GSEB Class 7 Science Solutions Chapter 5 ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર

પાઠ્યપુસ્તકના સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર

Question 1. ઍસિડ તથા બેઇઝ વચ્ચેનો તફાવત જણાવો?
Answer:

Exam Tip: જ્યારે તમે ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચેનો તફાવત લખો છો, ત્યારે તેમના સ્વાદ, લિટમસ કસોટી અને અન્ય સૂચકો પરની અસર જેવા મુખ્ય ગુણધર્મોનો સમાવેશ કરો.

Question 2. ઘરની ચીજવસ્તુઓ સાફ કરવામાં જેમ કે, બારીના કાચ સાફ કરવામાં વપરાતા પદાર્થોમાં એમોનિયા હોય છે, જે લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે. તેઓ કેવી પ્રકૃતિ ધરાવે છે?
Answer: એમોનિયા મૂળભૂત (બેઝિક) પ્રકૃતિ ધરાવે છે. આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે તે લાલ લિટમસપત્રને વાદળી રંગમાં ફેરવી દે છે.
In simple words: એમોનિયા મૂળભૂત છે કારણ કે તે લાલ લિટમસને વાદળી બનાવે છે.

Exam Tip: યાદ રાખો કે બેઝ લાલ લિટમસને વાદળી બનાવે છે, જ્યારે એસિડ વાદળી લિટમસને લાલ બનાવે છે.

Question 3. લિટમસના દ્રાવણનો સ્ત્રોત જણાવો. આ દ્રાવણનો ઉપયોગ શું છે?
Answer: લિટમસનું દ્રાવણ લાઈકેનમાંથી કાઢીને મેળવવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ કોઈપણ દ્રાવણ ઍસિડિક છે કે બેઝિક તે તપાસવા માટે સૂચક તરીકે થાય છે.
In simple words: લિટમસ લાઈકેનમાંથી મળે છે. તેનો ઉપયોગ દ્રાવણ ઍસિડ છે કે બેઝ છે તે જાણવા માટે થાય છે.

Exam Tip: લિટમસ એક કુદરતી સૂચક છે જે ઍસિડ અને બેઝને ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

Question 4. શું નિયંદિત પાણી ઍસિડિક / બેઝિક તટસ્થ હોય છે? તમે કેવી રીતે નક્કી કરશો?
Answer: શુદ્ધ પાણી તટસ્થ છે. આપણે વાદળી અને લાલ લિટમસપત્રનો ઉપયોગ કરીને આની ખાતરી કરી શકીએ છીએ. શુદ્ધ પાણીમાં વાદળી લિટમસપત્ર અને લાલ લિટમસપત્ર બંને પર કોઈ અસર થતી નથી. આમ, તે ઍસિડિક નથી તેમજ બેઝિક પણ નથી.
In simple words: શુદ્ધ પાણી તટસ્થ હોય છે. લિટમસ કસોટી કરીને તમે તેની ખાતરી કરી શકો છો. તે વાદળી કે લાલ લિટમસનો રંગ બદલતું નથી.

Exam Tip: તટસ્થ પદાર્થો લાલ કે વાદળી લિટમસ પેપરનો રંગ બદલતા નથી. આ બાબત તમને પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે છે.

Question 5. એક ઉદાહરણની મદદ વડે તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો.
Answer: ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા થવાથી ક્ષાર અને પાણી બને છે. આ રાસાયણિક પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ કહે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ અને સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ (બેઇઝ) વચ્ચે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા થવાથી સોડિયમ ક્લોરાઈડ (ક્ષાર) અને પાણી બને છે. આ તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયા છે.
\( \text{ઍસિડ} + \text{બેઈઝ} \)
\( \implies \)
\( \text{ક્ષાર} + \text{પાણી} \)
ઉદા., \( \text{હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ} + \text{સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ} \)
\( \implies \)
\( \text{સોડિયમ ક્લોરાઈડ} + \text{પાણી} \)
In simple words: જ્યારે ઍસિડ અને બેઝ એકબીજા સાથે ભળે છે, ત્યારે તેઓ ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે. આને તટસ્થીકરણ કહેવાય છે. જેમ કે હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ અને સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ ભળીને સોડિયમ ક્લોરાઈડ અને પાણી બનાવે છે.

Exam Tip: તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયામાં, ઍસિડ અને બેઇઝ બંને તેમના ગુણધર્મો ગુમાવી દે છે અને તટસ્થ પદાર્થો બનાવે છે.

Question 6. સાચા વિધાન સામે “T” કરો અને ખોટા વિધાન સામે કરો:

Question 1. નાઇટ્રિક ઍસિડ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે.
Answer: (F)

Exam Tip: યાદ રાખો કે ઍસિડ હંમેશા વાદળી લિટમસને લાલ બનાવે છે, લાલને વાદળી નહીં.

Question 2. સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે.
Answer: (F)

Exam Tip: બેઝ લાલ લિટમસને વાદળી બનાવે છે, વાદળીને લાલ નહીં.

Question 3. સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઈડ અને હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ ભેગા મળતા તેમનું તટસ્થીકરણ થાય છે સાથે સાથે પાણી અને ક્ષાર ઉત્પન્ન થાય છે.
Answer: (T)

Exam Tip: તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયામાં હંમેશા ક્ષાર અને પાણી બને છે.

Question 4. સૂચક એવા પદાર્થો છે કે જે ઍસિડિક અને બેઝિક દ્રાવણમાં જુદા જુદા રંગ બનાવે છે.
Answer: (T)

Exam Tip: સૂચકો તેમના રંગ બદલીને ઍસિડિક કે બેઝિક માધ્યમની હાજરી દર્શાવે છે.

Question 5. બેઈઝની હાજરીથી દાંતનો ક્ષય થાય છે.
Answer: (F)

Exam Tip: દાંતનો સડો ઍસિડની હાજરીને કારણે થાય છે, બેઝની હાજરીને કારણે નહીં.

Question 7. દોરજીના રેસ્ટોરન્ટમાં ઠંડાં પીણાંની થોડી બોટલો છે. પરંતુ કમનસીબે તેના પર લેબલ લગાડેલા નથી. તેને આ બૉટલો ગ્રાહકોના ઑર્ડર મુજબ પીરસવ પડે છે. એક ગ્રાહક ઍસિડિક પીણું, બીજો ગ્રાહક બેઝિક પણું અને ત્રીજો ગ્રાહક તટસ્થ પીણું માગે છે, તો દોરજી કેવી રીતે નક્કી કરશે કે કયા ગ્રાહકને કયાં પણાની બૉટલ પીરસવી?
Answer: દોરજી ઍસિડિક પીણું, બેઝિક પીણું અને તટસ્થ પીણું લિટમસપત્રની કસોટી વડે નક્કી કરી શકશે.

• જે પીણું વાદળી લિટમસપત્રને લાલ બનાવે તે ઍસિડિક પીણું હશે.
• જે પીણું લાલ લિટમસપત્રને વાદળી બનાવે તે બેઝિક પીણું હશે.
• જે પીણું વાદળી લિટમસપત્ર કે લાલ લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર ન કરે તે તટસ્થ પીણું હશે.

Exam Tip: લિટમસ પેપર એ ઍસિડ, બેઝ અને તટસ્થ પદાર્થોને ઓળખવા માટે એક સરળ અને અસરકારક સૂચક છે.

Question 8. સમજાવોઃ આવું કેમ થાય છે?

Question 1. જ્યારે આપણને ઍસિડિટી થાય છે ત્યારે એન્ટાસિડની ગોળી લઈએ છીએ.
Answer: ઍસિડિટી પેટમાં વધુ પડતા હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ બનવાને કારણે થાય છે. એન્ટાસિડની ગોળી લેવાથી તેમાં રહેલું મૅગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ બેઝિક પદાર્થ હોવાથી પેટમાંના વધારાના ઍસિડને તટસ્થ કરે છે. આથી ઍસિડિટીમાં રાહત મળે છે.
In simple words: પેટમાં વધુ પડતો ઍસિડ બનવાથી ઍસિડિટી થાય છે. એન્ટાસિડમાં બેઝ હોય છે જે ઍસિડને બેઅસર કરે છે અને રાહત આપે છે.

Exam Tip: એન્ટાસિડ એ બેઝિક પદાર્થો છે જે ઍસિડિટીની સારવાર માટે તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરે છે.

Question 2. જ્યારે આપણને કીડી કરડે છે ત્યારે આપણે ચામડી પર તે જગ્યાએ કેલેમાઇનનું દ્રાવણ લગાવીએ છીએ.
Answer: કીડી કરડે છે ત્યારે આપણી ચામડીમાં તેના ડંખ દ્વારા ફૉર્મિક ઍસિડ દાખલ થાય છે. આથી ડંખવાળા ભાગમાં પીડા થાય છે. કેલેમાઇનનું દ્રાવણ લગાવવાથી તેમાં રહેલું ઝીંક કાર્બોનેટ બેઝિક પદાર્થ હોવાથી ફૉર્મિક ઍસિડને તટસ્થ કરે છે. આથી પીડામાં રાહત મળે છે.
In simple words: કીડી કરડવાથી ફૉર્મિક ઍસિડ ચામડીમાં જાય છે, જેનાથી દુખાવો થાય છે. કેલેમાઇન લોશનમાં બેઝ હોય છે જે ઍસિડને બેઅસર કરીને દુખાવો ઓછો કરે છે.

Exam Tip: કીડીના ડંખમાં ફૉર્મિક ઍસિડ હોય છે, જે બેઝિક પદાર્થ (જેમ કે કેલેમાઇન) વડે તટસ્થ કરી શકાય છે.

Question 3. કારખાનાંઓમાંથી નીકળતા કચરાને પાણીમાં વહેવડાવતાં પહેલાં તટસ્થ કરવામાં આવે છે.
Answer: કારખાનાંઓમાંથી નીકળતો કચરો મોટે ભાગે ઍસિડિક હોય છે. જો તેને પાણીમાં સીધો છોડવામાં આવે, તો તે પાણીમાં રહેલા જીવો અને વનસ્પતિઓને નુકસાન પહોંચાડે છે. તેથી કચરાને પાણીમાં છોડતા પહેલાં તટસ્થ કરવો જરૂરી છે.
In simple words: કારખાનાનો કચરો મોટે ભાગે ઍસિડિક હોય છે. જો તેને સીધો પાણીમાં છોડવામાં આવે તો તે જળચર જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે. તેથી તેને છોડતા પહેલાં બેઅસર કરવો પડે છે.

Exam Tip: પર્યાવરણને સુરક્ષિત રાખવા માટે ઔદ્યોગિક કચરાનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરવો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 9. તમારી પાસે માત્ર હળદરનું જ સૂચક છે. તમને હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ, સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ અને ખાંડનું દ્રાવણ ધરાવતા ત્રણ પ્રવાહી આપવામાં આવેલાં છે, તો તમે તેમને કેવી રીતે ઓળખી શકશો?
Answer:
1. આપેલ રસાયણોની ત્રણ બૉટલ પર (1), (2), (3) લેબલ લગાડો.
2. હળદરનું સૂચક પ્રવાહી કે પેસ્ટ હોય, તો તેના પાંચ હળદરપત્ર બનાવો.
3. હવે ત્રણ હળદરપત્ર લઈ તે દરેક પર બૉટલ (1), (2), (3)માંના દ્રાવણનાં બે ટીપાં નાખો.
4. જે બૉટલનું દ્રાવણ હળદરપત્રને લાલ બનાવે તે સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઇડ છે. આ બૉટલ પર સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ લખો.
5. હવે બાકી રહેલી બે અજ્ઞાત બૉટલ પૈકી એકમાંથી દ્રાવણ લઈ એક કસનળી અડધી ભરો અને બીજામાંથી દ્રાવણ લઈ બીજી કસનળી અડધી ભરો.
6. પછી દરેક કસનળીમાં સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડનાં દસ-દસ ટીપાં નાખો. મિશ્રણને બરાબર હલાવો.
7. દરેક કસનળીમાં હળદરપત્ર નાખો.
8. જે કસનળીમાં હળદરપત્ર લાલ રંગનો બને તે કસનળીમાં નાખેલ અજ્ઞાત બૉટલનું દ્રાવણ ખાંડનું દ્રાવણ છે. બાકીની બૉટલમાં હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ છે.
In simple words: પહેલા, હળદરપત્ર પર દરેક દ્રાવણના ટીપાં નાખો. જે હળદરપત્રને લાલ બનાવે તે સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ છે. પછી, બાકીના બે દ્રાવણોને સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ સાથે મિક્સ કરો અને ફરી હળદરપત્ર નાખો. જે મિશ્રણ લાલ થાય તે ખાંડનું દ્રાવણ હતું, અને બીજું હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ છે.

Exam Tip: આ પ્રયોગમાં તટસ્થીકરણ અને સૂચક તરીકે હળદરના ગુણધર્મોનો ઉપયોગ થાય છે. ખાંડનું દ્રાવણ તટસ્થ હોવાથી, તે ઍસિડ કે બેઝ સાથે પ્રતિક્રિયા આપતું નથી.

Question 10. ભૂરા લિટમસપત્રને દ્રાવણમાં ડુબાડતાં તે ભૂરા રંગનું જ રહે છે, તો દ્રાવણની પ્રકૃતિ કઈ છે? સમજાવો.
Answer: જો વાદળી લિટમસપત્રને દ્રાવણમાં ડુબાડતા તે વાદળી રંગનું જ રહે, તો દ્રાવણની પ્રકૃતિ બેઝિક હોય અથવા તટસ્થ હોય.
સમજૂતી: દ્રાવણ બેઝિક હોય ત્યારે તે વાદળી લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર કરતું નથી, એટલે કે તે વાદળી રંગનું જ રહે છે. જ્યારે દ્રાવણ તટસ્થ હોય, તો તેની બંને પ્રકારના લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર થતી નથી. તેથી, તે વાદળી લિટમસપત્રને પણ વાદળી રંગનું જ દર્શાવે છે. આમ, દ્રાવણ બેઝિક હોય કે તટસ્થ તે વાદળી લિટમસપત્રને વાદળી રંગનું જ દર્શાવે છે.
In simple words: જો વાદળી લિટમસ પેપર વાદળી જ રહે, તો તે દ્રાવણ બેઝિક અથવા તટસ્થ હોઈ શકે છે. બેઝિક દ્રાવણ વાદળી લિટમસ પર અસર કરતું નથી, અને તટસ્થ દ્રાવણ પણ કોઈપણ લિટમસનો રંગ બદલતું નથી.

Exam Tip: વાદળી લિટમસ માત્ર એસિડની હાજરીમાં જ લાલ થાય છે. જો તે વાદળી રહે તો તે બેઝ અથવા તટસ્થ છે.

Question 11. નીચેના વિધાનોને ધ્યાનથી વાંચોઃ
(1) ઍસિડ તથા બેઇઝ બધા જ સૂચકના રંગ બદલી નાખે છે.
(2) જો કોઈ સૂચક, ઍસિડ માટે રંગનું પરિવર્તન દર્શાવે તો તે બેઇઝ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવતું નથી.
(3) જો કોઈ સૂચક, બેઈઝ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવે તો તે ઍસિડ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવતું નથી.
(4) ઍસિડ તથા બેઈઝનું રંગપરિવર્તન સૂચકના પ્રકાર પર આધારિત છે. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયાં વિધાનો સત્ય છે?
(a) ચારેય
(b) (1) અને (4)
(c) (2), (3) અને (4)
(d) માત્ર (4)
Answer: (d) માત્ર (4)
In simple words: ઍસિડ અને બેઝનો રંગ બદલવાની ક્ષમતા સૂચકના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે.

Exam Tip: દરેક સૂચક ઍસિડ અને બેઝ માટે અલગ રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે, તેથી સૂચકનો પ્રકાર ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

GSEB Class 7 Science ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર Textbook Activities

પાઠ્યપુસ્તકની પ્રવૃત્તિઓની સમજ

પ્રવૃત્તિ 1:

લાલ લિટમસપત્ર અને વાદળી લિટમસપત્રની મદદથી આપેલ જુદાં જુદાં દ્રાવણો ઍસિડિક છે કે બેઝિક છે તે તપાસવાં.

સાધન-સામગ્રી: કસનળી, ડ્રૉપર, પાણી. પદાર્થો આપેલ દ્રાવણો (જુઓ કોષ્ટક).

પદ્ધતિઃ
1. એક કસનળીમાં થોડો લીંબુનો રસ લઈ તેમાં થોડું પાણી મિશ્ર કરો.
2. ડ્રૉપરની મદદથી લીંબુના રસનાં બે ટીપાં લાલ લિટમસપત્ર પર નાખો. રંગમાં કોઈ ફેરફાર થાય છે કે નહિ તે નોંધો.
3. આ જ રીતે લીંબુના રસનાં બે ટીપાં વાદળી લિટમસપત્ર પર નાખો. રંગમાં કોઈ ફેરફાર થાય છે કે નહિ તે નોંધો.
4. આ પ્રવૃત્તિ આપેલા બાકી પદાર્થો માટે પણ કરો. તમારા અવલોકનો નીચેના કોષ્ટકમાં નોંધો.

કોષ્ટકઃ આપેલ પદાર્થોની લિટમસ કસોટી

નિર્ણયઃ
1. ઍસિડિક દ્રાવણો વાદળી લિટમસપત્રને લાલ બનાવે છે, પરંતુ લાલ લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર કરતા નથી.
2. બેઝિક દ્રાવણો લાલ લિટમસપત્રને વાદળી બનાવે છે, પરંતુ વાદળી લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર કરતા નથી.
3. તટસ્થ દ્રાવણો લાલ અને વાદળી લિટમસપત્રો પર કોઈ અસર કરતા નથી.

પ્રવૃત્તિ 2:

હળદરપત્ર બનાવવા અને તેની મદદથી આપેલ જુદાં જુદાં દ્રાવણો ઍસિડિક છે કે બેઝિક તે તપાસવાં.

સાધન-સામગ્રી: હળદર, પાણી, બ્લૉટિંગ પેપર, ડ્રૉપર.

પદાર્થો: આપેલ દ્રાવણો (જુઓ કોષ્ટક)

પદ્ધતિઃ
1. એક ચમચી હળદરનો પાઉડર લઈને તેમાં થોડું પાણી નાખી તેની પેસ્ટ બનાવો.
2. હવે બ્લૉટિંગ પેપર પર હળદરની પેસ્ટ લગાડીને તેને સુકાઈ જવા દો.
3. હળદરના પેસ્ટવાળા કાગળને કાપીને પાતળી પટ્ટીઓ બનાવો. (આ પટ્ટીઓને હળદરપત્ર કહેવાય.)
4. હવે એક હળદરપત્ર લઈ તેના પર સાબુના દ્રાવણનું ટીપું મૂકો. શું થાય તેનું નિરીક્ષણ કરો.
5. આ જ રીતે કોષ્ટકમાં આપેલા બાકીનાં પદાર્થો માટે હળદરપત્રની કસોટી કરો અને તમારાં અવલોકનો કોષ્ટકમાં નોંધો.

કોષ્ટક: આપેલા પદાર્થોની હળદરપત્રની કસોટી

નિર્ણયઃ હળદરપત્ર બેઝિક દ્રાવણો સાથે લાલ રંગ આપે છે. ઍસિડિક અને તટસ્થ દ્રાવણોની હળદરપત્ર પર કંઈ અસર થતી નથી. (એટલે કે તેનો પીળો રંગ પીળો જ રહે છે.)

પ્રવૃત્તિ 3:

જાસૂદનાં ફૂલોનું સૂચક બનાવવા અને તેની મદદથી આપેલ દ્રાવણો ઍસિડિક છે કે બેઝિક તે તપાસવાં.

સાધન-સામગ્રી: જાસૂદનાં ફૂલો, બીકર, ગરમ પાણી, ડ્રૉપર.

પદાર્થો: આપેલ પદાર્થો

પદ્ધતિઃ
1. જાસૂદના ફૂલની થોડી પાંદડીઓ ભેગી કરીને તેને બીકરમાં મૂકો.
2. તેમાં થોડું ગરમ પાણી ઉમેરો. મિશ્રણને થોડો સમય રહેવા દો.
3. પાણી રંગીન બને ત્યારે તેને “જાસૂદના ફૂલનું સૂચક" તરીકે ઉપયોગ કરો.
4. આ સૂચકનાં પાંચ ટીપાં શેમ્પૂના દ્રાવણમાં ઉમેરો. સૂચકની શી અસર થાય છે તે નોંધો.
5. આ જ રીતે આપેલાં બાકીના દ્રાવણો માટે જાસૂદનાં ફૂલના સૂચકની અસર નોંધો.
તમારાં અવલોકનો નીચેના કોષ્ટકમાં નોંધો.

કોષ્ટકઃ જાસૂદનાં ફૂલના સૂચકની આપેલ દ્રાવણો પર અસર

નિર્ણય: જાસૂદનાં ફૂલનું સૂચક ઍસિડિક દ્રાવણ સાથે ઘેરો ગુલાબી (મૅજેન્ટા) અને બેઝિક દ્રાવણ સાથે લીલો રંગ આપે છે. તટસ્થ દ્રાવણો સાથે રંગપરિવર્તન થતું નથી.

પ્રવૃત્તિ 4:

ઍસિડ અને બેઇઝની લિટમસપત્ર, હળદરપત્ર અને જાસૂદનાં ફૂલના દ્રાવણ પર થતી અસરનો અભ્યાસ કરવો.

સાધન-સામગ્રી: વાદળી અને લાલ લિટમસપત્રો, હળદરપત્ર, જાસૂદનાં ફૂલનું દ્રાવણ, ડ્રૉપર.

પદાર્થો: આપેલા મંદ ઍસિડ અને બેઇઝ

પદ્ધતિઃ
1. ડ્રૉપરની મદદથી મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડનાં બે-બે ટીપાં વાદળી અને લાલ લિટમસપત્ર પર, હળદરપત્ર પર અને જાસૂદનાં ફૂલના દ્રાવણમાં નાખો. તેમના પર થતી અસર તપાસો.
2. આ જ રીતે આપેલ મંદ ઍસિડ અને બેઇઝની અસર તપાસો. તમારાં અવલોકન કોષ્ટકમાં નોંધો.

કોષ્ટક: ઍસિડ અને બેઇઝની જુદા જુદા સૂચકો પર અસર

નિર્ણયઃ
1. ઍસિડ વાદળી લિટમસપત્રને લાલ બનાવે છે અને બેઇઝ લાલ લિટમસપત્રને વાદળી બનાવે છે.
2. ઍસિડ હળદરપત્ર પર અસર કરતાં નથી, પરંતુ બેઇઝ હળદરપત્રને લાલ બનાવે છે.
3. ઍસિડ જાસૂદનાં ફૂલના દ્રાવણને મેજેન્ટા રંગનું અને બેઇઝ તેને લીલા રંગનું બનાવે છે.

પ્રવૃત્તિ 5:

ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે થતી તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયા સમજાવો. આ પ્રવૃત્તિ માટે જુઓ '(C) વિસ્તૃત પ્રશ્ન'નો પ્રશ્ન.

સાધનોઃ કસનળીઓ, કસનળીનું સ્ટેન્ડ, ડ્રૉપર.

પદાર્થો: મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ, મંદ સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઇડનું દ્રાવણ, ફિનોલ્ફથેલીન.

પદ્ધતિઃ
1. એક કસનળી લો.
2. ડ્રૉપરની મદદથી તેમાં મંદ હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ કસનળીના ચોથા ભાગ સુધી નાખો.
3. હવે કસનળીમાં બે-ત્રણ ટીપાં ફિનોલ્ફથેલીન ઉમેરો.
4. હળવેથી કસનળી હલાવો. દ્રાવણના રંગમાં ફેરફાર થશે નહિ.
5. હવે મંદ હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડવાળી કસનળીમાં ડ્રૉપર વડે મંદ સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઇડના દ્રાવણનું એક-એક ટીપું ઉમેરતાં જાવ અને સતત હલાવતા રહો.
6. જ્યારે કસનળીમાંનું દ્રાવણ આછા ગુલાબી રંગનું થાય ત્યારે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઈડનું દ્રાવણ ઉમેરવાનું બંધ કરો.
7. આ મિશ્રણમાં બેઝ અને ઍસિડની દાખલ કરી અવલોકન કરો.

અવલોકન: કસનળીમાં મળેલા દ્રાવણની વાદળી અને લાલ લિટમસપત્રો પર અસર થતી નથી.

નિર્ણયઃ ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે થતી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાથી ઍસિડ અને બેઇઝના ગુણધર્મો સિવાયના તટસ્થ પદાર્થો ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રક્રિયા તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયા છે.