GSEB Class 6 Science Solutions Chapter 15 આપણી આસપાસની હવા

પાઠ્યપુસ્તકના સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો

 

Question 1. હવાનું બંધારણ એટલે શું?
Answer: હવા જુદા જુદા વાયુઓનું મિશ્રણ છે. તેની બનાવટમાં નાઇટ્રોજન વાયુ 78 %, ઑક્સિજન વાયુ 21 % હોય છે. બાકીના 1 % માં કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ, પાણીની વરાળ, ધૂળના કણો, આર્ગોન અને બીજા ઘણા વાયુઓ પણ હોય છે.
In simple words: Air is a mix of many gases. It mainly has nitrogen (78%) and oxygen (21%), with a small amount of carbon dioxide, water vapor, dust, and other gases.

Exam Tip: Remember the key percentages of nitrogen and oxygen in the air; these are often asked in quizzes.

 

Question 2. વાતાવરણનો કયો વાયુ શ્વસન માટે જરૂરી છે?
Answer: વાતાવરણમાં રહેલો ઑક્સિજન વાયુ શ્વાસ લેવા માટે ખૂબ જ જરૂરી છે. તે સજીવોને જીવવા માટે મદદ કરે છે.
In simple words: Oxygen gas from the atmosphere is needed for breathing.

Exam Tip: Understand the vital role of oxygen in supporting life and its importance for respiration.

 

Question 3. દહન માટે હવા જરૂરી છે તે કઈ રીતે સાબિત કરશો?
Answer: દહન માટે હવા જરૂરી છે તે સાબિત કરવા માટે નીચે પ્રમાણે પ્રયોગ કરી શકાય:
સાધનો: કાચનો પ્યાલો, મીણબત્તી, દીવાસળીની પેટી.
પદ્ધતિ:
1. એક મીણબત્તી સળગાવીને સપાટ જગ્યા પર સીધી મૂકો.
2. મીણબત્તી ઉપર એક કાચનો પ્યાલો ઢાંકી દો.
3. થોડા સમય પછી મીણબત્તીનું શું થાય છે તે જુઓ.

અવલોકન:
મીણબત્તી ઉપર કાચનો પ્યાલો ઢાંકતા તે બુઝાઈ જાય છે, કારણ કે તેને હવા મળતી બંધ થાય છે.
નિર્ણય:
આ પ્રયોગ દર્શાવે છે કે કોઈપણ વસ્તુના દહન માટે હવા અત્યંત જરૂરી છે.
In simple words: To prove air is needed for burning, light a candle and cover it with a glass. The candle will stop burning because it runs out of air, showing that air is essential for fire.

Exam Tip: Clearly state the aim, materials, procedure, observation, and conclusion for experiments to score full marks.

 

Question 4. પાણીમાં હવા દ્રાવ્ય હોય છે તે કઈ રીતે દર્શાવશો?
Answer: પાણીમાં હવા ભળેલી હોય છે તે દર્શાવવા માટે નીચેનો પ્રયોગ કરી શકાય:
હેતુ: પાણીમાં હવા દ્રાવ્ય છે તે સાબિત કરવું.
સાધનો: બીકર, ત્રિપાઈ, તારની જાળી, બર્નર.
પદાર્થ: પાણી.
પદ્ધતિ:
1. એક બીકરમાં થોડું પાણી લો.
2. તેને ધીમા તાપે ગરમ કરવાનું શરૂ કરો.
3. પાણી ઉકળવાનું શરૂ કરે તે પહેલાં, બીકરની અંદરની સપાટી પર ધ્યાન આપો.

અવલોકન:
બીકરના તળિયે અને તેની આજુબાજુ નાના હવાના પરપોટા દેખાશે. આ પરપોટા પાણીમાં ઓગળેલી હવાના કારણે બને છે.
નિર્ણય:
આ પ્રવૃત્તિ સાબિત કરે છે કે પાણીમાં હવા દ્રાવ્ય હોય છે.
In simple words: When you slowly heat water in a beaker, you will see tiny bubbles forming on the inside surface before it boils. These bubbles are air that was dissolved in the water, showing that water contains air.

Exam Tip: Remember that heating reduces the solubility of gases in liquids, which is why the dissolved air appears as bubbles.

 

Question 5. શા માટે કોટનવલનો ટુકડો (રૂ) પાણીમાં સંકોચાય છે?
Answer: રૂના ટુકડાના રેસાઓ વચ્ચે ઘણી બધી ખાલી જગ્યાઓ હોય છે, જેમાં હવા ભરાયેલી રહે છે. જ્યારે આપણે રૂને પાણીમાં નાખીએ છીએ, ત્યારે રૂમાં રહેલી હવા બહાર નીકળી જાય છે અને તેની જગ્યાએ પાણી ભરાઈ જાય છે. આ કારણે, રૂમાંની બધી ખાલી જગ્યાઓ પાણીથી ભરાઈ જાય છે અને તે સંકોચાઈ જાય છે.
In simple words: Cotton wool has tiny air pockets between its fibers. When it's put in water, the water pushes the air out and fills those pockets, making the cotton wool shrink.

Exam Tip: This phenomenon demonstrates that porous materials contain air, which is displaced by water.

 

Question 6. પૃથ્વીની આજુબાજુના હવાના સ્તરને __________ કહે છે.
Answer: પૃથ્વીની આજુબાજુના હવાના સ્તરને વાતાવરણ કહે છે.
In simple words: The layer of air around the Earth is called the atmosphere.

Exam Tip: Always remember the scientific term for the blanket of air surrounding our planet.

 

Question 7. લીલી વનસ્પતિ હવાના __________ ઘટકનો ઉપયોગ તેમનો ખોરાક બનાવવા કરે છે.
Answer: લીલી વનસ્પતિ હવાના કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ ઘટકનો ઉપયોગ તેમનો ખોરાક બનાવવા કરે છે.
In simple words: Green plants use carbon dioxide from the air to make their food.

Exam Tip: Recognize carbon dioxide as a key ingredient for photosynthesis in green plants.

 

Question 8. હવાની હાજરીને લીધે શક્ય હોય તેવી પાંચ પ્રવૃત્તિઓની યાદી કરો.
Answer: હવાની હાજરીને લીધે શક્ય હોય તેવી પાંચ પ્રવૃત્તિઓ નીચે મુજબ છે:
1. કાગળની ફરકડી બનાવી તેને ફેરવવી.
2. વેધરકૉક (પવન દિશાસૂચક) દિશા દર્શાવે છે.
3. વસ્તુઓનું સળગવું.
4. માટીને પાણીમાં પલાળતાં પરપોટા થવા.
5. પાણીને ગરમ કરતાં હવાના પરપોટા નીકળવા.
In simple words: Five things that happen because of air are: spinning a paper pinwheel, a weathercock showing direction, things burning, bubbles forming when soil is wet, and air bubbles coming out when water is heated.

Exam Tip: Provide diverse examples that clearly illustrate the presence and effects of air in everyday life.

 

Question 9. વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ કઈ રીતે વાતાવરણમાં વાયુઓની આપ-લે માટે એકબીજાને મદદ કરે છે?
Answer: લીલી વનસ્પતિઓ દિવસ દરમિયાન પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ વાયુનો ઉપયોગ કરે છે અને ઑક્સિજન વાયુ બહાર કાઢે છે. વનસ્પતિઓ દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણમાં છોડવામાં આવેલો ઑક્સિજન વાયુ પ્રાણીઓ શ્વાસ લેવા માટે વાપરે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ વાયુ બહાર કાઢે છે. પ્રાણીઓ દ્વારા શ્વાસમાં બહાર કાઢવામાં આવેલો કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ વાયુ લીલી વનસ્પતિઓને પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં ઉપયોગી થાય છે. આ રીતે, વાતાવરણમાં ઑક્સિજન અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડનું સંતુલન જાળવીને વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ એકબીજાને તેમની મુખ્ય ક્રિયાઓમાં મદદ કરે છે.
In simple words: Plants use carbon dioxide and release oxygen during the day. Animals breathe in that oxygen and breathe out carbon dioxide. This carbon dioxide is then used by plants. This cycle helps both plants and animals use the air gases and keeps the air balanced.

Exam Tip: Explain the oxygen-carbon dioxide cycle clearly, highlighting the interdependence between plants and animals for atmospheric gas exchange.

Textbook Activities

Understanding Textbook Activities

 

પ્રવૃત્તિ 1:
હેતુ: ફરકડીની મદદથી હવાની હાજરી દર્શાવવી.
સાધન-સામગ્રી: ફરકડી

પદ્ધતિ:
1. કાગળનો ચોરસ ટુકડો લઈને આકૃતિમાં બતાવ્યા મુજબની ફરકડી બનાવો.
2. આ ફરકડીને ખુલ્લી જગ્યાએ લઈ જાઓ.
3. લાકડાની સળી પકડીને ફરકડીને પવન આવતી દિશામાં રાખો.
4. ફરકડીને આગળ-પાછળ ફેરવો અને તમારું અવલોકન નોંધો.
અવલોકન:
હવાને કારણે ફરકડી ગોળ ગોળ ફરે છે.
નિર્ણય:
ફરકડીનું ફરવું એ દર્શાવે છે કે હવા હાજર છે.
In simple words: Make a paper pinwheel. Take it outside and hold it where the wind is blowing. The pinwheel spins because of the air, proving that air is present.

Exam Tip: When performing activities, clearly describe each step and link your observation directly to the conclusion.

 

પ્રવૃત્તિ 2:
હેતુ: હવા જગ્યા રોકે છે તે દર્શાવવું.

પદ્ધતિ:
1. એક મોટા કાચના પાત્રમાં ત્રણ-ચતુર્થાંશ ભાગ જેટલું પાણી ભરો.
2. સાંકડા મોંવાળી કાચની બોટલને આકૃતિમાં બતાવ્યા મુજબ પાણીમાં ઊંધી નાખો. બોટલમાં પાણી જાય છે કે નહીં તે જુઓ.
3. હવે બોટલને પાણીમાં થોડી ત્રાંસી કરો. પછી શું થાય છે તે અવલોકન કરો.
અવલોકન:
શરૂઆતમાં, ઊંધી બોટલમાં પાણી અંદર જતું નથી. જ્યારે બોટલને ત્રાંસી કરવામાં આવે છે, ત્યારે 'બુડબુડ' અવાજ સાથે પરપોટા બહાર નીકળે છે અને બોટલમાં પાણી ભરાવા માંડે છે.
નિર્ણય:
આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે હવા જગ્યા રોકે છે.
In simple words: Fill a wide glass with water. Push an empty bottle upside down into the water; water won't enter. Now tilt the bottle, and you'll see bubbles come out as water fills it. This shows the bottle was filled with air that took up space.

Exam Tip: Understand that the "empty" bottle is actually filled with air, which prevents water from entering until the air is released.

 

પ્રવૃત્તિ 3:
હેતુ: હવામાં ઑક્સિજન વાયુ રહેલો છે તે સાબિત કરવું.
સાધન-સામગ્રી: સરખા કદની બે નાની મીણબત્તી, ટેબલ, કાચનો પ્યાલો.

પદ્ધતિ:
1. બે સમાન કદની નાની મીણબત્તીઓને ટેબલ પર ગોઠવો.
2. બંને મીણબત્તીઓને સળગાવો.
3. એક મીણબત્તી ઉપર કાચનો પ્યાલો ઢાંકી દો, અને બીજી મીણબત્તીને ખુલ્લી રાખો.
4. બંને મીણબત્તીઓનું ધ્યાનપૂર્વક અવલોકન કરો.
5. શું બંને મીણબત્તીઓ સળગતી રહે છે કે કોઈ એક બુઝાઈ જાય છે?
અવલોકન:
કાચના પ્યાલાથી ઢાંકેલી મીણબત્તી થોડા સમય પછી બુઝાઈ જાય છે, જ્યારે ખુલ્લી રાખેલી બીજી મીણબત્તી સળગતી રહે છે. આનું કારણ એ છે કે પ્યાલામાં જેટલો ઑક્સિજન હતો ત્યાં સુધી મીણબત્તી સળગી, પછી ઑક્સિજન ખતમ થતાં તે બુઝાઈ ગઈ.
નિર્ણય:
આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે હવામાં ઑક્સિજન વાયુ રહેલો છે.
In simple words: Light two small candles. Cover one with a glass and leave the other open. The covered candle will soon go out because it uses up all the oxygen inside the glass. The open candle will keep burning, proving that oxygen in the air helps things burn.

Exam Tip: Clearly differentiate between the control (open candle) and experimental (covered candle) setups and explain how each outcome supports the conclusion.

 

પ્રવૃત્તિ 4:
હેતુ: હવામાં ધૂળના કણો રહેલા છે તે દર્શાવવું.
સાધન-સામગ્રી: ઓરડો.

પદ્ધતિ:
1. તમારા ઘરમાં એક સૂર્યપ્રકાશ આવતો હોય તેવો રૂમ શોધો.
2. તે રૂમને અંધારું કરવા માટે બધી બારીઓ અને દરવાજા બંધ કરીને પડદા લગાવી દો.
3. હવે, સૂર્ય તરફની કોઈ બારી કે દરવાજાને ખૂબ સહેજ ખોલો, જેથી પ્રકાશની એક પાતળી કિરણ અંદર આવી શકે.
4. અંદર આવતા પ્રકાશના પટ્ટાને ધ્યાનથી જુઓ. શું તમને સૂર્યપ્રકાશના પટ્ટામાં નાના ચળકતા કણો ગતિ કરતા દેખાય છે?
અવલોકન:
પ્રકાશના તેજસ્વી પટ્ટામાં ઘણા બધા ધૂળના કણો ફરતા દેખાય છે.
નિર્ણય:
આ પ્રવૃત્તિ સાબિત કરે છે કે હવામાં ધૂળના રજકણો રહેલા છે.
In simple words: Find a sunny room, close all windows and curtains to make it dark. Then, open a tiny crack in a window facing the sun. You'll see a beam of sunlight with many tiny, sparkling dust particles moving in it, showing that air contains dust.

Exam Tip: This activity relies on observing a common phenomenon; ensure you describe the conditions that make the dust visible.

 

પ્રવૃત્તિ 5:
હેતુ: પાણીમાં હવા ભળેલી (દ્રાવ્ય) હોય છે તે દર્શાવવું.
સાધનો: બીકર, ત્રિપાઈ, તારની જાળી, બર્નર.
પદાર્થ: પાણી.

પદ્ધતિ:
1. એક બીકરમાં થોડું પાણી લો.
2. તેને ધીમે ધીમે ગરમ કરો.
3. પાણી ઉકળવાનું શરૂ કરે તે પહેલાં બીકરની અંદરની સપાટી પર ધ્યાનથી જુઓ.
અવલોકન:
બીકરના તળિયે અને તેની આસપાસ નાના હવાના પરપોટા દેખાશે.
નિર્ણય:
આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે પાણીમાં હવા ભળેલી હોય છે.
In simple words: Gently heat water in a beaker. Before it boils, small air bubbles will appear on the inner surface. This shows that water contains dissolved air.

Exam Tip: This experiment is a good way to observe how the solubility of gases changes with temperature.

 

પ્રવૃત્તિ 6:
હેતુ: જમીનની માટીમાં હવા રહેલી છે તે દર્શાવવું.
સાધન-સામગ્રી: ખેતરની માટીનું સૂકું ઢેફું, કાચનો પ્યાલો, પાણી.

પદ્ધતિ:
1. ખેતરમાંથી માટીના બે-ત્રણ નાના સૂકા ઢેફાં લાવો.
2. એક કાચના પ્યાલામાં આ સૂકા માટીના ઢેફાં મૂકો.
3. પછી પ્યાલામાંના ઢેફાં પર ધીમેથી પાણી રેડો, જેથી ઢેફાં સંપૂર્ણપણે ડૂબી જાય.
4. થોડા સમય પછી પ્યાલામાંના માટીના ઢેફાં અને પાણીનું અવલોકન કરો.
અવલોકન:
માટીમાંથી હવાના પરપોટા નીકળતા દેખાય છે.
નિર્ણય:
આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે જમીનની માટીમાં હવા રહેલી છે.
In simple words: Put some dry soil clods in a glass. Slowly pour water over them until they are covered. You will see bubbles coming out from the soil, which means there was air trapped in the soil.

Exam Tip: This experiment visually confirms the presence of air in soil, which is crucial for plant roots and soil organisms.