GSEB Class 8 Science Solutions Chapter 17 તારાઓ અને સૂર્યમંડળ

પ્રશ્ન નં. 1થી 3માં યોગ્ય ઉત્તર પસંદ કરો:

Question 1. નીચેનામાંથી કોણ સૌરમંડળનો સભ્ય નથી?
(a) લઘુગ્રહ
(b) ઉપગ્રહ
(c) નક્ષત્ર
(d) ધૂમકેતુ
Answer: (c) નક્ષત્ર
In simple words: નક્ષત્ર એ તારાઓનું એક જૂથ છે જે ચોક્કસ આકાર બનાવે છે, પરંતુ તે સૂર્યમંડળનો ભાગ નથી.

Exam Tip: સૌરમંડળના સભ્યોમાં સૂર્ય, ગ્રહો, ઉપગ્રહો, લઘુગ્રહો, ધૂમકેતુઓ અને ઉલ્કાઓનો સમાવેશ થાય છે. નક્ષત્રો સૂર્યમંડળની બહારના તારાઓના સમૂહ છે.

Question 2. નીચેનામાંથી કોણ સૂર્યનો ગ્રહ નથી?
(a) વ્યાધ
(b) બુધ
(c) શનિ
(d) પૃથ્વી
Answer: (a) વ્યાધ
In simple words: વ્યાધ એ એક તેજસ્વી તારો છે, જે ગ્રહ નથી. બુધ, શનિ અને પૃથ્વી સૂર્યના ગ્રહો છે.

Exam Tip: સૂર્યના ગ્રહો મંગળ, પૃથ્વી, બુધ, ગુરુ, શુક્ર, શનિ, યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન છે. વ્યાધ એક મોટો અને ખૂબ જ તેજસ્વી તારો છે.

Question 3. ચંદ્રની કળાઓ થાય છે, કારણ કે...
(a) આપણે ચંદ્રનો એ જ ભાગ જોઈ શકીએ છીએ જે આપણા તરફ પ્રકાશ પરાવર્તિત કરે છે.
(b) ચંદ્રથી આપણું અંતર બદલાતું રહે છે.
(c) પૃથ્વીનો પડછાયો ચંદ્રનો કેટલોક ભાગ જ આવરે છે.
(d) ચંદ્રના વાતાવરણની જાડાઈ એકસરખી રહેતી નથી.
Answer: (a) આપણે ચંદ્રનો એ જ ભાગ જોઈ શકીએ છીએ જે આપણા તરફ પ્રકાશ પરાવર્તિત કરે છે.
In simple words: ચંદ્રની જુદી જુદી કળાઓ દેખાય છે, કારણ કે આપણે ચંદ્રનો માત્ર તે જ ભાગ જોઈ શકીએ છીએ જેના પર સૂર્યનો પ્રકાશ પડે છે અને તે આપણી તરફ પાછો આવે છે.

Exam Tip: ચંદ્રની કળાઓ એ ચંદ્રનો પ્રકાશિત ભાગ છે જે પૃથ્વી પરથી જુદી જુદી રીતે દેખાય છે, જે ચંદ્રના સૂર્ય અને પૃથ્વીની સાપેક્ષ સ્થાનને કારણે થાય છે.

4. ખાલી જગ્યા પૂરો:

Question 1. સૂર્યથી સૌથી દૂરનો ગ્રહ _______.
Answer: સૂર્યથી સૌથી દૂરનો ગ્રહ નેપ્ચ્યુન છે.
In simple words: સૂર્યથી સૌથી વધારે દૂર આવેલો ગ્રહ નેપ્ચ્યુન છે.

Exam Tip: ગ્રહોના સૂર્યથી અંતરનો ક્રમ યાદ રાખો: બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરુ, શનિ, યુરેનસ, નેપ્ચ્યુન.

Question 2. _______ ગ્રહ રંગમાં લાલાશ પડતો હોય છે.
Answer: મંગળ ગ્રહ રંગમાં લાલાશ પડતો હોય છે.
In simple words: મંગળ ગ્રહનો રંગ લાલ જેવો દેખાય છે.

Exam Tip: મંગળ ગ્રહની સપાટી પર આયર્ન ઑક્સાઈડ (લોખંડનો કાટ) હોવાથી તે લાલ દેખાય છે, તેથી તેને 'લાલ ગ્રહ' પણ કહેવાય છે.

Question 3. આકાશમાં કોઈ ચોક્કસ આકાર બનાવતા તારાનાં જૂથને _______ કહે છે.
Answer: આકાશમાં કોઈ ચોક્કસ આકાર બનાવતા તારાનાં જૂથને નક્ષત્ર કહે છે.
In simple words: જ્યારે આકાશમાં ઘણા તારાઓ ભેગા મળીને કોઈ ખાસ આકાર બનાવે, ત્યારે તેને નક્ષત્ર કહેવાય છે.

Exam Tip: નક્ષત્રો એ તારાઓના સમૂહ છે જે પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ દ્વારા આકાશમાં કલ્પના કરવામાં આવેલા ચોક્કસ આકાર બનાવે છે.

Question 4. ગ્રહની આજુબાજુ પરિભ્રમણ કરતાં આકાશી પદાર્થને _______ કહે છે.
Answer: ગ્રહની આજુબાજુ પરિભ્રમણ કરતાં આકાશી પદાર્થને ઉપગ્રહ કહે છે.
In simple words: જે આકાશી પદાર્થો ગ્રહની આસપાસ ફરે છે, તેમને ઉપગ્રહ કહેવાય છે.

Exam Tip: ઉપગ્રહો કુદરતી (જેમ કે ચંદ્ર પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ છે) અથવા કૃત્રિમ (માનવસર્જિત) હોઈ શકે છે.

Question 5. ખરતા તારા હકીકતમાં _______ નથી.
Answer: ખરતા તારા હકીકતમાં તારા નથી.
In simple words: જે તારાઓ આકાશમાંથી પડતા દેખાય છે, તે ખરેખરમાં તારા નથી.

Exam Tip: ખરતા તારા વાસ્તવમાં ઉલ્કાઓ છે, જે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશીને ઘર્ષણને કારણે સળગી ઉઠે છે અને પ્રકાશિત પટ્ટા જેવી દેખાય છે.

Question 6. _______ અને _______ ગ્રહની કક્ષા વચ્ચે લઘુગ્રહો આવેલા હોય છે.
Answer: મંગળ અને ગુરુ ગ્રહની કક્ષા વચ્ચે લઘુગ્રહો આવેલા હોય છે.
In simple words: મંગળ અને ગુરુ ગ્રહોની વચ્ચે લઘુગ્રહોનો એક પટ્ટો આવેલો છે.

Exam Tip: લઘુગ્રહો એ નાના ખડકાળ પદાર્થો છે જે સૂર્યની પ્રદક્ષિણા કરે છે અને મોટાભાગે મંગળ અને ગુરુની કક્ષા વચ્ચેના લઘુગ્રહ પટ્ટામાં જોવા મળે છે.

5. નીચેનાં વિધાનો ખરાં હોય, તો [T] અને ખોટાં હોય તો [F] (કહો:

Question 1. ધ્રુવનો તારો એ સૌરમંડળનો સભ્ય છે.
Answer: F
In simple words: ધ્રુવનો તારો સૂર્યમંડળનો ભાગ નથી.

Exam Tip: ધ્રુવનો તારો એ સૂર્યમંડળની બહારનો એક દૂરનો તારો છે, જે પૃથ્વીના ધરી પર આવેલો છે અને સ્થિર દેખાય છે.

Question 2. બુધ સૌરમંડળનો સૌથી નાનો ગ્રહ છે.
Answer: T
In simple words: બુધ એ સૂર્યમંડળનો સૌથી નાનો ગ્રહ છે.

Exam Tip: આઠ ગ્રહોમાં, બુધ સૌથી નાનો છે અને સૂર્યની સૌથી નજીક છે.

Question 3. યુરેનસ સૌરમંડળનો સૌથી દૂરનો ગ્રહ છે.
Answer: F
In simple words: યુરેનસ સૂર્યમંડળનો સૌથી દૂરનો ગ્રહ નથી.

Exam Tip: સૌરમંડળનો સૌથી દૂરનો ગ્રહ નેપ્ચ્યુન છે, યુરેનસ સાતમો ગ્રહ છે.

Question 4. INSAT એક કૃત્રિમ ઉપગ્રહ છે.
Answer: T
In simple words: INSAT એક માણસ દ્વારા બનાવેલો ઉપગ્રહ છે.

Exam Tip: INSAT (Indian National Satellite System) એ ભારત દ્વારા સંદેશાવ્યવહાર, હવામાન અને અન્ય સેવાઓ માટે લોન્ચ કરાયેલા ઉપગ્રહોની શ્રેણી છે.

Question 5. સૌરમંડળમાં નવ ગ્રહો હોય છે.
Answer: F
In simple words: સૂર્યમંડળમાં હવે નવ નહીં પણ આઠ ગ્રહો ગણાય છે.

Exam Tip: વર્ષ 2006 માં, પ્લુટોને 'વામન ગ્રહ' તરીકે ફરીથી વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો, જેના પરિણામે સૂર્યમંડળમાં આઠ મુખ્ય ગ્રહો છે.

Question 6. મૃગશીર્ષ નક્ષત્ર ફક્ત ટેલિસ્કોપથી જ જોઈ શકાય છે.
Answer: F
In simple words: મૃગશીર્ષ નક્ષત્રને ટેલિસ્કોપ વગર પણ જોઈ શકાય છે.

Exam Tip: મૃગશીર્ષ એ શિયાળાના આકાશમાં એક ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને સરળતાથી ઓળખી શકાય તેવું નક્ષત્ર છે, જેને ખુલ્લી આંખે જોઈ શકાય છે.

Question 6. કૉલમ ‘A’માં રહેલી બાબતને કૉલમ ‘B’ની એક કે વધુ બાબતો સાથે જોડો:
કૉલમ ‘A’
(1) આંતરિક ગ્રહો
(2) બાહ્ય ગ્રહો
(3) નક્ષત્રો
(4) પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ
કૉલમ ‘B’
(a) શનિ
(b) ધ્રુવનો તારો
(c) ગ્રેટ બીઅર
(d) ચંદ્ર
(e) પૃથ્વી
(f) મૃગશીર્ષ
(g) મંગળ
Answer:
(1) → (e) અને (g)
(2) → (a)
(3) → (c) અને (f)
(4) → (d)
In simple words: આંતરિક ગ્રહો પૃથ્વી અને મંગળ છે. બાહ્ય ગ્રહ શનિ છે. નક્ષત્રોમાં ગ્રેટ બીઅર અને મૃગશીર્ષનો સમાવેશ થાય છે. ચંદ્ર પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ છે.

Exam Tip: આંતરિક ગ્રહો (બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ) સૂર્યની નજીક અને ખડકાળ હોય છે, જ્યારે બાહ્ય ગ્રહો (ગુરુ, શનિ, યુરેનસ, નેપ્ચ્યુન) સૂર્યથી દૂર અને વાયુમય હોય છે.

Question 7. જો શુક્ર સાંજના તારા તરીકે દેખાતો હોય તો આકાશના કયા ભાગમાં તમે તેને જોઈ શકશો?
Answer: જો શુક્ર સાંજના તારા તરીકે દેખાતો હોય, તો આકાશના પશ્ચિમ ભાગમાં તેને જોઈ શકાશે.
In simple words: જ્યારે શુક્ર સાંજના તારા જેવો દેખાય છે, ત્યારે તેને આકાશની પશ્ચિમ દિશામાં જોઈ શકાય છે.

Exam Tip: શુક્ર ગ્રહ સૂર્યાસ્ત પછી તરત જ પશ્ચિમ આકાશમાં અને સૂર્યોદય પહેલાં પૂર્વ આકાશમાં દેખાય છે, તેથી તેને સવારનો કે સાંજનો તારો કહેવાય છે.

Question 8. સૌરમંડળના મોટામાં મોટા ગ્રહનું નામ આપો.
Answer: સૌરમંડળના મોટામાં મોટા ગ્રહનું નામ ગુરુ છે.
In simple words: ગુરુ ગ્રહ સૂર્યમંડળનો સૌથી મોટો ગ્રહ છે.

Exam Tip: ગુરુ એક વિશાળ વાયુમય ગ્રહ છે જે પૃથ્વી કરતાં ઘણા મોટો છે અને તેમાં મોટાભાગે હાઇડ્રોજન અને હિલીયમ હોય છે.

Question 9. નક્ષત્ર શું છે? કોઈ પણ બે નક્ષત્રનાં નામ આપો.
Answer: નક્ષત્ર: તારાઓનો સમૂહ કે જે ઓળખી શકાય તેવા કોઈ આકાર બનાવે છે તેને નક્ષત્ર કહે છે.
નક્ષત્રોનાં નામ: (1) સપ્તર્ષિ (Ursa Major) (2) શર્મિષ્ઠ (Cassiopeia) (3) મૃગશીર્ષ (Orion).
In simple words: નક્ષત્ર એટલે એવા તારાઓનો સમૂહ જે આકાશમાં કોઈ ચોક્કસ આકાર બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સપ્તર્ષિ અને મૃગશીર્ષ.

Exam Tip: જુદા જુદા નક્ષત્રોની ઓળખ અને તેમના આકારોને યાદ રાખવા તે આકાશ નિરીક્ષણ માટે ઉપયોગી છે.

Question 10. (a) સપ્તર્ષિ (b) મૃગશીર્ષ નક્ષત્રના અગ્રણી તારાઓનાં સંદર્ભિત સ્થાન દર્શાવતું ચિત્ર બનાવો.
Answer:
In simple words: સપ્તર્ષિ નક્ષત્ર એક મોટો ચમચો અથવા હળ જેવો દેખાય છે, જ્યારે મૃગશીર્ષ નક્ષત્ર શિકારી જેવો આકાર બનાવે છે.

Exam Tip: જુદા જુદા નક્ષત્રોના આકારો અને તેમાં રહેલા મુખ્ય તારાઓની ઓળખ યાદ રાખવી અગત્યની છે.

Question 11. ગ્રહો સિવાય સૌરમંડળના સભ્ય હોય તેવા બે આકાશી પદાર્થોનાં નામ આપો.
Answer: ગ્રહો સિવાય સૌરમંડળના સભ્ય હોય તેવા બે આકાશી પદાર્થોનાં નામ: (1) ધૂમકેતુ (2) લઘુગ્રહો ઉપરાંત (3) ઉપગ્રહો (4) ઉલ્કાઓ.
In simple words: ગ્રહો સિવાય, સૂર્યમંડળમાં ધૂમકેતુ, નાના ગ્રહો (લઘુગ્રહો), ચંદ્ર જેવા ઉપગ્રહો અને અવકાશમાંથી આવતી ઉલ્કાઓ પણ હોય છે.

Exam Tip: સૂર્યમંડળમાં માત્ર ગ્રહો જ નહીં, પરંતુ અન્ય ઘણા પદાર્થો પણ છે જે સૂર્યની આસપાસ ફરે છે, જેમ કે લઘુગ્રહો અને ધૂમકેતુઓ.

Question 12. સપ્તર્ષિની મદદથી તમે ધ્રુવના તારાનું સ્થાન કઈ રીતે નક્કી કરશો?
Answer: સપ્તર્ષિના સાત તારાઓ પૈકી ચતુષ્કોણ આકૃતિ બનાવતા તારાઓના પહેલા બે તારાઓમાંથી પસાર થતી સીધી રેખાની કલ્પના કરો. આ કાલ્પનિક રેખાને ઉત્તર દિશા તરફ આગળ વધારો. (બે તારાઓ વચ્ચેના અંતરથી લગભગ 5 ગણા અંતર જેટલી) આ દિશામાં એક ચમકતો તારો દેખાશે, તે ધ્રુવનો તારો છે.

In simple words: ધ્રુવનો તારો શોધવા માટે, સપ્તર્ષિ નક્ષત્રના આગળના બે તારાઓને જોડીને એક સીધી કલ્પના રેખા બનાવો. આ રેખાને ઉત્તર દિશામાં આશરે પાંચ ગણી આગળ લંબાવતા, તમને જે તેજસ્વી તારો દેખાશે તે ધ્રુવનો તારો હશે.

Exam Tip: ધ્રુવનો તારો હંમેશાં ઉત્તર દિશામાં જોવા મળે છે અને તે આકાશમાં સ્થિર રહેતો હોવાથી દિશા જાણવા માટે ઉપયોગી છે.

Question 13. શું આકાશના બધા જ તારાઓ ખસે છે? – સમજાવો.
Answer: ના, આકાશમાં બધા જ તારાઓ તેમની જગ્યાએ અચળ છે. પરંતુ પૃથ્વીના પરિભ્રમણને લીધે તારાઓ આપણને ખસતા દેખાય છે. ધ્રુવનો તારો પૃથ્વીની ધરીની દિશામાં આવેલો છે, તેથી તે ખસતો દેખાતો નથી.
In simple words: આકાશમાં બધા તારા તેમની જગ્યાએ સ્થિર છે, પરંતુ પૃથ્વી ફરે છે તેથી આપણને લાગે છે કે તારાઓ ખસે છે. ધ્રુવનો તારો પૃથ્વીની ધરી પર હોવાથી તે ખસતો દેખાતો નથી.

Exam Tip: પૃથ્વીના દૈનિક પરિભ્રમણને કારણે, તારાઓ પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ખસતા દેખાય છે, જ્યારે ધ્રુવનો તારો સ્થિર બિંદુ તરીકે સેવા આપે છે.

Question 14. શા માટે તારાઓ વચ્ચેના અંતરને પ્રકાશવર્ષમાં માપવામાં આવે છે? કોઈ તારો પૃથ્વીથી આઠ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે. આ વિધાનથી તમે શું સમજશો?
Answer: પૃથ્વીથી તારાઓ ઘણા જ દૂર છે. વળી, આકાશમાં દેખાતા કોઈ બે તારાઓ વચ્ચે પણ ઘણું મોટું અંતર હોય છે. આથી, તારાઓ વચ્ચેના અંતરને કિલોમીટરમાં દર્શાવીએ તો મોટી સંખ્યામાં દર્શાવવા પડે, જે વાંચવામાં અને લખવામાં મુશ્કેલી પડે. પ્રકાશવર્ષ એ આકાશી પદાર્થો વચ્ચેના અંતર માપવાનો ઘણો મોટો એકમ છે.
1 પ્રકાશવર્ષ \( = 9.46 \times 10^{12} \) કિલોમીટર \( = 9,460,000,000,000 \) કિમી. \( 9,460,000,000,000 \) કિમી અંતરને બદલે 1 પ્રકાશવર્ષ અંતર લખવું સરળ પડે. કોઈ તારો પૃથ્વીથી 8 પ્રકાશવર્ષ દૂર છે એટલે પ્રકાશ \( 3,00,000 \) કિમી / સેકન્ડની ઝડપે 8 વર્ષમાં જેટલું અંતર કાપે તેટલો દૂર છે એમ કહેવાય.
In simple words: તારાઓ ખૂબ જ દૂર હોવાથી, તેમના વચ્ચેનું અંતર કિલોમીટરમાં લખવું મુશ્કેલ છે. તેથી, અંતર માપવા માટે પ્રકાશવર્ષનો ઉપયોગ થાય છે. જો કોઈ તારો 8 પ્રકાશવર્ષ દૂર હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે તેનામાંથી નીકળતા પ્રકાશને પૃથ્વી સુધી પહોંચવામાં 8 વર્ષ લાગે છે.

Exam Tip: પ્રકાશવર્ષ એ અંતરનો એકમ છે, સમયનો નહીં. તેનો ઉપયોગ અવકાશી પદાર્થો વચ્ચેના વિશાળ અંતરને સરળતાથી દર્શાવવા માટે થાય છે.

Question 15. ગુરુની ત્રિજ્યા પૃથ્વી કરતાં 11 ગણી છે, તો ગુરુના કદ તથા " પૃથ્વીના કદનો ગુણોત્તર શોધો. ગુરુમાં કેટલી પૃથ્વી સમાઈ શકે?
Answer: ગુરુની ત્રિજ્યા \( = 11 \times \) પૃથ્વીની ત્રિજ્યા
જો પૃથ્વીની ત્રિજ્યા \( = R \) કિમી લઈએ, તો ગુરુની ત્રિજ્યા \( = 11 \times R \) કિમી થાય.
હવે પૃથ્વીનું કદ \( = \frac{4}{3} \pi R^3 \)
\( \implies \) ગુરુનું કદ \( = \frac{4}{3} \pi (11R)^3 = \frac{4}{3} \pi \times 1331 R^3 \)
\( \implies \frac{\text{ગુરુનું કદ}}{\text{પૃથ્વીનું કદ}} = \frac{\frac{4}{3} \pi \times 1331 R^3}{\frac{4}{3} \pi R^3} = \frac{1331}{1} = 1331 : 1 \)
\( \implies \) ગુરુના કદ તથા પૃથ્વીના કદનો ગુણોત્તર \( = 1331 : 1 \) છે. આથી ગુરુમાં 1331 પૃથ્વી સમાઈ શકે.
In simple words: ગુરુ ગ્રહની ત્રિજ્યા પૃથ્વી કરતાં 11 ગણી મોટી છે. જો તમે ગુરુના કદને પૃથ્વીના કદ સાથે સરખાવો, તો ગુરુ પૃથ્વી કરતાં 1331 ગણો મોટો છે. એટલે કે, ગુરુ ગ્રહમાં 1331 પૃથ્વી જેવા ગ્રહો સમાઈ શકે છે.

Exam Tip: કદનો ગુણોત્તર શોધતી વખતે ઘનફળના સૂત્ર \( (\frac{4}{3} \pi r^3) \) નો ઉપયોગ કરવો અને ત્રિજ્યાના ઘનને યોગ્ય રીતે ગણતરીમાં લેવો. નાના ગ્રહની ત્રિજ્યા 'R' ધારીને ગણતરી સરળ બની શકે છે.

Question 16. બૂઝોએ સૌરમંડળનું નીચેનું ચિત્ર બનાવ્યું. (પાઠ્યપુસ્તકની આકૃતિ 17.29) શું આ ચિત્ર બરાબર છે? જો ના હોય, તો સુધારો.
Answer: સૌરમંડળના આપેલા ચિત્રમાં પાંચ ભૂલો છે. (સુધારો)
1. બીજો ગ્રહ શુક્ર છે. અહીં બીજો ગ્રહ મંગળ દર્શાવેલ છે.
2. ચોથો ગ્રહ મંગળ છે. અહીં ચોથો ગ્રહ શુક્ર દર્શાવેલ છે.
3. સાતમો ગ્રહ યુરેનસ છે. અહીં નેપ્ચ્યુન દર્શાવેલ છે.
4. આઠમો (છેલ્લો) ગ્રહ નેપ્ચ્યુન છે. અહીં યુરેનસ દર્શાવેલ છે.
5. લઘુગ્રહોનો પટ્ટો મંગળ અને ગુરુની વચ્ચે આવેલો છે. અહીં ગુરુ અને શનિની વચ્ચે દર્શાવેલ છે.
સુધારેલી આકૃતિ નીચે મુજબ છે:

In simple words: બૂઝોએ દોરેલા સૂર્યમંડળના ચિત્રમાં ગ્રહોનો ક્રમ અને લઘુગ્રહોના પટ્ટાનું સ્થાન ખોટું હતું. સાચા ક્રમમાં બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરુ, શનિ, યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન ગ્રહો છે. લઘુગ્રહોનો પટ્ટો મંગળ અને ગુરુની વચ્ચે આવેલો છે.

Exam Tip: સૂર્યમંડળના ગ્રહોનો યોગ્ય ક્રમ અને તેમના સંબંધિત સ્થાનો યાદ રાખવા ખૂબ જ જરૂરી છે, ખાસ કરીને લઘુગ્રહ પટ્ટાનું સ્થાન.

GSEB Class 8 Science તારાઓ અને સૂર્યમંડળ Textbook Activities

પાઠ્યપુસ્તકની પ્રવૃત્તિઓની સમજ

પ્રવૃત્તિ 1:

પૂનમથી બીજી પૂનમ સુધી ચંદ્રની કળાઓનું અવલોકન કરવું

પદ્ધતિ:

1. કોઈ મહિનાની એક પૂનમની રાત્રિએ ચંદ્રનું અવલોકન કરો. તેનું ચિત્ર બનાવો. દિવસ (તિથિ) નોંધો. તે ચંદ્ર આકાશના કયા ભાગમાં દેખાય છે તે નોંધો.
2. પછીના દરેક દિવસે રાત્રિના સમયે આકાશમાં ચંદ્રના દેખાતા ભાગનું ચિત્ર દોરો. ઉપર મુજબ નોંધ કરો.
3. આ જ રીતે પૂનમ આવે ત્યાં સુધી દરરોજ આ પ્રવૃત્તિ કરો અને ઉપર મુજબની વિગતો નોંધતા જાવ.

અવલોકન:

1. પૂનમની રાત્રે ચંદ્ર સંપૂર્ણ ગોળ દેખાય છે.
2. પૂનમ પછીથી અમાસ સુધી દરરોજ ચંદ્રની કળા ક્રમશઃ ઘટતી જાય છે.
3. અમાસની રાત્રિએ ચંદ્ર બિલકુલ દેખાતો નથી.
4. અમાસ પછીના દિવસથી પૂનમ સુધી દરરોજ ચંદ્રની કળા ક્રમશઃ વધતી જાય છે.

નિર્ણય:

અમાસથી પૂનમ સુધી ચંદ્રની કળાઓ ક્રમશઃ વધતી જાય છે અને પૂનમથી અમાસ સુધી ચંદ્રની કળાઓ ક્રમશઃ ઘટતી જાય છે.

પ્રવૃત્તિ 2:

મોટા દડાની મદદથી ચંદ્રની કળાઓમાં થતો ફેરફાર સમજવો.

પદ્ધતિ:

1. એક મોટો દડો લો. તેને અડધો સફેદ તથા અડધો કાળો રંગી લો.
2. તમારા બે મિત્રોની સાથે રમતના મેદાન પર જાઓ. જમીન પર 2 મી જેટલી ત્રિજ્યાનું વર્તુળ દોરો. વર્તુળના આઠ સરખા ભાગ કરો.
3. વર્તુળના કેન્દ્ર પર ઊભા રહો. તમારા મિત્રને વર્તુળના જુદાં જુદાં બિંદુ પર દડો પકડી રાખવાનું કહો. દડાનો સફેદ ભાગ હંમેશાં સૂર્ય તરફ રહે તે રીતે રાખવાનું કહો.
4. જો તમે આ પ્રવૃત્તિ સવારમાં કરવાના હો તો દડાનો સફેદ ભાગ પૂર્વ તરફ રાખવાનો રહેશે. જો આ પ્રવૃત્તિ બપોર પછી કરવાના હો તો દડાનો સફેદ ભાગ પશ્ચિમ તરફ રાખવાનો રહેશે. દરેક તબક્કે સફેદ અને કાળા ભાગને જુદી પાડતી રેખાને સીધી ઊભી રાખો.
5. વર્તુળના કેન્દ્ર પર ઊભા રહી વર્તુળના પહેલેથી નિશાન કરેલાં આઠ સ્થળે તમારો મિત્ર ઊભો રહે ત્યારે દેખાતા સફેદ ભાગનું અવલોકન કરો. તમને જેટલો સફેદ ભાગ દેખાય છે તેનું ચિત્ર દોરો. પાઠ્યપુસ્તકની આકૃતિ 17.5માં દર્શાવેલી ચંદ્રની કળાઓ સાથે તમારાં ચિત્રોને સરખાવો.

અવલોકન:

જુદા જુદા સ્થાને દડાનો સફેદ ભાગ ઓછો-વધુ દેખાય છે.

નિર્ણય:

ચંદ્રની કળાઓ ક્રમશઃ વધે છે અને ક્રમશઃ ઘટે છે.

પ્રવૃત્તિ 3:

ચંદ્ર પૃથ્વીની આસપાસ એક પરિક્રમણ કરે ત્યાં સુધીમાં પોતાની ધરી પર એક પરિભ્રમણ પૂરું કરે છે તે સમજવું.

પદ્ધતિ:

1. જમીન પર લગભગ એક મીટર વ્યાસનું એક વર્તુળ દોરો. તમારા કોઈ મિત્રને કેન્દ્રમાં ઊભા રહેવાનું કહો.
2. તમે તમારા મિત્રને ફરતે એવી રીતે ભ્રમણ કરો કે તમારો ચહેરો હંમેશાં તેની તરફ રહે.
3. શું તમારો મિત્ર તમારી પીઠ જોઈ શકશે? એક ચક્કર દરમિયાન તમે કેટલાં ભ્રમણ પૂરા કર્યા? ચંદ્ર આ જ રીતે પૃથ્વીની આસપાસ ફરે છે.

અવલોકન:

મિત્ર પીઠ જોઈ શકતો નથી, તેમ આપણે ચંદ્રનો પાછળનો ભાગ જોઈ શકતા નથી.

નિર્ણય:

ચંદ્ર પૃથ્વીનું એક પરિક્રમણ કરે ત્યાં સુધીમાં પોતાની ધરી પર પણ એક ભ્રમણ પૂરું કરે છે.

પ્રવૃત્તિ 4:

સ્થિર વસ્તુઓ આપણને આપણા પરિભ્રમણની વિરુદ્ધ દિશામાં ગતિ કરતી જણાય છે તે દર્શાવવું.

પદ્ધતિ:

1. મોટા ખંડની વચ્ચે ઊભા રહો અને ગોળ ગોળ ભ્રમણ કરવાની શરૂઆત કરો.
2. રૂમમાં સ્થિર રહેલી વસ્તુઓ કઈ દિશામાં ખસતી દેખાય છે? તમે તેને તમારા ભ્રમણની વિરુદ્ધ દિશામાં ખસતી જોઈ?

અવલોકન:

રૂમની સ્થિર વસ્તુઓ આપણા પરિભ્રમણની વિરુદ્ધ દિશામાં ગતિ કરતી જણાય છે.

નિર્ણય:

પૃથ્વી પશ્ચિમથી પૂર્વ દિશામાં પરિભ્રમણ કરે છે. તેથી તારાઓ અને અન્ય આકાશી પદાર્થો આપણને પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં ખસતા જણાય છે.

પ્રવૃત્તિ 5:

ધ્રુવનો તારો પોતાના સ્થાનથી ખસતો દેખાતો નથી તેનું કારણ પ્રયોગ દ્વારા સમજવું.

સાધન-સામગ્રી: છત્રી, કાગળ પર દોરેલા 10 – 15 તારા.

પદ્ધતિ:

1. એક છત્રી લઈને તેને ખોલો.
2. સફેદ કાગળના લગભગ 10 – 15 તારાઓ બનાવો. એક તારાને છત્રીના વચ્ચેના સળિયાના સ્થાને લગાવો અને બાકીના તારાને કાપડ પર છત્રીના તારના છેડા તરફ લગાવો. (આકૃતિ જુઓ.)
3. હવે, છત્રીના વચ્ચેના, હાથાને પકડીને ગોળ ફેરવો.
4. કોઈ એવો તારો છે જે ખસતો ન હોય તેવું લાગતું હોય? આ તારો ક્યા આવેલો

અવલોકન:

જો, પૃથ્વીના ભ્રમણની ધરી જ્યાં આકાશ સાથે મળી હોય ત્યાં કોઈ તારો આવેલો હોય, તો તે તારો પણ સ્થિર જ દેખાય.

નિર્ણય:

ધ્રુવનો તારો પૃથ્વીના ભ્રમણની ધરી પરની દિશામાં આવેલો હોવાથી તે આકાશમાં સ્થિર દેખાય છે (એટલે કે ખસતો નથી).

પ્રવૃત્તિ 6:

નક્ષત્રો રાત્રિ આકાશમાં પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં ખસતા જણાય છે, પરંતુ તેમના આકાર બદલાતા નથી તે દર્શાવવું.

પદ્ધતિ:

1. કોઈ નક્ષત્ર રાત્રિ આકાશમાં શોધો. દા. ત., સપ્તર્ષિ.
2. તેને થોડા કલાક સુધી ધ્યાનથી જુઓ. તમને તેના આકારમાં કોઈ ફેરફાર દેખાયો? તેના સ્થાનમાં કોઈ ફેરફાર જણાયો?

અવલોકન:

નક્ષત્રના આકારમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી, પરંતુ તે નક્ષત્ર તેના સ્થાનેથી પશ્ચિમ દિશામાં ખસતું જણાય છે.

નિર્ણય:

નક્ષત્રો રાત્રિ આકાશમાં પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં ખસતા જણાય છે, પરંતુ તેમના આકાર બદલાતા નથી.

પ્રવૃત્તિ 7:

રાત્રિ આકાશમાં ધ્રુવના તારાનું સ્થાન શોધવું. આ પ્રવૃત્તિ કરવાનો સમય ઉનાળામાં ચોખ્ખા આકાશમાં ચંદ્ર ન હોય ત્યારે રાત્રે 9:00 વાગે.

પદ્ધતિ:

1. આકાશના ઉત્તર દિશા તરફના ભાગ તરફ જોઈ સપ્તર્ષિ નક્ષત્રના આકાર પરથી તેને ઓળખી કાઢો.
2. તેના ચતુષ્કોણ જેવા ભાગના આગળના બે તારા તરફ જુઓ. આ તારામાંથી પસાર થતી એક સીધી રેખાની કલ્પના કરો.
3. આ કાલ્પનિક રેખાને ઉત્તર દિશા તરફ આગળ વધારો. આ રેખામાં આવતો પ્રકાશિત તારો એ ધ્રુવનો તારો છે.

અવલોકન:

સપ્તર્ષિ નક્ષત્રના ચતુષ્કોણ જેવા ભાગના પ્રથમ બે તારાને જોડતી રેખાની દિશામાં ઉત્તર તરફ ધ્રુવનો તારો છે.

નિર્ણય:

સપ્તર્ષિ નક્ષત્રની મદદથી ધ્રુવનો તારો શોધી શકાય છે.

પ્રવૃત્તિ 8:

સપ્તર્ષિ નક્ષત્ર ધ્રુવના તારાની આસપાસ ફરે છે તે દર્શાવવું.

પદ્ધતિ:

1. ઉનાળાની રાત્રિ દરમિયાન સપ્તર્ષિ નક્ષત્રને જુઓ.
2. ત્યાર પછી 3 – 4 કલાકના અંતરે બેથી ત્રણ વાર સપ્તર્ષિ નક્ષત્રને જુઓ.
3. દરેક વખતે ધ્રુવના તારાનું સ્થાન નક્કી કરો.

શું તે ધ્રુવના તારાની આસપાસ ફરતું દેખાય છે?
તમારા અવલોકનની સરખામણી દર્શાવેલી આકૃતિ સાથે કરો

અવલોકન:

સપ્તર્ષિ નક્ષત્ર પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં ખસતું જણાય છે. આખી રાત્રિ દરમિયાન ધ્રુવના તારાની આસપાસ અડધું ચક્ર ફરેલું જણાય છે.

નિર્ણય:

નક્ષત્ર ધ્રુવના તારાની આસપાસ ફરે છે. સપ્તર્ષિ નક્ષત્ર ધ્રુવ તારાની આસપાસ રાત-દિવસ થઈને એક ચક્ર પૂર્ણ કરે.

પ્રવૃત્તિ 9:

ગ્રહો પોતપોતાની ભ્રમણકક્ષામાં ફરે છે તે સમજવું.

પદ્ધતિ:

1. તમારા ચાર-પાંચ મિત્રો સાથે રમતના મેદાન પર જાઓ.
2. એક જ કેન્દ્ર રાખી જુદી જુદી ત્રિજ્યા 1 મી, 1.8 મી, 2.5 મી અને 3.8 મીવાળાં ચાર વર્તુળ દોરો.
3. તમારા એક મિત્રને કેન્દ્રમાં ઊભા રહેવાનું કહો, જે સૂર્ય દર્શાવે છે. તમારા બીજા ચાર મિત્રો બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી અને મંગળને દર્શાવે છે.
4. તમારા મિત્રોને સૂર્યની ફરતે ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ દિશામાં પોતાની જ કક્ષામાં ફરવાનું કહો. (આકૃતિ જુઓ.) શું તેઓ એકબીજા સાથે અથડાય છે?

અવલોકન:

પરિભ્રમણ કરતા ચાર છોકરાઓ એકબીજાને અથડાતા નથી.

નિર્ણય:

સૂર્યની આસપાસ પોતપોતાની ભ્રમણકક્ષામાં ફરતા ગ્રહો એકબીજાને અથડાતા નથી.

પ્રવૃત્તિ 10:

શુક્રના ગ્રહનું નિરીક્ષણ કરવું.

પદ્ધતિ:

1. કોઈ સમાચારપત્ર કે પંચાંગને આધારે શુક્રનો આકાશમાં દેખાવાનો સમય શોધી કાઢો.
2. સૂર્યાસ્ત પછી 1થી 3 કલાકમાં રાત્રિ આકાશમાં શુક્રને જોવા પ્રયત્ન કરો. તેના તેજસ્વીપણાને લીધે શુક્રને સરળતાથી ઓળખી શકાશે.

અવલોકન:

આકાશમાં બહુ ઊંચો નહિ એવા સ્થાને શુક્ર દેખાય છે.

નિર્ણય:

આકાશમાં શુક્ર તેજસ્વી ગ્રહ છે.