GSEB Class 8 Science Solutions Chapter 5 કોલસો અને પેટ્રોલિયમ

પાઠ્યપુસ્તકના સ્વાધ્યાયના પ્રસ્નોત્તર

Question 1. CNG અને LPGને બળતણ તરીકે વાપરવામાં શું ફાયદા છે?
Answer: CNG અને LPGને બળતણ તરીકે વાપરવાના ફાયદા:
1. CNG અને LPG સ્વચ્છ બળતણો છે.
2. આ બંનેનો ઉપયોગ ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
3. CNGનો ઉપયોગ વીજળી-ઉત્પાદન માટે કરવામાં આવે છે.
4. CNGનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તેને ઘર કે કારખાનાંઓમાં પાઈપલાઈનથી પહોંચાડી શકાય છે.
5. તેમનો સીધો જ દહન માટે ઉપયોગ કરી શકાય છે.
In simple words: CNG અને LPG બંને સ્વચ્છ ઇંધણ છે જે ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. CNGનો ઉપયોગ વીજળી બનાવવા માટે થાય છે અને તેને પાઇપલાઇન દ્વારા ઘરો કે ફેક્ટરીઓમાં સરળતાથી પહોંચાડી શકાય છે.

Exam Tip: જ્યારે બળતણના ફાયદા પૂછવામાં આવે ત્યારે હંમેશા પર્યાવરણીય અસર અને વિતરણની સરળતા જેવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપો.

Question 2. રોડને સમતલ કરવા માટે વપરાતી પેટ્રોલિયમની પેદાશનું નામ જણાવો.
Answer: પેટ્રોલિયમની પેદાશ બિટ્યુમિન રોડ સમતલ કરવા માટે વપરાય છે.
In simple words: બિટ્યુમિન નામની પેટ્રોલિયમની બનાવટ રસ્તાઓને સપાટ કરવામાં કામ આવે છે.

Exam Tip: બિટ્યુમિન અને ડામર વચ્ચેનો તફાવત યાદ રાખો, કારણ કે બંનેનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે થાય છે, પરંતુ તે અલગ પદાર્થો છે.

Question 3. મૃત વનસ્પતિમાંથી કોલસો કઈ રીતે બને છે તે વર્ણવો. આ પ્રક્રિયાને કયા નામથી ઓળખવામાં આવે છે?
Answer: લગભગ 300 મિલિયન વર્ષ પહેલાં પૃથ્વી પરના નીચાણવાળા ભેજવાળા વિસ્તારોમાં ગીચ જંગલો હતાં. કેટલીક કુદરતી આફતોને કારણે આ જંગલો જમીનની નીચે દટાઈ ગયાં. તેમની ઉપર માટી જમા થઈ જવાથી તે દબાતાં ગયાં. ઊંડે અને ઊંડે જવાને લીધે તેમના તાપમાનમાં પણ વધારો થતો ગયો. ઊંચા દબાણ અને તાપમાનને લીધે મૃત વનસ્પતિઓ ધીમે ધીમે કોલસામાં રૂપાંતર પામતી ગઈ. કોલસામાં મુખ્યત્વે કાર્બન હોય છે. મૃત વનસ્પતિની કોલસામાં રૂપાંતરની ધીમી પ્રક્રિયાને કાર્બોનાઇઝેશન કહે છે.
In simple words: લાખો વર્ષો પહેલાં, જંગલો જમીનની નીચે દટાઈ ગયાં. ગરમી અને દબાણથી, મૃત છોડ ધીમે ધીમે કોલસામાં બદલાયા. આ ધીમી પ્રક્રિયાને કાર્બોનાઇઝેશન કહે છે.

Exam Tip: કોલસાના નિર્માણ માટેના મુખ્ય પરિબળો (ઊંચું દબાણ, ઊંચું તાપમાન અને લાખો વર્ષો) અને પ્રક્રિયાના નામ (કાર્બોનાઇઝેશન) પર ભાર મૂકો.

Question 4. ખાલી જગ્યા પૂરોઃ
Answer:

Question 1. ______ અને ~ અશ્મિબળતણો છે.
Answer: કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ
In simple words: કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ અશ્મિભૂત ઇંધણ છે.

Exam Tip: અશ્મિભૂત ઇંધણના મુખ્ય ત્રણ ઉદાહરણો યાદ રાખવા અગત્યના છે.

Question 2. પેટ્રોલિયમમાંથી વિવિધ ધટકોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને ______ કહે છે.
Answer: શુદ્ધીકરણ
In simple words: પેટ્રોલિયમના જુદા જુદા ભાગોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને શુદ્ધિકરણ કહેવાય છે.

Exam Tip: પેટ્રોલિયમના શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયાને "ફ્રેક્શનલ ડિસ્ટિલેશન" પણ કહેવાય છે, જેમાંથી પેટ્રોલ, ડીઝલ વગેરે મળે છે.

Question 3. ______ એ વાહન માટે સૌથી ઓછું પ્રદૂષણ કરતું બળતણ છે.
Answer: CNG
In simple words: CNG વાહનો માટે સૌથી ઓછું પ્રદૂષણ કરતું ઇંધણ છે.

Exam Tip: CNG (કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ) તેની પર્યાવરણ-મૈત્રીપૂર્ણ લાક્ષણિકતાઓ માટે જાણીતું છે, જે તેને પરંપરાગત ઇંધણ કરતાં ઉત્તમ બનાવે છે.

Question 5. નીચેના વિધાનોમાં ખરા માટે 1 પર અને ખોટા માટે પર / કરો
Answer:

Question 1. અશ્મિબળતણને પ્રયોગશાળામાં બનાવી શકાય છે. (T/F)
Answer: F
In simple words: અશ્મિભૂત ઇંધણને લેબોરેટરીમાં બનાવી શકાતું નથી કારણ કે તેને બનવામાં લાખો વર્ષો લાગે છે.

Exam Tip: યાદ રાખો કે અશ્મિભૂત ઇંધણ કુદરતી રીતે બને છે અને તેને બનવામાં કરોડો વર્ષો લાગે છે, તેથી તેને પ્રયોગશાળામાં બનાવવું શક્ય નથી.

Question 2. CNG એ પેટ્રોલ કરતાં વધારે પ્રદૂષણ કરતું બળતણ છે. (T/F)
Answer: F
In simple words: CNG પેટ્રોલ કરતાં ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.

Exam Tip: CNGને સામાન્ય રીતે વધુ સ્વચ્છ બળતણ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે પેટ્રોલની સરખામણીમાં ઓછા હાનિકારક ઉત્સર્જન ઉત્પન્ન કરે છે.

Question 3. કોક એ કાર્બનનું લગભગ સંપૂર્ણ શુદ્ધ સ્વરૂપ છે. (T/F)
Answer: T
In simple words: કોક એ કાર્બનનું લગભગ શુદ્ધ રૂપ છે.

Exam Tip: કોક એ કોલસાના સખત ગરમ કરવાથી બને છે, જેમાં અશુદ્ધિઓ દૂર થાય છે અને તે લગભગ શુદ્ધ કાર્બન રહે છે.

Question 4. કોલટાર એ વિવિધ પદાર્થોનું મિશ્રણ છે. (T/F)
Answer: T
In simple words: કોલટાર એ ઘણા પદાર્થોનું મિશ્રણ છે.

Exam Tip: કોલટાર એ કોલસાના પ્રોસેસિંગમાંથી મળતું એક ગાઢ, કાળું, ચીકણું પ્રવાહી છે, જેમાં વિવિધ રસાયણો હોય છે.

Question 5. કેરોસીન એ અશ્મિબળતણ નથી. (T/F)
Answer: F
In simple words: કેરોસીન અશ્મિભૂત ઇંધણનો એક પ્રકાર છે.

Exam Tip: કેરોસીન પેટ્રોલિયમમાંથી મેળવવામાં આવે છે, જે અશ્મિભૂત ઇંધણનો એક પ્રકાર છે.

Question 6. શા માટે અશ્મિબળતણ એ પુનઃ અપ્રાપ્ય કુદરતી સંસાધન છે તે સમજાવો.
Answer: અશ્મિબળતણ બનતાં લાખો વર્ષો લાગ્યાં છે. માનવીની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ માટે અશ્મિબળતણનો ખૂબ ઉપયોગ થાય છે. કુદરતમાં અશ્મિબળતણનો જથ્થો મર્યાદિત છે. આ કારણે અશ્મિબળતણ એ પુનઃ અપ્રાપ્ય કુદરતી સંસાધન છે.
In simple words: અશ્મિભૂત ઇંધણ બનવામાં લાખો વર્ષો લાગે છે અને તેનો જથ્થો મર્યાદિત છે. માણસો તેનો ખૂબ ઉપયોગ કરે છે, તેથી તે ફરીથી બની શકતું નથી.

Exam Tip: અશ્મિભૂત ઇંધણને 'અપ્રાપ્ય' તરીકે વર્ણવતી વખતે, તેના નિર્માણ માટેનો સમયગાળો અને તેની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતા બંને મુદ્દાઓને સામેલ કરો.

Question 7. કોકના ગુણધર્મો અને ઉપયોગો વર્ણવો.
Answer: કોકના ગુણધર્મો
1. તે સખત છે.
2. તે છિદ્રાળુ અને કાળા રંગનો પદાર્થ છે.
3. તે કોલસાનો લગભગ સંપૂર્ણ શુદ્ધ પ્રકાર છે. (તેમાં કાર્બનનું પ્રમાણ લગભગ 87 %થી 89 % છે.)
4. તે સળગે ત્યારે ધુમાડો ઉત્પન્ન થતો નથી.
કોકના ઉપયોગો :
1. સ્ટીલના ઉત્પાદનમાં
2. કેટલીક ધાતુઓના નિષ્કર્ષણમાં.
In simple words: કોક સખત, છિદ્રાળુ અને કાળા રંગનો હોય છે, જે લગભગ શુદ્ધ કાર્બન છે અને બળતી વખતે ધુમાડો ઉત્પન્ન કરતો નથી. તેનો ઉપયોગ સ્ટીલ બનાવવા અને ધાતુઓ કાઢવા માટે થાય છે.

Exam Tip: કોકના ગુણધર્મોને યાદ રાખવા માટે 'સખત, છિદ્રાળુ, કાળો અને શુદ્ધ' કીવર્ડ્સનો ઉપયોગ કરો. તેના ઉપયોગોમાં સ્ટીલ ઉદ્યોગ અને ધાતુ નિષ્કર્ષણ મુખ્ય છે.

Question 8. પેટ્રોલિયમના નિર્માણની પ્રક્રિયા વર્ણવો.
Answer: સમુદ્રમાં રહેતાં સજીવો દ્વારા પેટ્રોલિયમનું નિર્માણ થયું હતું. આ જીવો મૃત્યુ પામતાં તેમના મૃતદેહો સમુદ્રના તળિયે એકઠા થતા ગયા. તેઓ રેતી અને માટીનાં સ્તરોથી ઢંકાતા ગયા. તેમના પર સ્તર પર સ્તર થયા. આ પ્રક્રિયા લાખો વર્ષ સુધી ચાલતી રહી. હવાની ગેરહાજરીમાં તથા ઉચ્ચ તાપમાન અને દબાણને કારણે – દટાયેલા જીવોના અવશેષોનું જૈવરાસાયણિક પ્રક્રિયાઓને લીધે પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુમાં રૂપાંતર થયું. (પેટ્રોલિયમના સ્તર પર કુદરતી વાયુનો સ્તર જમા થયો હતો.)
In simple words: લાખો વર્ષો પહેલાં, સમુદ્રી જીવો મૃત્યુ પામીને સમુદ્રના તળિયે જમા થયા. રેતી અને માટીથી દટાઈ જવાથી, તેઓ ઊંચા દબાણ અને તાપમાન હેઠળ પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસમાં બદલાયા.

Exam Tip: પેટ્રોલિયમના નિર્માણમાં સમુદ્રી જીવો, દબાણ, તાપમાન અને લાખો વર્ષોના સમયગાળાની ભૂમિકાને યાદ રાખવી જરૂરી છે. પ્રક્રિયાના તબક્કાઓ સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવો.

Question 9. નીચેનું કોષ્ટક કુલ પાવર તંગી દર્શાવે છે. આ માહિતીને આલેખ સ્વરૂપે દર્શાવો. Y-અક્ષ ઉપર વર્ષ મુજબ તંગીની ટકાવારીને તથા X-અક્ષ ઉપર વર્ષને દર્શાવોઃ
Answer: નીચે આપેલ કોષ્ટક કુલ પાવર તંગી દર્શાવે છે:

Exam Tip: જ્યારે કોઈ ડેટા કોષ્ટકમાં હોય અને તેને આલેખ સ્વરૂપે રજૂ કરવાનું કહેવામાં આવે, ત્યારે X-અક્ષ અને Y-અક્ષને યોગ્ય રીતે લેબલ કરો અને ડેટા પોઈન્ટ્સને ચોક્કસપણે પ્લોટ કરો.

Gseb Class 8 Science ડોસો અને પેટ્રોલિયમ Textbook Activities

પાઠ્યપુસ્તકની પ્રવૃત્તિઓની સમજ

પ્રવૃત્તિ 1:

રોજિંદા જીવનમાં વપરાતા વિવિધ પદાર્થોની યાદી બનાવો તથા તેને કુદરતી અને માનવસર્જિતમાં વર્ગીકરણ કરો. [નોંધઃ માનવસર્જિત પદાર્થો પુષ્કળ છે. અહીં કેટલાક પદાર્થોનું વર્ગીકરણ આપ્યું છે.]

પ્રવૃત્તિ 2. (આ જૂથ પ્રવૃત્તિ છે.)

થોડાં પાત્રો લો. તેને પોપકૉર્ન / શીંગદાણાને શેકેલા ચણા, ચૉકલેટ વગેરેથી ભરો. વિદ્યાર્થીઓને સાતનાં જૂથમાં વહેંચો. દરેક જૂથના વિદ્યાર્થીને પેટાજૂથમાં 1, 2 અને 4 એમ વહેંચો. તેમને પ્રથમ, દ્વિતીય અને તૃતીય પેઢી એવું નામ આપો. આ પેટા જૂથ એ વપરાશકારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જેમ વસતી વધી રહી છે તેમ બીજી અને ત્રીજી પેઢીમાં વધારે સંખ્યામાં વપરાશકારો છે. દરેક જૂથ માટે એક પાત્ર ટેબલ પર મૂકો. દરેક જૂથના પ્રથમ વપરાશકારોના જૂથને તેમના ટેબલ પર મૂકેલા પાત્રમાંથી ખાદ્યસામગ્રી વાપરવાનું કહો. ત્યારબાદ બીજી પેઢીના વપરાશકારોને પણ એમ જ કહો. જો પાત્રમાં કંઈ બચ્યું હોય, તો ત્રીજી પેઢીના વપરાશકારોના જૂથને પણ તે વાપરવાનું કહો. હવે અંતે નિરીક્ષણ કરો કે ત્રીજી પેઢીના વપરાશકારોના જૂથને કંઈ ખાદ્યસામગ્રી મળે છે કે નહીં? એ પણ જુઓ કે પાત્રમાં હજુ પણ કેટલું બચ્યું છે કે નહીં? હવે અનુમાન કરો કે, પાત્રોમાં રહેલી ખાદ્યસામગ્રી જુદા જુદા કુદરતી સંસાધનો જેમ કે કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુનો સંપૂર્ણ પ્રાપ્ય જથ્થો દર્શાવે છે. દરેક જૂથની વપરાશની પદ્ધતિઓ જુદી જુદી હોઈ શકે. શું કોઈ પણ જૂથમાં આગળની પેઢી ખૂબ લાલચુ હતી? એવું પણ બને કે કોઈ જૂથમાં શરૂઆતની પેઢી પછીની પેઢીનો ખ્યાલ કરીને તેમના માટે થોડું બચાવીને પણ રાખે. આ પ્રવૃત્તિમાં બતાવ્યા મુજબ દરેક પેઢી કુદરતી અને માનવસર્જિત પદાર્થોનો ઉપયોગ કરે છે. પછીની પેઢી બાકી રહેલા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરે છે. દરેક પગથિયે થયેલા વપરાશને કારણે પછીની પેઢી માટે પદાર્થો ઘટતા જાય છે. આ સૂચવે છે કે દરેક પેઢીએ પછીની પેઢીનો વિચાર કરી પદાર્થોનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. આમ, નહિ થાય તો પછીની પેઢી માટે કશું જ બાકી રહેશે નહિ અને તેમનું અસ્તિત્વ જોખમાશે.