GSEB Class 8 Social Science Solutions Chapter 12 ઉદ્યોગ

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપોઃ

Question 1. ઉદ્યોગ શબ્દની સંકલ્પના સમજાવો.
Answer: કોઈપણ કાચા માલનું યાંત્રિક સાધનોની સહાય વડે તેનું સ્વરૂપ બદલીને તેની ઉપયોગિતામાં વધારો કરનાર પ્રવૃત્તિને 'ઉદ્યોગ' કહેવામાં આવે છે. આ પ્રવૃત્તિ ચીજવસ્તુઓને વધુ ઉપયોગી બનાવે છે અને મૂલ્યમાં પણ વધારો કરે છે.
In simple words: ઉદ્યોગ એટલે એવી પ્રવૃત્તિ જેમાં મશીન દ્વારા કાચી વસ્તુને બદલીને વધુ ઉપયોગી બનાવવામાં આવે છે.

Exam Tip: ઉદ્યોગની વ્યાખ્યા આપતી વખતે, યાંત્રિક સાધનોનો ઉપયોગ, કાચા માલનું પરિવર્તન અને ઉપયોગિતામાં વધારો જેવા મુખ્ય મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી છે.

Question 2. કયાં મુખ્ય પરિબળો છે, જે ઉદ્યોગના સ્થાનીકરણ પર અસર કરે છે?
Answer: ઉદ્યોગના સ્થાનીકરણ પર અસર કરનારા મુખ્ય પરિબળોમાં કાચા માલની ઉપલબ્ધતા, જમીન, શ્રમ, મૂડી, ઊર્જા, પરિવહન, બજાર અને અન્ય માળખાગત સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ બધા પરિબળો ઉદ્યોગ ક્યાં સ્થાપિત થશે તે નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: ઉદ્યોગો ક્યાં લગાવવા તે નક્કી કરવા માટે કાચો માલ, જમીન, કામદારો, પૈસા, વીજળી, આવવા-જવાની સગવડ અને બજાર જેવી વસ્તુઓ જરૂરી છે.

Exam Tip: ઉદ્યોગના સ્થાનીકરણના પરિબળો યાદ રાખતી વખતે, કાચા માલથી માંડીને બજાર સુધીની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા અને તેને લગતા સંસાધનો પર ધ્યાન આપો.

Question 3. કયો ઉદ્યોગ મુખ્યત્વે આધુનિક ઉદ્યોગના કરોડરજ્જુ તરીકે ઓળખાય છે? શા માટે?
Answer: લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ મુખ્યત્વે આધુનિક ઉદ્યોગના કરોડરજ્જુ તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે:

• આપણા ઉપયોગની ઘણીબધી ચીજવસ્તુઓ પોલાદમાંથી બનેલી હોય છે અથવા પોલાદમાંથી બનેલાં સાધનો અને મશીનોમાંથી બનેલી છે.
• વહાણો, રેલગાડીઓ અને પરિવહનનાં અન્ય સાધનો વગેરે લોખંડ-પોલાદમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
• સોય, સેફટી પિન કે ટાંકણીથી માંડીને મોટાં યંત્રો પણ લોખંડ-પોલાદમાંથી બને છે.
• ખનીજ તેલના કૂવાઓનું શારકામ પોલાદમાંથી બનાવેલાં મશીનો વડે કરવામાં આવે છે.
• પોલાદમાંથી બનેલી પાઇપલાઇનો દ્વારા પેટ્રોલિયમની પેદાશોનું પરિવહન કરવામાં આવે છે.
• જમીનમાંથી ખનીજોનું ખોદકામ પોલાદનાં ઉપકરણો વડે થાય છે.
• ખેતીનાં મોટા ભાગનાં સાધનો પોલાદમાંથી બનાવાય છે.
• મોટી ઇમારતોનું માળખું (Structure – સ્ટ્રક્યર) પોલાદનું બનાવવામાં આવે છે.
• સંરક્ષણની શસ્ત્રસામગ્રી પણ લોખંડ-પોલાદમાંથી બનાવાય છે.
• આ ઉપરાંત, બીજા અનેક ઉદ્યોગોના વિકાસનો આધાર પણ લોખંડ-પોલાદના ઉદ્યોગ પર રહેલો છે.

Exam Tip: "કરોડરજ્જુ" શબ્દનો અર્થ સમજાવીને, લોખંડ-પોલાદની વિવિધ ઉપયોગિતાઓ અને તે કેવી રીતે અન્ય ઉદ્યોગોનો આધાર છે તે દર્શાવવું જોઈએ.

Question 4. કાપડ ઉદ્યોગ મુંબઈમાં ઝડપથી વિકાસ કેમ પામ્યો છે?
Answer: કાપડ ઉદ્યોગ મુંબઈમાં ઝડપથી વિકાસ પામ્યો કારણ કે મુંબઈ મહારાષ્ટ્રમાં આવેલું છે, અને મહારાષ્ટ્રમાં કપાસનું ખૂબ મોટું ઉત્પાદન થાય છે. તેથી મુંબઈમાં કાપડ ઉદ્યોગ માટે કાચો માલ સરળતાથી મળી રહેતો હતો. અહીં કુશળ શ્રમિકો, કારીગરો, વિદ્યુત, બૅન્ક, આયાત-નિકાસ માટે બંદર, ભેજવાળી આબોહવા અને પરિવહનની સારી સગવડો વગેરે ઉપલબ્ધ હતી. આ ઉપરાંત, મુંબઈ એક સારું બંદર હોવાથી કાપડ ઉદ્યોગ માટેની યંત્ર-સામગ્રીની વિદેશોમાંથી આયાત કરવાની ખૂબ સારી સગવડ પણ હતી. આ બધાં કારણોસર મુંબઈમાં કાપડ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકાસ પામ્યો છે.
In simple words: મુંબઈમાં કાપડ ઉદ્યોગ ઝડપથી વધ્યો કારણ કે ત્યાં કપાસ સહેલાઈથી મળે છે. સાથે જ, મુંબઈમાં ઘણા કુશળ કામદારો, વીજળી, બેંકો, બંદર અને સારી પરિવહન સુવિધાઓ પણ ઉપલબ્ધ હતી, જેણે ઉદ્યોગને મદદ કરી.

Exam Tip: કાપડ ઉદ્યોગના વિકાસ માટે જરૂરી ભૌગોલિક અને આર્થિક પરિબળોને સ્પષ્ટપણે દર્શાવવા જોઈએ, જેમ કે કાચા માલની ઉપલબ્ધતા, શ્રમ, બજાર અને પરિવહન.

Question 5. બેંગલૂરુ અને કેલિફોર્નિયામાં માહિતી ટેક્નોલોજી ઉદ્યોગની વચ્ચે શી સમાનતા છે?
Answer: બેંગલૂરુ ભારતમાં છે, જ્યારે કેલિફોર્નિયા યુ.એસ.એ.માં આવેલું છે. બંને દેશોના ભૌગોલિક સ્થાનને કારણે તેમની વચ્ચે માહિતી ટેકનોલૉજી ઉદ્યોગમાં સમાનતા જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કેલિફોર્નિયા અને બેંગલુરુના બે સૉફ્ટવેર વ્યવસાયીઓ એક યોજના (પ્રોજેકટ)નું કામ કરી શકે છે. બેંગલુરુમાં કામ કરતી સ્મિતા જ્યારે સૂઈ જાય છે ત્યારે કેલિફોર્નિયાની સિલિકોન વેલીમાં કામ કરતી ડેની દિવસ દરમિયાન કરેલાં કામની માહિતીનો સંદેશો સ્મિતાને મોકલે છે. કેટલાક કલાક પછી બેંગલુરુમાં રહેતી સ્મિતા તેના કાર્યાલય પહોંચીને ડેનીએ મોકલેલા સંદેશા મુજબ દિવસ દરમિયાન કામ કરીને પોતાના કાર્યનું પરિણામ ફરીથી ડેનીને મોકલે છે. આ રીતે, સંવાદ અને કાર્ય એકસાથે થાય છે. જાણે કે બંને કર્મચારીઓ એક જ કાર્યાલયમાં એકસાથે બેસીને કામ ન કરતા હોય એવું લાગે છે. આમ, બેંગલૂરુ અને કેલિફોર્નિયા વચ્ચે માહિતી ટેકનોલૉજી ઉદ્યોગની આ સમાનતા સર્જાઈ છે.
In simple words: બેંગલુરુ (ભારત) અને કેલિફોર્નિયા (અમેરિકા) બંને જગ્યાએ માહિતી ટેકનોલોજી ઉદ્યોગ ખૂબ સમાન છે. ત્યાંના લોકો સમયના તફાવતનો ઉપયોગ કરીને એક જ પ્રોજેક્ટ પર સતત કામ કરે છે, જાણે કે તેઓ એક જ ઓફિસમાં બેઠા હોય.

Exam Tip: બેંગલુરુ અને કેલિફોર્નિયા વચ્ચેના IT ઉદ્યોગની સમાનતા સમજાવતી વખતે, ગ્લોબલ સહયોગ અને સમય ઝોનનો લાભ કેવી રીતે લેવાય છે તેનું ઉદાહરણ આપવું જોઈએ.

2. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો :

Question 1. સિલિકોન વેલી ક્યાં આવેલી છે?
(a) બેંગલુરુમાં
(b) કેલિફોર્નિયામાં
(c) અમદાવાદમાં
(d) જાપાનમાં
Answer: (b) કેલિફોર્નિયામાં
In simple words: સિલિકોન વેલી, જે ટેકનોલોજી માટે પ્રખ્યાત છે, તે કેલિફોર્નિયામાં આવેલી છે.

Exam Tip: સિલિકોન વેલીનું ભૌગોલિક સ્થાન યાદ રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે વૈશ્વિક ટેકનોલોજી હબ તરીકે જાણીતું છે.

Question 2. કયો ઉદ્યોગ સનરાઇઝ ઉદ્યોગના નામે ઓળખાય છે?
(a) લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ
(b) સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ
(c) માહિતી ટેકનોલૉજી ઉદ્યોગ
(d) શણ ઉદ્યોગ
Answer: (c) માહિતી ટેકનોલૉજી ઉદ્યોગ
In simple words: માહિતી ટેકનોલોજી ઉદ્યોગને "સનરાઇઝ ઉદ્યોગ" કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યો છે અને તેમાં નવા વિચારો અને તકો ઊભી થઈ રહી છે.

Exam Tip: "સનરાઇઝ ઉદ્યોગ" શબ્દનો અર્થ ઝડપી વિકાસ પામતા અને ભવિષ્યમાં વધુ સંભાવના ધરાવતા ઉદ્યોગો માટે થાય છે. સામાન્ય રીતે માહિતી ટેકનોલોજી, બાયોટેકનોલોજી જેવા ઉદ્યોગો આ શ્રેણીમાં આવે છે.

Question 3. નીચેનામાંથી ક્યા પ્રાકૃતિક રેસા છે?
(a) નાયલૉન
(b) શણ
(c) ઍક્રેલિક
(d) પૉલિએસ્ટર
Answer: (b) શણ
In simple words: શણ એ કુદરતી રેસા છે જે છોડમાંથી મળે છે, જ્યારે નાયલૉન, ઍક્રેલિક અને પૉલિએસ્ટર માનવસર્જિત (કૃત્રિમ) રેસા છે.

Exam Tip: પ્રાકૃતિક રેસા (જેમ કે કપાસ, શણ, રેશમ, ઊન) અને કૃત્રિમ રેસા (જેમ કે નાયલૉન, પૉલિએસ્ટર, રેયૉન) વચ્ચેનો તફાવત અને તેમના ઉદાહરણો યાદ રાખવા અગત્યના છે.

3. તફાવત સ્પષ્ટ કરો :

Question 1. ખેતી આધારિત અને ખનીજ આધારિત ઉદ્યોગ
Answer: ખેતી આધારિત ઉદ્યોગ અને ખનીજ આધારિત ઉદ્યોગ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત નીચે પ્રમાણે છે:

Exam Tip: તફાવત સ્પષ્ટ કરતી વખતે, બંને પ્રકારના ઉદ્યોગો માટે કાચા માલના સ્ત્રોત અને તેમના ઉત્પાદનોના ઓછામાં ઓછા બે-બે ઉદાહરણો આપવા મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 2. સાર્વજનિક ક્ષેત્ર અને સંયુક્ત ક્ષેત્રના ઉદ્યોગ
Answer: સાર્વજનિક ક્ષેત્રના ઉદ્યોગ અને સંયુક્ત ક્ષેત્રના ઉદ્યોગ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત આ પ્રમાણે છે :

Exam Tip: સાર્વજનિક અને સંયુક્ત ક્ષેત્રના ઉદ્યોગો વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતને માલિકી અને સંચાલનની દ્રષ્ટિએ સમજાવવો જોઈએ, અને દરેકના સાચા ઉદાહરણો આપવા.

4. નીચે આપેલી ખાલી જગ્યાઓમાં બે-બે ઉદાહરણો આપો :

Question 1. કાચો માલ .......................... અને ..........................
Answer: કપાસ (રૂ), લોખંડ
In simple words: કાચો માલ એટલે એવી વસ્તુઓ જેમાંથી બીજી વસ્તુઓ બને છે, જેમ કે કપાસ કાપડ બનાવવા માટે અને લોખંડ મશીનો બનાવવા માટે.

Exam Tip: કાચા માલના ઉદાહરણો આપતી વખતે, તે કયા ઉદ્યોગમાં વપરાય છે તેનો પણ વિચાર કરો જેથી જવાબ વધુ સ્પષ્ટ બને.

Question 2. કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગ: .......................... અને ..........................
Answer: ઊની કાપડ, ખાંડ
In simple words: કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો ખેતીની પેદાશોનો ઉપયોગ કરે છે, જેમ કે ઊનમાંથી ઊની કાપડ અને શેરડીમાંથી ખાંડ બને છે.

Exam Tip: કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગોના ઉદાહરણો આપતી વખતે, યાદ રાખો કે તેમનો મુખ્ય કાચો માલ ખેતીમાંથી આવે છે.

Question 3. સહકારી ઉદ્યોગ : .......................... અને ..........................
Answer: દૂધ ઉત્પાદક ડેરી, ખાંડની કેટલીક મિલો
In simple words: સહકારી ઉદ્યોગ એવો છે જ્યાં ઘણા લોકો ભેગા મળીને કામ કરે છે અને તેનો નફો વહેંચે છે, જેમ કે દૂધની ડેરીઓ અને કેટલીક ખાંડની મિલો.

Exam Tip: સહકારી ઉદ્યોગોના ઉદાહરણોમાં, ઉત્પાદકોના સહયોગથી ચાલતા વ્યવસાયો જેમ કે ડેરીઓ અને ખાંડની મિલો મુખ્ય છે.