GSEB Class 8 Science Solutions Chapter 16 પ્રકાશ

પાઠ્યપુસ્તકના સ્વાધ્યાયના પ્રસ્નોત્તર

 

Question 1. ધારો કે તમે અંધારિયા ઓરડામાં છો. શું ઓરડામાં તમે વસ્તુઓ જોઈ શકો છો? ઓરડાની બહાર તમે વસ્તુઓ જોઈ શકો છો? સમજાવો.
Answer: જો તમે અંધારા રૂમમાં છો, તો તમે રૂમની અંદરની વસ્તુઓ જોઈ શકતા નથી. પરંતુ તમે રૂમની બહારની વસ્તુઓ જોઈ શકો છો. આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે વસ્તુઓને જોવા માટે તેના પર પ્રકાશ પડવો જોઈએ અને તે પ્રકાશ આપણી આંખો સુધી પરાવર્તિત થવો જોઈએ. અંધારા રૂમમાં પ્રકાશનો અભાવ હોવાથી, વસ્તુઓ પર પ્રકાશ પડતો નથી અને તેથી આપણે તેમને જોઈ શકતા નથી. રૂમની બહાર, પ્રકાશ ઉપલબ્ધ હોય છે, તેથી પ્રકાશ વસ્તુઓ પર પડે છે અને તે પ્રકાશ કિરણો પરાવર્તિત થઈને આપણી આંખોમાં પ્રવેશે છે, જેનાથી આપણે તેમને જોઈ શકીએ છીએ.
In simple words: તમે અંધારા ઓરડામાં વસ્તુઓ જોઈ શકતા નથી કારણ કે પ્રકાશ નથી. બહારની વસ્તુઓ જોઈ શકો છો કારણ કે પ્રકાશ તેમના પર પડે છે અને તે તમારી આંખોમાં પાછો આવે છે.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ વસ્તુ દેખાય છે કે નહીં તે સમજાવતા હો, ત્યારે હંમેશાં પ્રકાશની હાજરી અને પરાવર્તનના સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કરો. આ મુખ્ય ખ્યાલો છે.

 

Question 2. નિયમિત અને અનિયમિત પરાવર્તન વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો. શું અનિયમિત પરાવર્તન એટલે પરાવર્તનના નિયમોની નિષ્ફળતા છે?
Answer:

ના, અનિયમિત પરાવર્તનમાં પણ પરાવર્તનના નિયમોનું પાલન થાય છે. અનિયમિત પરાવર્તન થવાનું મુખ્ય કારણ પરાવર્તક સપાટીની અસમાનતા છે. નીચેની આકૃતિ આ બાબતને સ્પષ્ટ કરે છે.

આકૃતિ 16.1 : અનિયમિત પરાવર્તન
A, B, C, D સમાંતર કિરણો છે. તેમનાં પરાવર્તિત કિરણો પરાવર્તનના નિયમને અનુસરે છે. સપાટી ખરબચડી હોવાથી પરાવર્તિત કિરણો એકબીજાને સમાંતર નથી.
In simple words: નિયમિત પરાવર્તન લીસી સપાટી પર થાય છે, જેમાં સમાંતર પ્રકાશ કિરણો સમાંતર પરાવર્તિત થાય છે. અનિયમિત પરાવર્તન ખરબચડી સપાટી પર થાય છે, જેમાં સમાંતર પ્રકાશ કિરણો જુદી જુદી દિશામાં પરાવર્તિત થાય છે. બંને કિસ્સામાં પરાવર્તનના નિયમોનું પાલન થાય છે, તેથી અનિયમિત પરાવર્તન એ નિયમોની નિષ્ફળતા નથી.

Exam Tip: નિયમિત અને અનિયમિત પરાવર્તન વચ્ચેનો તફાવત સમજાવતી વખતે, સપાટીની પ્રકૃતિ (લીસી કે ખરબચડી) અને પરાવર્તિત કિરણોની દિશા પર ભાર મૂકો. પરાવર્તનના નિયમો બંને કિસ્સાઓમાં લાગુ પડે છે તે જણાવવું મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 3. નીચેના પ્રત્યેક પર પ્રકાશનું બીમ અથડાય ત્યારે પરાવર્તન નિયમિત થશે કે અનિયમિત થશે તે પ્રત્યેકની સામે લખો. તમારા ઉત્તરની યથાર્થતા ચકાસો.
(i) ચકચકિત લાકડાનું ટેબલ
Answer: ચકચકિત લાકડાના ટેબલ પરથી નિયમિત પરાવર્તન થશે, કારણ કે ટેબલની સપાટી સમતલ અને ચળકતી હોય છે.
(ii) ચૉકનો ભૂકો
Answer: ચૉકના ભૂકા પરથી અનિયમિત પરાવર્તન થશે, કારણ કે ચૉકના ભૂકાની સપાટી અસમાન (સપાટ ન હોય તેવી) હોય છે.
(iii) કાર્ડબોર્ડની સપાટી
Answer: કાર્ડબોર્ડની સપાટી પરથી અનિયમિત પરાવર્તન થશે, કારણ કે તેની સપાટી ખરબચડી હોય છે.
(iv) પાણી ફેલાયેલા આરસનું ભોંયતળિયું
Answer: પાણી ફેલાયેલા આરસના ભોંયતળિયા પરથી નિયમિત પરાવર્તન થશે, કારણ કે તે અરીસાની જેમ વર્તે છે.
(v) અરીસો
Answer: અરીસા પરથી નિયમિત પરાવર્તન થશે, કારણ કે તેની સપાટી સમતલ અને ચકચકિત હોય છે.
(vi) કાગળનો ટુકડો
Answer: કાગળના ટુકડા પરથી અનિયમિત પરાવર્તન થશે, કારણ કે તેની સપાટી અસમાન હોય છે.
In simple words: લીસી અને ચળકતી વસ્તુઓ પરથી પ્રકાશ નિયમિત રીતે પાછો ફરે છે, જ્યારે ખરબચડી વસ્તુઓ પરથી પ્રકાશ અનિયમિત રીતે ફેલાય છે.

Exam Tip: સપાટી લીસી છે કે ખરબચડી, તે નક્કી કરીને જ પરાવર્તનનો પ્રકાર નક્કી કરો. લીસી સપાટી નિયમિત પરાવર્તન આપે છે, જ્યારે ખરબચડી સપાટી અનિયમિત પરાવર્તન આપે છે.

 

Question 4. પરાવર્તનના નિયમો જણાવો.
Answer: પરાવર્તનના નિયમો નીચે મુજબ છે:
1. આપાતકોણ અને પરાવર્તનકોણના માપ સમાન હોય છે. એટલે કે \( \angle i = \angle r \).
2. આપાતકિરણ, આપાતબિંદુએ સપાટીને દોરેલો લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ એક જ સમતલમાં હોય છે.
In simple words: પ્રકાશ જ્યારે કોઈ સપાટી પર પડે છે ત્યારે તે બે નિયમોનું પાલન કરે છે: પડવાનો ખૂણો અને પાછો ફરવાનો ખૂણો હંમેશા સરખા હોય છે, અને પડતો પ્રકાશ, પાછો ફરતો પ્રકાશ અને સપાટીનો સીધો લંબ એક જ સપાટી પર હોય છે.

Exam Tip: પરાવર્તનના નિયમો લખતી વખતે, ગાણિતિક સંબંધ (\( \angle i = \angle r \)) અને ત્રણ કિરણો/લંબના સમતલ સંબંધ બંને સ્પષ્ટપણે દર્શાવવા આવશ્યક છે.

 

Question 5. આપાતકિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને આપાતબિંદુએ સપાટીને દોરેલો લંબ એક જ સમતલમાં હોય છે તે દર્શાવતી એક પ્રવૃત્તિ વર્ણવો.
Answer:
આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવવા માટે, એક સફેદ કાર્ડ પેપર લો અને તેને ટેબલ પર એવી રીતે ગોઠવો કે તેનો થોડો ભાગ ટેબલની ધારની બહાર રહે. પછી પેપરના બહાર નીકળેલા ભાગ પર એક નાનો કાપો મૂકો. એકસરખા દાંતાવાળો કાંસકો લો અને તેના મધ્ય ભાગ સિવાયના બધા દાંતાને કાળા કાગળની પટ્ટી વડે બંધ કરી દો. કાંસકાને પેપર પર સીધો રાખો.
હવે કાંસકાની એક બાજુથી ટૉર્ચ દ્વારા પ્રકાશ ફેંકો. ટૉર્ચ અને કાંસકાને એવી રીતે ગોઠવો કે જેથી કાંસકાની બીજી બાજુ પેપર પર પ્રકાશનું કિરણ જોઈ શકાય. (પેપર પર પ્રકાશનો પટ્ટો દેખાવો જોઈએ.) પ્રકાશના કિરણના માર્ગમાં એક સપાટ અરીસાની પટ્ટી મૂકો. પરાવર્તિત કિરણ જુઓ જે પેપરના ટેબલની બહાર રાખેલા ભાગ પર પણ દેખાય છે. હવે પેપરના બહાર નીકળેલા ભાગને વાળો. શું આ વાળેલા ભાગ પર પરાવર્તિત કિરણ દેખાય છે?
પરાવર્તિત કિરણ વાળેલા ભાગ પર દેખાશે નહિ. વાળેલા ભાગને ફરીથી તેની મૂળ સ્થિતિમાં લાવો. હવે પરાવર્તિત કિરણ ફરીથી જોઈ શકાશે.
આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા આપણે નિર્ણય લઈ શકીએ કે આપાતકિરણ, આપાતબિંદુએ દોરેલો લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ એક જ સમતલમાં હોય છે.

આકૃતિ 16.2 (a), (b): આપાતકિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને લંબ એક જ સમતલમાં હોય છે.
In simple words: કાગળ, કાંસકો અને ટોર્ચ વાપરીને, તમે જોઈ શકો છો કે પ્રકાશનો કિરણ અરીસા પર પડે છે અને પાછો ફરે છે. જ્યારે તમે કાગળનો એક ભાગ વાળો છો, ત્યારે પાછો ફરેલો કિરણ દેખાતો નથી, જે દર્શાવે છે કે પ્રકાશ કિરણ, લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ હંમેશા એક જ સપાટી પર રહે છે.

Exam Tip: પ્રવૃત્તિનું વર્ણન કરતી વખતે, સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત ભાષાનો ઉપયોગ કરો, જેમાં દરેક પગલું અને તેના અવલોકનો સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવે. મુખ્ય સિદ્ધાંતને સમજાવવા માટે પરિણામનો ઉલ્લેખ કરો.

 

Question 4. પરાવર્તનના નિયમો જણાવો.
Answer: પરાવર્તનના નિયમો નીચે મુજબ છે:
1. આપાતકોણ અને પરાવર્તનકોણના માપ સમાન હોય છે. એટલે કે \( \angle i = \angle r \).
2. આપાતકિરણ, આપાતબિંદુએ સપાટીને દોરેલો લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ એક જ સમતલમાં હોય છે.
In simple words: પ્રકાશ જ્યારે કોઈ સપાટી પર પડે છે ત્યારે તે બે નિયમોનું પાલન કરે છે: પડવાનો ખૂણો અને પાછો ફરવાનો ખૂણો હંમેશા સરખા હોય છે, અને પડતો પ્રકાશ, પાછો ફરતો પ્રકાશ અને સપાટીનો સીધો લંબ એક જ સપાટી પર હોય છે.

Exam Tip: પરાવર્તનના નિયમો લખતી વખતે, ગાણિતિક સંબંધ (\( \angle i = \angle r \)) અને ત્રણ કિરણો/લંબના સમતલ સંબંધ બંને સ્પષ્ટપણે દર્શાવવા આવશ્યક છે.

 

Question 5. આપાતકિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને આપાતબિંદુએ સપાટીને દોરેલો લંબ એક જ સમતલમાં હોય છે તે દર્શાવતી એક પ્રવૃત્તિ વર્ણવો.
Answer:
આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવવા માટે, એક સફેદ કાર્ડ પેપર લો અને તેને ટેબલ પર એવી રીતે ગોઠવો કે તેનો થોડો ભાગ ટેબલની ધારની બહાર રહે. પછી પેપરના બહાર નીકળેલા ભાગ પર એક નાનો કાપો મૂકો. એકસરખા દાંતાવાળો કાંસકો લો અને તેના મધ્ય ભાગ સિવાયના બધા દાંતાને કાળા કાગળની પટ્ટી વડે બંધ કરી દો. કાંસકાને પેપર પર સીધો રાખો.
હવે કાંસકાની એક બાજુથી ટૉર્ચ દ્વારા પ્રકાશ ફેંકો. ટૉર્ચ અને કાંસકાને એવી રીતે ગોઠવો કે જેથી કાંસકાની બીજી બાજુ પેપર પર પ્રકાશનું કિરણ જોઈ શકાય. (પેપર પર પ્રકાશનો પટ્ટો દેખાવો જોઈએ.) પ્રકાશના કિરણના માર્ગમાં એક સપાટ અરીસાની પટ્ટી મૂકો. પરાવર્તિત કિરણ જુઓ જે પેપરના ટેબલની બહાર રાખેલા ભાગ પર પણ દેખાય છે. હવે પેપરના બહાર નીકળેલા ભાગને વાળો. શું આ વાળેલા ભાગ પર પરાવર્તિત કિરણ દેખાય છે?
પરાવર્તિત કિરણ વાળેલા ભાગ પર દેખાશે નહિ. વાળેલા ભાગને ફરીથી તેની મૂળ સ્થિતિમાં લાવો. હવે પરાવર્તિત કિરણ ફરીથી જોઈ શકાશે.
આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા આપણે નિર્ણય લઈ શકીએ કે આપાતકિરણ, આપાતબિંદુએ દોરેલો લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ એક જ સમતલમાં હોય છે.

આકૃતિ 16.2 (a), (b): આપાતકિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને લંબ એક જ સમતલમાં હોય છે.
In simple words: કાગળ, કાંસકો અને ટોર્ચ વાપરીને, તમે જોઈ શકો છો કે પ્રકાશનો કિરણ અરીસા પર પડે છે અને પાછો ફરે છે. જ્યારે તમે કાગળનો એક ભાગ વાળો છો, ત્યારે પાછો ફરેલો કિરણ દેખાતો નથી, જે દર્શાવે છે કે પ્રકાશ કિરણ, લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ હંમેશા એક જ સપાટી પર રહે છે.

Exam Tip: પ્રવૃત્તિનું વર્ણન કરતી વખતે, સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત ભાષાનો ઉપયોગ કરો, જેમાં દરેક પગલું અને તેના અવલોકનો સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવે. મુખ્ય સિદ્ધાંતને સમજાવવા માટે પરિણામનો ઉલ્લેખ કરો.

 

Question 6. નીચેનામાં ખાલી જગ્યા પૂરોઃ
(i) એક સમતલ અરીસાની સામે 1 m દૂર ઊભેલી એક વ્યક્તિ પોતાના પ્રતિબિંબથી 2 m દૂર દેખાય છે.
(ii) કોઈ સમતલ અરીસાની સામે ઊભા રહીને તમે તમારા જમણા હાથથી ડાબા કાનને સ્પર્શી, તો અરીસામાં એવું લાગશે કે તમારો જમણો કાન ડાબા હાથથી સ્પર્યા છો.
(iii) જ્યારે તમે ઝાંખા પ્રકાશને જુઓ છો, ત્યારે કીકીનું કદ વધે છે.
(iv) નિશાચરોને સળીકોષો કરતાં શંકકોષો ઓછા હોય છે.
In simple words: સમતલ અરીસામાં પ્રતિબિંબ સમાન અંતરે હોય છે અને બાજુઓ ઉલટાયેલી દેખાય છે. ઓછો પ્રકાશ હોય ત્યારે આંખની કીકી મોટી થાય છે, અને રાત્રિના પ્રાણીઓમાં શંકુ કોષોની સંખ્યા ઓછી હોય છે.

Exam Tip: ખાલી જગ્યા પૂરી કરતી વખતે, સમતલ અરીસાના ગુણધર્મો અને આંખની રચના તથા કાર્યપદ્ધતિને લગતા મૂળભૂત ખ્યાલો યાદ રાખો.

 

Question 7. અને 8માં યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો: આપાતકોણ અને પરાવર્તનકોણ સમાન હોય છે.
(a) હંમેશાં
(b) ક્યારેક
(c) ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં
(d) ક્યારેય નહિ
Answer: (a) હંમેશાં
In simple words: પ્રકાશ જ્યારે પણ કોઈ સપાટી પરથી પાછો ફરે છે, ત્યારે તે હંમેશા એક નિયમ પાળે છે: પ્રકાશ જે ખૂણે સપાટી પર પડે છે, તે જ ખૂણે પાછો ફરે છે. આ નિયમ ક્યારેય બદલાતો નથી.

Exam Tip: પરાવર્તનનો પ્રથમ નિયમ એ મૂળભૂત નિયમ છે જે હંમેશા લાગુ પડે છે, પછી ભલે સપાટી નિયમિત હોય કે અનિયમિત. આ મુદ્દો યાદ રાખવો અગત્યનો છે.

 

Question 8. સમતલ અરીસાથી રચાતું પ્રતિબિંબ... હોય છે.
(a) આભાસી, અરીસાની પાછળ અને મોટું
(b) આભાસી, અરીસાની પાછળ અને વસ્તુના કદ જેટલું
(c) વાસ્તવિક, અરીસાની સપાટી પર અને મોટું
(d) વાસ્તવિક, અરીસાની પાછળ અને વસ્તુના કદ જેટલું
Answer: (b) આભાસી, અરીસાની પાછળ અને વસ્તુના કદ જેટલું
In simple words: સમતલ અરીસામાં તમે જે પ્રતિબિંબ જુઓ છો તે હંમેશા વાસ્તવિક નથી હોતું, તે અરીસાની પાછળ બને છે અને વસ્તુ જેટલું જ કદ ધરાવે છે.

Exam Tip: સમતલ અરીસા દ્વારા રચાતા પ્રતિબિંબના ચાર મુખ્ય ગુણધર્મો યાદ રાખો: આભાસી, સીધું, અરીસા પાછળ સમાન અંતરે, અને વસ્તુ જેટલા જ કદનું. આ તમને MCQs માં મદદ કરશે.

 

Question 9. કેલિડોસ્કોપની રચના વર્ણવો.
Answer: કેલિડોસ્કોપની રચના નીચે મુજબ છે:
1. કેલિડોસ્કોપમાં લગભગ 15 cm લાંબી અને 4 cm પહોળી લંબચોરસ આકારની ત્રણ સમાન અરીસાની પટ્ટીઓ હોય છે.
2. ત્રણેય અરીસાની ચળકતી સપાટીઓ એકબીજાની સામે રહે તે રીતે જોડીને પ્રિઝમ જેવી રચના કરવામાં આવે છે.
3. આ પ્રિઝમને વર્તુળાકાર કાર્ડબોર્ડની નળીમાં બંધબેસતી રીતે ગોઠવવામાં આવે છે. નળીની લંબાઈ પ્રિઝમની લંબાઈ કરતાં થોડી વધુ હોય છે.
4. નળીના એક છેડાને મધ્યમાં છિદ્ર હોય તેવી કાર્ડબોર્ડની તકતી વડે બંધ કરવામાં આવે છે.
5. તકતીને ટકાઉ બનાવવા માટે તેની નીચે પારદર્શક પ્લાસ્ટિકની શીટ ચોંટાડવામાં આવે છે.
6. નળીના બીજા છેડે એક સાદો કાચ અને એક દૂધિયો કાચ (બંને વર્તુળાકાર) એકબીજાથી થોડા અંતરે રહે તેમ ગોઠવવામાં આવે છે. આ બંને કાચની વચ્ચે રંગીન કાચના ટુકડા રાખવામાં આવે છે.
In simple words: કેલિડોસ્કોપ બનાવવા માટે, ત્રણ લાંબા અરીસાઓને પ્રિઝમની જેમ જોડીને એક નળીમાં મૂકવામાં આવે છે. નળીના એક છેડે એક છિદ્રવાળી તકતી હોય છે, અને બીજા છેડે બે કાચની વચ્ચે નાના રંગીન ટુકડા મૂકવામાં આવે છે, જેથી અંદર સુંદર પેટર્ન દેખાય.

Exam Tip: કેલિડોસ્કોપની રચના સમજાવતી વખતે, અરીસાઓની ગોઠવણી, નળીના છેડાઓનું બંધારણ અને રંગીન ટુકડાઓની ભૂમિકા જેવા મુખ્ય ઘટકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

 

Question 10. મનુષ્ય આંખની નામનિર્દેશવાળી આકૃતિ દોરો.
Answer:

આકૃતિ 16.3: મનુષ્ય આંખ
In simple words: મનુષ્યની આંખ કૉર્નિયા, આઇરિસ, કીકી, લેન્સ, સિલિયરી સ્નાયુઓ, રેટિના અને દૃષ્ટિ ચેતાઓ જેવા ભાગોથી બનેલી છે. આ બધા ભાગો પ્રકાશને અંદર લઈ જવામાં અને મગજ સુધી દ્રશ્ય સંદેશા મોકલવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: આંખની આકૃતિ દોરતી વખતે, દરેક ભાગના સ્થાન અને તેના નામકરણ પર ખાસ ધ્યાન આપો. આકૃતિ સ્પષ્ટ અને વાંચી શકાય તેવી હોવી જોઈએ.

 

Question 11. ગુરમીત નામની છોકરી લેઝર ટૉર્ચનો ઉપયોગ કરીને પ્રવૃત્તિ 16.8 કરવા ઇચ્છતી હતી. તેના શિક્ષકે તેને તેમ ન કરવાની સલાહ આપી. શું તમે શિક્ષકની સલાહનો આધાર સમજાવી શકો?
Answer: લેઝર ટૉર્ચનો પ્રકાશ આંખ માટે ખૂબ જ નુકસાનકારક હોય છે. તેનાથી આંખને કાયમી નુકસાન થવાની શક્યતા રહે છે. જો લેઝર પ્રકાશ સીધો આંખમાં જાય, તો વ્યક્તિ કાયમી દૃષ્ટિ પણ ગુમાવી શકે છે. આ કારણોસર, શિક્ષકની સલાહ સંપૂર્ણપણે યોગ્ય હતી.
In simple words: લેઝર ટોર્ચનો પ્રકાશ આંખને ખૂબ જ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને કાયમી રીતે અંધત્વ પણ લાવી શકે છે, તેથી શિક્ષકે આપેલી સલાહ સાચી હતી.

Exam Tip: જ્યારે સલામતી સંબંધિત પ્રશ્નોનો જવાબ આપો, ત્યારે સંભવિત જોખમો અને તેના પરિણામો સ્પષ્ટપણે જણાવો. લેઝર બીમની ઉચ્ચ તીવ્રતાને કારણે થતા નુકસાનનો ઉલ્લેખ કરો.

 

Question 12. તમે કેવી રીતે તમારી આંખોની સંભાળ લઈ શકો? સમજાવો.
Answer: આંખોની સંભાળ લેવા માટે નીચે મુજબના ઉપાયો કરવા જોઈએ:
1. ખૂબ ઓછા અથવા ખૂબ વધુ પ્રકાશમાં વાંચવું જોઈએ નહિ.
2. સૂર્ય કે શક્તિશાળી પ્રકાશ તરફ સીધેસીધું જોવું જોઈએ નહિ.
3. આંખોને ક્યારેય ચોળવી જોઈએ નહિ.
4. યોગ્ય દૃષ્ટિ માટે હંમેશા સામાન્ય અંતર રાખીને વાંચવું જોઈએ.
5. આંખની તકલીફ હોય, તો આંખના ડૉક્ટરની સલાહ લેવી.
In simple words: આંખોની સુરક્ષા માટે, ખૂબ ઓછા કે વધુ પ્રકાશમાં વાંચવાનું ટાળો, સીધો સૂર્યપ્રકાશ કે તેજ પ્રકાશ ન જુઓ, આંખોને ઘસશો નહીં, યોગ્ય અંતર રાખીને વાંચો અને જરૂર પડ્યે ડૉક્ટરની સલાહ લો.

Exam Tip: આંખોની સંભાળ માટેના મુદ્દાઓ આપતી વખતે, સામાન્ય અને વ્યવહારુ ટીપ્સ શામેલ કરો જે દૈનિક જીવનમાં સરળતાથી અનુસરી શકાય.

 

Question 13. જો પરાવર્તિત કિરણ આપાતકિરણ સાથે 90નો કોણ બનાવે, તો આપાતકોણ કેટલો હોય?
Answer:
પરાવર્તનના નિયમ મુજબ, આપાતકોણ (\( \angle i \)) અને પરાવર્તનકોણ (\( \angle r \)) સમાન હોય છે.

\( \implies \angle i = \angle r \) ..... (1)
આપેલું છે કે પરાવર્તિત કિરણ આપાતકિરણ સાથે 90° નો કોણ બનાવે છે.

\( \implies \angle i + \angle r = 90^\circ \) ..... (2)
સમીકરણ (1) અને (2) પરથી,

\( \angle i + \angle i = 90^\circ \)

\( \implies 2 \angle i = 90^\circ \)

\( \implies \angle i = \frac{ 90^\circ }{ 2 } \)

\( \implies \angle i = 45^\circ \)
આથી, આપાતકોણ 45° હોય.
In simple words: જો પ્રકાશનું કિરણ આવે અને પાછું ફરે ત્યારે કુલ ખૂણો 90 ડિગ્રી હોય, તો પડવાનો ખૂણો બરાબર 45 ડિગ્રી હોય.

Exam Tip: આવા ગાણિતિક પ્રશ્નોમાં, પરાવર્તનના નિયમો સ્પષ્ટપણે લખો અને પછી આપેલા કોણનો ઉપયોગ કરીને સમીકરણ બનાવો. ગણતરીના દરેક પગલાને સ્પષ્ટપણે દર્શાવો.

 

Question 14. એકબીજાને સમાંતર 40 cm અંતરે મૂકેલા બે સમતલ અરીસાઓની વચ્ચે એક મીણબત્તી મૂકતાં તેનાં કેટલાં પ્રતિબિંબો મળે?
Answer: જ્યારે બે સમતલ અરીસાઓ એકબીજાને સમાંતર રાખવામાં આવે છે, ત્યારે તેમની વચ્ચે મૂકેલી વસ્તુના અસંખ્ય પ્રતિબિંબો મળે છે. તેથી, 40 cm અંતરે મૂકેલા બે સમાંતર સમતલ અરીસાઓની વચ્ચે મીણબત્તી મૂકતાં તેનાં અસંખ્ય પ્રતિબિંબો મળશે.
In simple words: બે સમાંતર અરીસાઓ વચ્ચે વસ્તુ મૂકવાથી તેના ઘણા બધા પ્રતિબિંબો બને છે, કારણ કે પ્રકાશ બંને અરીસાઓ વચ્ચે ઘણી વખત પરાવર્તિત થાય છે.

Exam Tip: જ્યારે બે અરીસાઓ સમાંતર હોય, ત્યારે પ્રતિબિંબોની સંખ્યા અનંત હોય છે. જ્યારે અરીસાઓ કોઈ ખૂણે ગોઠવેલા હોય, ત્યારે પ્રતિબિંબોની સંખ્યા \( (\frac{360^\circ}{\theta} - 1) \) સૂત્ર દ્વારા ગણી શકાય છે.

 

Question 15. બે અરીસાઓ એકબીજાને 90ના કોણે ગોઠવેલા છે. આકૃતિમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે પ્રકાશનું એક કિરણ અરીસા પર 30ના કોણે આપાત થાય છે. બીજા અરીસા દ્વારા પરાવર્તિત થતું કિરણ દોરો.
Answer:

In simple words: જ્યારે પ્રકાશનો કિરણ એક અરીસા પર 30 ડિગ્રીના ખૂણે પડે છે, ત્યારે તે તે જ ખૂણે પાછો ફરે છે. આ પાછો ફરેલો કિરણ બીજા અરીસા પર પડે છે અને તે પણ તે જ રીતે પાછો ફરે છે. આ રીતે, કિરણનો માર્ગ બંને અરીસાઓ પર પરાવર્તનના નિયમોનું પાલન કરે છે.

Exam Tip: આવા રે-ડાયાગ્રામ દોરતી વખતે, અરીસાઓ વચ્ચેનો ખૂણો, આપાતકોણ, પરાવર્તનકોણ અને લંબને ચોકસાઈપૂર્વક દર્શાવો. દરેક પરાવર્તન બિંદુ પર પરાવર્તનના નિયમોનું પાલન થવું જોઈએ.

 

Question 16. આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ બૂઝો સમતલ અરીસાની બાજુ પર A પાસે ઊભો છે. શું તે પોતાને અરીસામાં જોઈ શકે છે? શું તે P, Q અને R પાસે મૂકેલી વસ્તુનાં પ્રતિબિંબ પણ જોઈ શકે છે?
Answer: બૂઝો પોતાને અરીસામાં જોઈ શકતો નથી. તે P અને Q આગળની વસ્તુઓને અરીસામાં જોઈ શકે છે. તે R આગળ મૂકેલી વસ્તુને અરીસામાં જોઈ શકતો નથી.

In simple words: બૂઝો પોતાને અરીસામાં જોઈ શકતો નથી કારણ કે તે પૂરતા અંતરે નથી. તે P અને Q ને જોઈ શકે છે કારણ કે તેમના પ્રતિબિંબો તેની દૃષ્ટિની મર્યાદામાં આવે છે, પરંતુ R ને જોઈ શકતો નથી કારણ કે તેનું પ્રતિબિંબ દૃષ્ટિની મર્યાદાની બહાર છે.

Exam Tip: સમતલ અરીસામાં દૃષ્ટિની મર્યાદા નક્કી કરવા માટે, નિરીક્ષક (બૂઝો) ના પ્રતિબિંબથી અરીસાના છેડા સુધીના કિરણો દોરો. આ કિરણો જે વિસ્તારને આવરી લે છે તે દૃષ્ટિની મર્યાદા છે. આ મર્યાદામાં આવતી વસ્તુઓ જ દેખાય છે.

 

Question 17.
(i) A પર મૂકેલી કોઈ વસ્તુના સમતલ અરીસામાં જોવા મળતા પ્રતિબિંબનું સ્થાન શોધો.
Answer: બાજુની આકૃતિમાં A પર મૂકેલી વસ્તુનું સમતલ અરીસામાં પ્રતિબિંબ A' બતાવ્યું છે.
(ii) શું B પાસેથી પહેલું પ્રતિબિંબ જોઈ શકે છે?
Answer: હા
(iii) શું C પાસેથી બૂઝો પ્રતિબિંબ જોઈ શકે છે?
Answer: હા
(iv) જ્યારે પહેલી B પરથી C પર જતી રહે છે, ત્યારે તેનું પ્રતિબિંબ કોની બાજુ ખસી જાય છે?
Answer: Aના પ્રતિબિંબ A’ના સ્થાનમાં કોઈ ફેરફાર થશે નહિ.

In simple words: સમતલ અરીસામાં વસ્તુનું પ્રતિબિંબ અરીસાની પાછળ તેટલા જ અંતરે બને છે. જો કોઈ નિરીક્ષક (B કે C) તેની સ્થિતિ બદલે, તો વસ્તુનું પ્રતિબિંબ અરીસામાં તેની મૂળ જગ્યાએ જ રહે છે, પરંતુ નિરીક્ષકની દૃષ્ટિનું ક્ષેત્ર બદલાઈ શકે છે.

Exam Tip: સમતલ અરીસામાં પ્રતિબિંબના સ્થાન અને નિરીક્ષકની દૃષ્ટિના ક્ષેત્ર વચ્ચેનો તફાવત સમજો. વસ્તુનું પ્રતિબિંબ હંમેશા વસ્તુ અને અરીસાના સંબંધમાં નિશ્ચિત હોય છે, નિરીક્ષકની સ્થિતિ બદલાવાથી પ્રતિબિંબનું સ્થાન બદલાતું નથી.

 

GSEB Class 8 Science પ્રાશ Textbook Activities

પાઠ્યપુસ્તકની પ્રવૃત્તિઓની સમજ

પ્રવૃત્તિ 1: પ્રકાશના કિરણના પરાવર્તનની ઘટના સમજવી.

સાધન-સામગ્રી: સમતલ અરીસો, એકસરખા દાંતાવાળો કાંસકો, ટૉર્ચ, સફેદ કાગળ.

આકૃતિ:

આકૃતિ: પ્રકાશના કિરણનું અરીસા વડે પરાવર્તન

પદ્ધતિ: એક સફેદ કાગળને ટેબલ પર ગોઠવો. એકસરખા દાંતાવાળો કાંસકો લો. કાંસકાના મધ્ય દાંતા સિવાયના દાંતાને કાળા કાગળની પટ્ટીથી બંધ કરો. કાંસકાને સફેદ કાગળ પર સીધો રાખો. કાંસકાની એક બાજુથી ટૉર્ચ દ્વારા પ્રકાશ ફેંકો. ટૉર્ચ અને કાંસકાને એવી રીતે ગોઠવો કે જેથી કાગળ પર પ્રકાશનું કિરણ જોઈ શકાય. પ્રકાશના કિરણના માર્ગમાં એક સમતલ અરીસાની પટ્ટી ગોઠવો. અવલોકન કરો કે કાગળ પર અરીસાથી પરાવર્તિત થયેલું કિરણ દેખાય છે. નિર્ણય: સમતલ અરીસા વડે પ્રકાશના કિરણનું પરાવર્તન થાય છે.

 

પ્રવૃત્તિ 2: આપાતકિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને આપાતબિંદુએ સપાટીને દોરેલો લંબ એક જ સમતલમાં હોય છે. આ પ્રવૃત્તિ માટે સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તરના પ્રશ્ન 5નો ઉત્તર જુઓ.

એક સફેદ કાર્ડ પેપર લો અને તેને ટેબલ પર એવી રીતે ગોઠવો કે તેનો થોડો ભાગ ટેબલની ધારની બહાર રહે. પછી પેપરના બહાર નીકળેલા ભાગ પર એક નાનો કાપો મૂકો. એકસરખા દાંતાવાળો કાંસકો લો અને તેના મધ્ય ભાગ સિવાયના બધા દાંતાને કાળા કાગળની પટ્ટી વડે બંધ કરી દો. કાંસકાને પેપર પર સીધો રાખો.

હવે કાંસકાની એક બાજુથી ટૉર્ચ દ્વારા પ્રકાશ ફેંકો. ટૉર્ચ અને કાંસકાને એવી રીતે ગોઠવો કે જેથી કાંસકાની બીજી બાજુ પેપર પર પ્રકાશનું કિરણ જોઈ શકાય. (પેપર પર પ્રકાશનો પટ્ટો દેખાવો જોઈએ.) પ્રકાશના કિરણના માર્ગમાં એક સપાટ અરીસાની પટ્ટી મૂકો. પરાવર્તિત કિરણ જુઓ જે પેપરના ટેબલની બહાર રાખેલા ભાગ પર પણ દેખાય છે. હવે પેપરના બહાર નીકળેલા ભાગને વાળો. શું આ વાળેલા ભાગ પર પરાવર્તિત કિરણ દેખાય છે?

પરાવર્તિત કિરણ વાળેલા ભાગ પર દેખાશે નહિ. વાળેલા ભાગને ફરીથી તેની મૂળ સ્થિતિમાં લાવો. હવે પરાવર્તિત કિરણ ફરીથી જોઈ શકાશે.

આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા આપણે નિર્ણય લઈ શકીએ કે આપાતકિરણ, આપાતબિંદુએ દોરેલો લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ એક જ સમતલમાં હોય છે.

આકૃતિ 16.2 (a), (b)ઃ આપાતકિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને લંબ એક જ સમતલમાં હોય છે.

 

પ્રવૃત્તિ 3: સમતલ અરીસામાં વસ્તુના પ્રતિબિંબની રચના કરવી.

સાધન-સામગ્રી: વસ્તુ (પ્રકાશ ઉદ્ગમ), સમતલ અરીસો, કંપાસબૉક્સ, પેન્સિલ.

આકૃતિઃ

આકૃતિ ઃ સમતલ અરીસામાં વસ્તુનું પ્રતિબિંબ

પદ્ધતિઃ ટેબલ પર સમતલ અરીસો PQ ગોઠવો. અરીસા સામે પ્રકાશ ઉદ્ગમ O રાખો. તેમાંથી બે કિરણો OA અને OC અરીસા પર આપાત કરો. સમતલ અરીસાની સપાટી પર A અને C બિંદુએ લંબ દોરો. A અને C બિંદુએ પરાવર્તિત કિરણો દોરો. આ કિરણોને અરીસાની પાછળની દિશામાં લંબાવો. તેઓ જે બિંદુ પર મળે તે બિંદુ પર I (પ્રતિબિંબ) અંકિત કરો. અવલોકન કરનારની આંખોને આ પરાવર્તિત કિરણો માંથી આવતાં હોય તેવો ભાસ થશે. નિર્ણય: સમતલ અરીસામાં વસ્તુનું પ્રતિબિંબ અરીસાની પાછળ રચાતું હોય તેમ લાગે છે.

 

પ્રવૃત્તિ 4: અનિયમિત પરાવર્તન

(a) અનિયમિત સપાટી પર આપાત સમાંતર કિરણ

આકૃતિ (a)માં બતાવ્યા મુજબ અનિયમિત સપાટી પર સમાંતર કિરણો આપાત થાય છે. પરાવર્તનના નિયમો સપાટી પરના દરેક બિંદુ માટે માન્ય છે. વિવિધ બિંદુઓ પર પરાવર્તિત કિરણો રચવા આ નિયમનો ઉપયોગ કરો. (આપાતકોણ અને પરાવર્તનકોણ સમાન માપના હોય છે.)

(b) અનિયમિત સપાટી પરથી પરાવર્તિત કિરણો

પરાવર્તિત કિરણો એકબીજાને સમાંતર રહેતા નથી. આ કિરણો જુદી જુદી દિશાઓમાં પરાવર્તિત થાય છે. જુઓ આકૃતિ (b). જ્યારે કોઈ સપાટી પર દોરેલાં સમાંતર કિરણો પરાવર્તિત થયા પછી એકબીજાને સમાંતર ન હોય, ત્યારે આવા પરાવર્તનને અનિયમિત પરાવર્તન કહે છે.

Activity 5: Multiple Reflections of an Object Placed Between Two Mirrors

Take two plane mirrors. Arrange them so that their edges touch each other, forming a 90° angle. Place an object between the two mirrors. Observe the images of the object. You will see five images of the object.

The angle between the two mirrors is 90°.

You will get three images O₁, O₂ and O₃ of a coin object.

Place a lit candle between the mirrors, arranging them at different angles. Note the number of images of the candle each time.

As the angle between the two mirrors decreases, the number of images obtained will increase.

Activity 6: Making a Kaleidoscope

Take three rectangular mirror strips, each 15 cm long and 4 cm wide. Arrange these mirrors so that their reflecting surfaces face each other, forming a prism. Place this prism inside a cylindrical cardboard tube. The length of the tube should be slightly greater than the length of the mirror strips.

Close one end of the tube with a circular cardboard disc having a hole in the center. At the other end of the tube, place one plain glass and one milky glass a small distance apart. Place small colored glass pieces (broken pieces of colored bangles) between the two glasses. Your kaleidoscope is ready.

Activity 7: Understanding the Phenomenon of Dispersion of Light

Take a mirror of appropriate size. Place it in a bowl. Fill the bowl with water. Place this setup near a window. Adjust the position of the bowl so that sunlight falls on the mirror. Let the reflected rays from the mirror fall on a white wall. If the wall is not white, attach a large white paper to the wall. You will see various colors in the reflected light. The mirror and water together form a prism. This prism disperses sunlight into its constituent colors.

Activity 8: Examining the Effect of Light Intensity on the Pupil

Observe the size of your friend's pupil. Shine a torch light into their eye and observe the size of their pupil.

Turn off the torch and again note the change in pupil size.

When torch light is shined into the eye, the pupil size decreases.

When the torch is turned off, the pupil size increases.

The pupil size adjusts appropriately in dim or intense light.

Activity 9: Demonstration of the Blind Spot on the Retina

Draw a black circular mark and a black cross mark on a white cardboard, approximately 6 to 8 cm apart. Hold the cardboard at arm's length from your eye. Close your left eye and continuously stare at the cross. While keeping your eye fixed on the cross, slowly bring the cardboard towards your eye. The circular mark will appear to disappear.

Now close your right eye and continuously stare at the circular mark. Repeat the above activity. This time, the cross mark will appear to disappear.

The disappearance of the cross or circular mark indicates that there is a point on the retina where, if light falls, its message cannot be transmitted to the brain.

This point is called the blind spot.

Activity 10: Persistence of Vision

Take a square piece of cardboard, 6 to 8 cm on each side. Draw a picture of a birdcage on the upper side of the cardboard. On the backside, draw a picture of a bird or paste their pictures.

Make one-one holes in the middle of the edges of the cardboard and pass a string through them. Twist the string and quickly spin the card. You will get the illusion that the bird is in the cage.

The reason for this is persistence of vision. When still images are passed in front of the eye at a rate of 16 or more per second, they appear to be in continuous motion.