GSEB Class 8 Science Solutions Chapter 4 પદાર્થો ધાતુ અને અધાતુ

Question 1. નીચેનામાંથી શાને ટીપીને તેના પાતળાં પતરાં બનાવી શકાય છે?
(અ) ઝિંક
(બ) ફૉસ્ફરસ
(ક) સલ્ફર
(S) ઑક્સિજન
Answer: (અ) ઝિંક
In simple words: ઝિંક એક ધાતુ છે. ધાતુઓને ટીપીને સરળતાથી પાતળાં પતરાં બનાવી શકાય છે.

Exam Tip: ધાતુઓ અને અધાતુઓના ભૌતિક ગુણધર્મો યાદ રાખો, ખાસ કરીને ટીપાઉપણું અને તન્યતા.

Question 2. નીચેનામાંથી ક્યું વિધાન સાચું છે?
(અ) બધી જ ધાતુઓને ખેંચી શકાય છે.
(બ) બધી જ અધાતુઓને ખેંચી શકાય છે.
(ક) સામાન્ય રીતે ધાતુઓને ખેંચી શકાય છે.
(S) કેટલીક અધાતુઓને ખેંચી શકાય છે.
Answer: (ક) સામાન્ય રીતે ધાતુઓને ખેંચી શકાય છે.
In simple words: સામાન્ય રીતે, ધાતુઓને પાતળા તારમાં બદલી શકાય છે, જ્યારે અધાતુઓમાં આ ગુણધર્મ હોતો નથી.

Exam Tip: ધાતુઓનો 'તન્યતા' ગુણધર્મ શું છે તે યાદ રાખો. આ ગુણધર્મને કારણે ધાતુઓને તારમાં ખેંચી શકાય છે.

ખાલી જગ્યા પૂરો:

Question 3.1. ફૉસ્ફરસ એ ખૂબ ......... અધાતુ છે.
Answer: સક્રિય
In simple words: ફૉસ્ફરસ એક ઘણી સક્રિય અધાતુ છે.

Exam Tip: ધાતુઓ અને અધાતુઓની સક્રિયતા શ્રેણી સમજો, કઈ વસ્તુઓ વધુ પ્રતિક્રિયાશીલ છે તે જાણવા માટે.

Question 3.2. ધાતુઓ ઉષ્માની અને .ની છે.
Answer: વિદ્યુત, સુવાહક
In simple words: ધાતુઓ ગરમી અને વીજળી બંનેના સારા વાહક હોય છે.

Exam Tip: ધાતુઓના બે મુખ્ય ગુણધર્મો છે - ઉષ્મા અને વિદ્યુતનું વહન. આ તેમને ઘણા ઉપયોગોમાં મદદ કરે છે.

Question 3.3. આયર્ન એ કૉપર કરતાં ......... છે.
Answer: વધારે
In simple words: આયર્ન એ કૉપર કરતાં વધુ સક્રિય છે.

Exam Tip: રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાશીલતામાં આયર્ન અને કૉપરની તુલના સમજો; ઉચ્ચ સક્રિય ધાતુઓ ઓછી સક્રિય ધાતુઓને તેમના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી વિસ્થાપિત કરી શકે છે.

Question 3.4. ધાતુઓ ઍસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ......... વાયુ બનાવે છે.
Answer: હાઇડ્રોજન
In simple words: જ્યારે ધાતુઓ એસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે, ત્યારે તેઓ હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે.

Exam Tip: હાઇડ્રોજન વાયુ પોપ અવાજ સાથે બળે છે, જે એસિડ અને ધાતુ વચ્ચેની પ્રતિક્રિયામાં આ વાયુની હાજરી તપાસવા માટેની સામાન્ય કસોટી છે.

નીચેનાં વિધાનો ખરાં હોય, તો [T] અને ખોટાં હોય તો[F] કહોઃ

Question 4.1. સામાન્ય રીતે અધાતુઓ ઍસિડ સાથે પ્રક્રિયા આપે છે. [ ]
Answer: F
In simple words: અધાતુઓ સામાન્ય રીતે એસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરતી નથી.

Exam Tip: ધાતુઓ અને અધાતુઓ એસિડ સાથે કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે તેની મૂળભૂત બાબતો જાણો.

Question 4.2. સોડિયમ એ ખૂબ સક્રિય ધાતુ છે.
Answer: T
In simple words: સોડિયમ એક અત્યંત પ્રતિક્રિયાશીલ ધાતુ છે.

Exam Tip: સોડિયમ અને પોટેશિયમ જેવી ઉચ્ચ સક્રિય ધાતુઓને સંગ્રહ કરવા માટેની વિશેષ સાવચેતીઓ યાદ રાખો.

Question 4.3. કૉપર એ ઝિંક સલ્ફટના દ્રાવણમાંથી ઝિકને વિસ્થાપિત કરે છે. [ ]
Answer: F
In simple words: કૉપર ઝિંક કરતાં ઓછી સક્રિય ધાતુ હોવાથી તેને તેના દ્રાવણમાંથી વિસ્થાપિત કરી શકતું નથી.

Exam Tip: વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયાનો નિયમ યાદ રાખો: ફક્ત વધુ સક્રિય ધાતુ ઓછી સક્રિય ધાતુને તેના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી દૂર કરી શકે છે.

Question 4.4. કોલસામાંથી તાર ખેંચી શકાય છે. []
Answer: F
In simple words: કોલસો એક અધાતુ છે અને તેને તારમાં ખેંચી શકાતો નથી.

Exam Tip: અધાતુઓ બરડ હોય છે, તેથી તેમને તારમાં ખેંચી કે પતરાંમાં ટીપી શકાતા નથી.

Question 5. નીચેના કોષ્ટકમાં કેટલાક ગુણધર્મો આપેલા છે. તેમને ધ્યાનમાં રાખીને ધાતુ અને અધાતુ વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો (જે ગુણધર્મ જોવા મળતો હોય ત્યાં / કરવું.)
Answer:

Exam Tip: ધાતુઓ અને અધાતુઓના ભૌતિક ગુણધર્મોનો સારાંશ આપતું આ કોષ્ટક યાદ રાખવું એ તેમને અલગ પાડવા માટે મદદરૂપ છે. અપવાદો પર ખાસ ધ્યાન આપો.

નીચેના વિધાનો માટે કારણો આપોઃ

Question 6.1. ખાદ્ય પદાર્થોને પેક કરવા ઍલ્યુમિનિયમ ફૉઇલ વપરાય છે.
Answer: ઍલ્યુમિનિયમ ધાતુમાં ટિપાઉપણાનો ગુણ હોવાથી તેને પાતળાં પતરાંમાં બનાવી શકાય છે. આ કારણથી, ઍલ્યુમિનિયમ ફૉઇલનો ઉપયોગ ખાવાના પદાર્થોને પેક કરવા માટે થાય છે.
In simple words: ઍલ્યુમિનિયમને ટીપીને પાતળું કરી શકાય છે, તેથી તે ખાવાના પદાર્થોને વીંટવા માટે ઉપયોગી થાય છે.

Exam Tip: ધાતુઓના ટીપાઉપણા ગુણધર્મનો વ્યવહારિક ઉપયોગ સમજો. તે ધાતુઓને પાતળી શીટ્સમાં બનાવવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે.

Question 6.2. ગરમ પ્રવાહીમાં ડૂબાડવામાં આવતા સળિયા ધાતુ તત્ત્વોનાં બનેલાં હોય છે.
Answer: ધાતુઓ ગરમીના સારા વાહક હોવાથી, ગરમ પ્રવાહીમાં ડૂબાડવામાં આવતા સળિયા ધાતુ તત્ત્વોમાંથી બનેલા હોય છે.
In simple words: ધાતુઓ ગરમીને સારી રીતે પસાર થવા દે છે, તેથી ગરમ પ્રવાહીમાં વપરાતા સળિયા ધાતુના બનેલા હોય છે.

Exam Tip: ઉષ્માવાહકતાનો ખ્યાલ સમજો અને ઉષ્માના સારા વાહક તરીકે ધાતુઓની ભૂમિકા પર ધ્યાન આપો.

Question 6.3. ઝિંકના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી કોપર ઝિકને વિસ્થાપિત કરી શકતું નથી.
Answer: ઝિંક કરતાં કૉપર ઓછી સક્રિય ધાતુ હોવાથી, કૉપર ઝિંકના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી ઝિંકને વિસ્થાપિત કરી શકતું નથી.
In simple words: કૉપર ઝિંક જેટલી સક્રિય નથી, તેથી કૉપર ઝિંકના દ્રાવણમાંથી ઝિંકને બહાર કાઢી શકતું નથી.

Exam Tip: રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાશીલતા શ્રેણીનો અભ્યાસ કરો અને વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયાઓ ક્યારે થાય છે તે સમજો.

Question 6.4. સોડિયમ અને પોટેશિયમનો કેરોસીનમાં સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.
Answer: સોડિયમ અને પોટેશિયમ ધાતુઓ ઘણી જ સક્રિય હોય છે. આ બંને ધાતુઓ હવાના ઑક્સિજન સાથે તેમજ પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે, પરંતુ કેરોસીન સાથે પ્રતિક્રિયા કરતી નથી. વધુમાં, આ બંને ધાતુઓ કેરોસીન કરતાં ભારે હોવાથી તે કેરોસીનમાં નીચે બેસી જાય છે અને હવા સાથે તેમનો સંપર્ક થતો નથી. આ કારણોસર, સોડિયમ અને પોટેશિયમનો સંગ્રહ કેરોસીનમાં થાય છે.
In simple words: સોડિયમ અને પોટેશિયમ ખૂબ સક્રિય છે અને હવા-પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે. કેરોસીન સાથે પ્રતિક્રિયા ન આપતી હોવાથી અને તેમાં ડૂબી જતી હોવાથી, તેમને કેરોસીનમાં સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.

Exam Tip: સક્રિય ધાતુઓને સુરક્ષિત રીતે કેવી રીતે સંગ્રહિત કરવી તે જાણો અને વિવિધ સંગ્રહ પદ્ધતિઓના કારણો સમજો.

Question 7. શું લીંબુનાં અથાણાને ઍલ્યુમિનિયમના વાસણમાં સંગ્રહી શકાય? સમજાવો.
Answer: ઍલ્યુમિનિયમના વાસણમાં લીંબુના અથાણાંને સંગ્રહ કરી શકાતો નથી. લીંબુમાં ઍસિડ (સાઇટ્રિક ઍસિડ) હોય છે. ઍલ્યુમિનિયમ ઍસિડ સાથે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા આપે છે અને તેથી તે કટાઈ જાય છે. આનાથી લીંબુનું અથાણું બગડી જાય છે.
In simple words: ના, લીંબુના અથાણાંને ઍલ્યુમિનિયમના વાસણમાં રાખી શકાય નહીં. લીંબુમાં રહેલો એસિડ ઍલ્યુમિનિયમ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને તેને બગાડી નાખે છે.

Exam Tip: ધાતુઓ અને એસિડ વચ્ચેની પ્રતિક્રિયાઓ વિશેની મૂળભૂત બાબતોને યાદ રાખો, ખાસ કરીને ખાદ્ય પદાર્થોના સંદર્ભમાં.

Question 8. કૉલમ A માં આપેલા પદાર્થોની કૉલમ Bમાં આપેલા તેના ઉપયોગો સાથે યોગ્ય જોડી બનાવોઃ
કૉલમ A
(1) સોનું
(2) આયર્ન
(3) ઍલ્યુમિનિયમ
(4) કાર્બન
(5) કૉપર
(6) મરક્યુરી
કૉલમ B
(a) થરમૉમિટર
(b) વિદ્યુત તાર
(c) ખાદ્ય પદાર્થોને વીંટવા
(d) આભૂષણ
(e) યંત્રો
(f) બળતણ
Answer:
(1) → (d),
(2) → (e),
(3) → (c),
(4) → (f),
(5) → (b),
(6) → (a).
In simple words: દરેક વસ્તુનો સાચો ઉપયોગ તેના ગુણધર્મોના આધારે જોડવામાં આવ્યો છે.

Exam Tip: ધાતુઓ અને અધાતુઓના ગુણધર્મો અને તેમના વ્યવહારિક ઉપયોગોને યાદ રાખો. આ તમને આવા મેચિંગ પ્રશ્નો ઉકેલવામાં મદદ કરશે.

નીચેના દરેક કિસ્સામાં શું થશે, જ્યારે

Question 9.(અ) તાંબાની તકતી પર જલદ સક્યુરિક ઍસિડ રેડવામાં આવે?
Answer: તાંબાની તકતી પર જલદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ રેડવામાં આવે ત્યારે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થાય છે. આ પ્રક્રિયાથી કૉપર સલ્ફેટ બને છે અને સલ્ફર ડાયૉક્સાઇડ વાયુ મુક્ત થાય છે.
કૉપર \( + \) જલદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ \( \rightarrow \) કૉપર સલ્ફેટ \( + \) સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ (વાયુ) \( + \) પાણી
\( \implies \) \( \text{Cu} + \text{2H}_2\text{SO}_4 \rightarrow \text{CuSO}_4 + \text{SO}_2 + \text{2H}_2\text{O} \)
In simple words: તાંબા પર સલ્ફ્યુરિક એસિડ નાખવાથી કૉપર સલ્ફેટ બને છે અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ નામનો વાયુ નીકળે છે.

Exam Tip: ધાતુઓ અને એસિડ વચ્ચેની પ્રતિક્રિયાઓ અને ઉત્પન્ન થતા વાયુઓને યાદ રાખો, ખાસ કરીને સલ્ફ્યુરિક એસિડ સાથેની પ્રતિક્રિયાઓમાં.

Question 9.(બ) લોખંડની ખીલીઓને કૉપર સલ્ફટના દ્રાવણમાં ડુબાડતાં તેમાં થતી પ્રક્રિયાનું સમીકરણ શબ્દોમાં લખો.
Answer: જ્યારે લોખંડની ખીલીઓને કૉપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાં ડુબાડવામાં આવે છે, ત્યારે લોખંડ કૉપર સલ્ફેટમાંથી કૉપર (તાંબા) ને વિસ્થાપિત કરીને લોખંડનો સલ્ફેટ (આયર્ન સલ્ફેટ) બનાવે છે. આના કારણે દ્રાવણનો ભૂરો રંગ આછો થઈ લીલો બની જાય છે. (લોખંડની ખીલીઓ પર તામ્રવર્ણી પડ જોવા મળે છે.)
પ્રક્રિયાનું સમીકરણ : લોખંડની ખીલી \( (\text{Fe}) + \) કૉપર સલ્ફેટ \( (\text{CuSO}_4) \) (દ્રાવણ) \( \rightarrow \) આયર્ન સલ્ફેટ \( (\text{FeSO}_4) \) (દ્રાવણ) \( + \) કૉપર \( (\text{Cu}) \)
In simple words: લોખંડની ખીલી કૉપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાં નાખવાથી, લોખંડ કૉપરને દૂર કરી દે છે અને લોખંડનો સલ્ફેટ બનાવે છે, જેનાથી દ્રાવણનો રંગ બદલાઈ જાય છે.

Exam Tip: વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયાઓમાં રંગ પરિવર્તનો પર ધ્યાન આપો, કારણ કે તે પ્રતિક્રિયા થઈ રહી છે તે દર્શાવે છે. રાસાયણિક સમીકરણોને શબ્દો અને સૂત્રો બંનેમાં લખવાની પ્રેક્ટિસ કરો.

Question 10. સલોનીએ કોલસાના ટુકડાને ગરમ કર્યો તથા ઉત્પન થયેલા વાયુને કસનળીમાં લીધો.
(અ) તે કઈ રીતે વાયુની પ્રકૃતિ જાણશે?
(બ) આ દરમિયાન થતી બધી જ પ્રક્રિયાઓનાં સમીકરણો લખો.
Answer:
(અ) વાયુની પ્રકૃતિ જાણવા માટે, તે કસનળીમાં ભીનાં લાલ અને ભૂરા લિટમસપત્રો નાખશે. આ વાયુ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવશે, જે દર્શાવે છે કે વાયુ ઍસિડિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
(બ) પ્રક્રિયાઓનાં સમીકરણો:
કોલસો \( + \) ગરમી (ઑક્સિજન વાયુ) \( \rightarrow \) કાર્બન ડાયોક્સાઇડ
\( \implies \) કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ \( + \) પાણી \( \rightarrow \) કાર્બૉનિક ઍસિડ (ઍસિડને કારણે ભૂરો લિટમસ લાલ બનશે.)
In simple words: તે ભીના લિટમસ કાગળોથી વાયુની તપાસ કરશે. ભૂરો લિટમસ લાલ થવાથી વાયુ એસિડિક સાબિત થશે. પ્રતિક્રિયામાં, કોલસો ઓક્સિજન સાથે મળીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બનાવે છે, જે પાણી સાથે મળીને કાર્બોનિક એસિડ બનાવે છે.

Exam Tip: લિટમસ કાગળનો ઉપયોગ કરીને એસિડિક અને બેઝિક વાયુઓની ઓળખ કરવાની પદ્ધતિ યાદ રાખો. સંબંધિત રાસાયણિક સમીકરણોનો પણ અભ્યાસ કરો.

Question 11. એક દિવસ રીટા તેની માતા સાથે સોનીને ત્યાં ગઈ. તેની માતાએ સોનીને સોનાનાં જૂનાં આભૂષણો પૉલિશ કરવા માટે આપ્યાં. બીજે દિવસે જ્યારે તેઓ આભૂષણો પાછાં લાવ્યાં ત્યારે તેમને તેનું વજન થોડુંક ઓછું લાગ્યું. શું તમે વજનમાં થયેલા આ ઘટાડાનું કારણ આપી શકશો?
Answer: સોનું રાસાયણિક દ્રષ્ટિએ લગભગ નિષ્ક્રિય હોય છે. સોનાના આભૂષણો બનાવવા માટે તેમાં થોડા પ્રમાણમાં તાંબું ભેળવવામાં આવે છે, કારણ કે શુદ્ધ સોનું ખૂબ નરમ ધાતુ હોય છે. (ઉદાહરણ તરીકે, 22 કેરેટ સોનાના આભૂષણોમાં 22 ભાગ સોનું અને 2 ભાગ તાંબું હોય છે.) સોનામાં રહેલા તાંબાને કારણે, સમય જતાં તાંબું વાતાવરણમાંના વાયુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને સોનાને ઝાંખું પાડે છે. જ્યારે સોનાના આભૂષણોને પૉલિશ કરવામાં આવે છે, ત્યારે આ ઝાંખું અને નહિવત્ પડ દૂર થાય છે, જેના કારણે સોનાના આભૂષણના વજનમાં થોડો ઘટાડો થાય છે.
In simple words: સોનામાં થોડું તાંબું ભેળવવામાં આવે છે. સમય જતાં, તાંબું હવામાંની પ્રદૂષણ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને આભૂષણોને ઝાંખા પાડે છે. જ્યારે આભૂષણોને પોલિશ કરવામાં આવે છે, ત્યારે આ ઝાંખું પડ દૂર થાય છે, જેનાથી વજનમાં નજીવો ઘટાડો થાય છે.

Exam Tip: સોનાની શુદ્ધતા અને તેમાં અન્ય ધાતુઓ ઉમેરવાના કારણોને સમજો, તેમજ પોલિશિંગ પ્રક્રિયાની અસરને યાદ રાખો.

Gseb Class 8 Science પદાર્થો : ધાતુ અને અધાતુ Textbook Activities

પાઠ્યપુસ્તકની પ્રવૃત્તિઓની સમજ

પ્રવૃત્તિ 1:

ધાતુ અને અધાતુને ટીપવાથી થતી અસર તપાસવી.

સાધન-સામગ્રી લોખંડની ખીલી, કોલસાનો ટુકડો, ઍલ્યુમિનિયમના જાડા તારનો ટુકડો, પેન્સિલની અણી. તારનો ટુકડો, પેનિસિલની અણી.

પદ્ધતિઃ

1. લોખંડની ખીલીને સખત સપાટી પર મૂકો.

2. તેને હથોડી વડે ટીપો. (ટીપતી વખતે તમને વાગે નહિ તેની કાળજી રાખશો.)

3. શક્ય તેટલા જોરથી લોખંડની ખીલીને ટીપતા રહો.

4. આ પ્રમાણે બાકીની વસ્તુઓને હથોડીથી ટીપો. તમારાં અવલોકનો નીચેના કોષ્ટકમાં નોંધો.

નિર્ણયઃ ધાતુને ટીપવાથી સપાટ થાય છે, તૂટી જતી નથી. અધાતુને ટીપવાથી ટુકડાઓમાં તૂટી જાય છે.

પ્રવૃત્તિ 2:

ધાતુ અને અધાતુની વીજવાહકતા તપાસવી. સાધન-સામગ્રી : લોખંડની ખીલી, સલ્ફર, કોલસાનો ટુકડો, તાંબાનો તાર,

પદ્ધતિઃ

1. આકૃતિમાં બતાવ્યા મુજબ ઇલેકિટ્રક ટેસ્ટરની ગોઠવણ કરો.

2. વાહક તારના બે છેડા છૂટા રાખો. [A અને B]

3. વાહક તારના બે છેડા સાથે જોડાણમાં લોખંડની ખીલી મૂકી વીજપરિપથ પૂર્ણ કરો.

4. બલ્બ પ્રકાશ આપે છે કે નહિ તેની નોંધ કરો.

5. વારાફરતી જુદા જુદા પદાર્થોને વાહક તારના બે છેડા સાથે સંપર્કમાં મૂકો. દરેક વખતે બલ્બ પ્રકાશ આપે છે કે નહિ તેની નોંધ કરો. તમારા અવલોકનો નીચેના કોષ્ટકમાં નોંધો.

કોષ્ટકઃ પદાર્થોની વીજવાહકતા

નિર્ણયઃ ધાતુ વિદ્યુતની સુવાહક છે. અધાતુ વિદ્યુતની અવાહક છે.

પ્રવૃત્તિ ૩.

લોખંડના કાટનો ગુણધર્મ તપાસવો. સાધન-સામગ્રી : લોખંડનો કાટ, પાણી, લાલ અને ભૂરા લિટમસપત્રો.

પદ્ધતિઃ

1. લોખંડની ઑક્સિજન અને પાણી સાથેની પ્રક્રિયાથી બનતા કાટને ચમચી જેટલો લઈ ડીશમાં મૂકો.

2. એક કસનળીમાં થોડું પાણી લઈ તેમાં કાટ ઉમેરો.

3. કાટ પાણીમાં નિલંબિત રહેશે.

4. કસનળીને સારી રીતે હલાવો.

5. આ દ્રાવણમાં વારાફરતી લાલ અને ભૂરા લિટમસપત્રો મૂકો.

6. લિટમસપત્રોનું અવલોકન કરો.

અવલોકનઃ લાલ લિટમસપત્ર ભૂરું બનશે. ભૂરા લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર થશે નહિ.

નિર્ણય: લોખંડનો કાટ બેઝિક ગુણધર્મ ધરાવે છે.

પ્રવૃત્તિ 4:

સલ્ફરને ગરમ કરવાથી મળતા સલ્ફર ડાયોક્સાઇડનો ગુણધર્મ તપાસવો. સાધન-સામગ્રીઃ સલ્ફરનો ભૂકો, પ્રજ્વલન પળી, મીણબત્તી, વાયુપાત્ર, ઢાંકણ, પાણી, લાલ અને ભૂરા લિટમસપત્રો.

પદ્ધતિઃ

1. સલ્ફરનો થોડો ભૂકો પ્રજ્વલન પળીમાં લો.

2. તેને મીણબત્તીની જ્યોત પર ગરમ કરો.

3. સલ્ફરનું દહન શરૂ થાય કે તરત જ પ્રજ્વલન પળીને વાયુપાત્રમાં ઉતારી વાયુપાત્રને ઢાંકણથી ઢાંકી દો.

4. ઉત્પન્ન થતો વાયુ વાયુપાત્રમાંથી બહાર નીકળી ન જાય તેની કાળજી રાખો.

5. વાયુપાત્રમાં થોડું પાણી ઉમેરી તરત જ ઢાંકણથી ઢાંકી દો.

6. વાયુપાત્રને બરાબર હલાવો.

7. વાયુપાત્રમાં બનેલા દ્રાવણમાં લાલ અને ભૂરા લિટમસપત્રો મૂકો. શું થાય છે તેનું અવલોકન કરો.

અવલોકનઃ ભૂરો લિટમસપત્ર લાલ બને છે. લાલ લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર થતી નથી.

નિર્ણયઃ સલ્ફર ડાયૉક્સાઈડ વાયુ ઍસિડિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે.

પ્રવૃત્તિ 5:

સોડિયમ ધાતુની પાણી સાથેની પ્રક્રિયા સમજવી.

સાધન-સામગ્રીઃ સોડિયમ ધાતુનો ટુકડો, બીકર, પાણી, ચીપિયો, ફિલ્ટર પેપર, સુતરાઉ કાપડનો ટુકડો, લાલ અને ભૂરા લિટમસપત્રો.

પદ્ધતિઃ

1. સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડની 3-4 ગોળીઓને પ્લાસ્ટિકની ચમચી વડે લઈ 5 મિલિ પાણીમાં ઓગાળી સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડનું તાજું દ્રાવણ બનાવો. (દ્રાવણ બનાવતી વખતે કાળજી રાખવી કારણ કે પુષ્કળ ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે.)

2. આ દ્રાવણ પહોળા મુખની કસનળીમાં લો.

3. કસનળીમાં ઍલ્યુમિનિયમ ફૉઇલનો એક ટુકડો નાખો.

4. કસનળીના મુખ આગળ સળગતી દીવાસળી લાવો. ધ્યાનથી અવલોકન કરો.

અવલોકન: કસનળીના મુખ આગળ સળગતી દીવાસળી લાવતાં ધાણી ફૂટ્યા જેવા અવાજ સાથે વાયુ સળગે છે.

નિર્ણયઃ આ પ્રક્રિયા દરમિયાન હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.

ફક્ત જાણ માટે:

સમીકરણ : \( \text{2Na} + \text{2H}_2\text{O} \rightarrow \text{2NaOH} + \text{H}_2 \)

હાઇડ્રોજન વાયુ ધાણી ફૂટે તેવા અવાજ સાથે સળગે છે.

પ્રવૃત્તિ 6:

ધાતુ અને અધાતુની મંદ હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ અને મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ સાથેની પ્રક્રિયા સમજવી.

સાધન-સામગ્રીઃ મેગ્નેશિયમની પટ્ટી, ઍલ્યુમિનિયમનો વરખ, લોખંડનો વહેર, તાંબાનો પાતળો તાર, કોલસાનો ભૂકો, સલ્ફરનો ભૂકો, મંદ હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ, મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ, બર્નર.

પદ્ધતિઃ

1. ધાતુ અને અધાતુના નમૂનાઓને અલગ અલગ કસનળીઓમાં લઈ તેના પર A, B, C, D, E અને F એમ અક્ષરો અંકિત કરો.

2. ડ્રૉપરની મદદથી દરેક કસનળીમાં વારાફરતી મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડનાં 5 મિલિ ટીપાં ઉમેરો.

3. પ્રક્રિયાનું ધ્યાનથી અવલોકન કરો.

4. ઠંડા દ્રાવણમાં પ્રક્રિયા ન થતી હોય, તો તેને ધીમેથી ગરમ કરો.

5. દરેક કસનળીના મુખ આગળ સળગતી દીવાસળી લાવો.

6. આ જ પ્રવૃત્તિનું પુનરાવર્તન મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ ઉમેરીને કરો. તમારાં અવલોકનો કોષ્ટકમાં નોંધો.

કોષ્ટક ઃ ધાતુ અને અધાતુની ઍસિડ સાથેની પ્રક્રિયા

પ્રવૃત્તિ 7:

સોડિયમ હાઈડ્રૉક્સાઇડના દ્રાવણ સાથે ઍલ્યુમિનિયમના ફૉઇલની પ્રક્રિયા સમજવી.

પદ્ધતિઃ

1. સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડની 3-4 ગોળીઓને પ્લાસ્ટિકની ચમચી વડે લઈ 5 મિલિ પાણીમાં ઓગાળી સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડનું તાજું દ્રાવણ બનાવો. (દ્રાવણ બનાવતી વખતે કાળજી રાખવી કારણ કે પુષ્કળ ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે.)

2. આ દ્રાવણ પહોળા મુખની કસનળીમાં લો.

3. કસનળીમાં ઍલ્યુમિનિયમ ફૉઇલનો એક ટુકડો નાખો.

4. કસનળીના મુખ આગળ સળગતી દીવાસળી લાવો. ધ્યાનથી અવલોકન કરો.

અવલોકન: કસનળીના મુખ આગળ સળગતી દીવાસળી લાવતાં ધાણી ફૂટ્યા જેવા અવાજ સાથે વાયુ સળગે છે.

નિર્ણયઃ આ પ્રક્રિયા દરમિયાન હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.

ફક્ત જાણ માટે:

સમીકરણ : \( \text{2Al} + \text{2NaOH} + \text{2H}_2\text{O} \rightarrow \text{2NaAlO}_2 + \text{3H}_2 \)

હાઇડ્રોજન વાયુ ધાણી ફૂટે તેવા અવાજ સાથે સળગે છે.

પ્રવૃત્તિ 8:

વિસ્થાપન પ્રક્રિયાનો અભ્યાસ કરવો. સાધન-સામગ્રી : કૉપર સલ્ફટ, ઝિંક સલ્ફટ, આયર્ન સલ્ફટ, દાણાદાર ઝિંક, લોખંડની ખીલી, તાંબાનું ગૂંચળું, બીકર, પાણી.

પદ્ધતિઃ

1. 100 મિલિ ક્ષમતાવાળાં પાંચ બીકર લઈ તેમના પર A, B, C, D અને E એમ પાંચ અક્ષરો અંકિત કરો.

2. દરેક બીકરમાં લગભગ 50 મિલિ પાણી લો.

3. A અને B બીકરમાં એક ચમચી કૉપર સલ્ફેટ ઓગાળો.

4. C અને E બીકરમાં ઝિંક સલ્ફેટ અને D બીકરમાં આયર્ન સલ્ફેટ એક-એક ચમચી ઓગાળો.

5. A બીકરમાં દાણાદાર ઝિંક ઉમેરો. B બીકરમાં લોખંડની ખીલી મૂકો.

6. C અને D બીકરમાં તાંબાનું ગૂંચળું મૂકો. E બીકરમાં લોખંડની ખીલી મૂકો.

7. થોડી વાર પછી જુદાં જુદાં બીકરમાં થયેલા ફેરફારો નોંધો.

અવલોકનઃ

(1) બીકર Aમાં કૉપર સલ્ફેટનું ભૂરા રંગનું દ્રાવણ રંગહીન બને છે. લાલ રંગનું તાંબું મુક્ત થાય છે.

સમીકરણ : કૉપર સલ્ફેટ \( (\text{CuSO}_4) + \) ઝિંક \( (\text{Zn}) \)

(ભૂરું)

\( \rightarrow \) ઝિંક સલ્ફેટ \( (\text{ZnSO}_4) + \) કૉપર \( (\text{Cu}) \)

(રંગહીન) (લાલ)

(2) બીકર Bમાં કૉપર સલ્ફેટનું ભૂરા રંગનું દ્રાવણ આછા લીલા રંગનું બને છે. લાલ રંગનું તાંબું લોખંડની ખીલી પર છવાયેલું દેખાય છે.

સમીકરણઃ કૉપર સલ્ફેટ \( (\text{CuSO}_4) + \) લોખંડની ખીલી \( (\text{Fe}) \)

(ભૂરું)

\( \rightarrow \) આયર્ન સલ્ફેટ \( (\text{FeSO}_4) + \) કૉપર \( (\text{Cu}) \)

(આછો લીલો રંગ) (લાલ)

(3) બીકર C, D અને Eમાં કોઈ પણ ફેરફાર જોવા મળશે નહિ.

નિર્ણયઃ

1. બકર A અને Bમાં વિસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ થાય છે.

2. બીકર C, D અને Eમાં વિસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ થતી નથી.