GSEB Class 6 Science Solutions Chapter 16 કચરાનો સંગ્રહ અને કચરાનો નિકાલ

પાઠ્યપુસ્તકના સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર

Question 1. લાલ અળસિયાં દ્વારા ક્યો કચરો ખાતરમાં રૂપાંતરિત થતો નથી?
Answer: પૉલિથીનની કોથળીઓ, કાચના ટુકડા, ઍલ્યુમિનિયમ ફોઈલ, લોખંડનો ભંગાર, પ્લાસ્ટિકનાં રમકડાં જેવાં બિન-જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો લાલ અળસિયાં વડે કમ્પોસ્ટ ખાતરમાં ફેરવી શકાતા નથી.
In simple words: લાલ અળસિયાં પ્લાસ્ટિક, કાચ, અને ધાતુ જેવી વસ્તુઓને ખાતરમાં બદલી શકતા નથી કારણ કે તેઓ કુદરતી રીતે સડી નથી શકતી.

Exam Tip: યાદ રાખો કે લાલ અળસિયાં ફક્ત જૈવ-વિઘટનીય કચરાનું જ વિઘટન કરી શકે છે, એટલે કે જે વસ્તુઓ કુદરતી રીતે સડી શકે છે.

Question 2. શું તમે તમારા કમ્પોસ્ટ ખાડામાં લાલ અળસિયાં સિવાય અન્ય સજીવોને જોયા છે? જો હા, તો ! તેઓનાં નામ જાણવાનો પ્રયત્ન કરો. તેનું ચિત્ર પણ દોરો.
Answer: હા, કમ્પોસ્ટ ખાડામાં લાલ અળસિયાં ઉપરાંત મૃતોપજીવી ફૂગ-મોલ્ડ તથા કેટલાક બૅક્ટરિયા જોવા મળે છે. આ ફૂગ અને બૅક્ટેરિયા માઇક્રોસ્કોપથી જોઈ શકાય છે. આ સજીવો જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થોનું વિઘટન કરવાનું કાર્ય કરે છે.
In simple words: હા, કમ્પોસ્ટ ખાડામાં અળસિયાં સિવાય નાના બેક્ટેરિયા અને ફંગસ પણ જોવા મળે છે. તેઓ વસ્તુઓને સડાવવામાં મદદ કરે છે, જે આપણે નાની આંખે જોઈ શકતા નથી.

Exam Tip: કમ્પોસ્ટ ખાડામાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવો કચરાને ઝડપથી ખાતરમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

2. ચર્ચા કરો

Question 1. શું કચરાનું વ્યવસ્થાપન માત્ર સરકારની જ જવાબદારી છે?
Answer: ના, કચરાનો નિકાલ કરવો એ ફક્ત સરકારની જ જવાબદારી નથી, પરંતુ લોકોની પણ જવાબદારી છે. જો લોકો કચરો ડસ્ટબિનમાં ન નાખે અને ગમે ત્યાં ફેંકે, તો ગંદકી ફેલાય અને આવા કચરાનો યોગ્ય નિકાલ થઈ શકતો નથી. સ્વચ્છતા જાળવવી એ લોકોની એટલે કે આપણી જવાબદારી છે. આથી, કચરો ડસ્ટબિનમાં ફેંકવો જોઈએ જેથી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ આ કચરાનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરી શકે.
In simple words: કચરો સંભાળવો એ સરકાર અને લોકો બંનેની જવાબદારી છે. જો લોકો કચરો ગમે ત્યાં ફેંકશે, તો સરકાર તેને સાફ કરી શકશે નહીં.

Exam Tip: જ્યારે આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો, ત્યારે નાગરિકોની ફરજ પર ભાર મૂકવો અને સરકાર સાથે તેમના સહયોગનું મહત્વ દર્શાવવું.

Question 2. શું કચરાના વ્યવસ્થાપન સંબંધિત સમસ્યાઓને ઓછી કરવી સંભવ છે?
Answer: હા, કચરાના નિકાલને લગતી સમસ્યાઓ હળવી કરવાનું શક્ય છે. આ માટે આપણે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ:
1. કચરો હંમેશાં કચરાપેટીમાં જ નાખવો. ગમે ત્યાં કચરો ફેંકવો નહીં. આનું સખત પાલન કરવું તેમજ બીજા પાસે પણ પાલન કરવા સમજાવવું.
2. કચરાને બે ભાગમાં વહેંચવો: (1) કોહવાટ પામે તેવો (જૈવ-વિઘટનીય) કચરો અને (2) કોહવાટ ન પામે તેવો (જૈવ-અવિઘટનીય કચરો). આ બંને કચરાને અલગ ડસ્ટબિનમાં નાખવા.
3. પ્લાસ્ટિક કચરો, લોખંડનો ભંગાર તથા કાચની શીશીઓ ભંગાર વેચનારને આપવી જેથી તેનું ફરીથી નિર્માણ કરી શકાય.
In simple words: હા, કચરાની સમસ્યાઓ ઘટાડી શકાય છે. આપણે કચરો હંમેશાં કચરાપેટીમાં નાખવો જોઈએ, તેને સડી શકે અને ન સડી શકે તેવા ભાગમાં વહેંચવો જોઈએ, અને પ્લાસ્ટિક જેવી વસ્તુઓને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવા માટે આપવી જોઈએ.

Exam Tip: કચરાના યોગ્ય વ્યવસ્થાપન માટે 3R (Reduce, Reuse, Recycle) સિદ્ધાંતોનું પાલન કરવાનું મહત્વ હંમેશા યાદ રાખો.

3.

Question 1. ઘરમાં વધેલા ખોરાકનું તમે શું કરો છો?
Answer: ઘરમાં વધેલા ખોરાકને અમે રેફ્રિજરેટરમાં રાખીને જરૂર પડ્યે તેનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. વળી, વધેલા એઠવાડ તથા શાકભાજીને કમ્પોસ્ટ ખાતરના ખાડામાં નાખી માટીથી ઢાંકી દઈએ છીએ. થોડા સમયમાં ખાતર તૈયાર થાય છે જેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકાય છે.
In simple words: વધેલા ખોરાકને અમે ફ્રિજમાં રાખીએ છીએ. બાકી વધેલા શાકભાજી અને એઠવાડને ખાતરના ખાડામાં નાખી દઈએ છીએ જેથી તેમાંથી ખાતર બની શકે.

Exam Tip: ખોરાકનો બગાડ ટાળવા માટે અને પર્યાવરણને અનુકૂળ રહેવા માટે ખોરાકનો યોગ્ય નિકાલ અને ફરીથી ઉપયોગ મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 2. જો તમને અથવા તમારા મિત્રને કોઈ પાર્ટીમાં પ્લાસ્ટિકની પ્લેટ કે કેળનાં પાંદડાં પર ખાવાનો વિકલ્પ આપવામાં આવે, તો તમે કોને પસંદ કરશો અને કેમ?
Answer: અમે કેળનાં પાંદડામાં જમવાનું પસંદ કરીશું. કારણ કે, પ્લાસ્ટિકની પ્લેટમાં મૂકેલો ગરમ ખોરાક સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. કેળના પાંદડામાં મૂકેલો ગરમ ખોરાક સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક નથી. વળી, કેળનાં પાંદડાનું વિઘટન સહેલાઈથી થતું હોવાથી તેનો નિકાલ પણ સરળ છે.
In simple words: અમે કેળના પાંદડા પસંદ કરીશું. પ્લાસ્ટિકની પ્લેટમાં ગરમ ​​ખોરાક ખાવો સ્વાસ્થ્ય માટે સારો નથી, અને કેળના પાંદડા સરળતાથી સડી જાય છે.

Exam Tip: પર્યાવરણને અનુકૂળ અને સ્વાસ્થ્યવર્ધક વિકલ્પો પસંદ કરવા હંમેશા ફાયદાકારક છે. પ્લાસ્ટિકના નિકાલની સમસ્યા અને તેના સ્વાસ્થ્ય પર થતી નકારાત્મક અસરોને ટાળવી જોઈએ.

4.

Question 1. વિવિધ પ્રકારના કાગળના ટુકડાઓને ભેગા કરો. તપાસ કરો કે તેમાંથી કોનું પુનઃનિર્માણ કરી શકાય છે?
Answer: સમાચારપત્રોના કાગળ, નોટબુક અને ચોપડીના કાગળ, મૅગેઝિનના કાગળ, જાહેરાતના કાગળ વગેરેનું ફરીથી નિર્માણ કરી શકાય છે. જ્યારે ચળકાટવાળા અને પ્લાસ્ટિક કોટેડ કાગળનું ફરીથી નિર્માણ થઈ શકતું નથી.
In simple words: સમાચારપત્ર, નોટબુક અને મૅગેઝિન જેવા સાદા કાગળોને ફરીથી બનાવી શકાય છે. પણ ચળકતા અથવા પ્લાસ્ટિકવાળા કાગળોને ફરીથી બનાવી શકાતા નથી.

Exam Tip: યાદ રાખો કે મોટાભાગના કાગળને રિસાયકલ કરી શકાય છે, પરંતુ તેના પર કોટિંગ અથવા ગ્લોસ હોય તો તે રિસાયકલ કરી શકાતો નથી.

Question 2. લેન્સની મદદથી એ તમામ કાગળના ટુકડાઓનું પરીક્ષણ કરો કે જેને તમે ઉપરના પ્રશ્ન માટે ભેગા કર્યા હતા. શું તમે કાગળની નવી શીટ અને પુનઃનિર્માણ કરેલ કાગળમાં કોઈ ભેદ દેખાય છે?
Answer: ફરીથી નિર્માણ કરેલા કાગળ જાડા, રફ, ભૂખરા, રેસાવાળા અને ચળકાટ વિનાના દેખાય છે; જ્યારે મૂળ કાગળ પાતળો, સફેદ, લીસો, ચળકાટવાળો અને રેસા વિનાનો દેખાય છે.
In simple words: હા, નવો કાગળ પાતળો, સફેદ અને ચળકતો હોય છે, જ્યારે રિસાયકલ કરેલો કાગળ જાડો, ખરબચડો અને રંગમાં થોડો ભૂખરો દેખાય છે.

Exam Tip: કાગળની ગુણવત્તામાં તફાવત તેના ઉત્પાદન પ્રક્રિયા પર આધાર રાખે છે. રિસાયકલ કરેલા કાગળમાં સામાન્ય રીતે મૂળ કાગળની સરખામણીમાં ફાઇબરની લંબાઈ ઓછી હોય છે.

5.

Question 1. પૅકિંગમાં ઉપયોગ થતી વિવિધ સામગ્રીને ભેગી કરો. તેમાંથી પ્રત્યેકનો કયા કાર્ય માટે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો? સમૂહમાં ચર્ચા કરો.
Answer: પૅકિંગમાં ઉપયોગ થતી વિવિધ સામગ્રીઓ જેવી કે થરમૉકોલ, ભેટમાં આપવાની વસ્તુ પર લપેટેલા કાગળ, રંગબેરંગી કાગળ, ઍલ્યુમિનિયમ ફોઇલ, બિસ્કિટ તથા ચૉકલેટના કાગળ વગેરે.
1. ટીવી, ફ્રીઝ, ઍરકૂલર વગેરેના પૅકિંગમાં થરમૉકોલ વપરાય છે.
2. રંગબેરંગી કાગળ ભેટ આપવાની વસ્તુઓ ઉપર લગાવવામાં વપરાય છે.
3. ઍલ્યુમિનિયમ ફૉઈલ ગરમ ખોરાક ઠંડો ન થાય તે માટે પૅકિંગમાં ઉપયોગ થાય છે.
4. ચળકતા કાગળનો ઉપયોગ બિસ્કિટ, ચોકલેટ તેમજ નાસ્તાના પૅકિંગમાં વપરાય છે.
In simple words: પૅકિંગ માટે ઘણી વસ્તુઓ વપરાય છે. થર્મોકોલ મોટા ઉપકરણોને સુરક્ષિત રાખે છે, રંગીન કાગળ ભેટને વીંટાળે છે, ઍલ્યુમિનિયમ ફોઇલ ખોરાકને ગરમ રાખે છે, અને ચળકતા કાગળ નાસ્તાને પેક કરવા વપરાય છે.

Exam Tip: પૅકિંગ સામગ્રીનો ઉપયોગ તેના હેતુને આધારે બદલાય છે, જેમાં સુરક્ષા, આકર્ષણ અને તાપમાન જાળવણીનો સમાવેશ થાય છે.

Question 2. એક એવું ઉદાહરણ આપો જેમાં પેકેજિંગનું પ્રમાણ ઓછું કરી શકાતું હોય.
Answer: રમકડાં, ચૉકલેટ, કપડાં, બૂટ-ચંપલ વગેરે ખોખામાં કે પૅકેજિંગ બૉક્સમાં ખરીદવાને બદલે થેલીમાં ખરીદીને પેકેજિંગનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય છે.
In simple words: રમકડાં, ચોકલેટ, કપડાં અને ચંપલ જેવી વસ્તુઓ બોક્સને બદલે ફક્ત થેલીમાં ખરીદવાથી પેકિંગ ઓછું કરી શકાય છે.

Exam Tip: બિનજરૂરી પેકેજિંગ ટાળીને, આપણે કચરાનું પ્રમાણ ઘટાડી શકીએ છીએ અને પર્યાવરણને મદદ કરી શકીએ છીએ.

Question 3. પેકેજિંગથી કચરાનું પ્રમાણ કેવી રીતે વધી જાય છે. આ વિષય પર એક વાર્તા લખો.
Answer: આજે આપણે વસ્તુઓની ખરીદી મોલ કે મોટા ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર્સમાંથી કરીએ છીએ. તેમાં શાકભાજી, કઠોળ, નાસ્તાની વસ્તુઓ, પીણાં, ઘી, દૂધ, સાબુ, ડિટરજન્ટ વગેરે પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ, પૉલિથીનની થેલીઓ, ઍલ્યુમિનિયમ ફોઇલમાં, ધાતુનાં પતરાંના કૅનમાં અને પ્લાસ્ટિકની બોટલમાં મળે છે. આપણે તેને ઘેર લાવી મોટા ભાગની વસ્તુઓ રેફ્રિજરેટરમાં કે ડબામાં ભરી તેનાં પેકેજિંગ કચરા તરીકે નાખી દઈએ છીએ.
અમારા પડોશી બે-ત્રણ ગૃહિણીઓ મોલમાં ખરીદી કરે છે અને પેકેજિંગ પદાર્થો કચરા તરીકે નાખી દે છે. તેઓના ફેંકેલા કચરાથી ડસ્ટબિન છલકાઈ જાય છે. તેમાંથી કેટલાક કચરો ગાયો અને કુતરા ફેંદે છે અને વેરણછેરણ કરે છે. આ કચરો રસ્તા પર ફેલાય છે. તેમાંથી પ્લાસ્ટિકની થેલી અને અન્ય કચરો ખુલ્લી ગટરમાં જતા ગટર ભરાય છે. એકવાર સોસાયટીના સભ્યોની આ અંગે મિટિંગ મળી અને તેમને સમજાવવામાં આવ્યા. હવે તેઓ અને બીજા આ અંગે સજાગ બનતાં આ પ્રશ્ન ઉકેલાઈ ગયો.
In simple words: મોલમાંથી ખરીદેલી ઘણી બધી વસ્તુઓ પ્લાસ્ટિક અને અન્ય પેકિંગમાં આવે છે. આ પેકિંગનો કચરો ખૂબ જ વધી જાય છે. અમારા પાડોશમાં ગૃહિણીઓ ખરીદી કરીને આ કચરો ફેંકી દેતી, જેનાથી ડસ્ટબિન ભરાઈ જતું અને કચરો રસ્તા પર ફેલાતો. આ કચરાથી ગટરો પણ ભરાઈ જતી. પછી એક મીટિંગમાં બધાને સમજાવવામાં આવ્યા, અને હવે આ સમસ્યા ઉકેલાઈ ગઈ છે.

Exam Tip: પેકેજિંગનો વધતો ઉપયોગ કચરાના વ્યવસ્થાપનમાં ગંભીર સમસ્યાઓ ઉભી કરે છે. જાગૃતિ અને સમુદાયના પ્રયાસો આ સમસ્યાને ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.

Question 6. તમે શું વિચારો છો? રાસાયણિક ખાતરના સ્થાને કુદરતી ખાતર- (કમ્પોસ્ટ)નો ઉપયોગ ઉત્તમ છે? શા માટે?
Answer: હા, રાસાયણિક ખાતરના સ્થાને કુદરતી ખાતર (કમ્પોસ્ટ)નો ઉપયોગ ઉત્તમ છે. કારણ:
1. રાસાયણિક ખાતર રાસાયણિક પદાર્થોમાંથી બને છે. તેનો ઉપયોગ જમીનના સજીવો માટે નુકસાનકારક છે. જ્યારે કમ્પોસ્ટ ખાતર જૈવ-વિઘટનીય કચરામાંથી બને છે. આમ, તે કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવાની ઇકો-ફ્રેન્ડલી પદ્ધતિ છે.
2. રાસાયણિક ખાતર મોંઘા છે અને તેના ઉપયોગથી જમીનનું બંધારણ બગડે છે અને જમીન પ્રદૂષિત થાય છે. જ્યારે કમ્પોસ્ટ ખાતર બનાવવા ખાસ કોઈ ખર્ચ કરવો પડતો ન હોવાથી સસ્તા છે. વળી તેના ઉપયોગથી જમીનનું બંધારણ સુધરે છે અને જમીન પ્રદૂષિત થતી નથી.
In simple words: હા, રાસાયણિક ખાતરને બદલે કમ્પોસ્ટ ખાતર વાપરવું વધુ સારું છે. રાસાયણિક ખાતર જમીન અને જીવોને નુકસાન પહોંચાડે છે અને મોંઘા હોય છે. કમ્પોસ્ટ ખાતર સસ્તું હોય છે, જમીનને સુધારે છે અને પર્યાવરણને નુકસાન કરતું નથી.

Exam Tip: રાસાયણિક ખાતરો અને કુદરતી ખાતરો વચ્ચેનો તફાવત અને તેમના ફાયદા-નુકસાન યાદ રાખવા, ખાસ કરીને જમીનના સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણીય અસરો વિશે.

GSEB Class 6 Science કચરાનો સંગ્રહ અને કચરાનો નિકાલ Textbook Activities

પાઠ્યપુસ્તકની પ્રવૃત્તિઓની સમજ'

પ્રવૃત્તિ 1:

આપેલ કચરાને
1. કોહવાટ (વિઘટન) પામે તેવો કચરો અને
2. કોહવાટ (વિઘટન) ન પામે તેવો કચરો એમ બે વિભાગમાં વહેંચવો જરૂરી છે.

સાધન-સામગ્રીઃ ઘરનો દરેક પ્રકારનો એકઠો કરેલો કચરો – જેમાં રસોડાનો કચરો જેવા કે શાકભાજી અને ફળોના નકામા અને બગડેલા ભાગો, ઇંડાનાં કોચલાં, વધેલો ખોરાક (એંઠવાડ), ચાના કૂચા, સમાચારપત્ર, સૂકાં પાંદડાં, કાગળની થેલીઓ, કપડાંના ટુકડા, ખીલીઓ, જૂનાં પગરખાં, પૉલિથીનની થેલીઓ, કાચના ટુકડા, ઍલ્યુમિનિયમના રેપર અને પ્લાસ્ટિકના તૂટેલાં રમકડાં.

પદ્ધતિઃ
1. આપેલ કચરાને બે વિભાગમાં વહેંચો.
2. વિભાગ 1માં રસોડાનો કચરો, શાકભાજી અને ફળોના નકામા અને બગડેલા ભાગો, ઈંડાનાં કોચલાં, વધેલો ખોરાક (વાડ), ચાના કૂચા, સમાચારપત્ર, સૂકાં પાંદડાં અને કાગળની થેલીઓ લો.
3. વિભાગ 2માં કપડાંના ટુકડા, પૉલિથીનની થેલીઓ, કાચના ટુકડા, ઍલ્યુમિનિયમના રેપર, ખીલીઓ, જૂનાં પગરખાં અને પ્લાસ્ટિકના તૂટેલાં રમકડાં લો.
4. વિભાગ 1ના બે ઢગલા કરો. વિભાગ 2ના બે ઢગલા કરો.
5. આ ચાર ઢગલાને અનુક્રમે A, C, B અને D લેબલ લગાવો. ઢગલા C અને Dને પ્લાસ્ટિકની કોથળીમાં ભરી તેનું મોં ચુસ્ત રીતે બાંધી દો.
6. જમીનમાં ચાર ખાડા કરી ચાર ઢગલાને જુદા જુદા ખાડામાં મૂકો. તેના પર માટી ઢાંકી દો.
7. ચાર દિવસ પછી માટી ખસેડી આ ચારેય ખાડામાં મૂકેલી વસ્તુઓનું બારીકાઈથી નિરીક્ષણ કરો. તેની નોંધ કરો.
8. આ જ રીતે 6 દિવસ પછી, 2 અઠવાડિયા પછી અને 4 અઠવાડિયા પછી વસ્તુઓનું નિરીક્ષણ કરો.

તમારાં અવલોકનો કોષ્ટકમાં નોંધો.

કોષ્ટક 8.1ઃ કચરાની ઢગલીઓમાં શું પરિવર્તન આવ્યું?

નિર્ણય :

આપેલ કચરાને
1. કોહવાટ (વિઘટન) પામે તેવો કચરો અને
2. કોહવાટ (વિઘટન) ન પામે તેવો કચરો એમ બે વિભાગમાં વહેંચવો જરૂરી છે.

પ્રવૃત્તિ 2:

વર્મીકમ્પોસ્ટ ખાતર બનાવવું.

સાધન-સામગ્રીઃ શાકભાજી અને ફળોના નકામા ભાગો, લાલ અળસિયાં, છાપાના કાગળ, લીલા પાંદડાં, રેતી, પાણી.

પદ્ધતિઃ
1. એવી જગ્યા પસંદ કરો, જ્યાં બહુ ગરમી કે બહુ ઠંડી ન હોય તથા ત્યાં સીધો સૂર્યપ્રકાશ મળતો ન હોય.
2. આ જગ્યા પર આશરે 30 સેમી ઊંડો ખાડો કરો.
3. ખાડાના તળિયે 1 સેમી કે 2 સેમી જાડું પડ બને તેમ રેતી પાથરો.
4. રેતીના પડ પર શાકભાજીનો કચરો, ફળની છાલ, ચાના કૂચા, ઘાસ, લીલાં પર્ણો, કાગળ, ભૂસું, સૂકું કચરો પાથરો.
5. તેના પર થોડું પાણી છાંટી પડને ભીનું કરો.
6. આ પડને દબાવો નહિ પણ પોચું રાખો જેથી તેને હવા અને ભેજ મળે.
7. તેના પર કેટલાંક લાલ અળસિયાં મૂકો.
8. તેમના પર શણનો કોથળો કે ઘાસ વડે હળવેથી ઢાંકી દો.
9. લાલ અળસિયાંને જરૂરી ખોરાક તરીકે શાકભાજીનો કચરો, ફળોના ટુકડા, ચાના કૂચા અને ધાસને લગભગ 2-3 સેમી ઊંડાઈએ મૂકો.
10. કેટલાક દિવસો પછી ખાડામાં રહેલા પદાર્થોને ધીમે ધીમે હલાવતા રહો.
11. ચાર અઠવાડિયાં પછી ખાડો ઉઘાડી તેનું નિરીક્ષણ કરો.

અવલોકનઃ

ખાડામાં પોચું, માટી જેવું કાળું દ્રવ્ય જોવા મળે છે.

નિર્ણયઃ

લાલ અળસિયાંની મદદથી વર્મીકમ્પોસ્ટ ખાતર બનાવી શકાય છે.