GSEB Class 6 Science Solutions Chapter 10 ગતિ અને અંતરનું માપન

પાઠ્યપુસ્તકના સ્વાધ્યાયના પ્રસ્નોત્તર

Question 1. હવા, પાણી તથા જમીન પર ઉપયોગ કરવામાં આવતાં પરિવહનનાં સાધનોના પ્રત્યેકનાં બે ઉદાહરણો આપો.
Answer: હવા પર ઉપયોગમાં લેવાતા પરિવહનના સાધનો: વિમાન, હેલિકોપ્ટર, અવકાશયાન (અંતરિક્ષયાન). પાણી પર ઉપયોગમાં લેવાતા પરિવહનના સાધનો: હોડી, વહાણ, આગબોટ. જમીન પર ઉપયોગમાં લેવાતા પરિવહનના સાધનો: બસ, સ્કૂટર, ટ્રેન.
In simple words: Name two vehicles for air, water, and land travel. For air, there are airplanes, helicopters, and spacecraft. For water, there are boats, ships, and steamboats. For land, there are buses, scooters, and trains.

Exam Tip: When providing examples for different categories, make sure to list at least two distinct items for each category as requested by the question.

2. ખાલી જગ્યા પૂરોઃ

Question 1. 1 મીટર = ______ સેન્ટિમીટર.
Answer: 100
In simple words: One meter equals one hundred centimeters.

Exam Tip: Remember common unit conversions, especially between meters and centimeters, as they are frequently tested.

Question 2. 5 કિલોમીટર = ______ મીટર.
Answer: 5000
In simple words: To change kilometers to meters, you need to multiply the number by one thousand. So, five kilometers become five thousand meters.

Exam Tip: Always remember that 1 kilometer equals 1000 meters. This conversion factor is crucial for solving distance problems.

Question 3. હિંચકા પર કોઈ બાળકની ગતિ ______ હોય છે.
Answer: આવર્ત ગતિ
In simple words: The movement of a child on a swing is called periodic motion, meaning it repeats over a regular interval.

Exam Tip: Understand that periodic motion involves an object repeating its movement after a fixed period, like a swing or pendulum.

Question 4. સિલાઈ મશીનમાં સોયની ગતિ ______ હોય છે.
Answer: આવર્ત ગતિ
In simple words: The movement of a needle in a sewing machine is an example of periodic motion because it moves up and down repeatedly.

Exam Tip: Identify key characteristics of different types of motion. Periodic motion is recognized by its repetitive pattern over time.

Question 5. સાઇકલનાં પૈડાંની ગતિ ______ હોય છે.
Answer: વર્તુળાકાર ગતિ
In simple words: The wheels of a bicycle move in a circular path, which is known as circular motion.

Exam Tip: Differentiate between various motions. Circular motion specifically refers to movement along a circular path or orbit.

Question 3. પગ અથવા પગલાંનો ઉપયોગ લંબાઈના એકમ માત્રાના સ્વરૂપે કેમ કરવામાં આવતો નથી?
Answer: દરેક વ્યક્તિના પગ અથવા પગલાંનું માપ સરખું હોતું નથી, તેથી પગ અથવા પગલાંનો ઉપયોગ લંબાઈના એકમ તરીકે કરવામાં આવતો નથી.
In simple words: We don't use feet or steps to measure length because everyone's feet and steps are different sizes, so the measurement wouldn't be the same for everyone.

Exam Tip: Emphasize the lack of standardization in measurements using body parts as the primary reason why they are not considered reliable units.

Question 4. નીચે આપેલ લંબાઈના એકમોને તેમની વધતી લંબાઈના આધારે ગોઠવોઃ 1 મીટર, 1 સેન્ટિમીટર, 1 કિલોમીટર, 1 મિલીમીટર.
Answer: 1 મિલીમીટર, 1 સેન્ટિમીટર, 1 મીટર, 1 કિલોમીટર
In simple words: Arrange the units from smallest to largest: millimeter, centimeter, meter, kilometer.

Exam Tip: Learn the hierarchy of metric units of length (milli-, centi-, base unit, kilo-) and their relative sizes for quick conversions and ordering.

Question 5. કોઈ વ્યક્તિની ઊંચાઈ 1.65 મીટર છે. તેને સેન્ટિમીટર તથા મિલીમીટરમાં દર્શાવો.
Answer: ઊંચાઈ 1.65 મીટર છે.
સેન્ટિમીટરમાં દર્શાવવા માટે: \( 1.65 \text{ મીટર} = (1.65 \times 100) \text{ સેમી} = 165 \text{ સેમી} \).
મિલીમીટરમાં દર્શાવવા માટે: \( 165 \text{ સેમી} = (165 \times 10) \text{ મિમી} = 1650 \text{ મિમી} \).
In simple words: To change 1.65 meters into centimeters, you multiply by 100, which gives 165 cm. To change 165 cm into millimeters, you multiply by 10, which gives 1650 mm.

Exam Tip: Remember the conversion factors: 1 meter = 100 centimeters, and 1 centimeter = 10 millimeters. Apply these factors carefully step-by-step.

Question 6. રાધાના ઘર તથા તેણીની શાળા વચ્ચેનું અંતર 3250 મીટર છે. આ અંતરને કિલોમીટરમાં દર્શાવો.
Answer: આપેલ અંતર 3250 મીટર છે.
આપણે જાણીએ છીએ કે \( 1000 \text{ મીટર} = 1 \text{ કિલોમીટર} \).
તેથી, \( 3250 \text{ મીટર} = \frac{3250}{1000} \text{ કિલોમીટર} = 3.250 \text{ કિલોમીટર} \).
In simple words: Radha's house is 3250 meters from school. To find this distance in kilometers, you divide 3250 by 1000, which equals 3.250 kilometers.

Exam Tip: To convert meters to kilometers, always divide by 1000. This is the inverse of converting kilometers to meters.

Question 7. કોઈ સ્વેટર-ગૂંથણ કરવા માટેની સોયની લંબાઈ માપતા સમયે ફૂટપટ્ટી પર જો તેના એક છેડાનું વાચન 3.0 સેન્ટિમીટર છે તથા બીજા છેડાનું વાચન 33.1 સેન્ટિમીટર છે, તો તે સોયની લંબાઈ કેટલી હશે?
Answer: ગૂંથણની સોયની લંબાઈ શોધવા માટે,
આપણે માપપટ્ટીનું અંતિમ વાચન (final reading) ઓછા પ્રારંભિક વાચન (initial reading) કરીએ છીએ.
સોયની લંબાઈ \( = 33.1 \text{ સેન્ટિમીટર} - 3.0 \text{ સેન્ટિમીટર} = 30.1 \text{ સેન્ટિમીટર} \).
In simple words: To find the length of the knitting needle, you subtract the first reading on the ruler from the second reading. So, 33.1 cm minus 3.0 cm gives a length of 30.1 cm.

Exam Tip: When measuring an object that doesn't start at the zero mark of a ruler, always calculate the length by subtracting the initial reading from the final reading.

Question 8. કોઈ ચાલતી સાઈકલનાં પૈડાં તથા સિલિંગ પંખાનાં પાંખિયાંની ગતિમાં જોવા મળતી સમાનતા તથા ભિન્નતા લખો.
Answer: સાયકલના પૈડાં અને છત પંખાના પાંખિયાંની ગતિમાં સમાનતા અને તફાવત નીચે મુજબ છે:
સમાનતા: સાયકલના પૈડાંની ગતિ અને છત પંખાના પાંખિયાંની ગતિ બંને વર્તુળાકાર ગતિ છે, કારણ કે તેઓ એક ધરી પર ફરે છે.
ભિન્નતા: સાયકલનું પૈડું જમીન પર સ્પર્શે છે, જેથી સાયકલનું પૈડું ફરવાથી સાયકલ જમીન પર આગળ વધે છે. જ્યારે છત પંખાના પાંખિયાં હવામાં હોય છે, તેથી પાંખિયાં હવામાં ફરતા રહે છે અને સાયકલના પૈડાંની જેમ આગળ વધતા નથી.
In simple words: Both a bicycle wheel and a ceiling fan blade move in a circle around a central point, which is their similarity. The difference is that a bicycle wheel touches the ground and moves the bike forward, while a fan blade stays in the air and just spins, not moving itself forward like the bicycle.

Exam Tip: When comparing motions, focus on shared characteristics (like rotational or circular motion around an axis) for similarities and unique environmental interactions (like touching the ground) for differences.

Question 9. તમે અંતર માપવા માટે સ્થિતિસ્થાપક રબરની બનેલી માપપટ્ટીનો ઉપયોગ શા માટે નથી કરતાં? જો તમે આવી માપપટ્ટીથી કોઈ અંતરનું માપન કરો, તો કઈ સમસ્યાઓ ઉદ્ભવી શકે છે?
Answer: સ્થિતિસ્થાપક રબરની બનેલી માપપટ્ટી વડે કોઈ અંતરનું માપન સાચું હોતું નથી. આવી માપપટ્ટીથી માપન કરવામાં થતી સમસ્યાઓ નીચે મુજબ છે:
1. સ્થિતિસ્થાપક રબરની માપપટ્ટીની લંબાઈ બદલાય છે. તમે વધુ ખેંચીને લંબાઈ માપવા જાઓ ત્યારે માપપટ્ટીની લંબાઈ વધી જાય છે.
2. એક જ વ્યક્તિ એક જ સ્થિતિસ્થાપક રબરની માપપટ્ટી વાપરીને અંતરનું માપન બે કે ત્રણ વાર લેતાં તે માપનમાં થોડો ફેરફાર થાય છે.
3. જુદી જુદી વ્યક્તિઓ એક જ વસ્તુનું માપન એક જ સ્થિતિસ્થાપક રબરપટ્ટી વડે કરે, તો દરેકનાં માપન જુદાં પડે છે.
In simple words: We don't use rubber measuring tapes because they stretch, so the length changes. This means if one person measures, then another, or even the same person measures multiple times, the results will be different each time.

Exam Tip: Explain that elasticity causes inconsistency and inaccuracy, making such a tape unsuitable for standard measurements. Listing specific problems (stretching, varied readings) strengthens the answer.

Question 10. આવર્ત ગતિનાં બે ઉદાહરણો આપો.
Answer: આવર્ત ગતિનાં બે ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
1. ઘડિયાળના લોલકની ગતિ
2. હિંચકાની ગતિ
In simple words: Two examples of periodic motion are the steady swing of a clock's pendulum and the back-and-forth movement of a child on a swing.

Exam Tip: Provide clear and common examples that demonstrate repetitive motion over regular time intervals, such as a pendulum or a swing.

GSEB Class 6 Science ગતિ અને અંતરનું માપન Textbook Activities

પ્રવૃત્તિ 1:

પગલાંની લંબાઈને એકમ ગણી વર્ગની લંબાઈ અને પહોળાઈ માપવી.
પદ્ધતિઃ
1. તમારા પગલાંને એકમ તરીકે લો.
2. તમારા વર્ગની લંબાઈ અને પહોળાઈ પગલાં ભરીને માપો.
3. પગલાંની લંબાઈ કરતાં નાનો ભાગ માપવાનો રહી જાય, તો પગલાં જેટલી લંબાઈની દોરી લઈ રહી ગયેલો ભાગ દોરીનો કેટલામો ભાગ છે તે નક્કી કરો.
4. આ રીતે વર્ગની લંબાઈ કેટલાં પગલાંની લંબાઈ જેટલી છે તે શોધો.
5. આ જ રીતે તમારા બે મિત્રોને વર્ગની લંબાઈ અને પહોળાઈ માપવા કહો.

કોષ્ટક 10.1: વર્ગખંડની લંબાઈ તથા પહોળાઈ

નિર્ણય: પગલાને એકમ ગણી દરેકે માપેલી વર્ગની લંબાઈ અને પહોળાઈ જુદી જુદી મળે છે.

પ્રવૃત્તિ 2:

વેતને એકમ ગણી વર્ગના ટેબલની લંબાઈ માપવી.
પદ્ધતિઃ
1. તમારે તથા તમારા બે મિત્રોએ દરેકની વેતને એકમ ગણવાનો છે.
2. તમારામાંથી પ્રત્યેક તમારી વેતનો ઉપયોગ તમારા વર્ગના ટેબલની લંબાઈ માપવા માટે કરો.
3. માપન માટે અહીંયા પણ દરેકની એક વેંત જેટલી લાંબી દોરી તથા આ દોરીની લંબાઈના ટુકડાઓના ભાગની આવશ્યકતા પડશે.
તમારાં તારણોને કોષ્ટક 10.2માં લખો.

કોષ્ટક 10.2: ટેબલની લંબાઈ માપવી

નિર્ણયઃ વેંતને એકમ ગણી દરેકે માપેલી ટેબલની લંબાઈ જુદી જુદી મળે છે.

પ્રવૃત્તિ 3:

વેંત અને માપપટ્ટીથી એક સહપાઠીની ઊંચાઈ જુદા જુદા વિદ્યાર્થીઓએ માપવી.
પદ્ધતિઃ
1. તમારા સહપાઠીની ઊંચાઈ પહેલાં વેંત અને પછી માપપટ્ટી દ્વારા માપો.
2. આ માટે તમારા સહપાઠીને દીવાલ સાથે પીઠ રાખીને ઊભા રહેવાનું કહો.
3. તેના માથા ઉપરથી દીવાલ પર એક નિશાન બનાવો.
4. હવે આ ચિહ્ન સુધીની ઊંચાઈ પહેલા તમારી વેંત દ્વારા માપો અને પછી માપપટ્ટી દ્વારા માપો.
5. અન્ય વિદ્યાર્થીઓને પણ આ જ રીતથી તે સહપાઠીની ઊંચાઈ માપવાનું કહો.
બધાં તારણો કોષ્ટક 10.3માં લખો.

કોષ્ટક 10.3: સહપાઠીની ઊંચાઈનું માપન

અવલોકન:
1. સહપાઠીની જુદા જુદા વિદ્યાર્થીઓએ વેંતમાં માપેલી ઊંચાઈ જુદી જુદી મળે છે.
2. સહપાઠીની જુદા જુદા વિદ્યાર્થીઓએ માપપટ્ટીથી માપેલી ઊંચાઈ લગભગ એકસરખી મળે છે.

નિર્ણયઃ માપપટ્ટી વડે પ્રમાણિત એકમમાં માપેલ માપ દરેક વખતે સમાન મળે છે.

પ્રવૃત્તિ 4:

વક્રરેખાની લંબાઈ માપવી.
સાધન-સામગ્રી: આપેલ વક્રરેખા AB, દોરી, મીટર સ્કેલ.
પદ્ધતિઃ
1. આપેલ વક્રરેખા ABની લંબાઈ માપવા માટે કોઈ દોરીનો ઉપયોગ કરો.
2. દોરીના એક છેડા પર ગાંઠ બનાવો.
3. આ ગાંઠને બિંદુ A પર રાખો.
4. હવે દોરીને તમારી આંગળી તથા અંગૂઠાની મદદથી ખેંચાયેલી રાખો અને તેના નાના ભાગને રેખા અનુસાર રાખીને માપો.
5. આ બિંદુ પર દોરીને પકડી રાખો.
6. તમારા અંગૂઠાથી ખેંચાયેલી રાખો વક્રરેખા અનુસાર ફેલાવો.
7. આ પ્રક્રિયાને પુનરાવર્તિત કરીને વક્રરેખાના બિંદુ B સુધી પહોંચો.
8. દોરીનો જે ભાગ બિંદુ B પર છે તેને નિશાનીથી અંકિત કરો.
9. હવે આ દોરીને મીટર સ્કેલ પર ફેલાવો.
10. દોરીની શરૂઆતની ગાંઠ તથા તેના બીજા છેડા પર નોંધેલ નિશાનની વચ્ચેની લંબાઈ માપો. આ માપ વક્રરેખા ABની લંબાઈ છે.

નિર્ણયઃ વક્રરેખાની લંબાઈ દોરીનો ઉપયોગ કરીને માપી શકાય છે.

પ્રવૃત્તિ 5:

સ્થિર વસ્તુઓ અને ગતિશીલ વસ્તુઓ વિશેની સમજ મેળવવી.
પદ્ધતિઃ
1. તમારી જોયેલી વસ્તુઓ તથા આસપાસ જોવા મળતાં સજીવો, વસ્તુઓ કે પદાર્થોની યાદી બનાવો.
2. આ વસ્તુઓમાંથી કઈ સ્થિર છે અને કઈ ગતિશીલ છે તે વિચારો.
તમારાં તારણો નીચેના કોષ્ટક 10.4માં નોંધો.

કોષ્ટક 10.4: સ્થિર તથા ગતિશીલ વસ્તુઓ

નિર્ણયઃ એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને જતી વસ્તુઓ ગતિશીલ વસ્તુઓ છે. જ્યારે એક જ સ્થાને રહેતી વસ્તુઓ સ્થિર વસ્તુઓ છે.

પ્રવૃત્તિ 6:

કીડીની ગતિનું નિરીક્ષણ કરવું.
સાધન-સામગ્રી: કીડી, કાગળ, ખાંડ, પેન્સિલ.
પદ્ધતિઃ
1. જમીન પર એક સફેદ કાગળની મોટી શીટ પાથરો.
2. તેના પર ખાંડના કેટલાક દાણા નાખો.
3. કીડીઓ આ ખાંડના દાણા તરફ આકર્ષિત થશે તથા તમે થોડી વારમાં જ એ કાગળની શીટ પર ઘણીબધી કીડીઓને ફરતી જોશો.
4. કોઈ એક કીડીને તે કાગળ પરથી પસાર થઈ જાય કે તરત જ તેને પેન્સિલનાં ટપકાંનાં ચિહ્ન વડે અંકિત કરો. જેમ-જેમ કાગળ પર ચાલતી કીડી આગળ વધે તેમ-તેમ પેન્સિલથી ટપકાં અંકિત કરતાં જાવ. કેટલાક સમય પછી કાગળની શીટને હલાવીને ખાંડના દાણા અને કીડીઓને દૂર કરો.
5. એ વિવિધ બિંદુઓ તમે જે કાગળ પર અંકિત કર્યા હતાં તેને તીરના નિશાન વડે જોડીને કીડીની દિશા બતાવો. દોરેલ વક્રરેખા કિડીનો ગતિપથ દર્શાવે છે.

અવલોકનઃ કીડીનો ગતિપથ વક્રરેખા છે.

નિર્ણય: કીડી વક્રગતિ કરે છે.

પ્રવૃત્તિ 7:

વર્તુળાકાર ગતિની સમજ મેળવવી.
સાધન-સામગ્રી: પથ્થર, દોરીનો ટુકડો.
પદ્ધતિઃ
1. એક પથ્થરનો નાનો ટુકડો લો.
2. તેને દોરીના ટુકડાથી બાંધો.
3. તમારા હાથની મદદથી ઝડપી તેને ઝડપથી ગોળગોળ ફેરવો.
4. પથ્થરની ગતિને ધ્યાનથી જુઓ.

અવલોકનઃ પથ્થર વર્તુળાકાર માર્ગને અનુસરીને ગતિ કરે છે. આ ગતિમાં પથ્થરનું અંતર તમારા હાથથી સમાન રહે છે.

નિર્ણય: દોરી બાંધેલ પથ્થરને હાથ વડે ગોળગોળ ફેરવવો એ વર્તુળાકાર ગતિ છે.