GSEB Class 8 Social Science Solutions Chapter 2 ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન (ઈ.સ. 1757 થી ઈ.સ. 18

Question 1. મીરજાફરને હટાવીને અંગ્રેજોએ કોને બંગાળનો નવાબ બનાવ્યો?
Answer: મીરજાફરને દૂર કરીને, અંગ્રેજોએ મીરકાસીમને બંગાળનો નવાબ તરીકે સ્થાપિત કર્યો.
In simple words: અંગ્રેજોએ મીરજાફરને દૂર કરીને મીરકાસીમને બંગાળનો નવો નવાબ બનાવ્યો.

Question 2. ભારતમાં કયા ગવર્નરના સમયમાં કાયમી જમાબંધી દાખલ કરવામાં આવી?
Answer: ગવર્નર જનરલ લૉર્ડ કૉર્નવૉલિસના શાસનકાળ દરમિયાન ભારતમાં કાયમી જમાબંધી પ્રથા શરૂ કરવામાં આવી હતી.
In simple words: લૉર્ડ કૉર્નવૉલિસ નામના ગવર્નરના સમયે ભારતમાં કાયમી જમાબંધી નામની નવી જમીન કર વ્યવસ્થા શરૂ થઈ.

Question 3. કયા યુદ્ધના વિજયથી અંગ્રેજોને બંગાળમાં જમીન મહેસૂલ ઉઘરાવવાની સત્તા મળી?
Answer: ઈ. સ. 1764માં બક્સરના યુદ્ધમાં જીત બાદ, અંગ્રેજોને બંગાળમાં જમીન મહેસૂલ એકત્ર કરવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત થયો.
In simple words: ઈ. સ. 1764માં બક્સરનું યુદ્ધ જીત્યા પછી અંગ્રેજોને બંગાળમાં જમીન કર લેવાનો અધિકાર મળ્યો.

Question 4. રૈયતવારી પદ્ધતિના પ્રણેતા કોણ હતા?
Answer: રૈયતવારી પદ્ધતિની શરૂઆત કરનાર ચેન્નઈ (મદ્રાસ) ના ગવર્નર થૉમસ મૂનરો હતા.
In simple words: થૉમસ મૂનરો, જે ચેન્નઈના ગવર્નર હતા, તેમણે રૈયતવારી પદ્ધતિ શરૂ કરી.

2. (અ) ટૂંક નોંધ લખો:

Question 1. બિરસા મુંડા
Answer: બિરસા મુંડા આદિવાસી સમાજની પ્રગતિ માટે 'ઉલગુલાન' ચળવળના પ્રણેતા હતા. બિરસા મુંડાનો જન્મ 15 નવેમ્બર, 1875ના રોજ થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ સુગના મુંડા અને માતાનું નામ કરમી મુન્ડાઈના હતું. બિરસાનું બાળપણ ઘેટાં-બકરાં ચરાવવામાં, વાંસળી વગાડવામાં અને અખાડામાં કુસ્તીના દાવ રમવામાં વ્યતીત થયું. કુટુંબની ગરીબીને કારણે બિરસાનું બાળપણ પિતા સાથે સતત એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ સ્થાનાંતરિત થવામાં પસાર થયું. તેમ છતાં, તેમણે સ્થાનિક ખ્રિસ્તી મિશનરી શાળાઓમાં શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યું. તેમણે બાળપણમાં પોતાના લોકો અને દીકુ (બહારથી આવેલા લોકો) વચ્ચે થતા સંઘર્ષની વાતો શ્રવણ કરી હતી. તેમણે જનોઈ ધારણ કર્યું હતું. તેમણે વૈષ્ણવ ધર્મના પ્રચારક સાથે કાર્ય કર્યું. યુવાનીમાં બિરસા આદિવાસી સમાજના ઉત્થાનના કાર્યોમાં જોડાઈ ગયા હતા.
દક્ષિણ બિહારમાં છોટા નાગપુર વિસ્તારમાં લગભગ 400 ચોરસ માઇલના વિસ્તારમાં આ આંદોલનનો પ્રભાવ હતો. બિરસાએ આંદોલન દરમિયાન આદિવાસી લોકોને દારૂનો ત્યાગ કરવાની, ઘર અને ગામને સ્વચ્છ રાખવાની તથા ડાકણજાદુ કળામાં વિશ્વાસ ન રાખવાની આહ્વાન કર્યું. તેમણે મુંડાઓને પોતાના ગૌરવશાળી ભૂતકાળ મુજબ જીવન જીવવાનું અને એક જગ્યાએ રહીને ખેતી કરવાનું જણાવ્યું. બિરસાની દરેક વાતનું મુંડા સમુદાય સારી રીતે પાલન કરતો હતો. બિરસાની ચળવળથી અંગ્રેજોને ડર લાગ્યો કે આદિવાસીઓ બિરસાના નેતૃત્વમાં મુંડારાજ સ્થાપના કરશે. તેથી તેમણે રાજ્યવહીવટમાં અડચણરૂપ બનવાનો બિરસા પર ખોટો આક્ષેપ કરી ઈ. સ. 1895માં બિરસાની અટકાયત કરી.
ઈ.સ. 1897માં જેલમાંથી મુક્ત થયા પછી બિરસાએ ફરીથી ચળવળ પુનઃપ્રારંભ કરી. તેમણે દીકુઓ અને અંગ્રેજો સામે સફેદ ધ્વજનું બિરસારાજ સ્થાપવા આંદોલનને વધુ ઝડપી બનાવ્યું. ઈ.સ. 1900માં બિરસાનું નિધન થતાં તેની ચળવળ ધીમી પડી ગઈ.
In simple words: બિરસા મુંડા આદિવાસીઓના નેતા હતા જેમણે 'ઉલગુલાન' ચળવળ શરૂ કરી. તેમણે પોતાના લોકોની સુધારણા માટે દારૂ છોડવા અને સ્વચ્છતા રાખવા જેવા સંદેશા આપ્યા. અંગ્રેજોએ તેમને આદિવાસીઓને ઉશ્કેરવાનો ખોટો આરોપ લગાવી 1895માં પકડ્યા. 1897માં છૂટ્યા પછી તેમણે ફરીથી આંદોલન શરૂ કર્યું, પણ 1900માં તેમના નિધન થતાં આ ચળવળ ધીમી પડી ગઈ.

Question 2. રૈયતવારી પદ્ધતિ
Answer: ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ 19મી સદીની શરૂઆતમાં ભારતમાં જમીનમહેસૂલ એકત્ર કરવા કેટલીક પદ્ધતિઓ લાગુ કરી હતી. તેમાંની એક પદ્ધતિ રૈયતવારી પદ્ધતિ હતી. ઈ. સ. 1820માં જ્યારે થૉમસ મૂનરો મદ્રાસ (ચેન્નઈ) ના ગવર્નર હતા ત્યારે મુંબઈ અને મદ્રાસ (ચેન્નઈ) પ્રાંતોમાં રૈયતવારી પદ્ધતિ લાગુ કરવામાં આવી હતી. થૉમસ મૂનરો આ પદ્ધતિના સ્થાપક હતા.
રૈયતવારી પદ્ધતિમાં ખેડૂતને જમીનનો માલિક બનાવવામાં આવ્યો હતો. સરકારની શરત મુજબ ખેડૂતે જમીનમહેસૂલ ચૂકવવાનું હતું. આ પદ્ધતિનો કોઈ લાભ ન મળ્યો, કારણ કે
1. જમીનમહેસૂલ વધારે હતું.
2. સરકાર ઇચ્છે ત્યારે જમીન મહેસૂલમાં વધારો કરવાનો હક રાખતી હતી.
3. કોઈ પણ સ્થિતિમાં ખેતરમાં અનાજનું ઉત્પાદન હોય કે ન હોય તોપણ ખેડૂતે નક્કી કરેલ મહેસૂલ ભરવો પડતો હતો.
રૈયતવારી પદ્ધતિ હેઠળ, ખેડૂતોને કાયમી ધોરણે જમીનનો માલિક બનવાનો અધિકાર મળ્યો; તેમ છતાં, તેમને તેનો કોઈ ખાસ લાભ થયો નહિ.
In simple words: રૈયતવારી પદ્ધતિ ઈ. સ. 1820માં થૉમસ મૂનરો દ્વારા શરૂ કરાઈ. આમાં ખેડૂત જમીનનો માલિક હતો પણ તેને સરકારને ઊંચો જમીન કર ચૂકવવો પડતો. પાક થાય કે ન થાય, પણ નક્કી કરેલો કર આપવો જ પડતો, જેથી ખેડૂતોને કોઈ ફાયદો ન મળ્યો.

Question 3. મહાલવારી પદ્ધતિ
Answer: ઈ. સ. 1822માં હોલ્ટ મેકેન્ઝી નામના અંગ્રેજ અધિકારીએ ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમ પ્રાંત અને મધ્ય ભારતના કેટલાક પ્રદેશોમાં જમીનમહેસૂલની મહાલવારી પદ્ધતિ શરૂ કરી હતી.
બ્રિટિશ મહેસૂલી દફતર (રેકૉર્ડ) માં ગ્રામ અથવા ગ્રામના સમૂહ માટે 'મહાલ' શબ્દનો પ્રયોગ થતો હતો. મહાલનો એકમ ગ્રામ અથવા ગ્રામનો સમૂહ હતો. આ મહેસૂલ પદ્ધતિ અનુસાર, મહેસૂલના એકમમાં ખેડૂતનું ખેતર નહિ, પરંતુ સમગ્ર ગ્રામ કે ગ્રામની જમીનનો સમૂહ આવરી લેવાતો હતો. આ પદ્ધતિમાં સમગ્ર ગામનું સર્વેક્ષણ કરી ખેતર અથવા ખેતરોના ઉત્પાદનની આવક વગેરે ધ્યાનમાં રાખીને જમીનનું મહેસૂલ નક્કી કરવામાં આવતું હતું. તેથી આ પદ્ધતિ મહાલવારી પદ્ધતિ તરીકે લાગુ પડી હતી. આ પદ્ધતિમાં સમગ્ર ગામનું જમીનમહેસૂલ એકત્ર કરવાની જવાબદારી ગામના મુખીને પ્રદાન કરાઈ હતી.
મહાલવારી પદ્ધતિમાં ખેડૂતોને કોઈ લાભ મળ્યો નહિ, કારણ કે તેમને તો ખેતરમાં અનાજ પાકે કે ન પાકે દર વર્ષે નક્કી કરેલું મહેસૂલ મુખીને – બ્રિટિશ કંપનીને ભરવો પડતો હતો.
In simple words: મહાલવારી પદ્ધતિ ઈ. સ. 1822માં હોલ્ટ મેકેન્ઝી દ્વારા ઉત્તર-પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતમાં શરૂ કરાઈ. આમાં જમીન મહેસૂલ એક ગામ (મહાલ) પાસેથી એકત્ર કરાતો, અને ગામનો મુખી જવાબદાર હતો. ખેડૂતોને કોઈ લાભ ન મળ્યો કારણ કે તેમને પાક થાય કે ન થાય, મહેસૂલ તો આપવું જ પડતું.

(બ) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો:

Question 1. કાયમી જમાબંધી પદ્ધતિમાં ખેડૂતોનું શોષણ કેવી રીતે થતું હતું?
Answer: કાયમી જમાબંધી પદ્ધતિમાં ખેતરમાં પાકનું ઉત્પાદન થાય કે ન થાય, ખેડૂતોએ નક્કી કરેલું મહેસૂલ જમીનદારને ચૂકવવું પડતું. તેથી જમીનદાર તેમના પર અત્યાચાર કરીને મહેસૂલ એકત્ર કરતો. આ રીતે કાયમી જમાબંધી પદ્ધતિમાં ખેડૂતોનું દુર્વ્યવહાર થતો હતો.
ખરેખર, આ પદ્ધતિ ખેડૂતો માટે શાપરૂપ સાબિત થઈ હતી.
In simple words: કાયમી જમાબંધીમાં પાક થાય કે ન થાય, ખેડૂતને નક્કી કરેલો કર જમીનદારને આપવો પડતો. જમીનદારો કર ઉઘરાવવા માટે ખેડૂતો પર અત્યાચાર કરતા, જેથી ખેડૂતોનું શોષણ થતું હતું. આ પદ્ધતિ ખેડૂતો માટે ખૂબ જ ખરાબ સાબિત થઈ.

Question 2. અઢારમી સદીમાં ભારતમાં ખેતીની સ્થિતિ કેવી હતી?
Answer: ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનો પ્રાથમિક હેતુ યુરોપમાં લોકપ્રિય ચીજવસ્તુઓ ભારતમાં ઓછા ખર્ચે ખરીદી યુરોપમાં વેચવાનો હતો. ઈ. સ. 1765માં બ્રિટિશ કંપનીને બંગાળ, બિહાર અને ઓરિસ્સા (ઓડિશા) જેવા સમૃદ્ધ પ્રદેશોની દીવાની સત્તા પ્રાપ્ત થઈ હતી. તેથી કંપનીએ એ પ્રદેશોની ખેતપેદાશો ઓછા ભાવે ખરીદવા માટે ખરીદ-વેચાણના બજારો પર પોતાનો એકાધિકાર જમાવ્યો. તેણે પોતાની ઇચ્છા મુજબ કાચું રેશમ, ગળી, કપાસ, અફીણ, મરી વગેરે મુખ્ય પાકોનું વ્યાપારીકરણ કર્યું.
બ્રિટિશ કંપનીએ ખેડૂતો પર અત્યાચાર કરીને કાચા રેશમની નિકાસ પર પોતાનું પ્રભુત્વ સ્થાપિત કર્યું. ભારતની ગળીનો રંગ ચમકતો હોય તેમ સુતરાઉ કાપડ પર દૃશ્યમાન થતો હતો. વળી, કેરેબિયન દેશોમાં ગળીનું ઉત્પાદન ઘટવાથી યુરોપના દેશોમાં ભારતની ગળીની માંગ વધતી ગઈ. તેથી બ્રિટિશ કંપનીએ પોતાની સત્તા હેઠળના પ્રદેશોમાં યુરોપિયનોને વસાવી રૈયતી પ્રથાથી ગળીનું ઉત્પાદન વધાર્યું. રૈયતી પ્રથા ગળીના કારખાનેદારોને ખૂબ ફાયદાકારક હતી, કારણ કે ગળીના નીચા ભાવ નક્કી કરીને ખેડૂતોને ફરજિયાતપણે ગળીનું વાવેતર કરવા મજબૂર કરવામાં આવતો. જે ખેડૂત ગળીનું ઉત્પાદન કરવાનો ઇનકાર કરે તો તેની પર હિંસા આચરવામાં આવતી. ઈ.સ. 1780ના દાયકામાં બ્રિટિશ કંપની અને તેના કૃપાપાત્ર વેપારીઓ ભારતના રૂ ઉત્પાદન કરતા પ્રદેશો પર નિયંત્રણ રાખતા હતા. તેથી તેઓ ખેડૂતોને બજાર ભાવ કરતાં ઓછા ભાવે કપાસ વેચવા દબાણ કરતા. પરિણામે, ખેડૂતોને કપાસના પૂરતા ભાવ ન મળવાથી તેઓ નાશ પામ્યા.
તે સમયે ભારતમાં શેરડી, ચા, અફીણ, મરી-મસાલા વગેરે પણ મૂલ્યવાન વેપારી પાકો ગણાતા હતા. પોતાની રાજકીય સત્તાના જોરે એ પાકોને નીચા ભાવે ખરીદવા કંપનીના વેપારીઓ ખેડૂતોને વાવેતર કરવા માટે અગાઉથી ધીરાણ આપતા. આ રીતે ખેડૂતો ઋણી બન્યા પછી તેમની પાસેથી નીચા ભાવે વેપારી પાકો ખરીદી લેવામાં આવતા. આથી વેપારીઓને ભારે નફો મળતો હતો, જ્યારે ખેડૂતો અત્યંત ગરીબ થતા જતા હતા. ગરીબ ખેડૂતો પાસેથી જમીનદારો જમીન હસ્તગત કરતા હતા. પરિણામે ખેડૂતો મોટી સંખ્યામાં જમીન વિનાના ખેતમજૂરો બની ગયા.
આમ, અઢારમી સદીમાં ભારતમાં ખેતી અને ખેડૂત બંને નાશ પામ્યા.
In simple words: અઢારમી સદીમાં ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનો મુખ્ય ધ્યેય ભારતમાંથી સસ્તી વસ્તુઓ ખરીદીને યુરોપમાં વેચવાનો હતો. 1765માં બંગાળ, બિહાર અને ઓડિશાની દીવાની સત્તા મળ્યા પછી, કંપનીએ ખેતપેદાશો પર ઈજારો જમાવ્યો. તેઓ ખેડૂતોને નીચા ભાવે રેશમ, ગળી, કપાસ વગેરે વેચવા મજબૂર કરતા. ગળીની વધતી માંગને કારણે ખેડૂતો પર ફરજિયાત વાવેતરનું દબાણ આવતું. કપાસ ઉત્પાદક ખેડૂતોને પણ ઓછા ભાવે કપાસ વેચવા પડતા. આ ઉપરાંત, શેરડી, ચા, અફીણ જેવા પાકો માટે કંપની ખેડૂતોને અગાઉથી ધીરાણ આપી, નીચા ભાવે પાક ખરીદી લેતી. આમ, ખેડૂતો દેવાદાર બનીને ગરીબ બન્યા અને તેમની જમીનો પણ ગુમાવી. આના પરિણામે અઢારમી સદીમાં ભારતમાં ખેતી અને ખેડૂત બંનેનો નાશ થયો.

Question 3. યુરોપિયન દેશોમાં ભારતીય ગળીની માંગ કેમ વધવા લાગી હતી?
Answer: ગળી સુતરાઉ કાપડના રંગકામમાં ઉપયોગમાં લેવાતી હતી. ભારતની ગળીનો રંગ ચમકતો હોય તેમ સુતરાઉ કાપડ પર દૃશ્યમાન થતો હતો. ઈ. સ. 1790 સુધી યુરોપના દેશો ગળી કેરેબિયન દેશમાંથી આયાત કરતા હતા. સમય જતાં કેરેબિયન દેશોમાં ગળીનું ઉત્પાદન ઓછું થવા માંડ્યું. તેથી યુરોપના દેશોમાં ભારતની ગળીની માંગ વૃદ્ધિ પામવા માંડી હતી.
In simple words: ગળીનો ઉપયોગ સુતરાઉ કાપડને રંગવામાં થતો હતો, અને ભારતીય ગળીનો રંગ ખૂબ સારો લાગતો. પહેલાં યુરોપ કેરેબિયન દેશોમાંથી ગળી મંગાવતું, પણ ત્યાં ઉત્પાદન ઘટવા માંડ્યું. તેથી યુરોપિયન દેશોમાં ભારતની ગળીની માંગ વધવા લાગી.

Question 4. અંગ્રેજ શાસનમાં જનજાતિઓની પ્રવૃત્તિઓ વિશે જણાવો.
અંગ્રેજ શાસનમાં જનજાતિઓની મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓ નીચે પ્રમાણે હતી:
Answer:
• જનજાતિના કેટલાક સમૂહો જીવનનિર્વાહ માટે માત્ર ખોરાક એકઠો કરવાનું કાર્ય કરતા હતા.
• કેટલીક જનજાતિઓના લોકો પશુપાલન કરતા હતા. તેઓ ઘેટાં-બકરાં, ગાયો, ભેંસો વગેરે પશુધન સાથે એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે સ્થાનાંતર કરતા હતા.
• ખોંડ સમુદાયના લોકો ટોળીઓ બનાવી સમૂહમાં શિકાર કરતા તેમજ જંગલોમાંથી ફળો, કંદમૂળ, ઔષધિઓ અને જડીબુટ્ટીઓ એકત્ર કરતા. જંગલમાંથી મેળવેલી વસ્તુઓ તેઓ સરખાભાગે વહેંચી લેતા હતા અને તેને સ્થાનિક બજારોમાં વિક્રેતા હતા.
• ખોડ જનજાતિના લોકો કપડાં બનાવવાનો, ચામડાં પકવવાનો અને તેને રંગવાનો વ્યાપાર કરતા હતા. ચામડાના રંગકામ માટે તેઓ કસુંબી અને પલાશનાં ફૂલોનો પ્રયોગ કરતા હતા.
• દેશના જુદા જુદા 3 ભાગોમાં રહેતી જનજાતિઓ – આદિવાસીઓ બે પ્રકારની ખેતી આચરતી હતી:
1. સ્થળાંતરીય (સ્થળાંતરિત) ખેતી અને
2. સ્થાયી ખેતી.
ગીચ જંગલોમાં રહેતા કેટલાક આદિવાસીઓ જંગલોનાં વૃક્ષો અડધેથી કાપીને તેમજ જમીન પરનું ઘાસ કાપીને ખેતી માટે જમીન સાફ કરતા. એ પછી લાકડાં અને ઘાસ સળગાવીને તેની રાખને જમીનમાં મિશ્રિત કરતા. રાખ પોટાશયુક્ત હોવાથી જમીન ઉત્પાદક બનતી. એ જમીનમાં એક વખત પાક લીધા પછી તેઓ તે વિસ્તાર છોડી બીજા વિસ્તારમાં સ્થળાંતરિત થઈ એ જ પદ્ધતિથી ખેતી કરતા. આ પદ્ધતિને 'સ્થળાંતરીય (સ્થળાંતરિત) ખેતી' ઓળખાતી હતી. 19મી સદી પહેલાં છોટા નાગપુરની મુંડા, ગોંડ અને સંથાલ નામની જનજાતિઓ સ્થાયી ખેતી કરતી હતી. તેમને જમીનના અધિકારો પણ પ્રાપ્ત થયા હતા.
In simple words: અંગ્રેજોના શાસનમાં આદિવાસીઓ મુખ્યત્વે ખોરાક એકઠો કરતા, પશુપાલન કરતા, શિકાર કરતા, જંગલમાંથી ફળો અને ઔષધિઓ ભેગી કરતા, અને કપડાં વણવા કે ચામડાં રંગવાનો વ્યવસાય કરતા. તેઓ મુખ્યત્વે સ્થળાંતરીય ખેતી અથવા સ્થાયી ખેતી કરતા હતા.

3. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને ઉત્તર લખો:

Question 1. ભારતમાં ગળી-ઉત્પાદનની કેટલી પ્રથાઓ હતી?
(a) એક
(b) બે
(c) પા
(d) સંખ્યાબંધ
Answer: (b) બે
In simple words: ભારતમાં ગળી બનાવવાની મુખ્યત્વે બે રીતો હતી.

Question 2. ઈ. સ. 1820માં કયા બે પ્રાંતોમાં રૈયતવારી પદ્ધતિ લાગુ કરવામાં આવી હતી?
(a) કલકત્તા (કોલકાતા) અને મુંબઈમાં
(b) મુંબઈ અને મદ્રાસ(ચેન્નઈ)માં
(c) દિલ્લી અને કલકત્તા(કોલકાતા)માં
(d) કલકત્તા (કોલકાતા) અને મદ્રાસ(ચેન્નઈ)માં
Answer: (b) મુંબઈ અને મદ્રાસ(ચેન્નઈ)માં
In simple words: ઈ. સ. 1820માં મુંબઈ અને ચેન્નઈ (મદ્રાસ) જેવા બે મોટા વિસ્તારોમાં રૈયતવારી પદ્ધતિનો અમલ થયો હતો.

Question 3. ઝારખંડ રાજ્યમાં હઝારીબાગ આસપાસ કયા આદિવાસીઓનો સમૂહ રહેતો હતો?
(a) મુંડા
(b) કોલ
(c) સંથાલ
(d) કોયા
Answer: (c) સંથાલ
In simple words: ઝારખંડના હઝારીબાગ વિસ્તારની નજીક સંથાલ આદિવાસીઓનો સમુદાય વસવાટ કરતો હતો.

Question 4. આદિવાસીઓ કોના નેતૃત્વમાં મુંડારાજ સ્થાપિત કરવા ઇચ્છતા હતા?
(a) બિરસા મુંડાના
(b) ઠક્કરબાપાના
(c) જુગતરામ દવેના
(d) આપેલ પૈકી એક પણ નહિ
Answer: (a) બિરસા મુંડાના
In simple words: આદિવાસી લોકો બિરસા મુંડાના માર્ગદર્શન હેઠળ પોતાનું 'મુંડારાજ' સ્થાપિત કરવા માંગતા હતા.