GSEB Class 7 Science Solutions Chapter 15 પ્રકાશ

Textbook Exercise Questions and Answers

1. Fill in the blanks:

 

Question 1. જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી તેને .................................... કહે છે.
Answer: આભાસી પ્રતિબિંબ (Virtual image)
In simple words: An image that cannot be formed on a screen is called a virtual image.

Exam Tip: Remember the key characteristic of virtual images: they can't be projected onto a screen, unlike real images.

 

Question 2. બહિર્ગોળ .................................... વડે રચાતું પ્રતિબિંબ હંમેશાં આભાસી અને વસ્તુના પરિમાણ કરતાં નાનું હોય છે.
Answer: અરીસા (mirror)
In simple words: A convex mirror always creates a virtual image that is smaller than the object.

Exam Tip: Convex mirrors are often used in vehicles as rearview mirrors because they provide a wider field of view, even though the images are smaller.

 

Question 3. સમતલ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ હંમેશાં વસ્તુના પરિમાણ જેટલું જ હોય છે.
Answer: સમતલ (plane)
In simple words: A plane mirror always forms an image that is the same size as the object.

Exam Tip: For plane mirrors, the image size is always equal to the object size, and it is also virtual and erect.

 

Question 4. જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે, તેને .................................... પ્રતિબિંબ કહે છે.
Answer: વાસ્તવિક (real)
In simple words: An image that can be created on a screen is called a real image.

Exam Tip: Real images are formed by the actual convergence of light rays and can always be obtained on a screen.

 

Question 5. અંતર્ગોળ .................................... વડે રચાતા પ્રતિબિંબને પડદા પર ક્યારેય મેળવી શકાતું નથી.
Answer: લેન્સ (lens)
In simple words: An image formed by a concave lens can never be obtained on a screen.

Exam Tip: Concave lenses always produce virtual, erect, and diminished images, regardless of the object's position.

2. Mark 'T' for true statements and 'F' for false statements:

 

Question 1. બહિર્ગોળ અરીસા વડે આપણે ચતું અને વિવર્ધિત પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ.
Answer: F
In simple words: Convex mirrors always form erect, but diminished (smaller) images, not magnified ones.

Exam Tip: Convex mirrors are known for producing virtual, erect, and diminished images, which is why they offer a wide field of view.

 

Question 2. અંતર્ગોળ અરીસો હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ જ રચે છે.
Answer: F
In simple words: A concave mirror can create both real and virtual images, depending on how far the object is placed.

Exam Tip: Remember that concave mirrors can produce virtual images only when the object is placed between the pole and the principal focus.

 

Question 3. અંતર્ગોળ અરીસા વડે આપણે વાસ્તવિક, વિવર્ધિત અને ઊલટું પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ.
Answer: T
In simple words: A concave mirror can indeed produce real, magnified, and inverted images under certain conditions.

Exam Tip: This type of image is formed when the object is placed between the principal focus and the center of curvature of a concave mirror.

 

Question 4. વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ પડદા પર મેળવી શકાતું નથી.
Answer: F
In simple words: Real images can always be formed and projected onto a screen.

Exam Tip: This statement is false because the defining characteristic of a real image is its ability to be obtained on a screen.

 

Question 5. અંતર્ગોળ અરીસો હંમેશાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચે છે.
Answer: F
In simple words: A concave mirror can create a virtual image when the object is positioned very close to it.

Exam Tip: Although concave mirrors often form real images, they produce a virtual, erect, and magnified image when the object is within its focal length.

 

Question 3. કૉલમ I માં આપેલી વિગતોને કૉલમ II સાથે જોડો:
કૉલમ I
(1) સમતલ અરીસો
(2) બહિર્ગોળ અરીસો
(3) બહિર્ગોળ લેન્સ
(4) અંતર્ગોળ અરીસો
(5) અંતર્ગોળ લેન્સ
કૉલમ II
(a) ઍગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ તરીકે વપરાય છે.
(b) વસ્તુના પ્રતિબિંબને મોટા વિસ્તારમાં ફેલાવી શકે છે.
(c) દાંતનું વિવર્ધિત પ્રતિબિંબ મેળવવા માટે દાંતના ડૉકટર વાપરે છે.
(d) પ્રતિબિંબ હંમેશાં વિવર્ધિત અને ઊલટું હોય છે.
(e) પ્રતિબિંબ ચતું અને વસ્તુ જેટલા જ પરિમાણનું હોય છે.
(f) પ્રતિબિંબ ચતું અને વસ્તુના પરિમાણ કરતાં નાનું હોય છે.
Answer:
(1) → (e)
(2) → (b)
(3) → (a)
(4) → (c)
(5) → (f)
In simple words: Match the different types of mirrors and lenses with their correct uses or image properties.

Exam Tip: To answer matching questions, understand the basic properties and common applications of each optical device. Eliminate options you are sure about first.

 

Question 4. સમતલ અરીસા વડે મળતાં પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતા આપો.
Answer:
1. પ્રતિબિંબ આભાસી અને ચતું હોય છે.
2. પ્રતિબિંબ વસ્તુના પરિમાણ જેટલું જ મળે છે.
3. પ્રતિબિંબ અરીસાની પાછળના ભાગમાં મળે છે.
4. પ્રતિબિંબની ડાબી-જમણી બાજુ ઊલટાય છે.
In simple words: The image in a plane mirror is virtual, stands upright, is the same size as the object, appears behind the mirror, and is laterally inverted (left and right are swapped).

Exam Tip: Always remember these four key characteristics of images formed by a plane mirror for a complete answer.

 

Question 5. અંગ્રેજી ભાષા તથા બીજી કોઈ ભાષામાં તમને જાણીતા એવા અક્ષરો શોધો કે જેનું સમતલ અરીસામાં મળતું પ્રતિબિંબ તે અક્ષર જેવું જ હોય. તમારી શોધની ચર્ચા કરો.
Answer: અંગ્રેજી ભાષાના આપેલ અક્ષરોનું સમતલ અરીસામાં પ્રતિબિંબ તે મૂળ અક્ષર જેવું જ હોય છે: A, H, I, M, O, T, U, V, W, X, Y. આ અક્ષરોમાં સમપ્રમાણતા હોય છે, જેથી પાર્શ્વ વ્યત્યય છતાં તે અરીસામાં યથાવત્ દેખાય છે.
In simple words: Letters like A, H, I, M, O, T, U, V, W, X, Y look the same in a plane mirror because they have symmetry. Even though left and right are flipped, their overall shape doesn't change.

Exam Tip: Think about letters with horizontal symmetry (like B, C, D) versus those with vertical symmetry (like A, H, I). Vertical symmetry causes them to appear unchanged after lateral inversion.

 

Question 6. આભાસી પ્રતિબિંબ એટલે શું? એવી એક પરિસ્થિતિ જણાવો જેમાં આભાસી પ્રતિબિંબ રચાતું હોય.
Answer: જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી ન શકાય તેવા પ્રતિબિંબને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે. સમતલ અરીસો, બહિર્ગોળ અરીસો, કે અંતર્ગોળ અરીસો જ્યારે વસ્તુને તેની ધ્રુવ અને મુખ્ય કેન્દ્ર વચ્ચે રાખવામાં આવે, ત્યારે તે પરિસ્થિતિમાં વસ્તુનું પ્રતિબિંબ આભાસી રચાય છે. એક સામાન્ય પરિસ્થિતિ જેમાં આભાસી પ્રતિબિંબ રચાય છે તે સમતલ અરીસામાં આપણે જે આપણું પ્રતિબિંબ જોઈએ છીએ તે છે.
In simple words: A virtual image is one you cannot catch on a screen. For instance, when you look into a plane mirror, your image is virtual. Concave mirrors also form virtual images if the object is placed very close to them, between the pole and the focus.

Exam Tip: When defining virtual images, always mention their inability to be projected onto a screen. For examples, plane mirrors are the easiest to recall.

 

Question 7. બહિર્ગોળ લેન્સ તથા અંતર્ગોળ લેન્સ વચ્ચે રહેલા તફાવત આપો.
Answer:

In simple words: Convex lenses are thicker in the middle and can make bigger or smaller images, both real and virtual. Concave lenses are thinner in the middle and always make small, virtual images.

Exam Tip: When distinguishing between convex and concave lenses, focus on their shape, effect on parallel light rays (converging vs. diverging), and the types of images they form (real/virtual, magnified/diminished).

 

Question 8. બહિર્ગોળ અરીસા તથા અંતર્ગોળ અરીસા બંને માટે એક-એક ઉપયોગ જણાવો.
Answer:
1. બહિર્ગોળ અરીસાનો ઉપયોગ વાહનોમાં “સાઈડ મિરર' તરીકે પાછળના વાહનવ્યવહારની હિલચાલ જાણવા થાય છે.
2. અંતર્ગોળ અરીસાનો ઉપયોગ કાર કે સ્કૂટરની હેડલાઈટમાં પરાવર્તક તરીકે થાય છે.
In simple words: Convex mirrors are used as side mirrors in vehicles to see traffic behind, while concave mirrors are used in car headlights to reflect light.

Exam Tip: For practical applications, remember that convex mirrors provide a wide field of view, and concave mirrors can focus light or produce a parallel beam when light originates from their focus.

 

Question 9. કયા પ્રકારનો અરીસો વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ આપી શકે છે?
Answer: અંતર્ગોળ અરીસો વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ આપી શકે છે.
In simple words: Only a concave mirror has the ability to produce real images.

Exam Tip: Remember that plane mirrors and convex mirrors always form virtual images, making concave mirrors unique in their ability to form real images.

 

Question 10. કયા પ્રકારનો લેન્સ હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ જ આપી શકે છે?
Answer: અંતર્ગોળ લેન્સ હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ જ આપી શકે છે.
In simple words: A concave lens can only produce virtual images.

Exam Tip: Just like convex mirrors, concave lenses always form virtual images, regardless of the object's position.

Choose the correct option from questions 11 to 13:

 

Question 11. વસ્તુના પરિમાણ કરતાં મોટું અને ચતું આભાસી પ્રતિબિંબ કયા અરીસા કે લેન્સ વડે મળે છે?
(A) અંતર્ગોળ લેન્સ
(B) અંતર્ગોળ અરીસા
(C) બહિર્ગોળ અરીસા
(D) સમતલ અરીસા
Answer: (B) અંતર્ગોળ અરીસા
In simple words: A concave mirror can make a virtual image that is bigger and upright if the object is placed very close to it.

Exam Tip: Recall the special case for concave mirrors: when an object is between the pole and the principal focus, it forms a virtual, erect, and magnified image.

 

Question 12. ડેવિડ સમતલ અરીસામાં તેનું પ્રતિબિંબ નિહાળે છે. તેના પ્રતિબિંબ તથા અરીસા વચ્ચેનું અંતર 4 મીટર છે. જો તે અરીસા તરફ 1 મીટર ખસે, તો ત્યારબાદ ડેવિડ અને તેના પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું અંતર .................................... થાય.
(A) 3m
(B) 5m
(C) 6m
(D) 8m
Answer: (C) 6m
In simple words: Initially, David is 4m from the mirror, and his image is 4m behind it, making the total distance 8m. When David moves 1m closer, he is 3m from the mirror, and his image is also 3m behind, so the total distance between him and his image becomes 6m.

Exam Tip: For a plane mirror, the object distance is always equal to the image distance. The distance between the object and its image is twice the object's distance from the mirror.

 

Question 13. મોટરકારનો "રીઅર વ્યૂ મિરર' સમતલ અરીસો હોય છે. ડ્રાઇવર, 2 m/sની ઝડપથી કારને રિવર્સમાં લે છે. ડ્રાઇવર તેના રીઅર વ્યૂ મિરરમાં કારની પાછળ ઊભેલી ટ્રક જુએ છે, તો ડ્રાઇવરને ટ્રકનું પ્રતિબિંબ .................................... ઝડપથી તેના તરફ આવતું જણાશે.
(A) 1 m/s
(B) 2 m/s
(C) 4 m/s
(D) 8m/s
Answer: (C) 4 m/s
In simple words: When a plane mirror (the car) moves towards an object (the truck) at a speed, the image of the object moves towards the mirror at the same speed. However, the image appears to move towards the object at twice that speed. Since the car is moving at 2 m/s, the truck's image will appear to approach the driver at 4 m/s.

Exam Tip: For relative velocity in plane mirrors: if the mirror moves with velocity \( v_m \) towards a stationary object, the image moves with velocity \( 2v_m \) relative to the object.

GSEB Class 7 Science Textbook Activities

Understanding Textbook Activities

 

Activity 1: Demonstrating Reflection of Light in a Plane Mirror
Materials: ટૉર્ચ (torch), ત્રણ સ્લિટ ધરાવતો ચાર્ટ પેપર (chart paper with three slits), લીસું લાકડાનું બોર્ડ (smooth wooden board), સમતલ અરીસો (plane mirror).

Method:
1. એક ટૉર્ચ લો. (Take a torch.)
2. આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ ટૉર્ચના કાચને ત્રણ સાંકડી સ્લિટ (ખૂબ પાતળી તિરાડ) ધરાવતા ચાર્ટ પેપરથી ઢાંકી દો. (Cover the glass of the torch with chart paper having three narrow slits, as shown in the figure.)
3. લીસા લાકડાના બોર્ડ પર ચાર્ટ પેપરના ટુકડાને પાથરી દો. તેના પર સમતલ અરીસાની પટ્ટીને ઊભી ગોઠવો. (Spread a piece of chart paper on a smooth wooden board. Place the strip of a plane mirror vertically on it.)
4. હવે ટૉર્ચને ચાલુ કરીને ત્રણેય સ્લિટમાંથી આવતા પ્રકાશને અરીસા પર પડવા દો. (Now, switch on the torch and allow the light coming from the three slits to fall on the mirror.)
5. ટૉર્ચને એવી રીતે ગોઠવો કે જેથી સ્લિટમાંથી આવતો પ્રકાશ પાથરેલા ચાર્ટ પેપર પર જોઈ શકાય. (Adjust the torch so that the light coming from the slits can be seen on the spread chart paper.)
6. હવે, અરીસાને એવી રીતે ગોઠવો કે જેથી ટૉર્ચમાંથી આવતો પ્રકાશ અરીસા પર કોઈક ખૂણો બનાવીને આપાત થાય. (જુઓ આકૃતિ) (Now, adjust the mirror so that the light from the torch strikes the mirror at an angle. (See figure))
શું અરીસો તેના પર પડતા પ્રકાશની દિશા બદલે છે? (Does the mirror change the direction of light falling on it?)
હવે ટૉર્ચને તેની સ્થિતિમાંથી જ સહેજ આજુબાજુ હલાવો. (Now, gently move the torch slightly from its position.)
તમને પરાવર્તિત પ્રકાશની દિશામાં કોઈ ફેરફાર જણાય છે ખરો? (Do you notice any change in the direction of the reflected light?)
Answer:
Observation: સમતલ અરીસો તેના પર પડતા પ્રકાશની દિશા બદલે છે. હા, પરાવર્તિત પ્રકાશની દિશામાં ફેરફાર જણાય છે. (A plane mirror changes the direction of light falling on it. Yes, a change is observed in the direction of the reflected light.)
Conclusion: સમતલ અરીસા વડે પ્રકાશનું પરાવર્તન થાય છે. (Reflection of light occurs by a plane mirror.)
In simple words: When light hits a plane mirror, its direction changes, showing that mirrors reflect light. If you move the light source, the reflected light's path also moves.

Exam Tip: This activity demonstrates the basic principle of reflection. Understand that the angle of incidence equals the angle of reflection, causing the change in direction.

 

Activity 2: Demonstrating that the image formed by a plane mirror is virtual and erect.
Materials: સમતલ અરીસો (plane mirror), મીણબત્તી (candle), ઊભો પડદો (vertical screen).

Method:
1. એક સમતલ અરીસાને ઊભો ગોઠવો. (Place a plane mirror vertically.)
2. સમતલ અરીસાની સામે સળગતી મીણબત્તી સ્ટેન્ડ પર ગોઠવો. અરીસામાં મીણબત્તીની જ્યોતને જોવાનો પ્રયત્ન કરો. પ્રતિબિંબ સીધું (ચતું) મળે છે. તેનું પરિમાણ વસ્તુ જેટલું જ હોય છે. (Place a burning candle on a stand in front of the plane mirror. Try to look at the flame of the candle in the mirror. The image formed is erect (upright), and its size is the same as the object.)
3. હવે, અરીસાની સામે મીણબત્તીને જુદા જુદા સ્થાને ગોઠવો. પ્રત્યેક કિસ્સામાં તેના પ્રતિબિંબનું અવલોકન કરો. (Now, place the candle at different positions in front of the mirror. Observe its image in each case.)
4. હવે, અરીસાની પાછળના ભાગમાં ઊભો પડદો ગોઠવો. પડદા પર મીણબત્તીનું પ્રતિબિંબ મેળવવા પ્રયત્ન કરો. તમને પડદા પર પ્રતિબિંબ મળે છે? હવે પડદાને અરીસાની આગળના ભાગમાં ગોઠવો. (Now, place a vertical screen behind the mirror. Try to obtain the candle's image on the screen. Do you get an image on the screen? Now, place the screen in front of the mirror.)
શું હવે તમને પડદા પર પ્રતિબિંબ મળ્યું? (Did you get an image on the screen now?)
Answer:
Observation: સમતલ અરીસામાં પ્રતિબિંબ ચતું અને વસ્તુના પરિમાણ જેટલું જ હોય છે. કોઈ પણ કિસ્સામાં પડદા પર મીણબત્તીનું પ્રતિબિંબ મેળવી શકાતું નથી. (In a plane mirror, the image is erect and the same size as the object. In no case can the candle's image be obtained on the screen.)
Conclusion: સમતલ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ આભાસી, ચતું તેમજ વસ્તુના પરિમાણ જેવડું હોય છે. (The image formed by a plane mirror is virtual, erect, and the same size as the object.)
In simple words: This experiment shows that a plane mirror always creates an image that is upright and the same size as the object. Importantly, this image cannot be captured on a screen, meaning it is a virtual image.

Exam Tip: This activity reinforces that virtual images cannot be projected onto a screen. Emphasize that for plane mirrors, the image is always upright and of the same size as the object.

 

Activity 3: Finding the relationship between object distance and image distance in a plane mirror.
Materials: ચેસબોર્ડ (chessboard), સમતલ અરીસો (plane mirror), શાર્પનર (sharpener).

Method:
1. એક ચેસ રમવા માટેનું ચેસબોર્ડ લો. (Take a chessboard.)
2. તેની મધ્યમાં રહેલી લીટીને જાડી કરો. (Darken the line in the middle.)
3. આ જાડી લીટી પર સમતલ અરીસાને ઊભો ગોઠવો. (Place a plane mirror vertically on this darkened line.)
4. હવે, કંપાસપેટીમાં રહેલા પેન્સિલ છોલવા માટેના સંચા (શાર્પનર)ને અરીસાથી ગણતરી કરવા માટે ઉપયોગમાં લો. (Now, use a sharpener from your compass box to count distances from the mirror.)
5. અરીસામાં દેખાતા શાર્પનરના પ્રતિબિંબને જુઓ. (Observe the image of the sharpener visible in the mirror.)
6. હવે, શાર્પનરને અરીસાથી દૂર ચોથા ખાનાની ધાર પર ગોઠવીને તેના પ્રતિબિંબને જુઓ. તમારાં અવલોકનોની નોંધ કરો. (Now, place the sharpener on the edge of the fourth square away from the mirror and observe its image. Note down your observations.)
Answer:
Observation: વસ્તુ અરીસાથી જેટલા અંતરે છે, તેટલા જ અંતરે વસ્તુનું અરીસામાં પ્રતિબિંબ મળે છે. (The image of the object is formed at the same distance behind the mirror as the object is in front of it.)
Conclusion: સમતલ અરીસામાં વસ્તુ અંતર અને પ્રતિબિંબ અંતર સમાન હોય છે. (In a plane mirror, the object distance and image distance are equal.)
In simple words: This activity demonstrates that for a plane mirror, the object is as far in front of the mirror as its image appears to be behind it.

Exam Tip: This is a fundamental property of plane mirrors: object distance = image distance. This relationship is crucial for understanding how light behaves with these mirrors.

 

Activity 4: Demonstrating that the sides are left-right inverted in the image formed by a plane mirror.
Materials: ડ્રેસિંગ રૂમનો સમતલ અરીસો (dressing room plane mirror).

Method:
1. સમતલ અરીસાની નજીક ઊભા રહીને તમારું પોતાનું પ્રતિબિંબ જુઓ. (Stand close to a plane mirror and observe your own image.)
2. હવે, તમારો ડાબો હાથ ઊંચો કરો. તમારા પ્રતિબિંબનો કયો હાથ ઊંચો થયેલો દેખાય છે? (આકૃતિ જુઓ) (Now, raise your left hand. Which hand of your image appears raised? (See figure))
3. હવે, તમારા જમણા કાનનો એ સમતલ અરીસામાં તમારા સ્પર્શ કરો, તો પ્રતિબિંબમાં તમારા કયા કાનનો સ્પર્શ થતો દેખાય છે? (Now, touch your right ear in that plane mirror, then which ear of your image appears to be touched? Observe carefully.)
Answer:
Observation: સમતલ અરીસાનાં પ્રતિબિંબના કિસ્સામાં, તમારા શરીરનો ડાબો ભાગ એ પ્રતિબિંબમાં જમણો ભાગ બની જાય છે. તે જ રીતે તમારા શરીરનો જમણો ભાગ એ પ્રતિબિંબમાં ડાબો ભાગ બની જાય છે. (અહીં ખાસ નોંધ કરો કે, માત્ર બાજુઓ જ ઊલટાય છે. પ્રતિબિંબ ઊંધું થઈ જતું નથી.) (In the case of images formed by a plane mirror, your body's left part becomes the right part in the image. Similarly, your body's right part becomes the left part in the image. (Note specifically that only the sides are inverted; the image is not upside down.))
Conclusion: સમતલ અરીસામાં વસ્તુ અને તેનાં પ્રતિબિંબની બાજુઓ ડાબી જમણી ઊલટાય છે. (In a plane mirror, the sides of the object and its image are laterally inverted.)
In simple words: This activity demonstrates that a plane mirror flips your image from left to right. Your left hand appears as the image's right hand, and vice versa. However, the image doesn't turn upside down.

Exam Tip: Lateral inversion is a key characteristic of plane mirrors. Understand that it's a left-right reversal, not an up-down inversion.

 

Activity 5: Understanding images formed in spherical mirrors by observing face reflections on the outer and inner surfaces of a stainless steel spoon.
Materials: સ્ટેઇનલેસ સ્ટીલનો ચમચો (stainless steel spoon).

Method:
1. સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલનો ચમચો લો. (Take a stainless steel spoon.)
2. તેનો પાછળનો એટલે કે બહાર નો ભાગ તમારા તરફ ધરો અને તેમાં જુઓ. તમને તેમાં તમારું પ્રતિબિંબ દેખાય છે તે જુઓ. શું આ પ્રતિબિંબ તમને જણાતા સમતલ અરીસાના પ્રતિબિંબ કરતાં જુદું જણાય છે? શું આ પ્રતિબિંબ સીધું છે? પ્રતિબિંબનું પરિમાણ નાનું, મોટું કે તમારા કદ જેટલું જ છે? (Hold the back, or outer, part of the spoon towards you and look into it. Observe the image of yourself. Does this image appear different from an image in a plane mirror? Is this image erect? Is the image size small, large, or the same as your size?)
3. હવે, ચમચાની અંદરના, ખાડાવાળા ભાગમાં તમારું પ્રતિબિંબ નજીકથી જુઓ. (Now, look closely at your image in the inner, curved part of the spoon.)
4. આ વખતે તમને તમારું પ્રતિબિંબ સીધું પરંતુ મોટા પરિમાણવાળું જણાશે. જો તમે ચમચાને તમારા ચહેરાથી દૂર લઈ જઈને અંતર વધારશો તો તમને તમારું પ્રતિબિંબ ચમચાની ઊલટાઈ ગયેલું દેખાશે. (This time, you will observe your image as erect but magnified. If you move the spoon away from your face, increasing the distance, your image will appear inverted in the spoon.)
Answer:
Observations:
1. ચમચાના બહારના ભાગમાં રચાતું ચહેરાનું પ્રતિબિંબ આભાસી, ચતું અને નાનું જણાય છે. (The image of the face formed in the outer part of the spoon appears virtual, erect, and diminished.)
2. ચમચાની અંદરના ભાગમાં નજીક ચહેરો રાખતા ચહેરાનું પ્રતિબિંબ આભાસી, ચતું અને મોટું દેખાય છે. તેને ચહેરાથી દૂર લઈ જતાં પ્રતિબિંબ ઊલટું દેખાય છે. (When the face is held close to the inner part of the spoon, the image appears virtual, erect, and magnified. As it is moved away from the face, the image appears inverted.)
Conclusion: સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલના ચમચાની બહારની સપાટી બહિર્ગોળ અરીસા તરીકે અને અંદરની સપાટી અંતર્ગોળ અરીસા તરીકે વર્તે છે. (The outer surface of the stainless steel spoon acts as a convex mirror, and the inner surface acts as a concave mirror.)
In simple words: The shiny outer side of a spoon acts like a convex mirror, showing a small, upright image. The inner, curved side acts like a concave mirror, showing a big, upright image when close, and an upside-down image when farther away.

Exam Tip: This activity provides an excellent real-world example of spherical mirrors. Remember that the outer bulging surface is convex, and the inner hollow surface is concave.

 

Activity 6: Obtaining an image using a concave mirror
Materials: અંતર્ગોળ અરીસો (concave mirror), કાગળનો ટુકડો (piece of paper).

Method:
1. એક અંતર્ગોળ અરીસો લો. તેને સૂર્યની સામે ધરો. (Take a concave mirror. Hold it towards the sun.)
2. તેનું કાગળના ટુકડા પર પ્રતિબિંબ મેળવવા પ્રયત્ન કરો. (Try to obtain its image on a piece of paper.)
3. કાગળ તથા અરીસા વચ્ચેનું અંતર તે બંનેને આગળ-પાછળ કરીને એવી રીતે ગોઠવો કે જેથી કાગળ પર સૂર્યનું તેજસ્વી તથા સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ મળે. (Adjust the distance between the paper and the mirror by moving them back and forth, so that a bright and clear image of the sun is obtained on the paper.)
4. હવે, અરીસા તથા કાગળને થોડી મિનિટો સુધી સ્થિર પકડી રાખો. (Now, hold the mirror and the paper steady for a few minutes.)
શું કાગળ બળવાની શરૂઆત કરે છે? (Does the paper start to burn?)
Answer:
Observation: અંતર્ગોળ અરીસા વડે સૂર્યનું નાનું અને તેજસ્વી પ્રતિબિંબ કાગળ પર મળે છે. કાગળ પર પ્રતિબિંબ થોડો સમય સ્થિર રાખતાં કાગળ સળગવા માંડે છે. (A small and bright image of the sun is obtained on the paper by the concave mirror. If the image is held steady on the paper for some time, the paper starts to burn.)
Conclusion: અંતર્ગોળ અરીસા વડે સૂર્યનું વાસ્તવિક અને નાનું પ્રતિબિંબ કાગળ પર મળે છે. (A real and small image of the sun is obtained on the paper by the concave mirror.)
In simple words: This activity shows that a concave mirror can focus sunlight into a small, bright spot, forming a real image of the sun. Holding this focused light on paper can even cause the paper to burn due to the concentrated heat.

Exam Tip: This experiment vividly demonstrates the converging property of a concave mirror and how it forms a real image at its focus when parallel rays from a distant object (like the sun) fall on it.

 

Activity 7: Studying images formed by placing an object (burning candle) at different distances in front of a concave mirror.
Materials: અંતર્ગોળ અરીસો (concave mirror), મીણબત્તી (candle), માપપટ્ટી (ruler), પડદો (screen).

Method:
1. અંતર્ગોળ અરીસાને સ્ટેન્ડ પર ગોઠવી, તેને ટેબલ પર મૂકો. (Place a concave mirror on a stand and put it on a table.)
2. આશરે 15 cm × 10 cmના માપનો સફેદ કાગળ કાર્ડબોર્ડ શીટ ટેબલ પર ઊભી ગોઠવો. તે પડદા તરીકે કાર્ય કરશે. (Arrange a white cardboard sheet, approximately 15 cm × 10 cm, vertically on the table. This will act as a screen.)
3. અંતર્ગોળ અરીસાથી 50 cm દૂર સળગતી મીણબત્તીને ટેબલ પર ગોઠવો. પડદા પર મીણબત્તીની જ્યોતનું પ્રતિબિંબ મેળવવા પ્રયત્ન કરો. (Place a burning candle about 50 cm away from the concave mirror on the table. Try to obtain the image of the candle flame on the screen.)
4. તેના માટે પડદાને આગળ-પાછળ ખસેડીને એવા સ્થાને લાવો કે જેથી જ્યોતનું સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ પડદા પર મળે. (For this, move the screen back and forth until you get a clear image of the flame on it.)
5. હવે, મીણબત્તીને અરીસા તરફ ખસેડતા-ખસેડતા જુદા જુદા સ્થાને ગોઠવીને પડદા પર પ્રતિબિંબ મેળવવા પ્રયત્ન કરો. (જો પડદા પર પ્રતિબિંબ ન મળે તો અરીસામાં પ્રતિબિંબ જોવું. તમારાં અવલોકનોની કોષ્ટક 15.1માં નોંધ કરો. (Now, try to obtain the image on the screen by placing the candle at various positions, moving it closer to the mirror. (If an image is not obtained on the screen, observe the image in the mirror.) Note your observations in Table 15.1.)
Answer:
Observations: કોષ્ટક 15.1: જુદા જુદા અંતરે મૂકેલ વસ્તુનું અંતર્ગોળ અરીસા દ્વારા રચાતું પ્રતિબિંબ (Table 15.1: Image formed by a concave mirror for an object placed at different distances.)

Conclusion:
1. અંતર્ગોળ અરીસાથી વધુ દૂર મૂકેલી વસ્તુનું પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક અને ઊલટું મળે છે. (The image of an object placed farther away from a concave mirror is real and inverted.)
2. અંતર્ગોળ અરીસાથી નજીક મૂકેલી વસ્તુનું પ્રતિબિંબ આભાસી, ચતું અને મોટું મળે છે. (The image of an object placed closer to a concave mirror is virtual, erect, and magnified.)
In simple words: A concave mirror can form both real and virtual images. When the object is far, the image is real and inverted. When the object is very close, the image becomes virtual, upright, and magnified.

Exam Tip: It is crucial to remember how the image characteristics (real/virtual, inverted/erect, magnified/diminished) change with the object's position relative to the concave mirror's focal length and center of curvature.

 

Activity 8: Studying images formed by a convex mirror.
Materials: બહિર્ગોળ અરીસો (convex mirror), માપપટ્ટી (ruler).

Method:
1. બહિર્ગોળ અરીસાને સ્ટેન્ડ પર ગોઠવી, તેને ટેબલ પર મૂકો. (Place a convex mirror on a stand and put it on a table.)
2. અંતર્ગોળ અરીસાથી 50 cm દૂર સળગતી મીણબત્તીને ટેબલ પર મૂકો. (Place a burning candle 50 cm away from the concave mirror.)
3. મીણબત્તીનું પ્રતિબિંબ અરીસાના પાછળના ભાગમાં રચાય છે તે જુઓ. આ પ્રતિબિંબ કેવું છે તે નોંધો. (Observe the image of the candle forming behind the mirror. Note what kind of image it is.)

Exam Tip: This activity highlights the consistent nature of images formed by convex mirrors. Always remember their defining characteristics.

 

Observations: Images Formed by Convex Mirror

Conclusion:

1. અંતર્ગોળ અરીસાથી વધુ દૂર રાખેલી વસ્તુનું પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક અને ઊલટું જોવા મળે છે.
2. અંતર્ગોળ અરીસાથી નજીક રાખેલી વસ્તુનું પ્રતિબિંબ આભાસી, સીધું અને મોટું જોવા મળે છે.

 

Activity 9:

To obtain the image of the sun using a convex lens and a concave lens.

Materials: Convex lens, concave lens, a piece of paper.

 

Procedure:

1. Take a convex lens.
2. Place it in the path of sunlight.
3. Place a piece of paper below it.
4. Adjust the distance between the lens and the paper so that you get a bright spot on the paper.
5. Hold the lens and paper in this position for a few minutes. Does the paper start burning?
6. Now, replace the convex lens with a concave lens and try to get a bright spot on the paper.

Observations:

1. A small and bright image of the sun can be obtained on paper with a convex lens. If held for a longer time, the paper starts burning.
2. The image of the sun cannot be obtained on paper with a concave lens.

Conclusion:

A real image can be obtained on paper with a convex lens, while an image cannot be obtained on paper with a concave lens.

 

Activity 10 (A):

To study the images formed by a convex lens when an object is placed at different distances in front of it.

Materials: Convex lens, lens stand, screen, ruler, burning candle.

 

Procedure:

1. Take a convex lens. Place it on the stand.
2. Place the lens with the stand on the table.
3. Place a burning candle about 50 cm away from the convex lens.
4. Try to obtain the image of the candle on a screen placed on the other side of the lens.
5. Move the screen slightly forward or backward from the lens to get a clear image of the candle flame.
6. Now, keep the distance between the lens and the candle at 40 cm, 30 cm, and 20 cm, respectively, and each time, move the screen to obtain the image of the candle on the screen.
7. Now, keep the distance between the lens and the candle at 10 cm and 5 cm, respectively, and try to obtain the image on the screen, or look through the lens.

(c) Object at 10 cm distance

Make a table and note your observations.

Observations: Table: Images Formed by a Convex Lens When an Object is Placed at Different Distances

Conclusion:

1. A convex lens can form both real and virtual images.
2. A convex lens forms real and inverted images, which can be larger, smaller, or of the same size as the object.
3. A convex lens forms a virtual, erect, and magnified image.

 

Activity 10 (B):

To study the images formed by a concave lens when an object is placed at different distances in front of it.

Procedure:

1. Take a concave lens. Place it on the stand.
2. Place the lens with the stand on the table.
3. Place a burning candle approximately 50 cm, 40 cm, 30 cm, 20 cm, 10 cm, and 5 cm away from the concave lens and try to obtain its image on a screen placed behind or in front of the lens.
4. An image cannot be obtained on the screen. Now, try to observe the image through the lens. Note your observations in a table.

Observations:

Table: Images Formed by a Concave Lens When an Object is Placed at Different Distances

Conclusion:

Even if an object is positioned at any distance from a concave lens, the resulting image is always virtual, straight, and smaller than the original object.

 

Activity 11:

To demonstrate the dispersion of light by a prism.

Materials: Prism, screen.

 

Procedure:

1. Take a glass prism.
2. Observe a narrow beam of sunlight coming through a small opening in a dark room.
3. Allow this beam of light to fall on one face of the prism.
4. Allow the light emerging from the other face of the prism to fall on a white cardboard or a wall. Note your observation.

Observation:

A band of seven colored light is observed from the other face of the prism. These seven colors, from top to bottom, are red, orange, yellow, green, blue, indigo, and violet.

Conclusion:

Sunlight is dispersed into seven different colors by a prism.

 

Activity 12:

To make 'Newton's Disc' (or Newton's Wheel).

Materials: A circular cardboard disc of 10 cm diameter, color box, ballpoint pen refill.

 

Procedure:

1. Take a circular cardboard disc of about 10 cm diameter.
2. Divide this disc into seven segments by drawing lines passing through its center.
3. Color these seven segments with the seven colors of the rainbow. You can also paste colored papers on these segments.
4. Make a small hole at the center of the disc. Fix the disc loosely on the tip of a ballpoint pen refill. Make sure the disc can rotate freely.
5. Rotate this disc rapidly in daylight. When the disc is rotated quickly, all these colors blend into each other, and the disc appears white. Such a disc is popular by the name 'Newton's Disc' (or Newton's Wheel).