today.

(ख) ................................ अहम् आगमिष्यामि तावत् त्वम् अत्र उपविश।
Answer: (ख) यावत् अहम् आगमिष्यामि तावत् त्वम् अत्र उपविश।
In simple words: As long as I come, you sit here. The correlative adverbs describe a duration of time.

Exam Tip: 'Yāvat-tāvat' (यावत्-तावत्) is a correlative pair meaning "as long as - so long as" or "until - then".

(ग) अहम् तु पठामि परं त्वम् ................................ न पठसि ?
Answer: (ग) अहम् तु पठामि परं त्वम् किमर्थम् न पठसि ?
In simple words: I am studying, but why are you not studying? The word asks for the reason for non-action.

Exam Tip: 'Kimartham' (किमर्थम्) is an interrogative adverb meaning "why?" or "for what purpose?", used to inquire about the reason.

(घ) श्यामः अवदत् ................................ यत् पश्यसि तत् एव वद।
Answer: (घ) श्यामः अवदत् यत् पश्यसि तत् एव वद।
In simple words: Shyama said, "Whatever you see, speak only that." The word introduces a dependent clause, meaning 'whatever'.

Exam Tip: 'Yat' (यत्) can function as a relative pronoun or conjunction, meaning "that" or "whatever", linking clauses.

(ङ) त्वम् ................................ पठिष्यसि ?
Answer: (ङ) त्वम् यावत् पठिष्यसि ?
In simple words: Until when will you study? The word inquires about the duration of the studying.

Exam Tip: 'Yāvat' (यावत्) can be used interrogatively to ask "until when?" or "for how long?".

4. (क) कुम्भं करोति ................................ कुम्भकारः।
Answer: (क) कुम्भं करोति इति कुम्भकारः।
In simple words: "He makes pots," thus he is a potter. The word introduces the explanation or definition.

Exam Tip: 'Iti' (इति) is often used in Sanskrit to introduce a definition, quotation, or statement, similar to "thus" or "namely".

(ख) असत्यं ................................ वद।
Answer: (ख) असत्यं मा वद।
In simple words: Do not speak untruth. The word is used to express a prohibition.

Exam Tip: 'Mā' (मा) is a prohibitive particle, commonly used with the imperative to mean "do not".

(ग) त्वया ................................ आयातः?
Answer: (ग) त्वया कदा आयातः?
In simple words: When did you come? The word asks about the time of arrival.

Exam Tip: 'Kadā' (कदा) is an interrogative adverb that asks "when?", focusing on the time of an event.

(घ) अहम् ................................ अगच्छम्? इति न जानामि।
Answer: (घ) अहम् कुतः अगच्छम्? इति न जानामि।
In simple words: I don't know from where I came. The word asks about the origin or starting point.

Exam Tip: 'Kutah' (कुतः) is an interrogative adverb meaning "from where?" or "why?", inquiring about origin or reason.

(ङ) ................................ अहम् लिखामि तावत् त्वम् पठ।
Answer: (ङ) कदा अहम् लिखामि तावत् त्वम् पठ।
In simple words: When I write, then you read. The word connects the action of writing with the action of reading.

Exam Tip: 'Kadā' (कदा) can introduce a temporal clause, meaning "when", linking two actions that occur in sequence.

5. (क) एषः सिंहः ................................ आगच्छत्?
Answer: (क) एषः सिंहः इति आगच्छत्?
In simple words: Did this lion come thus? The word 'thus' refers to the manner of arrival.

Exam Tip: 'Iti' (इति) can refer to "thus" or "in this manner," providing clarification on how an action occurred.

(ग) विद्यालयात् ................................ मा गच्छ।
Answer: (ग) विद्यालयात् बहिः मा गच्छ।
In simple words: Do not go outside from school. The word indicates the forbidden direction of movement.

Exam Tip: 'Bahih' (बहिः) means "outside" or "out of", indicating a location away from a reference point.

(घ) ................................ त्वम् कुत्र आसीः?
Answer: (घ) ह्यः त्वम् कुत्र आसीः?
In simple words: Where were you yesterday? The word specifies the past day about which the question is asked.

Exam Tip: 'Hyah' (ह्यः) refers to "yesterday", setting the time context for the past event.

(ङ) ................................ इतस्ततः भ्रमणं मा कुरु।
Answer: (ङ) सम्प्रति इतस्ततः भ्रमणं मा कुरु।
In simple words: Do not wander here and there now. The word indicates that the prohibition applies to the current time.

Exam Tip: 'Samprati' (सम्प्रति) means "now" or "at present", specifying the current time for an action or prohibition.

6. (क) अहम् ................................ विद्यालयं न आगमिष्यामि।
Answer: (क) अहम् श्वः विद्यालयं न आगमिष्यामि।
In simple words: I will not come to school tomorrow. The word indicates a future time for the absence.

Exam Tip: 'Śvah' (श्वः) means "tomorrow", referring to an action or state in the immediate future.

(ग) मृषा ................................ वद।
Answer: (ग) मृषा मा वद।
In simple words: Do not speak falsely. The word expresses a prohibition against speaking untruths.

Exam Tip: 'Mā' (मा) is a prohibitive particle meaning "do not", used to forbid an action.

(घ) धनात् विना ................................ सुखम् ?
Answer: (घ) धनात् विना कुतः सुखम् ?
In simple words: Without wealth, how can there be happiness? The word asks about the source or possibility of happiness without wealth.

Exam Tip: 'Kutah' (कुतः) can be used to ask "whence?" or "how?", implying a rhetorical question about the impossibility of something.

(ङ) त्वम् तत्र ................................ गच्छसि ?
Answer: (ङ) त्वम् तत्र किमर्थम् गच्छसि ?
In simple words: Why are you going there? The word inquires about the reason or purpose of the journey.

Exam Tip: 'Kimartham' (किमर्थम्) means "why?" or "for what purpose?", used to understand the motive behind an action.

7. (क) सः ................................ आगमिष्यति।
Answer: (क) सः श्वः आगमिष्यति।
In simple words: He will come tomorrow. The word indicates the future day of his arrival.

Exam Tip: 'Śvah' (श्वः) means "tomorrow", indicating an action that will happen on the next day.

(ग) ग्रामात् ................................ देवालयः अस्ति।
Answer: (ग) ग्रामात् बहिः देवालयः अस्ति।
In simple words: Outside the village, there is a temple. The word specifies the location of the temple relative to the village.

Exam Tip: 'Bahih' (बहिः) means "outside" or "external to", used to describe a location's relationship to another point.

(घ) त्वम् असत्यं ................................ वद।
Answer: (घ) त्वम् असत्यं मा वद।
In simple words: You do not speak untruth. The word is used to forbid the action of speaking falsely.

Exam Tip: 'Mā' (मा) is a prohibitive particle, meaning "do not", used with imperative verbs.

(ङ) ................................ मम अध्यापक: न अपाठयत्।
Answer: (ङ) कदापि मम अध्यापक: न अपाठयत्।
In simple words: My teacher never taught. The word indicates that the teacher did not perform the action at any time.

Exam Tip: 'Kadāpi' (कदापि) in a negative sentence means "never", indicating complete absence of an action in the past.

8. (क) विद्यालये ................................ वनमहोत्सवः मान्यते।
Answer: (क) विद्यालये यदा-कदा वनमहोत्सवः मान्यते।
In simple words: In school, the forest festival is celebrated sometimes. The phrase indicates that the event occurs occasionally, not regularly.

Exam Tip: 'Yadā-kadā' (यदा-कदा) means "sometimes" or "now and then", describing infrequent occurrences.

(ख) छात्रैः गृहेभ्यः ................................ एकः पादप आनीतः।
Answer: (ख) छात्रैः गृहेभ्यः ह्यः एकः पादप आनीतः।
In simple words: Yesterday, a plant was brought by students from their homes. The word specifies the day the action occurred.

Exam Tip: 'Hyah' (ह्यः) means "yesterday", setting the past time for an event.

(ग) छात्रैः आनीतेषु पादपेषु फलिनः वृक्षाः विद्यालयात् ................................ रोपणीयाः।
Answer: (ग) छात्रैः आनीतेषु पादपेषु फलिनः वृक्षाः विद्यालयात् बहिः रोपणीयाः।
In simple words: The fruit-bearing trees from the plants brought by students should be planted outside the school. The word indicates the location for planting.

Exam Tip: 'Bahih' (बहिः) signifies "outside", indicating a location external to the specified area.

(घ) ................................ वृक्षाः सन्ति तत्र दुर्दिवसा: ................................ ?
Answer: (घ) यत्र-कुत्र वृक्षाः सन्ति तत्र दुर्दिवसा: यत्र-कुत्र ?
In simple words: Wherever there are trees, there are bad days here and there? The phrase indicates scattered locations.

Exam Tip: 'Yatra-kutra' (यत्र-कुत्र) means "wherever-somewhere" or "here and there", describing widespread or scattered presence.

(ङ) एतेषु वृक्षेषु फलानि ................................ न आगमिष्यन्ति।
Answer: (ङ) एतेषु वृक्षेषु फलानि कदापि न आगमिष्यन्ति।
In simple words: Fruits will never come on these trees. The word emphasizes the impossibility of fruit bearing.

Exam Tip: 'Kadāpi' (कदापि) with a negative word means "never", indicating an absolute impossibility or non-occurrence.

9. (क) ................................ मम मातुलः काश्मीरात् आगमिष्यति।
Answer: (क) श्वः मम मातुलः काश्मीरात् आगमिष्यति।
In simple words: My maternal uncle will come from Kashmir tomorrow. The word indicates the future day of arrival.

Exam Tip: 'Śvah' (श्वः) means "tomorrow", setting the time for an event in the near future.

(ख) असत्यं ................................ वद।
Answer: (ख) असत्यं मा वद।
In simple words: Do not speak untruth. The word expresses a prohibition against falsehood.

Exam Tip: 'Mā' (मा) is a prohibitive particle, meaning "do not", used to forbid an action.

(ग) ................................ स्थास्यन्ति गिरयः तावत् ................................ मायणी कथा प्रचरिष्यति।
Answer: (ग) यावत् स्थास्यन्ति गिरयः तावत् यावत् मायणी कथा प्रचरिष्यति।
In simple words: As long as the mountains stand, so long will the story of Mayana spread. The correlative adverbs connect the duration of two events.

Exam Tip: 'Yāvat-tāvat' (यावत्-तावत्) is a correlative pair meaning "as long as - so long as", indicating a parallel duration.

(घ) कच्छपः ................................ न धावति।
Answer: (घ) कच्छपः कदापि न धावति।
In simple words: A tortoise never runs. The word indicates the absolute impossibility of the tortoise running.

Exam Tip: 'Kadāpi' (कदापि) with a negative verb means "never", expressing a strong negation.

(ङ) अस्माकं जीवनं ................................ वर्तते ?
Answer: (ङ) अस्माकं जीवनं किमर्थम् वर्तते ?
In simple words: Why does our life exist? The word asks about the purpose or reason for existence.

Exam Tip: 'Kimartham' (किमर्थम्) is an interrogative adverb meaning "why?" or "for what purpose?", used to inquire about the meaning or reason.

10. (क) त्वम् एवं ................................ वद।
Answer: (क) त्वम् एवं मा वद।
In simple words: Do not speak like this. The word expresses a prohibition against speaking in a certain manner.

Exam Tip: 'Mā' (मा) is a prohibitive particle, meaning "do not", used to forbid an action.

(ख) सः ................................ असत्यं न अवदत्।
Answer: (ख) सः कदापि असत्यं न अवदत्।
In simple words: He never spoke untruth. The word emphasizes that he did not lie at any point.

Exam Tip: 'Kadāpi' (कदापि) used with a negative statement means "never", indicating a complete absence of the action.

(ग) ................................ शीतकालो वर्तते।
Answer: (ग) सम्प्रति शीतकालो वर्तते।
In simple words: Presently, it is winter. The word indicates the current season.

Exam Tip: 'Samprati' (सम्प्रति) means "now" or "at present", specifying the current time or state.

(घ) मम परीक्षा ................................ भविष्यति।
Answer: (घ) मम परीक्षा श्वः भविष्यति।
In simple words: My exam will be tomorrow. The word indicates the future day of the exam.

Exam Tip: 'Śvah' (श्वः) means "tomorrow", referring to an event scheduled for the next day.

(ङ) सः ................................ पठति इति न ज्ञायते।
Answer: (ङ) सः कदा पठति इति न ज्ञायते।
In simple words: It is not known when he studies. The word asks about the time of his study, which is unknown.

Exam Tip: 'Kadā' (कदा) is an interrogative adverb meaning "when?", used to inquire about the time of an action.

11. (क) ते जनाः ................................ धन्या : ये
Answer: (क) ते जनाः सम्प्रति धन्या : ये
In simple words: Those people are fortunate who are now blessed. The word specifies the current state of blessedness.

Exam Tip: 'Samprati' (सम्प्रति) means "now" or "at present", indicating the current time period.

(ख) ................................ निरुत्साहिताः न भवन्ति। ते
Answer: (ख) कदापि निरुत्साहिताः न भवन्ति। ते
In simple words: They never become discouraged. The word emphasizes that they maintain their enthusiasm always.

Exam Tip: 'Kadāpi' (कदापि) with a negative implies "never", indicating a complete absence of the described state.

(ग) ................................ न धन्याः, ये
Answer: (ग) कदापि न धन्याः, ये
In simple words: They are never blessed who are (unrighteous). The word emphasizes that such people are always unfortunate.

Exam Tip: 'Kadāpi' (कदापि) used with a negation translates to "never", indicating a permanent state of not being something.

(घ) ................................ "सत्यं वदन्ति। ते
Answer: (घ) यदा-कदा "सत्यं वदन्ति। ते
In simple words: They speak the truth sometimes. The phrase indicates that they are not always truthful.

Exam Tip: 'Yadā-kadā' (यदा-कदा) means "sometimes" or "occasionally", suggesting an intermittent action.

(ङ) गच्छन्ति, साफल्यम् प्राप्नुवन्ति। ते सदैव चिन्तयन्ति इति कार्य विना तु जीवनम् एव व्यर्थम्।
Answer: (ङ) गच्छन्ति, साफल्यम् प्राप्नुवन्ति। ते सदैव चिन्तयन्ति इति कार्य विना तु जीवनम् यत्र-कुत्र एव व्यर्थम्।
In simple words: They go, achieve success. They always think that without work, life is indeed useless everywhere. The phrase indicates that uselessness applies widely.

Exam Tip: 'Yatra-kutra' (यत्र-कुत्र) means "here and there" or "everywhere", describing a widespread presence or effect.

12. (क) वयं जन्तुशालां द्रष्टुं नन्दन काननवनम् अगच्छाम। तत्र वयं अनेकान् जन्तून् भ्रमन्ति स्म। सिंहाः ................................ नासन्।
Answer: (क) सिंहाः ह्यः नासन्।
In simple words: Lions were not present yesterday. The word indicates that on the previous day, the lions were absent.

Exam Tip: 'Hyah' (ह्यः) refers to "yesterday", providing a past time reference for the absence of the lions.

(ग) मयूराः अपि ................................ अनृत्यत्।
Answer: (ग) मयूराः अपि बहिः अनृत्यत्।
In simple words: Peacocks also danced outside. The word specifies the location where the peacocks performed their dance.

Exam Tip: 'Bahih' (बहिः) means "outside" or "out of", indicating a location external to an enclosed space.

(घ) वस्तुतः मयूरं विना ................................ जन्तुशालायाः शोभा?
Answer: (घ) वस्तुतः मयूरं विना यदा-कदा जन्तुशालायाः शोभा?
In simple words: In reality, without a peacock, how is the beauty of the zoo sometimes? The phrase indicates that the beauty is sporadic without peacocks.

Exam Tip: 'Yadā-kadā' (यदा-कदा) means "sometimes" or "occasionally", suggesting an intermittent quality or state.

(ङ) अग्रिमे मासे वयम् पुन: ................................ गमिष्यामः।
Answer: (ङ) अग्रिमे मासे वयम् पुन: कुतः गमिष्यामः।
In simple words: From where will we go again next month? The word asks about the origin or starting point for the next trip.

Exam Tip: 'Kutah' (कुतः) is an interrogative adverb meaning "from where?" or "whence?", used to inquire about the origin or starting location.

13. (क) ................................ कथा श्रूयते तावत् मा गच्छ।
Answer: (क) यावत् कथा श्रूयते तावत् मा गच्छ।
In simple words: As long as the story is heard, do not go. The correlative adverbs define a period of time during which an action is forbidden.

Exam Tip: 'Yāvat-tāvat' (यावत्-तावत्) is a correlative pair meaning "as long as - so long as", indicating a duration or condition.

(ख) ................................ एव अहं वार्तालापं करोमि ।
Answer: (ख) यदा-कदा एव अहं वार्तालापं करोमि ।
In simple words: I only converse sometimes. The phrase indicates that conversation happens occasionally.

Exam Tip: 'Yadā-kadā' (यदा-कदा) means "sometimes" or "occasionally", describing infrequent actions.

(ग) ................................ एव अहं वार्तालापं करोमि ।
Answer: (ग) सम्प्रति एव अहं वार्तालापं करोमि ।
In simple words: I am only conversing now. The word specifies the current time of the conversation.

Exam Tip: 'Samprati' (सम्प्रति) means "now" or "at present", indicating the current time of an action.

(घ) मेघाः ................................ गर्जन्ति।
Answer: (घ) मेघाः यत्र-कुत्र गर्जन्ति।
In simple words: Clouds roar here and there. The phrase describes the scattered locations from which the clouds thunder.

Exam Tip: 'Yatra-kutra' (यत्र-कुत्र) means "here and there" or "everywhere", describing a dispersed or scattered presence.

(ङ) ................................ ात् गतः।
Answer: (ङ) कदा ात् गतः।
In simple words: When did he go from there? The word asks about the specific time of departure.

Exam Tip: 'Kadā' (कदा) is an interrogative adverb meaning "when?", used to inquire about the time of an event.

14. (क) त्वं ................................ विद्यालयं गच्छसि ?
Answer: (क) त्वं कदा विद्यालयं गच्छसि ?
In simple words: When do you go to school? The word asks about the time of attending school.

Exam Tip: 'Kadā' (कदा) is an interrogative adverb meaning "when?", used to inquire about the time of an action.

(ख) ................................ अध्यापकः पाठयति।
Answer: (ख) सम्प्रति अध्यापकः पाठयति।
In simple words: Now the teacher teaches. The word indicates the current time of the teaching activity.

Exam Tip: 'Samprati' (सम्प्रति) means "now" or "at present", specifying the current time for an action.

(ग) विद्याध्ययनं ................................ अध्यापकः पाठयति।
Answer: (ग) विद्याध्ययनं यावत् अध्यापकः पाठयति।
In simple words: As long as the teacher teaches, there is learning. The word implies a duration during which the teaching occurs.

Exam Tip: 'Yāvat' (यावत्) means "as long as" or "until", indicating a duration or condition.

(घ) विद्या पठ्यते तावत् छात्राः तपन्ति।
Answer: (घ) विद्या पठ्यते यावत् छात्राः तपन्ति।
In simple words: As long as knowledge is studied, students strive. The word defines the duration during which students exert effort.

Exam Tip: 'Yāvat' (यावत्) means "as long as", connecting the duration of studying with the students' efforts.

(ङ) जीवनं सुखमयं भवति।
Answer: (ङ) जीवनं सुखमयं भवति इति।
In simple words: Life becomes pleasant, so it is said. The word indicates that this is a statement or conclusion.

Exam Tip: 'Iti' (इति) can serve as a concluding particle, meaning "thus" or "so", marking the end of a statement.

अव्ययपदानि Read the following sentences carefully:

1. अतः अत्रैव निगूढो भूत्वा तिष्ठामि।

2. परन्तु मद्भयात् न किञ्चित् वदतिः।

3. नूनम् अस्मिन् बिले सिंहः अस्ति इति तर्कयामि।

In the words used in above sentences, some words are noun forms and some are verb forms (तिङन्त - verb forms). Both kinds of words, you have already studied, so you can recognize them. Now look at the words underlined. These words are adverbs. For adverbs it is said

सदृशं त्रिषु लिड्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु।
वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥

It means that the word, which does not change in all the three genders (लिङग), all cases (विभक्ति) and in all numbers (वचने) is called Adverb. You know that every noun has a gender and the form of that noun changes according to seven cases and three numbers. You have studied this in lesson-3. e.g.

1. छात्रः अत्र पठति।

2. त्वम् अत्र छात्रान् पश्यसि।

3. छात्राय अत्र पुस्तकं ददाति।

In above sentences, word 95 is used in different forms. But the word अत्र used in all the three sentences is same. Such word forms used in the same form at every place are adverbs. They are indeclinable.

The Adverbs and their meanings used in each lesson are given in glossary written at the end of every lesson.

Now read the following sentences:

1. नूनम् (निश्चयेन) अस्मिन् बिले सिंहः अस्ति।

2. छात्रः अत्र (अस्मिन् स्थाने) पठति।

3. वर्षा कदा (कस्मिन् काले) भवति।

In above sentences the words underlined are adverbs. To explain the same meaning of these adverbs, noun forms having case and number are given in brackets. It shows that there are several adverbs in place of which noun forms having case and number are used. These kinds of adverbs are as follows:

अद्य (अस्मिन् दिने), श्वः (आगामी दिवसः) ह्यः (गतः दिवस:), इदानीम् (अस्मिन् काले), अधुना (अस्मिन् काले), सम्प्रति (अस्मिन् काले), यदा (यस्मिन् काले), तदा (तस्मिन् काले), कदा (कस्मिन् काले), सर्वदा (सर्वस्मिन् काले), यत्र (यस्मिन् स्थाने), तत्र (तस्मिन् स्थाने), कुत्र (कस्मिन् स्थाने), सर्वत्र (सर्वस्मिन् स्थाने), यतः (यस्मात् कारणात्), ततः (तस्मत् कारणात्), अतः (अस्मात् कारणात्), कुतः (कस्मात् कारणात्), यथा (येन प्रकारेण), तथा (तेन प्रकारेण)

(Note: Relative past participles (संबंधक भूतकृदन्त) and Infinitives (हेत्वर्थ कृदन्त) which you