GSEB Class 8 Science Solutions Chapter 2 સૂક્ષ્મજીવો મિત્ર અને શત્રુ

પાઠ્યપુસ્તકના સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર

ખાલી જંગ્યા પૂર્ણ કરો:

 

Question 1. સૂક્ષ્મ જીવો ..................... ની મદદથી જોઈ શકાય છે.
Answer: સૂક્ષ્મ જીવો માઈક્રોસ્કોપની મદદથી જોઈ શકાય છે. માઈક્રોસ્કોપ એક સાધન છે જે ખૂબ નાના જીવોને મોટા કરીને બતાવે છે, જેથી આપણે તેમને સરળતાથી જોઈ શકીએ છીએ.
In simple words: નાના જીવોને માઇક્રોસ્કોપથી જ જોઈ શકાય છે, કારણ કે તેઓ ખૂબ નાના હોય છે.

Exam Tip: યાદ રાખો કે સૂક્ષ્મ જીવો એટલા નાના હોય છે કે તેમને જોવા માટે ખાસ સાધન, એટલે કે માઇક્રોસ્કોપ, જરૂરી છે.

 

Question 2. નીલહરિત લીલ વાતાવરણમાંથી ..................... નું સ્થાપન સીધેસીધું જ કરે છે, જેનાથી ભૂમિની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે.
Answer: નીલહરિત લીલ વાતાવરણમાંથી નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન સીધેસીધું જ કરે છે, જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે. આ પ્રક્રિયા જમીન માટે ખૂબ ફાયદાકારક છે.
In simple words: નીલહરિત લીલ હવામાંથી નાઇટ્રોજન લઈ સીધું જમીનમાં ઉમેરે છે, જે જમીનને વધુ ફળદ્રુપ બનાવવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: નાઇટ્રોજન સ્થાપન એ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે જે જમીનની ગુણવત્તા સુધારે છે અને પાકને પોષણ આપે છે.

 

Question 3. આલ્કોહોલનું ઉત્પાદન ..................... ની મદદથી કરવામાં આવે છે.
Answer: આલ્કોહોલનું ઉત્પાદન યીસ્ટની મદદથી કરવામાં આવે છે. યીસ્ટ એ એક પ્રકારનો સૂક્ષ્મ જીવ છે જે ખાંડને આલ્કોહોલમાં રૂપાંતરિત કરે છે, આ પ્રક્રિયાને આથવણ કહે છે.
In simple words: આલ્કોહોલ બનાવવા માટે યીસ્ટનો ઉપયોગ થાય છે.

Exam Tip: યીસ્ટ આથવણની પ્રક્રિયા દ્વારા આલ્કોહોલ બનાવે છે, જે ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે ખૂબ ઉપયોગી છે.

 

Question 4. કૉલેરા ..................... દ્વારા થાય છે.
Answer: કૉલેરા બૅક્ટરિયા દ્વારા થાય છે. આ એક ગંભીર રોગ છે જે દૂષિત પાણી અને ખોરાક દ્વારા ફેલાય છે.
In simple words: કૉલેરા બૅક્ટરિયાથી થાય છે.

Exam Tip: પાણીજન્ય રોગો અને તેમના કારક સૂક્ષ્મ જીવો વિશેની માહિતી યાદ રાખવી પરીક્ષા માટે મહત્વની છે.

 

Question 2. સાચા ઉત્તરોને પસંદ કરો:

 

Question 1. યીસ્ટનો ઉપયોગ નીચેનામાંથી કોના ઉત્પાદનમાં થાય છે?
(a) શર્કરા
(b) આલ્કોહોલ
(c) હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ
(d) ઑક્સિજન
Answer: (b) આલ્કોહોલ
In simple words: યીસ્ટનો ઉપયોગ કરીને આલ્કોહોલ બનાવવામાં આવે છે.

Exam Tip: યીસ્ટની આથવણ પ્રક્રિયાને કારણે આલ્કોહોલ ઉત્પન્ન થાય છે, જે ઘણા ઉદ્યોગોમાં વપરાય છે.

 

Question 2. નીચેનામાંથી કયું ઍન્ટિબાયોટિક્સ છે?
(a) સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ
(b) સ્ટ્રેટોમાઈસીન
(c) આલ્કોહોલ
(d) યીસ્ટ
Answer: (b) સ્ટ્રેટોમાઈસીન
In simple words: સ્ટ્રેટોમાઈસીન એક દવા છે જે ચેપ સામે લડવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: ઍન્ટિબાયોટિક્સ દવાઓ બૅક્ટરિયાના વિકાસને અટકાવે છે અથવા તેમને મારી નાખે છે.

 

Question 3. મેલેરિયા થવા માટે જવાબદાર પ્રજીવનું વાહક ..................... છે.
(a) માદા એનોફિલિસ મચ્છર
(b) વંદો
(c) માખી
(d) પતંગિયું
Answer: (a) માદા એનોફિલિસ મચ્છર
In simple words: માદા એનોફિલિસ મચ્છર મેલેરિયા ફેલાવે છે.

Exam Tip: રોગના વાહકો અને તેમના દ્વારા ફેલાતા રોગોને યાદ રાખવા જરૂરી છે.

 

Question 4. ચેપી રોગોનું મુખ્ય વાહક કોણ છે?
(a) કીડી
(b) માખી
(c) ડ્રેગન માખી
(d) કરોળિયો
Answer: (b) માખી
In simple words: માખીઓ ચેપી રોગો ફેલાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

Exam Tip: માખીઓ ખુલ્લા ખોરાક પર બેસીને રોગના જંતુઓ ફેલાવે છે, તેથી સ્વચ્છતા જાળવવી મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 5. બ્રેડ અથવા ઈડલીની કણક ફૂલવાનું કારણ ...…
(a) ગરમી
(b) પીસવું
(c) યીસ્ટ કોષોની વૃદ્ધિ
(d) મસળવું છે.
Answer: (c) યીસ્ટ કોષોની વૃદ્ધિ
In simple words: યીસ્ટના કોષો વધે છે તેથી બ્રેડ અથવા ઈડલીની કણક ફૂલે છે.

Exam Tip: યીસ્ટ કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે જે કણકને ફૂલાવવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી તે નરમ અને પોચી બને છે.

 

Question 3. કૉલમ માં આપેલા સજીવોને કૉલમ 8માં આપેલાં તેમનાં કાર્યો સાથે જોડોઃ
Answer:

In simple words: અહીં, વિવિધ સૂક્ષ્મ જીવોને તેમના કાર્યો સાથે યોગ્ય રીતે જોડવામાં આવ્યા છે. બૅક્ટરિયા કોલેરા કરે છે, રાઇઝોબિયમ નાઇટ્રોજનને જમીનમાં ઉમેરે છે, લૅક્ટોબેસિલસ દહીં બનાવે છે, યીસ્ટ બ્રેડ બનાવે છે, પ્રજીવ મેલેરિયા કરે છે, અને વાયરસ AIDS નો રોગ કરે છે.

Exam Tip: સૂક્ષ્મ જીવો અને તેમના કાર્યો વચ્ચેના સંબંધને યાદ રાખવાથી આવા જોડકાં ખૂબ સરળ બની જાય છે.

 

Question 4. સૂક્ષ્મ જીવોને નરી આંખે જોઈ શકાય છે? જો ના તો તે કેવી રીતે જોવામાં આવે છે?
Answer: ના, સૂક્ષ્મ જીવોને નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી. સૂક્ષ્મ જીવોને જોવા માટે માઇક્રોસ્કોપ નામનું સાધન ઉપયોગમાં લેવાય છે. માઈક્રોસ્કોપ આ ખૂબ નાના જીવોને મોટા કરીને બતાવે છે જેથી આપણે તેમને સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકીએ.
In simple words: ના, સૂક્ષ્મ જીવોને આંખે જોઈ શકાતા નથી. તેમને જોવા માટે માઇક્રોસ્કોપ વાપરવું પડે છે.

Exam Tip: સૂક્ષ્મ જીવોનું કદ અને તેમને જોવા માટે જરૂરી સાધન વિશેની મૂળભૂત સમજ સ્પષ્ટ રાખો.

 

Question 5. સૂક્ષ્મ જીવોના મુખ્ય સમૂહ કયા ક્યા છે?
Answer: સૂક્ષ્મ જીવોના મુખ્ય ચાર સમૂહ નીચે મુજબ છે:

1. બૅક્ટરિયા
2. ફૂગ
3. લીલ
4. પ્રજીવ

In simple words: સૂક્ષ્મ જીવોના મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે: બૅક્ટરિયા, ફૂગ, લીલ અને પ્રજીવ.

Exam Tip: સૂક્ષ્મ જીવોના વર્ગીકરણના મુખ્ય સમૂહોને યાદ રાખવું ખૂબ સરળ છે.

 

Question 6. વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું ભૂમિમાં સ્થાપન કરતાં સૂક્ષ્મ જીવોનાં નામ જણાવો.
Answer: વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું જમીનમાં સ્થાપન કરતાં સૂક્ષ્મ જીવોનાં નામ નીચે મુજબ છે:

1. રાઇઝોબિયમ અને એઝોટોબેકટર બૅક્ટરિયા
2. ઍનાબીના અને નોસ્ટોક નીલહરિત લીલ

In simple words: રાઇઝોબિયમ અને એઝોટોબેકટર બૅક્ટરિયા તથા ઍનાબીના અને નોસ્ટોક લીલ હવામાંથી નાઇટ્રોજન લઈને જમીનમાં ઉમેરે છે.

Exam Tip: નાઇટ્રોજન સ્થાપન કરતા સૂક્ષ્મ જીવોના નામ અને તેમની ભૂમિકાને યાદ રાખો કારણ કે તે પર્યાવરણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 7. આપણા જીવનમાં સૂક્ષ્મ જીવોની ઉપયોગિતા વિશે 10 વાક્યો લખો.
Answer: સૂક્ષ્મ જીવોની આપણા જીવનમાં ઉપયોગિતા નીચે મુજબ છે:

1. લૅક્ટોબેસિલસ બૅક્ટેરિયા દૂધને દહીંમાં રૂપાંતર કરે છે.
2. યીસ્ટ એકકોષી ફૂગ છે. તે ચીઝ, પનીર, બ્રેડ, કેક અને પેસ્ટ્રીઝ બનાવવા માટે ઉપયોગી છે.
3. આલ્કોહોલના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં યીસ્ટનો ઉપયોગ થાય છે.
4. ઈડલી, ઢોંસા, ખમણ અને ઢોકળાં બનાવવા યીસ્ટનો ઉપયોગ થાય છે.
5. મશરૂમ તરીકે ઓળખાતી ફૂગનો ઉપયોગ ખોરાક તરીકે થાય છે.
6. પેનિસિલિયમ નામની ફૂગમાંથી પેનિસિલીન (ઍન્ટિબાયોટિક્સ) ઔષધ બનાવવામાં આવે છે.
7. રાઇઝોબિયમ બૅક્ટરિયા જમીનમાં નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે. આ રીતે જમીનમાં ખાતરની પૂર્તિ કરી જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
8. ગટરના ગંદા પાણીનું બૅક્ટરિયા દ્વારા વિઘટન કરી બિનહાનિકારક અને ઉપયોગી પદાર્થોમાં ફેરવવામાં આવે છે. આ રીતે પર્યાવરણને સ્વચ્છ રાખવામાં તે મદદરૂપ બને છે.
9. કેટલીક દવાઓ અને રસી બનાવવામાં બૅક્ટરિયા અને ફૂગ ઉપયોગી છે.
10. કેટલાક બૅક્ટરિયા અને ફૂગ વિઘટકો તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે અને દ્રવ્ય-ચક્રને વ્યવસ્થિત રીતે ચલાવવામાં મદદ આપે છે.

In simple words: સૂક્ષ્મ જીવો દહીં, બ્રેડ, ચીઝ, આલ્કોહોલ, દવાઓ અને રસી બનાવવા માટે ઉપયોગી છે. તેઓ નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને જમીનને ફળદ્રુપ બનાવે છે અને ગંદા પાણીનું શુદ્ધીકરણ કરીને પર્યાવરણને સ્વચ્છ રાખવામાં પણ મદદ કરે છે.

Exam Tip: સૂક્ષ્મ જીવોના ફાયદા અને ઉદાહરણોની યાદી તૈયાર કરવી ખૂબ મદદરૂપ થશે, કારણ કે તે સામાન્ય રીતે પરીક્ષામાં પૂછવામાં આવે છે.

 

Question 8. સૂક્ષ્મ જીવો દ્વારા થતા નુકસાન વિશે ટૂંકમાં નોંધ લખો.
Answer: સૂક્ષ્મ જીવો દ્વારા થતું નુકસાન નીચે મુજબ છે:

1. રોગકારક બૅક્ટરિયાને લીધે કૉલેરા, ટાઈફૉઈડ, ક્ષય અને ન્યુમોનિયા જેવા રોગો થાય છે. પ્રજીવો દ્વારા મેલેરિયા અને મરડો જેવા રોગો થાય છે.
2. બૅક્ટેરિયા અને ફૂગને લીધે ખોરાક, શાકભાજી અને ફળો વગેરે બગડી જાય છે અને ખાવાલાયક રહેતા નથી.
3. લીલ જળાશયોમાં ખૂબ ઝડપથી ફેલાય છે અને પાણીમાં દુર્ગંધ ફેલાવે છે. વળી, તેવું પાણી પીવાલાયક રહેતું નથી.
4. ફૂગ લાગવાથી કપડાં, લાકડું અને ચામડાની વસ્તુઓ ખરાબ થઈ જાય છે.

In simple words: સૂક્ષ્મ જીવો ઘણા રોગોનું કારણ બને છે જેમ કે કૉલેરા અને મેલેરિયા. તેઓ ખોરાકને બગાડે છે, પાણીમાં દુર્ગંધ ફેલાવે છે, અને કપડાં, લાકડું જેવી વસ્તુઓને પણ ખરાબ કરી શકે છે.

Exam Tip: સૂક્ષ્મ જીવો દ્વારા થતા નુકસાનના વિવિધ પાસાઓને સમજવું અને તેના ઉદાહરણો યાદ રાખવા મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 9. ઍન્ટિબાયોટિક્સ એટલે શું? ઍન્ટિબાયોટિકસનું સેવન કરતી વખતે કઈ સાવધાની રાખવી જોઈએ?
Answer: બૅક્ટેરિયા અને ફૂગમાંથી બનાવેલા ઔષધો કે જે બીમારી પેદા કરનારા સૂક્ષ્મ જીવોને નષ્ટ કરે છે અથવા તેમની વૃદ્ધિ અટકાવે છે, તેને ઍન્ટિબાયોટિક્સ કહે છે. પેનિસિલીન, સ્ટ્રેપ્ટોમાઈસીન, ટ્રેટોસાઇક્લિન અને એરિથ્રોમાઇસીન ઉપયોગી ઍન્ટિબાયોટિક્સ છે. કોઈ વિશિષ્ટ પ્રકારના સૂક્ષ્મ જીવનું સંવર્ધન કરીને ઍન્ટિબાયોટિક્સનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. તેને અનેક રોગોની સારવારમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.
ઍન્ટિબાયોટિક્સનું સેવન કરતી વખતે માન્ય ડૉક્ટરની સલાહ લેવી. ડૉકટરે જે માત્રામાં અને કેટલા સમય માટે દવા લેવાની છે તે સૂચવેલ હોય, તો તે મુજબ લેવી તથા કહ્યા મુજબ બધી દવાઓ પૂર્ણ કરવી. ઍન્ટિબાયોટિક્સ જરૂર ન હોય ત્યારે કે અયોગ્ય માત્રામાં લેવામાં આવે, તો ભવિષ્યમાં જરૂર પડે ત્યારે તે ઓછી અસર કરે છે. વળી, બિનજરૂરી ઍન્ટિબાયોટિક્સ લેવામાં આવે તો શરીરમાં આવેલા ઉપયોગી બૅક્ટેરિયા નષ્ટ થઈ શકે છે.
In simple words: ઍન્ટિબાયોટિક્સ એવી દવાઓ છે જે બીમારી કરનાર સૂક્ષ્મ જીવોને મારે છે અથવા તેમનો વધારો અટકાવે છે. તેનો ઉપયોગ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ કરવો જોઈએ અને જેટલી માત્રામાં અને સમય માટે કહ્યું હોય તેટલો ડોઝ પૂરો કરવો જોઈએ. ખોટી રીતે ઉપયોગ કરવાથી ભવિષ્યમાં તેની અસર ઘટી શકે છે અને શરીરના સારા બૅક્ટરિયા પણ નાશ પામી શકે છે.

Exam Tip: ઍન્ટિબાયોટિક્સની વ્યાખ્યા અને તેના ઉપયોગમાં લેવાની સાવચેતીઓ બંને મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને ખોટા ઉપયોગના પરિણામોને યાદ રાખો.

 

GSEB Class 8 Science સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ Textbook Activities

પાઠ્યપુસ્તકની પ્રવૃત્તિઓની સમજ

પ્રવૃત્તિ 1:

 

Question 1. જમીનની માટીમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવોનું નિરીક્ષણ કરવું.
Answer:
સાધન-સામગ્રી: મેદાનની માટી, બીકર, પાણી, સ્લાઈડ, ડ્રૉપર, માઈક્રોસ્કોપ.
પદ્ધતિ:

1. મેદાનમાંથી ભીની માટી લાવો.
2. તેને બીકરમાં લઈ તેમાં થોડું પાણી ઉમેરો.
3. તેને બરાબર હલાવી થોડા સમય સ્થિર પડી રહેવા દો.
4. માટીના કણો નીચે બેસી જાય પછી બીકરમાંથી ડ્રૉપરની મદદથી પાણીનું એક ટીપું સ્લાઇડ ઉપર લઈ તેને ફેલાવો.
5. તેનું માઈક્રોસ્કોપની મદદથી અવલોકન કરો.

અવલોકન: પાણીના ટીપામાં સૂક્ષ્મ જીવો જોવા મળે છે.
નિર્ણય: જમીનની માટીમાં સૂક્ષ્મ જીવો રહેલા છે.
In simple words: ભીની માટીને પાણીમાં ભેળવી સ્થિર થવા દો. પછી એક ટીપું પાણી સ્લાઇડ પર લઈ માઇક્રોસ્કોપથી તપાસો. તમને તેમાં નાના જીવો દેખાશે, જે સાબિત કરે છે કે જમીનમાં સૂક્ષ્મ જીવો હોય છે.

Exam Tip: પ્રવૃત્તિઓ માટે, સામગ્રી, પદ્ધતિ, અવલોકન અને નિર્ણય આ ચાર મુદ્દાઓ યાદ રાખવા જરૂરી છે.

 

પ્રવૃત્તિ 2:

 

Question 1. તળાવના પાણીમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવોનું નિરીક્ષણ કરવું.
Answer:
સાધન-સામગ્રી: તળાવનું પાણી, બીકર, સ્લાઈડ, માઇક્રોસ્કોપ.
પદ્ધતિ:

1. તળાવમાંથી થોડું પાણી બીકરમાં લાવો.
2. બીકરમાંથી એક ટીપું પાણી સ્લાઇડ પર લઈ તેને ફેલાવો.
3. તેનું માઈક્રોસ્કોપની મદદથી અવલોકન કરો.

અવલોકન: પાણીના ટીપામાં સૂક્ષ્મ જીવો જોવા મળે છે.
નિર્ણય: તળાવના પાણીમાં સૂક્ષ્મ જીવો રહેલા છે.
In simple words: તળાવનું પાણી લો અને તેનું એક ટીપું સ્લાઇડ પર મૂકી માઇક્રોસ્કોપથી જુઓ. તમને પાણીમાં સૂક્ષ્મ જીવો તરતા દેખાશે, જે બતાવે છે કે તળાવના પાણીમાં પણ જીવો હોય છે.

Exam Tip: પાણીના સ્ત્રોતોમાં સૂક્ષ્મ જીવોની હાજરી દર્શાવતી પ્રવૃત્તિઓ પર ધ્યાન આપો.

 

પ્રવૃત્તિ 3:

 

Question 1. મેદાની કણકમાં યીસ્ટની વૃદ્ધિનું નિરીક્ષણ કરવું.
Answer:
સાધન-સામગ્રી: \( \frac{1}{2} \) કિગ્રા મેદો, ખાંડ, ગરમ પાણી, યીસ્ટ, વાસણ.
પદ્ધતિ:

1. એક વાસણમાં \( \frac{1}{2} \) કિગ્રા મેદો લો.
2. તેમાં થોડીક ખાંડ ઉમેરીને ગરમ પાણી જરૂરી માત્રામાં રેડો.
3. તેમાં એક ચપટી યીસ્ટનો પાઉડર ઉમેરો અને સરખી રીતે ભેળવી કણક બનાવો.
4. બે કલાક પછી મેદાની કણકનું અવલોકન કરો.

અવલોકન: મેદાની કણક ફૂલે છે અને પોચી બને છે.
કારણ: મેદાની કણકમાં યીસ્ટની ઝડપથી વૃદ્ધિ થાય છે અને તેમણે પેદા કરેલ કાર્બન ડાયૉક્સાઈડને લીધે કણક ફૂલે છે અને પોચી બને છે.
નિર્ણય: મેદાની કણકમાં યીસ્ટની વૃદ્ધિ થાય છે.
In simple words: મેદામાં ખાંડ, ગરમ પાણી અને યીસ્ટ ઉમેરીને કણક બનાવો. બે કલાક પછી કણક ફૂલેલી અને નરમ દેખાશે. આ યીસ્ટના ઝડપી વિકાસ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બનાવવાને કારણે થાય છે.

Exam Tip: યીસ્ટની વૃદ્ધિ અને આથવણ પ્રક્રિયા દ્વારા કાર્બન ડાયોક્સાઈડ ઉત્પન્ન થવાની ઘટનાને સમજવી ઉપયોગી છે.

 

પ્રવૃત્તિ 4:

 

Question 1. શર્કરામાં યીસ્ટ વડે થતી આથવણની પ્રક્રિયાનું નિરીક્ષણ કરવું.
Answer:
સાધન-સામગ્રી: બીકર, ખાંડ, યીસ્ટ, પાણી.
પદ્ધતિ:

1. 500 મિલિનું બીકર લઈ તેમાં ભાગ જેટલું પાણી ભરો.
2. તેમાં 2-3 ચમચી ખાંડ ઓગાળો.
3. તેમાં \( \frac{1}{2} \) ચમચી યીસ્ટ પાઉડર નાખો.
4. તેને 4થી 5 કલાક માટે ગરમ જગ્યાએ ઢાંકીને રાખો.
5. હવે તેને સુંઘો. શું તમને વાસ આવે છે?

અવલોકન: ખાંડના દ્રાવણમાંથી આલ્કોહોલની વાસ આવે છે.
નિર્ણય: ખાંડનું યીસ્ટ વડે આથવણ થવાથી આલ્કોહોલ ઉત્પન્ન થાય છે.
In simple words: બીકરમાં પાણી, ખાંડ અને યીસ્ટ ભેળવીને 4-5 કલાક ગરમ જગ્યાએ રાખો. પછી તેને સુંઘવાથી આલ્કોહોલ જેવી ગંધ આવશે. આ દર્શાવે છે કે યીસ્ટ ખાંડમાંથી આલ્કોહોલ બનાવે છે.

Exam Tip: આથવણ પ્રક્રિયા દ્વારા આલ્કોહોલ બનવાની મૂળભૂત પ્રક્રિયાને સમજવું ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

 

પ્રવૃત્તિ 5:

 

Question 1. વનસ્પતિ કચરાનું વિઘટન થઈ કુદરતી ખાતરમાં રૂપાંતર થાય છે તે દર્શાવવું.
Answer:
સાધન-સામગ્રી: વનસ્પતિ કચરો, પ્લાસ્ટિકનાં તૂટેલાં રમકડાં, પૉલિથીનની કોથળી, કાચના ટુકડા.
પદ્ધતિ:

1. બે કૂંડાં લો. પ્રત્યેકને માટીથી અડધા ભરી દો. તેમને A અને B નામનિર્દેશિત કરો.
2. A – કૂંડામાં વનસ્પતિનો કચરો ભરો તથા B – કૂંડામાં પૉલિથીનની કોથળી, કાચના ટુકડા અને પ્લાસ્ટિકનાં તૂટેલાં રમકડાં ભરો.
3. તેમના પર થોડી ભીની માટી પાથરો.
4. બંને કૂંડાંને 3 – 4 અઠવાડિયાં સુધી બાજુમાં રાખી મૂકો. પછી અવલોકન કરો.

અવલોકન: A-કુંડામાં વનસ્પતિનો કચરો કુદરતી ખાતરમાં રૂપાંતર થયેલ જોવા મળે છે, જ્યારે B – કૂંડામાં નાખેલ પદાર્થોમાં કોઈ પ્રકારનું પરિવર્તન જોવા મળતું નથી.
નિર્ણય: માટીમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવો દ્વારા વનસ્પતિ કચરાનું વિઘટન થઈ શકે છે જ્યારે પ્લાસ્ટિક કચરો અને કાચના ટુકડાનું વિઘટન થઈ શકતું નથી.
In simple words: બે કૂંડાં લો. એકમાં વનસ્પતિનો કચરો નાખો (A) અને બીજામાં પ્લાસ્ટિક જેવો કચરો (B). બંનેને ભીની માટીથી ઢાંકી 3-4 અઠવાડિયાં રાખો. તમે જોશો કે કૂંડા A માંનો કચરો ખાતરમાં બદલાઈ ગયો છે, જ્યારે કૂંડા B માં કોઈ ફેરફાર નથી. આ દર્શાવે છે કે માટીના સૂક્ષ્મ જીવો કુદરતી કચરાને તોડી શકે છે, પણ પ્લાસ્ટિકને નહીં.

Exam Tip: જૈવવિઘટન અને બિન-જૈવવિઘટનીય પદાર્થો વચ્ચેનો તફાવત અને તેમાં સૂક્ષ્મ જીવોની ભૂમિકાને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે.