GSEB Class 8 Social Science Solutions Chapter 4 અંગ્રેજ સમયનાં શહેરો, ગૃહઉદ્યોગો અને ઉદ્યો

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો:

Question 1. અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન વિકાસ પામેલાં કોઈ પણ છે ત્રણ શહેરોનાં નામ જણાવો.
Answer: અંગ્રેજ રાજ્ય દરમિયાન બનાવેલાં ત્રણ શહેરોનાં નામ આ મુજબ છે: 1. કોલકાતા, 2. ચેન્નઈ અને 3. મુંબઈ.
In simple words: અંગ્રેજ શાસન સમયે વિકસિત થયેલાં ત્રણ શહેરોના નામ છે: કોલકાતા, ચેન્નઈ અને મુંબઈ.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ ચોક્કસ સંખ્યામાં ઉદાહરણો પૂછવામાં આવે ત્યારે ફક્ત તેટલા જ ઉદાહરણો આપો અને તેમની ચોકસાઈની ખાતરી કરો.

Question 2. ભારતમાં સૌપ્રથમ રેલવે લાઇન કયાં બે શહેરો વચ્ચે શરૂ થઈ હતી?
Answer: ભારતમાં પહેલવહેલી રેલવે લાઇન મુંબઈ અને થાણા વચ્ચે પ્રારંભ થઈ હતી.
In simple words: ભારતમાં પહેલી રેલવે લાઇન મુંબઈ અને થાણા વચ્ચે શરૂ થઈ હતી.

Exam Tip: ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને તારીખો યાદ રાખવા માટે ફ્લેશકાર્ડનો ઉપયોગ કરો.

Question 3. નવી દિલ્લીનું નિર્માણ અંગ્રેજકાળમાં કયા પહાડી વિસ્તારમાં શરૂ થયું હતું?
Answer: અંગ્રેજકાળમાં નવી દિલ્લીનું નિર્માણ જૂની દિલ્લીથી અથવા દક્ષિણમાં આવેલા રાયસીન પહાડી વિસ્તારમાં શરૂ થયું હતું.
In simple words: નવી દિલ્લીનું બાંધકામ અંગ્રેજોના સમયમાં રાયસીન પહાડી વિસ્તારમાં શરૂ થયું હતું.

Exam Tip: શહેરોના નિર્માણ અને તેમના ઐતિહાસિક સંદર્ભોને યાદ રાખવા માટે નકશાનો ઉપયોગ કરો.

Question 4. ભારતમાં સૌપ્રથમ કાપડ મિલ ક્યાં શરૂ થઈ હતી?
Answer: ભારતમાં પહેલી કાપડ મિલ (ઈ. સ. 1854માં) મુંબઈ શહેરમાં પ્રારંભ થઈ હતી.
In simple words: ભારતમાં પહેલી કાપડ મિલ 1854માં મુંબઈમાં શરૂ થઈ હતી.

Exam Tip: ઉદ્યોગોના ઉદ્ભવ અને વિકાસ સાથે સંકળાયેલાં મુખ્ય સ્થળો અને વર્ષો યાદ રાખો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો:

Question 1. અંગ્રેજ શાસનની શરૂઆતમાં ભારતીય ઉદ્યોગોની સ્થિતિ જણાવો.
Answer: ભારતમાંથી ઓછા ભાવે ખરીદેલો કાચો માલ ઇંગ્લેન્ડ અને બીજા યુરોપીય દેશોમાં વેચીને બ્રિટિશ કંપનીને ઘણો લાભ મળતો હતો. તે લાભથી ઇંગ્લેન્ડના ઉદ્યોગોનો વિકાસ વધવા માંડ્યો. ભારતને નુકસાન કરીને ઇંગ્લેન્ડને ધનિક બનાવવા માટે અંગ્રેજોએ ઘણી પદ્ધતિઓ અપનાવીને ઈ. સ. 1818 સુધીમાં આખા ભારત પર પોતાની રાજકીય શક્તિ સ્થાપી દીધી. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિના કારણે ઇંગ્લેન્ડમાં બનેલા ઉદ્યોગો માટે અંગ્રેજોએ ભારતને કાચા માલનો સ્ત્રોત અને તૈયાર વસ્તુઓના વેચાણ માટેનું મોટું બજાર બનાવ્યું. તેના પરિણામે અંગ્રેજ રાજ્યની શરૂઆતમાં ભારતના સુતરાઉ કાપડ, રેશમ કાપડ, કલા અને ધાતુની ચીજો, ગરમ મસાલા વગેરે જૂના ઉદ્યોગો નબળા પડ્યા. અંગ્રેજોની આર્થિક લૂંટની નીતિ અને ભેદભાવવાળી વેરા નીતિને લીધે ભારતના નાના ઉદ્યોગો અને વેપાર-ધંધા તૂટી ગયા. ભારતનો વેપાર અંગ્રેજોના નિયંત્રણમાં આવી ગયો. એક સમયે નાના ઉદ્યોગો અને હાથ કારીગરીથી ભરેલું સમૃદ્ધ ભારત અંગ્રેજોના રાજ્યમાં ગરીબી, બેરોજગારી અને ભૂખથી ઘેરાઈ ગયું.
In simple words: અંગ્રેજોએ ભારતમાંથી સસ્તી વસ્તુઓ ખરીદીને ઇંગ્લેન્ડમાં વેચી અને ઘણો નફો કર્યો. આનાથી ભારતના પરંપરાગત ઉદ્યોગો જેમ કે કાપડ અને શિલ્પ નબળા પડી ગયા, અને ભારત ગરીબ તથા બેરોજગાર બન્યું.

Exam Tip: અંગ્રેજોની નીતિઓ અને ભારતીય ઉદ્યોગો પર તેની અસરો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો; આર્થિક શોષણ અને તેના પરિણામોને સ્પષ્ટપણે રજૂ કરો.

Question 2. અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન ભારતમાં કાપડ ઉદ્યોગનો વિકાસ જણાવો.
Answer: અંગ્રેજ રાજ્ય દરમિયાન ભારતમાં પ્રથમ વખત કાપડ ઉદ્યોગ મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં સ્થાપવામાં આવ્યો. ભારતમાં પહેલી કાપડની ફેક્ટરી ઈ. સ. 1854માં મુંબઈમાં બની હતી. ગુજરાતમાં 30 મે, 1861ના રોજ અમદાવાદમાં સુતરાઉ કાપડની પ્રથમ ફેક્ટરી શ્રી રણછોડલાલ છોટાલાલ રેંટિયાવાળા દ્વારા સ્થાપિત થઈ. ભારતમાં મુંબઈ પછી અમદાવાદ સુતરાઉ કાપડ બનાવવાનું બીજું સૌથી મોટું શહેર બન્યું. ગ્રેટબ્રિટનના માન્ચેસ્ટર શહેરના કાપડના મોટા ઉદ્યોગની જેમ અમદાવાદમાં પણ કાપડ ઉદ્યોગ ખૂબ મોટા પ્રમાણમાં વિકસિત થયો. આથી અમદાવાદને ભારતના માન્ચેસ્ટર તરીકે ઓળખ મળી. અમદાવાદમાં કાપડની ફેક્ટરીઓ બન્યા પછી આ ઉદ્યોગ દેશના વિવિધ ભાગોમાં ફેલાયો. હાલમાં કોઈમ્બતૂર, મદુરાઈ, સોલાપુર, ચેન્નઈ, પુદુચ્ચેરી, કાનપુર, કોલકાતા, પાનીપત, લુધિયાના જેવા શહેરોમાં કાપડ ઉદ્યોગ જોવા મળે છે. અંગ્રેજોના રાજ્ય પહેલાં ભારતમાં પોતાની કાપડ કલા જીવતી હતી. સુંદર અને આકર્ષક ડિઝાઇનવાળી સાડીઓની કિનારી બનાવવાનું મુશ્કેલ વણાટકામ મહારાષ્ટ્રમાં સોલાપુર અને તમિલનાડુમાં મદુરાઈમાં થતું હતું. યાંત્રિક શાળને કારણે અંગ્રેજ રાજ્ય દરમિયાન ભારતમાં કાપડ ઉદ્યોગ અને કાપડ વણનારા કારીગરોને ઘણી મુશ્કેલીઓ સહન કરવી પડી. ભારતનું કાપડ હાથથી બનતું હોવાથી તે મોંઘું પડતું, જ્યારે બ્રિટનનું કાપડ મશીનથી બનતું હોવાથી બજારમાં સસ્તા ભાવે વેચાતું. મહાત્મા ગાંધીએ આઝાદીના આંદોલનના ભાગ રૂપે સ્વદેશી ચળવળ શરૂ કરી, જેનાથી ભારતના ગ્રામીણ ઉદ્યોગો, હાથવણાટ, નાના ઉદ્યોગો અને કારીગરીને પ્રોત્સાહન મળ્યું. તેના કારણે કાપડ ઉદ્યોગનો વિકાસ થયો.
In simple words: અંગ્રેજોના રાજમાં ભારતમાં કાપડ ઉદ્યોગ મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં શરૂ થયો, જેમાં મુંબઈ અને અમદાવાદ મુખ્ય કેન્દ્રો બન્યા. અમદાવાદને 'ભારતનું માન્ચેસ્ટર' કહેવાતું. મશીનથી બનેલા બ્રિટિશ કાપડ સામે ભારતના હાથવણાટના ઉદ્યોગોને મુશ્કેલી પડી, પરંતુ ગાંધીજીના સ્વદેશી આંદોલનથી તેમને ફરીથી પ્રોત્સાહન મળ્યું.

Exam Tip: કાપડ ઉદ્યોગના મુખ્ય કેન્દ્રો, ઐતિહાસિક તારીખો અને ગાંધીજીના યોગદાન જેવા મહત્ત્વના મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકો.

Question 3. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી ભારતના લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગના વિકાસ વિશે જણાવો.
Answer: પહેલા વિશ્વયુદ્ધ સમયે વસ્તુઓની જરૂરિયાતો વધવાથી ભારતમાં ઉદ્યોગિક વિકાસ ઝડપી બન્યો. ઈ. સ. 1911માં જમશેદપુર તાતાએ ઝારખંડ રાજ્યમાં સુવર્ણરેખા અને ખરકઈ નદીઓના સંગમ પાસે સાકચી (જે હવે જમશેદપુર છે)માં લોખંડ-પોલાદની પહેલી ફેક્ટરી શરૂ કરી. આ ફેક્ટરી બનતા જ ભારતમાં લોખંડ-પોલાદના કારખાના શરૂ થયા. બેંગલુરુમાં 'ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ' નામની સંસ્થા બનવાથી લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગને નવી દિશા પ્રાપ્ત થઈ. કુલકી, બરહાનપુર, ભદ્રાવતી, ભિલાઈ, દુર્ગાપુર, બર્નપુર, બોકારો, રૂરકેલા, વિશાખાપટ્ટનમ, સાલેમ જેવા સ્થળોએ લોખંડ-પોલાદની ફેક્ટરીઓ ચાલુ થઈ. આ રીતે, પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી ભારતમાં ધીમે ધીમે લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગનો વિકાસ થયો.
In simple words: પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી વસ્તુઓની માંગ વધતાં, ભારતમાં ઉદ્યોગિક વિકાસ ઝડપી બન્યો. ઈ. સ. 1911માં જમશેદપુર તાતાએ સાકચી (હાલનું જમશેદપુર)માં પહેલું લોખંડ-પોલાદ કારખાનું સ્થાપ્યું. 'ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ'ની સ્થાપનાથી આ ઉદ્યોગને નવી ગતિ મળી અને ઘણાં શહેરોમાં નવા કારખાનાં બન્યા.

Exam Tip: લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગના વિકાસમાં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની અસર, મુખ્ય સ્થાપકો, સ્થાનો અને સંસ્થાઓનો ઉલ્લેખ કરો.

3. (અ) નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો:

Question 1. અંગ્રેજોને મુંબઈ શહેર દહેજમાં કયા યુરોપીય પ્રજાએ આપ્યું હતું?
(a) ફ્રેન્ચોએ
(b) પોર્ટુગીઝોએ
(c) મુઘલોએ
(d) મરાઠાઓએ
Answer: (b) પોર્ટુગીઝોએ
In simple words: મુંબઈ શહેર અંગ્રેજોને પોર્ટુગીઝોએ દહેજમાં આપ્યું હતું.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને તેમાં સામેલ પક્ષોને બરાબર યાદ રાખો.

Question 2. ‘ફોર્ટ વિલિયમ’ કિલ્લો પાછળથી કયા શહેર તરીકે વિકાસ પામ્યો હતો?
(a) દિલ્લી
(b) ચેન્નઈ
(c) મુંબઈ
(d) કોલકાતા
Answer: (d) કોલકાતા
In simple words: ફોર્ટ વિલિયમ કિલ્લો પછીથી કોલકાતા શહેર તરીકે વિકસ્યો હતો.

Exam Tip: ઐતિહાસિક કિલ્લાઓ અને તેમની સાથે સંકળાયેલાં આધુનિક શહેરોને યાદ રાખો.

Question 3. કયા શહેરને ભારતનું માન્ચેસ્ટર' કહેવામાં આવતું?
(a) અમદાવાદને
(b) નાગપુરને
(c) સોલાપુરને
(d) સાંગલીને
Answer: (a) અમદાવાદને
In simple words: અમદાવાદ શહેરને ભારતનું માન્ચેસ્ટર કહેવામાં આવે છે.

Exam Tip: ભૌગોલિક ઉપનામો અને તેમને આપવામાં આવેલાં કારણોને સમજો અને યાદ રાખો.

Question 4. કઈ સંસ્થાની સ્થાપના થવાથી ભારતમાં લોખંડ-પોલાદ ઉધોગને નવી દિશા મળી હતી?
(a) ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ આર્ટ્સ
(b) ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મૅનેજમેન્ટ
(c) ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ
(d) ઇન્ડિયન કૉમર્શિયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ
Answer: (c) ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ
In simple words: ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સની સ્થાપનાથી ભારતમાં લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગને નવી દિશા મળી.

Exam Tip: ઉદ્યોગોના વિકાસમાં વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓના યોગદાનને ખાસ યાદ રાખો.

3. (બ) જોડકાં જોડોઃ

Answer:
(1) લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ → (C) જમશેદપુર
(2) કાપડ ઉદ્યોગ → (D) અમદાવાદ
(3) ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જ → (E) ચેન્નઈ
(4) ફૉર્ટ વિલિયમ → (A) કોલકાતા
In simple words: આ જોડકાંમાં, લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ જમશેદપુર સાથે, કાપડ ઉદ્યોગ અમદાવાદ સાથે, ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જ ચેન્નઈ સાથે અને ફૉર્ટ વિલિયમ કોલકાતા સાથે મેળ ખાય છે.

Exam Tip: જોડકાં જોડતી વખતે, દરેક જોડી માટે સંબંધિત માહિતીને ધ્યાનપૂર્વક જોડો અને ખાતરી કરો કે બધા વિકલ્પો યોગ્ય રીતે જોડાયેલા છે.