GSEB Class 7 Social Science Solutions Chapter 4 મધ્યયુગીન સ્થાપત્યો, શહેરો, વેપારી અને કાર

1. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને ઉત્તર લખો:

Question 1. દિલ્લી સલ્તનતના આ સમયગાળામાં મસ્જિદ, મકબરા અને રોજા એમ ત્રણ સ્થાપત્યોની .................... શૈલી પ્રમુખ હતી.
(a) ઈસ્લામ
(b) નાગર
(c) સલ્તનત
(d) આરબ
Answer: (d) આરબ
In simple words: દિલ્લી સલ્તનત વખતે મસ્જિદ, મકબરા અને રોજા જેવાં બાંધકામોમાં મુખ્યત્વે આરબ શૈલીનો ઉપયોગ થયો હતો.

Exam Tip: યાદ રાખો કે દિલ્લી સલ્તનત સમયગાળાની સ્થાપત્ય શૈલીમાં આરબ શૈલીનું પ્રભુત્વ હતું, જે મસ્જિદ અને મકબરા જેવા બાંધકામોમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.

Question 2. આગરા : .................... બાગ. કશમીર : .................... બાગ
(a) લાલ
(b) નિશાંત
(c) આરામ
(d) શાલીમાર
Answer: (c) આરામ, (b) નિશાંત
In simple words: આગરામાં આરામ બાગ આવેલો છે, અને કશમીરમાં નિશાંત બાગ આવેલો છે.

Exam Tip: આવા જોડકાંમાં શહેરો અને ત્યાંના પ્રખ્યાત સ્થળોના નામ યાદ રાખવા મદદરૂપ થાય છે.

Question 3. મંબઈ : .................... તાંજોર : .................... મંદિર
(a) રાજરાજેશ્વરમંદિર
(b) એલિફન્ટાની ગુફા
(c) રથમંદિર
(d) સુવર્ણમંદિર
Answer: (b) એલિફન્ટાની ગુફા, (a) રાજરાજેશ્વરમંદિર
In simple words: મુંબઈમાં એલિફન્ટાની ગુફાઓ છે, જ્યારે તાંજોરમાં રાજરાજેશ્વરમંદિર આવેલું છે.

Exam Tip: પ્રખ્યાત શહેરો અને તેમના જાણીતા સ્થાપત્યોને જોડીને યાદ રાખવાથી ભૂલ થતી નથી.

Question 4. વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરનાર સ્થાપત્ય
(a) અડી-કડીની વાવ
(b) રાણીની વાવ
(c) કાંકરિયા તળાવ
(d) રૂડાદેવીની વાવ
Answer: (b) રાણીની વાવ
In simple words: રાણીની વાવને વિશ્વ વારસા સ્થળ તરીકે માન્યતા મળી છે.

Exam Tip: ભારતના કયા સ્થાપત્યોને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનો દરજ્જો મળ્યો છે તે યાદ રાખવું પરીક્ષા માટે અગત્યનું છે.

Question 5. બારીઓમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની જાળીઓની કોતરણી ધરાવનાર
(a) સીદી સૈયદની જાળી
(b) જામા મસ્જિદ
(c) ડભોઈનો કિલ્લો
(d) ધોળકાની મસ્જિદ
Answer: (a) સીદી સૈયદની જાળી
In simple words: સીદી સૈયદની જાળી તેની બારીઓમાં અદ્ભુત કોતરણી માટે જાણીતી છે.

Exam Tip: ખાસ કલાત્મક વિશેષતાઓ ધરાવતા સ્થાપત્યો અને તેમની વિશેષતાઓ યાદ રાખો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપોઃ

Question 1. સ્થાપત્ય એટલે શું?
Answer: સ્થાપત્ય માટે શિલ્પશાસ્ત્ર શબ્દ પણ વપરાય છે. સ્થાપત્યનો સામાન્ય અર્થ બાંધકામ એવો થાય છે. મકાનો, નગરો, કૂવાઓ, કિલ્લાઓ, મિનારાઓ, સ્મારકો, સ્તંભો, મંદિરો, મસ્જિદો, મકબરાઓ, વાવ વગેરેનાં બાંધકામને ‘સ્થાપત્ય' કહેવાય છે.
In simple words: શિલ્પશાસ્ત્ર એટલે સ્થાપત્ય. તેનો સાદો અર્થ બાંધકામ છે. તેમાં ઘર, શહેર, કૂવા, કિલ્લા, મિનારા, મંદિર, મસ્જિદ જેવાં ઘણાં બાંધકામ શામેલ છે.

Exam Tip: સ્થાપત્યની વ્યાખ્યા અને તેમાં સમાવિષ્ટ મુખ્ય બાંધકામોનાં ઉદાહરણો યાદ રાખવાથી પૂરા માર્ક્સ મેળવી શકાય છે.

Question 2. રાજસ્થાનની કઈ કઈ ચિત્રશૈલીઓ સુવિખ્યાત હતી?
Answer: રાજસ્થાનની મેવાડ, જયપુર, મારવાડ અને કોટા જેવી ચિત્રશૈલીઓ બહુ જાણીતી હતી.
In simple words: રાજસ્થાનમાં મેવાડ, જયપુર, મારવાડ અને કોટાની ચિત્રકલાની શૈલીઓ ખૂબ પ્રખ્યાત હતી.

Exam Tip: વિવિધ પ્રદેશોની વિશિષ્ટ કલા શૈલીઓનાં નામ યાદ રાખવાં અગત્યનાં છે.

Question 3. હમ્પીને કઈ બાબતો દ્વારા હુન્નરકલા તથા વેપારવાણિજ્યનું કેન્દ્ર ગણી શકાય?
Answer: હમ્પીને નીચેની બે બાબતો દ્વારા હુન્નરકલા અને વેપારવાણિજ્યનું કેન્દ્ર કહી શકાય:
1. વિજયનગરના સામ્રાજ્યના મુખ્ય શહેર હમ્પીમાંથી સુતરાઉ કાપડ, રેશમી કાપડ અને મસાલા સહિતની ઘણી ચીજવસ્તુઓ યુરોપના દેશોમાં નિકાસ થતી હતી.
2. હમ્પીમાં ઘણા વિદેશી વેપારીઓ અને કારીગરો પણ આવતા હતા, જે હુન્નરકલા અને વેપારની પ્રગતિ દર્શાવે છે.
In simple words: હમ્પીમાંથી સુતરાઉ અને રેશમી કાપડ તથા મસાલા યુરોપમાં મોકલાતા હતા. ઘણા વિદેશી વેપારીઓ અને કારીગરો અહીં આવતા હોવાથી તે વેપાર અને હુન્નરનું મોટું કેન્દ્ર બન્યું હતું.

Exam Tip: કોઈ શહેરને વેપાર અને કલાનું કેન્દ્ર કેમ ગણવામાં આવે છે તેના કારણો સ્પષ્ટ કરો, જેમ કે નિકાસ અને આયાત તેમજ કારીગરોની હાજરી.

Question 4. મુઘલયુગની સ્થાપત્યકલાનાં નામ આપો.
Answer: મુઘલયુગની સ્થાપત્યકલાનાં નામ નીચે પ્રમાણે છે:
1. મુઘલકાલીન સ્થાપત્યનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો દિલ્લીમાં આવેલો હુમાયુનો મકબરો (કબર) છે.
2. મુઘલ સમ્રાટ અકબરે આગરામાં એક મોટો કિલ્લો બનાવ્યો હતો.
3. ફતેહપુર સિક્રીમાં અકબરે બુલંદ દરવાજો, બીરબલનો મહેલ, જોધાબાઈનો મહેલ, પંચમહલ, શેખ સલીમ ચિશ્તીનો મકબરો અને જામી મસ્જિદ જેવાં ઘણાં બાંધકામો કરાવ્યાં હતાં.
4. શેરશાહનો સાસારામનો મકબરો પણ મહત્વનો છે.
5. મુઘલ સ્થાપત્યકલાના સૌથી ઊંચા શિખરરૂપ શાહજહાંએ આગરામાં યમુના નદીના કિનારે તાજમહાલ બનાવ્યો હતો.
6. શાહજહાંએ દિલ્લીમાં જાણીતો લાલ કિલ્લો બનાવ્યો હતો. આ કિલ્લામાં તેણે દીવાન-એ-આમ, દીવાન-એ-ખાસ અને રંગમહેલ જેવી સુંદર ઇમારતો પણ બનાવી હતી.
In simple words: મુઘલ સમયના મુખ્ય બાંધકામોમાં હુમાયુનો મકબરો, આગરાનો કિલ્લો, ફતેહપુર સિક્રીના બુલંદ દરવાજા અને અન્ય ઇમારતો, શેરશાહનો મકબરો, તાજમહાલ અને દિલ્લીનો લાલ કિલ્લો શામેલ છે.

Exam Tip: મુઘલ શાસકો અને તેમના દ્વારા બનાવવામાં આવેલી મુખ્ય ઇમારતોને યાદ રાખવી મહત્વપૂર્ણ છે. દરેક શાસક સાથે તેના મુખ્ય યોગદાનને જોડીને યાદ રાખો.

3. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

Question 1. રાણીની વાવ સોલંકીયુગ દરમિયાન બંધાયેલી હતી.
Answer: ખરું
In simple words: રાણીની વાવ સોલંકી રાજાઓના શાસનકાળમાં બનાવવામાં આવી હતી.

Exam Tip: ઐતિહાસિક સ્થાપત્યો અને તેમના નિર્માણકાળના યુગ વિશેની માહિતી હંમેશાં ચકાસીને યાદ રાખવી.

Question 2. રાજરાજેશ્વર મંદિર શીખ સંપ્રદાયનું શ્રેષ્ઠતમ સ્થાપત્ય છે.
Answer: ખોટું
In simple words: રાજરાજેશ્વર મંદિર હિંદુ શૈવ સંપ્રદાયનું સ્થાપત્ય છે, શીખ સંપ્રદાયનું નહીં.

Exam Tip: ધાર્મિક સ્થાપત્યો કયા ધર્મ અથવા સંપ્રદાય સાથે સંકળાયેલા છે તે બરાબર જાણવું જોઈએ.

Question 3. ઉપરકોટનું મૂળ નામ ઇલ્વદુર્ગ હતું.
Answer: ખોટું
In simple words: ઉપરકોટનો જૂનો નામ જીર્ણદુર્ગ હતો, ઇલ્વદુર્ગ નહીં.

Exam Tip: કિલ્લાઓ અને સ્થળોના પ્રાચીન નામોની સાચી માહિતી યાદ રાખવી.

Question 4. દુનિયામાં એક જ જગ્યાએ પહાડ પર સૌથી વધારે મંદિર હોય તેવું સ્થળ એટલે પાવાપુરી.
Answer: ખરું
In simple words: પાવાપુરી એવું એક સ્થળ છે જ્યાં પહાડ ઉપર સૌથી વધુ મંદિરો આવેલાં છે.

Exam Tip: ભારતમાં આવા અનોખા સ્થળોની વિશેષતાઓ યાદ રાખવી, ખાસ કરીને ભૌગોલિક અને ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતા સ્થળો.

Question 5. ગુજરાતમાં કચ્છ અને કાઠિયાવાડમાં પાળિયા બનાવવાની પરંપરા આજે પણ જીવંત છે.
Answer: ખોટું
In simple words: પાળિયા બનાવવાની પરંપરા ઇતિહાસનો ભાગ છે અને આજે વ્યવહારિક રીતે જીવંત નથી.

Exam Tip: ઐતિહાસિક પરંપરાઓ અને આધુનિક સમયમાં તેમની પ્રસ્તુતિ વચ્ચેનો તફાવત સમજો.

4. ટૂંક નોંધ લખો :

Question 1. પાળિયા
Answer: ગુજરાતનાં સ્થાપત્યોમાં પાળિયાનું એક વિશિષ્ટ સ્થાન છે, તે ગુજરાતનું એક અજોડ સ્થાપત્ય પણ છે. દુશ્મનો સામે રક્ષણ કરતાં યુદ્ધમાં શહીદ થનાર વીરપુરુષની યાદમાં જે સ્મારક કે ખાંભી બનાવવામાં આવે છે, તેને 'પાળિયા' કહેવાય છે. જે નીડર સ્ત્રીઓએ જૌહર કર્યું હોય છે કે જે સતી થઈ હોય તો તેમના પણ પાળિયા બનાવવામાં આવે છે, તેને ‘સતીના પાળિયા' કહેવાય છે. દરેક પાળિયાની સાથે કોઈ વીરપુરુષની બલિદાનની વાર્તા જોડાયેલી હોય છે. યોદ્ધાનો પાળિયો મોટા ભાગે તેના યુદ્ધસ્થળ કે મૃત્યુના સ્થળે બનાવવામાં આવે છે. પાળિયાની દર વર્ષે તેની મૃત્યુતિથિ પ્રમાણે પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. પાળિયાના સ્થળે મેળો પણ યોજાતો હોય છે. લોકો પાળિયાને સિંદૂર લગાવીને તે વીરપુરુષના બલિદાનને બિરદાવે છે. ગુજરાતમાં પાળિયાનાં શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણોમાં જામનગર પાસે ભૂચર મોરીનો સૂરજ કુંવરબાના પાળિયાનો અને સોમનાથ મંદિર પાસે હમીરજી ગોહિલના પાળિયાનો સમાવેશ થાય છે.
In simple words: પાળિયા એ ગુજરાતના સ્થાપત્યનો એક ખાસ ભાગ છે. તે યુદ્ધમાં શહીદ થયેલા વીરો કે સતી થયેલી સ્ત્રીઓની યાદમાં બનાવાય છે. પાળિયા સાથે બલિદાનની વાર્તા જોડાયેલી હોય છે અને તેમની પૂજા કરાય છે.

Exam Tip: પાળિયાની વ્યાખ્યા, તેનો હેતુ, પૂજાની રીત અને ગુજરાતના જાણીતા ઉદાહરણો સ્પષ્ટપણે યાદ રાખો.

Question 2. મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર
Answer: મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર ઉત્તર ગુજરાતમાં મહેસાણાના મોઢેરા ગામ પાસે આવેલું છે. તે ઈ. સ. 1026માં સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમના શાસનકાળ દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિરનું મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર પૂર્વ દિશામાં છે. તેથી વહેલી સવારે સૂર્ય ઊગે ત્યારે તેનાં કિરણો સીધા ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશીને સૂર્યપ્રતિમાના મુગટની વચ્ચે રહેલા મણિ પર પડે છે, જેથી આખું મંદિર પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠે છે. પરિણામે આખા વાતાવરણમાં દિવ્યતા ફેલાય છે. આ મંદિરના ગર્ભગૃહની બહાર સૂર્યની 12 વિવિધ મૂર્તિઓ આજે પણ જોઈ શકાય છે. સૂર્યમંદિરની બહારના મોટા જળકુંડની ચારેય દિશાએ કુલ 108 નાના મંદિરો (દરીઓ) આવેલાં છે. તેમાં સવાર-સાંજ પ્રગટાવવામાં આવતી દીપમાલાને કારણે સુંદર દૃશ્ય સર્જાય છે. મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર તેની કલાત્મક સ્થાપત્યરચના અને શિલ્પની સમૃદ્ધિને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવે છે.
In simple words: મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર મહેસાણા પાસે છે અને તે 1026માં રાજા ભીમદેવ પહેલાએ બનાવ્યું હતું. સૂર્યનાં કિરણો સીધા ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશે તે રીતે તેની રચના થયેલી છે. મંદિરની બહાર 108 નાના મંદિરો અને જળકુંડ છે. તેની કલાત્મકતા માટે તે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે.

Exam Tip: સૂર્યમંદિરના સ્થાન, નિર્માણકાળ, મુખ્ય વિશેષતાઓ (જેમ કે સૂર્યકિરણોનું પ્રવેશ), અને તેની કલાત્મક મહત્વ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 3. રાણીની વાવ
Answer: સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમના રાણી ઉદયમતિએ પાટણ શહેરની પ્રજાને પાણી પૂરું પાડવા માટે વાવ બંધાવી હતી, જે રાણીની (રાણકી) વાવના નામે વિશ્વભરમાં જાણીતી છે. આ વાવ શિલ્પ-સ્થાપત્યનો એક અજોડ નમૂનો છે. સાત માળની રાણીની વાવ એક અનોખું સ્થાપત્ય છે. વાવના સાત માળના દરેક પથ્થર ઉપર ઝીણવટભર્યું અને સુંદર નકશીકામ થયેલું છે. વાવના સાત ઝરૂખા છે. દરેક ઝરૂખામાં ભગવાન વિષ્ણુ બિરાજમાન થયેલા જોઈ શકાય છે. વાવમાં ભગવાન દશાવતારની સુંદર મૂર્તિઓ છે. આ ઉપરાંત, અનેક દેવદેવીઓ, અપ્સરાઓ અને સામાજિક જીવનનાં દૃશ્યોને પથ્થરો પર કંડારવામાં આવેલાં છે. ખરેખર, રાણીની વાવ એ પથ્થરમાં કંડારાયેલું માનવસૌંદર્યનું મહાકાવ્ય છે. ઈ. સ. 2014માં યુનેસ્કોએ રાણીની (રાણકી) વાવને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ (વૈશ્વિક વારસાનું સ્થળ) નો દરજ્જો આપ્યો છે.
In simple words: રાણી ઉદયમતિએ પાટણમાં પાણી માટે રાણીની વાવ બનાવી હતી. તે સાત માળની અદ્ભુત વાવ છે, જેના પથ્થરો પર બારીક કોતરણી અને વિષ્ણુ ભગવાનની મૂર્તિઓ છે. 2014માં તેને વિશ્વ વારસા સ્થળ તરીકે માન્યતા મળી.

Exam Tip: રાણીની વાવ કોણે બંધાવી, કયા હેતુ માટે અને તેની સ્થાપત્યકલાની મુખ્ય વિશેષતાઓ (માળ, કોતરણી, મૂર્તિઓ) તેમજ તેના વિશ્વ વારસા સ્થળના દરજ્જા વિશેની માહિતી યાદ રાખો.

Question 4. મુઘલ સ્થાપત્યકલા
Answer: મુઘલ સ્થાપત્યકલા એક વિશિષ્ટ પ્રકારની હતી. તેના મુખ્ય ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
1. દિલ્લીમાં આવેલો હુમાયુનો મકબરો (કબર) મુઘલકાલીન સ્થાપત્યનો ઉત્તમ નમૂનો ગણાય છે.
2. મુઘલ બાદશાહ અકબરે આગરામાં એક મોટો કિલ્લો બનાવ્યો હતો.
3. ફતેહપુર સિક્રીમાં અકબરે બુલંદ દરવાજો, બીરબલનો મહેલ, જોધાબાઈનો મહેલ, પંચમહલ, શેખ સલીમ ચિશ્તીનો મકબરો અને જામી મસ્જિદ જેવાં ઘણાં બાંધકામો કરાવ્યાં હતાં.
4. શેરશાહનો સાસારામનો મકબરો પણ મહત્વનો છે.
5. મુઘલ સ્થાપત્યકલાના સર્વોચ્ચ શિખરરૂપ શાહજહાંએ આગરામાં યમુના નદીના કિનારે તાજમહાલ બનાવ્યો હતો. દુનિયાના અદ્વિતીય મકબરાઓમાં તેની ગણના થાય છે. તાજમહાલ વિશ્વની સાત અજાયબીઓ પૈકીની એક છે. તે મુઘલ સ્થાપત્યનું ઉત્કૃષ્ટ સર્જન છે. અદ્ભુત સૌંદર્ય ધરાવતો તાજમહાલ મુઘલ સ્થાપત્યકલાના વારસાનું ગૌરવ છે. તે દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ માટે અનહદ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
6. શાહજહાંએ દિલ્લીમાં ઈ. સ. 1638માં લાલ કિલ્લો બંધાવ્યો હતો. મુઘલશૈલીમાં બનેલા આ કિલ્લામાં લાલ પથ્થરનો ઉપયોગ થયેલો છે. શાહજહાંએ દિલ્લીમાં પોતાના નામ પરથી ‘શાહજહાંનાબાદ' નામનું નગર વસાવ્યું હતું. તેમાં તેણે દીવાન-એ-આમ, દીવાન-એ-ખાસ, રંગમહેલ, મુમતાજનો શીશમહેલ વગેરે સુંદર ઇમારતો પણ બનાવી હતી. દીવાન-એ-ખાસ ઇમારતને સોના-ચાંદી અને કીમતી પથ્થરોથી શણગારવામાં આવી છે. શાહજહાંએ દીવાન-એ-ખાસમાં બેસવા માટે સોનાનું કલાત્મક 'મયૂરાસન' બનાવડાવ્યું હતું. દિલ્લીનો લાલ કિલ્લો મુઘલ સ્થાપત્યકલાની અદ્ભુત અને ઉત્કૃષ્ટ ઇમારત છે. દર વર્ષે 15 ઑગસ્ટના રાષ્ટ્રીય તહેવારના દિવસે ભારત સરકાર તરફથી લાલ કિલ્લા પર ધ્વજવંદન કરવામાં આવે છે.
7. ઓરંગઝેબે પોતાની પત્નીની યાદમાં ઔરંગાબાદમાં રાબિયા-ઉદ-દોરાનનો મકબરો બનાવ્યો હતો, જે તાજમહાલ જેટલો જ કલાત્મક છે.
In simple words: મુઘલ સ્થાપત્યકલા ખૂબ જ ખાસ હતી. તેનાં મુખ્ય ઉદાહરણોમાં દિલ્લીનો હુમાયુનો મકબરો, અકબરે બનાવેલો આગરાનો કિલ્લો અને ફતેહપુર સિક્રીની ઇમારતો (જેમ કે બુલંદ દરવાજો), શેરશાહનો મકબરો, શાહજહાંનો તાજમહાલ, દિલ્લીનો લાલ કિલ્લો અને ઔરંગઝેબે બનાવેલો રાબિયા-ઉદ-દોરાનનો મકબરો શામેલ છે. આ બધા સ્થાપત્યો સુંદરતા અને કલાકારીગરી માટે જાણીતા છે.

Exam Tip: મુઘલ સ્થાપત્યકલાની વિશિષ્ટતાઓ સમજવા માટે, દરેક શાસક દ્વારા બનાવવામાં આવેલી મુખ્ય ઇમારતો અને તેમની ખાસિયતોને યાદ રાખો. તેમની નિર્માણ તારીખ અને સ્થળ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.