GSEB Class 9 Gujarati Vyakaran સમાસ Solutions

સમાસ એટલે જ્યારે 'સમ' નો અર્થ 'સાથે' થાય છે અને “આસ” નો અર્થ 'બેસવું' થાય છે. એક શબ્દ જ્યારે બીજા શબ્દ (અથવા શબ્દો) સાથે મળે છે ત્યારે એક નવો પ્રયત્ન રહિત શબ્દ બને છે. તેને સમાસ કહેવાય છે.

સમાસમાં અલગ અલગ અર્થ ધરાવતા શબ્દો જોડાઈને એક નવો અર્થવાળો શબ્દ બનાવે છે.

સમાસનો વિગ્રહ એટલે સમાસમાં જોડાયેલા શબ્દોને અલગ કરીને તેમનો અર્થ બતાવવો તેને સમાસનો વિગ્રહ કહે છે.

સમાસના પ્રકારો આ મુજબ છે:

• દ્વન્દ્વ સમાસ
• તત્પુરુષ સમાસ
• કર્મધારય સમાસ
• ઉપપદ સમાસ
• મધ્યમપદલોપી સમાસ

(1) દ્વન્દ્વ સમાસ: આ સમાસના શબ્દો વચ્ચે “અને”, “અથવા”, કે “કે” મૂકીને છૂટા પાડવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે –

• સમાસ – વિગ્રહ
• મોહમાયા – મોહ અને માયા
• કપરકાબી – કપ અને રકાબી
• વંશવારસ – વંશ કે વારસ
• પાપપુણ્ય – પાપ અને પુણ્ય
• પશુપંખી – પશુ અને પંખી
• બેત્રણ – બે કે ત્રણ
• લવકુશ – લવ અને કુશ

(2) તત્પુરુષ સમાસ: જે સમાસમાં પહેલું પદ બીજા પદ સાથે વિભક્તિના સંબંધથી જોડાય છે, તેને તત્પુરુષ સમાસ કહેવામાં આવે છે. આ સમાસમાં બીજું પદ મુખ્ય હોય છે અને પહેલું પદ ગૌણ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે –

• સમાસ – વિગ્રહ
• સાંજવેળા – સાંજની વેળા
• લાગણીતંતુ – લાગણીનો તંતુ
• ગ્રંથાલય – ગ્રંથનું આલય
• વિશ્વવિખ્યાત – વિશ્વમાં વિખ્યાત
• રોગમુક્ત – રોગથી મુક્ત
• મનગમતી – મનને ગમતી
• ગર્ભશ્રીમંત – ગર્ભમાંથી શ્રીમંત

આ સમાસને સમજવા માટે વિભક્તિ પ્રત્યયોનું જ્ઞાન હોવું મહત્વનું છે. આપણે તેને નીચે આપેલા કોષ્ટક પરથી સારી રીતે સમજી શકીએ છીએ.

(3) કર્મધારય સમાસ: જે સમાસમાં પહેલું પદ વિશેષણ તરીકે હોય અને બીજું પદ વિશેષ્ય (નામ) હોય, તેને કર્મધારય સમાસ કહેવામાં આવે છે.

કર્મધારય સમાસ જુદી જુદી રીતે રચાય છે.

• સમાસ – વિગ્રહ
• પરદેશ – પર (અન્ય) દેશ
• મહાકવચ – મહા કવચ
• પરમેશ્વર – પરમ ઈશ્વર

પહેલું પદ વિશેષણ હોય છે અને બીજું પદ નામ (સંજ્ઞા) હોય છે.

• સમાસ – વિગ્રહ
• સાંબેલાધાર – સાંબેલા જેવી ધારા
• ઠંડાગાર – ગાર (જેવું) ઠંડું
• નરકેસરી – કેસરી (સિંહ) જેવો નર
• નરપશુ – પશુ જેવો નર
• વજ દેહ – વજ જેવો દેહ
• કડવુંઝેર – ઝેર જેવું કડવું

બે પદો વચ્ચે (ઉપમેય અને ઉપમાનનો) સરખામણીનો સંબંધ જોવા મળે છે.

• સમાસ – વિગ્રહ
• સંસારસાગર – સંસારરૂપી સાગર
• હૃદયસરોવર – હૃદયરૂપી સરોવર
• જ્ઞાનદીપ – જ્ઞાનરૂપી દીપ
• વ્યોમસર – વ્યોમ(આકાશ)રૂપી સરોવર
• જીવનનૌકા – જીવનરૂપી નૌકા

બંને પદો વચ્ચે (ઉપમેય અને ઉપમાન) સમાનતાનો સંબંધ હોય છે.

(4) ઉપપદ સમાસ: જે સમાસનું બીજું પદ ક્રિયાવાચી નામ હોય, તેને ઉપપદ સમાસ કહેવાય છે.

• સમાસ – વિગ્રહ
• ગોપાળ – ગાયોને પાળનાર
• રક્ષક – રક્ષા કરનાર
• તટસ્થ – તટે (કિનારે) રહેનાર
• ધૂરંધર – ધૂરાને ધારણ કરનાર
• જીવરખું – જીવ રાખનાર

કેટલાક સંસ્કૃત ક્રિયાવાચી નામનો પરિચય

(5) મધ્યમપદલોપી સમાસ: આ સમાસમાં એક પદ મુખ્ય હોય છે અને બીજું પદ વિભક્તિના સંબંધથી જોડાયેલું હોય છે, પરંતુ મધ્યમ પદનો લોપ થાય છે. તેને મધ્યમપદલોપી સમાસ કહેવાય છે. ઉદાહરણ તરીકે –

• સમાસ – વિગ્રહ
• ટપાલપેટી – ટપાલ નાખવાની પેટી
• આગગાડી – આગ વડે ચાલતી ગાડી
• ધોડાગાડી – ધોડા વડે ચાલતી ગાડી
• અનુભવજ્ઞાન – અનુભવ દ્વારા મેળવેલું જ્ઞાન

સમાસ સ્વાધ્યાય

Question 1. નીચેનાં વાક્યોમાં કયો શબ્દ સમાસ નથી તે જણાવો:

Question 1. (1) ગંગા, જમના, સિંધુ, સતલુજનું ઉદ્ગમસ્થાન હિમાલયનો ઉત્તરાખંડ હિંદુ પુરાણોમાં બહુ ગવાયો છે.
(a) પુરાણો
(b) ઉદ્ગમસ્થાન
(c) હિમાલય
(d) ઉત્તરાખંડ
Answer: (a) પુરાણો
In simple words: The sentence describes the origin of rivers. The word 'પુરાણો' refers to ancient texts and is not a compound word related to the river origins in this context.

Exam Tip: To identify non-compound words, look for terms that are single, root words and do not combine two or more words to form a new meaning.

Question 1. (2) સ્વર્ગથીયે શ્રેષ્ઠ જન્મદાત્રી જનનીની જોડાજોડ જન્મભૂમિને મૂકવાની કલ્પના આર્યલોકમાં ઉદય પામી.
(a) જન્મદાત્રી
(b) જનની
(c) જન્મભૂમિ
(d) આર્યલોક?
Answer: (b) જનની
In simple words: The word 'જનની' means mother and is a simple word, not a compound like 'જન્મદાત્રી' (giver of birth) or 'જન્મભૂમિ' (birthplace).

Exam Tip: Understand the basic meaning of each word. Simple, single-concept words are less likely to be compounds.

Question 1. (3) સંધ્યાઆરતીના ઘંટારવ, નગારાં ને શંખનાદ બધે સામટાં ગુંજી ઊઠે.
(a) સંધ્યાઆરતી
(b) ધંટારવ
(c) નગારાં
(d) શંખનાદ
Answer: (c) નગારાં
In simple words: 'નગારાં' is a standalone word for a drum. Other options like 'સંધ્યાઆરતી' (evening prayer ritual), 'ઘંટારવ' (bell sound), and 'શંખનાદ' (conch sound) are compounds.

Exam Tip: Identify words that combine two concepts (e.g., 'evening' + 'prayer') versus those that represent a single, basic object or sound.

Question 1. (4) નંદનંદનનો રાષ્ટ્રપ્રેમ, જ્વલંત દેશભક્તિ, એમની સિદ્ધાંતનિષ્ઠા અપ્રતિમ હતાં.
(a) નંદનંદન
(b) રાષ્ટ્રપ્રેમ
(c) જ્વલંત
(d) સિદ્ધાંતનિષ્ઠા
Answer: (c) જ્વલંત
In simple words: 'જ્વલંત' means 'burning' or 'glowing' and is a simple adjective. 'નંદનંદન', 'રાષ્ટ્રપ્રેમ', અને 'સિદ્ધાંતનિષ્ઠા' are all compound words.

Exam Tip: Words describing qualities (adjectives) are often not compound words unless they combine two descriptive terms.

Question 1. (5) બજારમાં પૂજાપો, દર્ભાસન, ઓરસિયા, તુલસીમાળા, રુદ્રાક્ષમાળા, જાત્રામાર્ગની ચોપડીઓ, મૂર્તિઓ, ચિત્રો વગેરે વેચાય છે.
(a) પૂજાપો
(b) દર્ભાસન
(c) તુલસીમાળા
(d) જાત્રામાર્ગ
Answer: (a) પૂજાપો
In simple words: 'પૂજાપો' refers to items used for worship and is a single word. The other options are compounds like 'દર્ભાસન' (seat of Darbha grass) or 'તુલસીમાળા' (Tulsi beads garland).

Exam Tip: Look for words that represent a single, complete concept. Compound words typically join two separate concepts to form a new one.

Question 2. સમાસ ઓળખાવો:

Question 2. (1) વિશ્વવિખ્યાત
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (a) તત્પુરુષ
In simple words: 'વિશ્વવિખ્યાત' means 'famous in the world' (વિશ્વમાં વિખ્યાત). This is a Tatpurush Samas where the case ending is omitted.

Exam Tip: Tatpurush Samas often involves a missing case ending (preposition) between the two words when expanded.

Question 2. (2) આપબળે
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (b) કર્મધારય
In simple words: 'આપબળે' means 'by one's own strength'. In this compound, 'આપ' (self) describes 'બળ' (strength) as 'self-strength', making it a Karmadharay Samas.

Exam Tip: For ambiguous terms, consider how one part of the compound might describe or qualify the other, which is key to Karmadharay Samas.

Question 2. (3) ધર્મસાધના
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (a) તત્પુરુષ
In simple words: 'ધર્મસાધના' means 'spiritual practice for Dharma' (ધર્મની સાધના). This shows a possessive relationship (ની), characteristic of a Tatpurush Samas.

Exam Tip: Look for hidden prepositions like 'of', 'for', 'in' when expanding the compound; this often indicates a Tatpurush Samas.

Question 2. (4) ચાયપાઉ
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (d) દ્વન્દ્વ
In simple words: 'ચાયપાઉ' means 'tea and bread' (ચાય અને પાઉં). When two words are joined with 'અને' (and) or 'અથવા' (or), it forms a Dvandva Samas.

Exam Tip: Dvandva Samas involves two or more words of equal importance, often joined by conjunctions when expanded.

Question 2. (5) નવસર્જન
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (b) કર્મધારય
In simple words: 'નવસર્જન' means 'new creation' (નવું સર્જન). Here, 'નવ' (new) is an adjective describing 'સર્જન' (creation), making it a Karmadharay Samas.

Exam Tip: In Karmadharay Samas, the first part often functions as an adjective modifying the second part.

Question 2. (6) નદીકાંઠો
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (a) તત્પુરુષ
In simple words: 'નદીકાંઠો' means 'river bank' (નદીનો કાંઠો). The possessive case 'નો' indicates a Tatpurush Samas.

Exam Tip: Tatpurush Samas often involves a hidden genitive (possessive) case or other prepositions when the compound is split.

Question 2. (7) સ્વજન
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (a) તત્પુરુષ
In simple words: 'સ્વજન' means 'one's own person' (પોતાનો જણ). This implies a possessive relationship, which fits Tatpurush Samas.

Exam Tip: Some compounds can have multiple interpretations. For Tatpurush, look for underlying relationships like possession or specific connections.

Question 2. (9) કપરકાબી
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) દ્વન્દ્વ
Answer: (c) દ્વન્દ્વ
In simple words: 'કપરકાબી' means 'cup and saucer' (કપ અને રકાબી). When words are joined by 'અને' (and), they form a Dvandva Samas.

Exam Tip: Look for pairs of items that are commonly used together and can be separated by 'and' to identify a Dvandva Samas.

Question 2. (10) હિમાલય
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (a) તત્પુરુષ
In simple words: 'હિમાલય' means 'abode of snow' (હિમનું આલય). The possessive case 'નું' shows it's a Tatpurush Samas.

Exam Tip: Many geographical names or places can be Tatpurush Samas, indicating a relationship like 'abode of' or 'mountain of'.

Question 2. (11) ભાઈબહેન
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) દ્વન્દ્વ
Answer: (c) દ્વન્દ્વ
In simple words: 'ભાઈબહેન' means 'brother and sister' (ભાઈ અને બહેન). When two words of equal importance are joined by 'અને', it forms a Dvandva Samas.

Exam Tip: Family relations or pairs of people/things often form Dvandva Samas when they are equally important.

Question 2. (12) ફૂલહાર
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (a) તત્પુરુષ
In simple words: 'ફૂલહાર' means 'garland of flowers' (ફૂલોનો હાર). The possessive relation 'નો' makes it a Tatpurush Samas.

Exam Tip: Compounds indicating 'A made of B' or 'A for B' often fall under Tatpurush Samas.

Question 2. (13) પરદેશ
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (b) કર્મધારય
In simple words: 'પરદેશ' means 'another country' (પર-અન્ય દેશ). Here, 'પર' (other/foreign) acts as an adjective describing 'દેશ' (country), making it a Karmadharay Samas.

Exam Tip: When the first word in a compound describes the quality or nature of the second word, it's typically a Karmadharay Samas.

Question 2. (14) ઋણમુક્ત
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (a) તત્પુરુષ
In simple words: 'ઋણમુક્ત' means 'free from debt' (ઋણથી મુક્ત). The separation shows 'થી' (from), which is a preposition, indicating a Tatpurush Samas.

Exam Tip: When a compound signifies "freedom from" or "separation from" something, it often implies a Tatpurush Samas with an instrumental case.

Question 2. (15) મોહમાયા
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) દ્વન્દ્વ
Answer: (c) દ્વન્દ્વ
In simple words: 'મોહમાયા' means 'attachment and illusion' (મોહ અને માયા). These two elements are joined by 'અને', forming a Dvandva Samas.

Exam Tip: Compounds combining abstract concepts that are often linked or considered together are frequently Dvandva Samas.

Question 2. (16) મનોહર
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (c) ઉપપદ
In simple words: 'મનોહર' means 'one who steals the mind' (મનને હરનાર). The second part 'હરનાર' is a verbal noun, which makes it an Upapada Samas.

Exam Tip: Upapada Samas is identified by the second part being a derivative of a verb, often ending with 'નાર' or similar suffixes, indicating 'one who does/causes'.

Question 2. (17) ગ્રંથકાર
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (c) ઉપપદ
In simple words: 'ગ્રંથકાર' means 'one who creates books' (ગ્રંથનું કરનાર). The second part 'કરનાર' is a verbal noun, indicating an Upapada Samas.

Exam Tip: Look for the 'doer' or 'maker' suffix (like 'કાર' from 'કરનાર') in the second part of the compound to identify Upapada Samas.

Question 2. (19) અનુજ
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (c) ઉપપદ
In simple words: 'અનુજ' means 'one who is born later' (અનુ + જન્મનાર). The 'જ' part, derived from 'જન્મનાર' (to be born), is a verbal noun, making it an Upapada Samas.

Exam Tip: Upapada Samas often involves a short suffix like 'જ્ઞ', 'જ', 'ધર' etc., representing a verbal root with the meaning 'doer' or 'born of/from'.

Question 2. (20) પરમેશ્વર
(a) તત્પુરુષ
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
Answer: (b) કર્મધારય
In simple words: 'પરમેશ્વર' means 'supreme God' (પરમ + ઈશ્વર). Here, 'પરમ' (supreme) describes 'ઈશ્વર' (God), indicating a Karmadharay Samas.

Exam Tip: Karmadharay Samas is common for terms where one noun or adjective modifies another, forming a specific combined meaning.