GSEB Class 12 Biology Solutions Chapter 8 માનવ સ્વાસ્થ્ય અને રોગો

GSEB Solutions Class 12 Biology Chapter 8 માનવ સ્વાસ્થ્ય અને રોગો Text Book Questions and Answers

 

Question 1. ચેપી રોગો સામે સલામતી મેળવવા તમે લોક જાગૃતિનાં કયાં પગલાં સૂચવો છો?
Answer: ચેપી રોગોથી સુરક્ષા મેળવવા માટે નીચે મુજબના જાગૃતિના પગલાં લઈ શકાય છે:

1. શિક્ષણ: લોકોને આ ચેપી રોગો વિશે જ્ઞાન આપવું જોઈએ જેથી તેઓ પોતાનું રક્ષણ કરી શકે.
2. રસીકરણ: ચેપી રોગો માટેની રસીઓ યોગ્ય સમયે લેવી આવશ્યક છે.
3. સ્વચ્છતા: વ્યક્તિગત અને જાહેર સ્વચ્છતા આ રોગોને ફેલાવતા અટકાવવામાં મદદ કરે છે.
4. વાહકોનો નાશ: રોગવાહકો અને તેમના પ્રજનન સ્થળોનું નિયંત્રણ અને નાશ કરવો અનિવાર્ય છે. આ હેતુ સિદ્ધ કરવા માટે રહેણાંક વિસ્તારોમાં અને તેની આસપાસ પાણી જમા થવા દેવું જોઈએ નહીં.
In simple words: To prevent infectious diseases, it is crucial to educate people about disease causes and prevention, ensure timely vaccination, maintain proper hygiene, and eliminate disease vectors.

🎯 Exam Tip: When discussing public awareness for disease prevention, emphasize a multi-faceted approach including education, vaccination, and environmental control.

 

Question 2. ચેપી રોગોનું નિયંત્રણ કરવા માટે આપણને જીવવિજ્ઞાનનો અભ્યાસ કેવી રીતે મદદરૂપ થાય છે?
Answer: જીવવિજ્ઞાનના અભ્યાસ દ્વારા આપણે રોગોના વિવિધ પાસાઓ સમજી શકીએ છીએ, જેમ કે, રોગ થવાના કારણો, તેના લક્ષણો, ફેલાવાની પદ્ધતિઓ, શરીર પર થતી અસરો અને રોગને નિયંત્રિત કરવાના ઉપાયો. આ જ્ઞાન ચેપી રોગોના પ્રસારને રોકવામાં મહત્વપૂર્ણ છે.
In simple words: Biology helps us understand disease origins, symptoms, spread, and effects on the body, which is crucial for developing effective control and prevention strategies.

🎯 Exam Tip: Focus on how biological knowledge empowers understanding disease mechanisms, which is the first step towards effective control and treatment.

 

Question 3. નીચે આપેલા પ્રત્યેક રોગોનો ફેલાવો કેવી રીતે થાય છે?
(a) અમીબીઆસિસ
(b) મેલેરિયા
(c) એસ્કેરિઆસિસ
(d) ન્યુમોનિયા
Answer:
(a) અમીબીઆસિસ: ઘરમાખીઓ આ રોગના યાંત્રિક વાહકો તરીકે કાર્ય કરે છે, જે ચેપગ્રસ્ત મળમાંના પરોપજીવીઓને ખોરાક અને અન્ય ખાદ્ય પદાર્થો સુધી વહન કરીને દૂષિત કરે છે.
(b) મેલેરિયા: મેલેરિયા થવા માટે પ્લાઝમોડિયમ જવાબદાર છે, જે એનોફિલિસ મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે.
(c) એસ્કેરિઆસિસ: આ રોગ દૂષિત પાણી, શાકભાજી, ફળ વગેરેના સેવનથી ફેલાય છે.
(d) ન્યુમોનિયા: આ રોગનો ફેલાવો રોગિષ્ઠ વ્યક્તિ દ્વારા ખાંસી કે છીંક દ્વારા મુક્ત થતા બિંદુકો શ્વાસ દ્વારા અંદર લેવાથી અથવા રોગિષ્ઠ વ્યક્તિના ગ્લાસ અને વાસણો વાપરવાથી થાય છે.
In simple words: Amoebiasis spreads via houseflies contaminating food, malaria by Anopheles mosquitoes, ascariasis through contaminated food/water, and pneumonia through respiratory droplets and shared utensils.

🎯 Exam Tip: Remember specific vectors and transmission modes for common infectious diseases as these are frequently asked in exams.

 

Question 4. ચેપી રોગોનો ફેલાવો અટકાવવા તમે શું પગલાં લેશો?
Answer: ચેપી રોગોનો ફેલાવો અટકાવવા માટે નીચેના પગલાં લઈ શકાય છે:

1. શુદ્ધ પાણી પીવું.
2. ચોક્કસ સમયાંતરે પાણીની ટાંકીને સાફ કરવી.
In simple words: To prevent disease spread, always drink clean water and regularly clean water storage tanks.

🎯 Exam Tip: Basic hygiene practices like safe drinking water and clean water storage are fundamental to preventing widespread infections.

 

Question 5. DNAની રસીઓના નિર્માણમાં “યોગ્ય જનીન'નો અર્થ શું છે? તેની ચર્ચાતમારાશિક્ષક સાથે કરો.
Answer: DNA રસીઓના નિર્માણમાં, "યોગ્ય જનીન" એટલે DNAનો એક ચોક્કસ ટુકડો. આ ટુકડાને યજમાનમાં કોઈ વિશિષ્ટ પ્રોટીનના નિર્માણ માટે રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે, જે રોગકારક સજીવોને મારી શકે છે અથવા તેમની સામે પ્રતિકારકતા ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
In simple words: In DNA vaccines, an "appropriate gene" is a specific DNA segment engineered to produce a protein that can target and neutralize disease-causing organisms or stimulate immunity.

🎯 Exam Tip: Understanding the function of a "gene" in DNA vaccine technology is key: it's about instructing the body to produce specific proteins for immunity.

 

Question 6. પ્રાથમિક અને દ્વિતીય લસિકાઅંગોનાં નામ આપો.
Answer:
1. પ્રાથમિક લસિકા અંગો: અસ્થિમજ્જા અને થાયમસ.
2. દ્વિતીય લસિકા અંગો: બરોળ, લસિકા ગાંઠો, શ્વેષ્મ સંકલિત લસિકા પેશી.
In simple words: Primary lymphoid organs are where immune cells mature (bone marrow and thymus), while secondary organs are where they interact with antigens (spleen, lymph nodes, MALT).

🎯 Exam Tip: Differentiate primary and secondary lymphoid organs by their main function: maturation vs. antigen interaction.

 

Question 7. નીચે કેટલાંક ટૂંકાં નામ આપેલ છે કે જે આ પ્રકરણમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલાં છે. પ્રત્યેકનું પૂર્ણનામ આપોઃ
(a) MALT
(b) CMI
(c) AIDS
(d) NACO
(e) HIV
Answer:
(a) MALT: શ્વેષ્મ સંકલિત લસિકાપેશી (Mucosa Associated Lymphoid Tissue)
(b) CMI: કોષીય મધ્યસ્થી પ્રતિકારકતા (Cell Mediated Immunity)
(c) AIDS: એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ (Acquired Immunodeficiency Syndrome)
(d) NACO: નેશનલ એઇડ્સ કન્ટ્રોલ ઑર્ગેનાઈઝેશન (National AIDS Control Organisation)
(e) HIV: હ્યુમન ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી વાઇરસ (Human Immunodeficiency Virus)
In simple words: These are common abbreviations in biology related to the immune system and diseases like AIDS, representing Mucosa Associated Lymphoid Tissue, Cell Mediated Immunity, Acquired Immunodeficiency Syndrome, National AIDS Control Organisation, and Human Immunodeficiency Virus respectively.

🎯 Exam Tip: Be sure to know the full forms of important biological and medical abbreviations, especially those related to human health and diseases.

 

Question 8. નીચે આપેલના તફાવત / ભેદ આપો અને પ્રત્યેકનાં ઉદાહરણો જણાવો.
(a) જન્મજાતપ્રતિકારકતા અને ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા
(b) સક્રિયપ્રતિકારકતા અને નિકિયપ્રતિકારકતા
Answer:

જન્મજાત પ્રતિકારકતા	ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા
1. જન્મજાત પ્રતિકારકતા બિનચોક્કસ હોય છે.	1. ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા ચોક્કસ હોય છે.
2. તે જન્મ સમયથી જ હાજર હોય છે.	2. તે કોઈ ચોક્કસ રોગકારકના જવાબ માટે મેળવેલ હોય છે.
3. વિવિધ પ્રકારના અવરોધો કે અંતરાયો સર્જે છે.	3. ઍન્ટિબૉડીની સ્મરણ શક્તિનો સમાવેશ થાય છે.
4. દા.ત., ત્વચા એક અવરોધ તરીકે વર્તે છે.	4. દા.ત., રસીકરણ પછી ઍન્ટિબૉડીનો જવાબ.

In simple words: Innate immunity is non-specific and present from birth, forming barriers, while acquired immunity is specific, developed after exposure to a pathogen, and involves memory cells.

🎯 Exam Tip: When comparing innate and acquired immunity, highlight the key differences: specificity, presence from birth, and the role of memory cells.

સક્રિય પ્રતિકારકતા	નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા
1. સક્રિય પ્રતિકારકતા ત્યારે ઉત્પન્ન થાય છે જ્યારે, ઍન્ટિજન સામે યજમાનના દેહમાં ઍન્ટિબૉડીનું સર્જન થાય.	1. નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા દરમિયાન શરીરમાં તૈયાર ઍન્ટિબૉડીને દાખલ કરવામાં આવે છે.
2. સક્રિય પ્રતિકારકતા ધીમી હોય છે.	2. નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા ઝડપી હોય છે.
3. તેની કોઈ આડઅસર જોવા મળતી નથી.	3. અમુક વખતે આડઅસર જોવા મળે છે.
4. દા.ત., પોલિયો માટે રસીકરણ.	4. દા.ત., ટિટેનસ ઍન્ટિટોક્સિન દ્વારા આપવામાં આવતી રોગપ્રતિકારકતા.

In simple words: Active immunity develops when the body produces its own antibodies against an antigen, being slow but long-lasting, whereas passive immunity is acquired rapidly by receiving pre-formed antibodies from an external source.

🎯 Exam Tip: For active and passive immunity, distinguish between the body's own antibody production (active, slow, long-term) and receiving ready-made antibodies (passive, fast, short-term).

 

Question 9. એન્ટિબોડી અણુનીનામનિર્દેશિત આકૃતિદોરો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ ઍન્ટિબૉડી અણુની સંરચના દર્શાવે છે. તે બે ભારે શૃંખલાઓ (Heavy Chains) અને બે હળવી શૃંખલાઓ (Light Chains) ધરાવે છે, જે ડાઇસલ્ફાઇડ બંધો દ્વારા જોડાયેલી હોય છે. 'N' છેડો ઍન્ટિજન બાઈન્ડિંગ સાઇટ દર્શાવે છે, જે ચોક્કસ ઍન્ટિજન સાથે જોડાય છે, અને 'C' છેડો કોન્સ્ટન્ટ પ્રદેશ દર્શાવે છે.

ઍન્ટિબૉડી અણુની સંરચના:
• ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારકતા વિશિષ્ટ હોય છે અને તે સ્મૃતિ આધારિત છે.
• જ્યારે શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારકના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તે ઓછી તીવ્રતાનો પ્રાથમિક પ્રતિચાર આપે છે.
• ત્યાર બાદ તે જ રોગકારકનો સામનો થાય ત્યારે ઉચ્ચ તીવ્રતાનો દ્વિતીય કે સ્મૃતિ આધારિત પ્રતિચાર આપે છે, જે દર્શાવે છે કે આપણા શરીરને પ્રથમ હુમલાની સ્મૃતિ હોય છે.
• પ્રાથમિક અને દ્વિતીય પ્રતિચાર આપણા રુધિરમાં હાજર રહેલા બે પ્રકારના લસિકાકોષો દ્વારા થાય છે: B-લસિકા કોષો અને T-લસિકા કોષો.
• રોગકારકોના પ્રતિચાર સમયે B-કોષો આપણા રુધિરમાં પ્રોટીનનું સૈન્ય સર્જે છે, જેથી તે રોગકારકો સામે લડી શકે. આ પ્રોટીન સૈન્યને પ્રતિદ્રવ્ય (એન્ટિબૉડી) કહેવાય છે.
• T-કોષો ઍન્ટિબૉડી સર્જતા નથી, પરંતુ B-કોષોને ઍન્ટિબૉડીના નિર્માણમાં સહાય કરે છે.
• પ્રત્યેક ઍન્ટિબૉડીની આણ્વિક રચનામાં ચાર પોલિપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ આવેલ છે – બે નાની હળવી શૃંખલાઓ (L) અને બે ભારે શૃંખલાઓ (H) માટે તેને H₂L₂ સ્વરૂપે દર્શાવાય છે.
• આપણા શરીરમાં વિવિધ પ્રકારના ઍન્ટિબૉડી સર્જાય છે- IgA, IgM, IgE, IgG વગેરે.
• ઍન્ટિબૉડી રુધિરમાં જોવા મળે છે, માટે તેમને તરલ પ્રતિકારકતા પ્રતિચાર કહેવાય છે, જે ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતાના બે પ્રકારોમાંનો એક છે.
• ઍન્ટિબૉડી મધ્યસ્થી પ્રતિકારકતાનો બીજો પ્રકાર કોષીય મધ્યસ્થી પ્રતિકારકતા (cell-mediated immunity-CMI) છે.
• T-લસિકા કોષો CMIનું માધ્યમ બને છે.
• જ્યારે હૃદય, આંખ, યકૃત, મૂત્રપિંડ જેવાં અંગો સંતોષજનક રૂપમાં કામ કરવાનું બંધ કરે છે ત્યારે એકમાત્ર ઉપચાર પ્રત્યારોપણ હોય છે, જેથી રોગી સામાન્ય જીવન જીવી શકે. ત્યારે યોગ્ય દાતાની શોધ શરૂ થઈ જાય છે.
• કોઈ પણ સ્રોત - પશુ, અન્ય પ્રાઇમેટ કે કોઈ પણ મનુષ્યજાતિના અંગનું આરોપણ થઈ શકતું નથી, કારણ કે તરત કે પછી દર્દીનું શરીર અંગને નકારશે.
• કોઈ પણ આરોપણ/પ્રત્યારોપણ પહેલાં પેશીની સંગતતા અને રુધિર સંગતતા અતિઆવશ્યક હોય છે અને તે પછી પણ રોગીને પોતાના જીવનપર્યંત પ્રતિકાર-અવરોધકોને લેવા પડે છે.
• શરીર “સ્વજાત” અને “પરજાત”નો ભેદ પારખવા સક્ષમ છે અને કોષીય - મધ્યસ્થી કરે તેવી પ્રતિકારકતા પ્રત્યારોપિત અંગનો અસ્વીકાર કરવા માટે જવાબદાર છે.
વિશેષ જાણકારી:
• ઍન્ટિબૉડીને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન્સ પણ કહેવાય છે. તેને ટૂંકમાં Ig પણ કહે છે.
• શરીરમાં વિવિધ પ્રકારના B-કોષો આવેલા હોય છે.
• B-કોષોનું કોષરસપડ ઍન્ટિજન પ્રત્યે સંવેદી બને છે. સંવેદિત B-કોષો તેના જેવા જ અસંખ્ય B-કોષોનું સર્જન કરે છે.
• કેટલાક B-કોષો પ્લાઝમા કોષોમાં વિકાસ પામે છે અને ઍન્ટિજન સામે ચોક્કસ ઍન્ટિબૉડી સર્જે છે.
• કેટલાક B-કોષો ઓછા દરે વિભાજન પામી ક્લોન સાતત્ય જાળવે છે, આવા કોષોને સ્મૃતિકોષો કહે છે.
• તે કોષો દ્વારા ઍન્ટિબૉડી ઍન્ટિજન સાથે જોડાઈને ઍન્ટિજન - ઍન્ટિબૉડી સંકુલ રચે છે, જેમાં મુખ્ય ત્રણ ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે:
• એગ્લેટિનેશન: ઍન્ટિબૉડી બૅક્ટરિયા, વાઇરસ અને અન્ય પરજાત દ્રવ્યો વગેરે ઍન્ટિજનના સંપર્કમાં આવતા તેની સાથે સંકળાઈને તેને બિનહાનિકારક, અદ્રાવ્ય પદાર્થમાં અવક્ષેપિત કરે છે તેને એગ્લેટિનેશન કહે છે.
• ઓપ્સોનાઇઝેશન: ખાસ પ્રકારના ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિનના અણુઓ ઍન્ટિજનની સપાટી પર છવાઈ જઈને આવરણ રચે છે. ભક્ષકકોષો આવા અણુઓને ઓળખી તેનું ભક્ષણ કરીને નાશ કરે છે. આ ક્રિયાને ઓપ્સોનાઇઝેશન કહે છે.
• નિષ્ક્રિયકરણ: ઍન્ટિબૉડી બૅક્ટરિયા, વાઇરસ વગેરે દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વિષદ્રવ્યોને બિનઅસરકારક બનાવી તેમનો નાશ કરે છે. આ ઘટનાને નિષ્ક્રિયકરણ કહે છે.
In simple words: An antibody molecule is Y-shaped, made of two heavy and two light chains, and binds specifically to antigens to neutralize pathogens or mark them for destruction by other immune cells, facilitating both humoral and cell-mediated immunity.

🎯 Exam Tip: A well-labeled diagram and a clear explanation of its different regions (antigen-binding sites, heavy/light chains) are crucial for scoring well on antibody structure questions.

 

Question 10. હ્યુમન ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી વાઇરસનો ફેલાવો કયાં વિવિધ પરિપથો દ્વારા થાય છે?
Answer: હ્યુમન ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી વાઇરસ (HIV) નો ફેલાવો નીચેના વિવિધ માર્ગો દ્વારા થાય છે:

1. ચેપી વ્યક્તિ સાથેના જાતીય સંબંધથી.
2. દૂષિત રુધિર અને તેની નીપજોના ઉપયોગથી.
3. ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલ સિરિંજ કે સોયનો ઉપયોગ નશાકારકો દ્વારા કરવાથી.
4. રોગિષ્ઠ માતા, ગર્ભસ્થ શિશુને જરાયુ દ્વારા સંક્રમિત કરવાથી.
In simple words: HIV spreads primarily through unprotected sexual contact, sharing contaminated needles, blood transfusions with infected blood products, and from an infected mother to her child during pregnancy or childbirth.

🎯 Exam Tip: Focus on bodily fluid transmission routes when explaining HIV spread. This is a common and important public health topic.

 

Question 11. ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના રોગપ્રતિકારક તંત્રની ઊણપ સર્જતો એઇટ્સ વાઇરસકઈ ક્રિયાવિધિદ્વારા પ્રદર્શિત થાય છે?
Answer:
• એઇડ્સ (AIDS)નું પૂર્ણ નામ ઍક્વાયર્ડ ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ (Acquired Immunodeficiency Syndrome) છે. આ રોગ પ્રતિકારક તંત્રની ઊણપથી થતો રોગ છે, જે વ્યક્તિના જીવનકાળ દરમિયાન ઉપાર્જિત થાય છે, એટલે કે તે જન્મજાત રોગ નથી.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ રિટ્રોવાઇરસના સ્વયંજનન ચક્રને દર્શાવે છે. વાઇરલ RNA સામાન્ય કોષમાં દાખલ થાય છે, રિવર્સ ટ્રાન્સક્રિપ્ટેઝ દ્વારા વાઇરલ DNA બનાવે છે, જે યજમાન DNA સાથે જોડાઈ નવા વાઇરસ ઉત્પન્ન કરે છે. આ નવા વાઇરસ અન્ય કોષોને ચેપ લગાડી શકે છે.
• સિન્ડ્રોમ એટલે લક્ષણોનો સમૂહ. આ રોગ સૌપ્રથમ 1981માં નોંધાયો હતો અને છેલ્લાં 25 વર્ષોમાં તે આખા વિશ્વમાં ફેલાયો છે, જેનાથી 25 મિલિયનથી પણ વધુ લોકો મૃત્યુ પામ્યા છે.
• એઇડ્સ, હ્યુમન ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી વાઇરસ (Human Immunodeficiency Virus – HIV)થી થાય છે. તે રિટ્રોવાઇરસ સમૂહનો વાઇરસ છે, જે આવરણથી રક્ષિત RNA જનીન દ્રવ્ય ધરાવે છે.
• એઈડ્સ ફેલાવાના કારણો:
1. ચેપી વ્યક્તિ સાથેના જાતીય સંબંધથી.
2. દૂષિત રુધિર અને તેની નીપજોના ઉપયોગથી.
3. ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલ સિરિંજ કે સોયનો ઉપયોગ નશાકારકો દ્વારા કરવાથી.
4. રોગિષ્ઠ માતા ગર્ભસ્થ શિશુને જરાયુ દ્વારા સંક્રમિત કરવાથી.
• HIV/AIDS માત્ર સ્પર્શ કે ભૌતિક સંપર્કથી ફેલાતો નથી, તે માત્ર દેહપ્રવાહી દ્વારા ફેલાય છે.
• આથી આ પણ મહત્ત્વનું છે કે, શારીરિક તેમજ મનોવૈજ્ઞાનિક સ્વસ્થતા માટે HIV/AIDS ગ્રસ્ત વ્યક્તિઓને સમાજથી અલગ ન કરવી.
• ચેપ લાગવો અને એઇડ્સનાં લક્ષણો પ્રદર્શિત થાય તેની વચ્ચે હંમેશાં અંતરાલ હોય છે. આ અવધિ થોડાક મહિનાથી લઈને કેટલાંક વર્ષો (સામાન્યતઃ 5 થી 10 વર્ષ સુધીનો) હોઈ શકે છે.
• વાઇરસની યજમાનકોષમાં ક્રિયાવિધિ: વ્યક્તિના શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી આ વાઇરસ મેક્રોફેજમાં પ્રવેશે છે.
• જ્યાં વાઇરસનું RNA જનીન દ્રવ્ય રિવર્સ ટ્રાન્સક્રિપ્ટેઝ ઉત્સેચકની મદદથી વાઇરલ DNA માં સ્વયંજનન પામે છે.
• આ વાઇરલ DNA યજમાન કોષના DNA માં દાખલ થાય છે અને યજમાન કોષમાંથી સીધા જ વાઇરસના અણુઓ પેદા કરે છે.
• આમ, મેક્રોફેજ વાઇરસ સર્જવાનું શરૂ કરે છે. આ રીતે તે HIV ના કારખાના તરીકે વર્તે છે.
• આ દરમિયાન, HIV મદદકર્તા T-લસિકા કોષો (T_H) માં પ્રવેશે છે અને સ્વયંજનન પામી વાઇરસની સંતતિઓ સર્જે છે.
• આ રીતે નવા સર્જાયેલા વાઇરસ રુધિરમાં મુક્ત થાય છે જે અન્ય મદદકર્તા T-લસિકા કોષો પર હુમલો કરે છે.
• આવું વારંવાર થવાથી ચેપી વ્યક્તિના શરીરમાં મદદકર્તા T-લસિકાકોષોની સંખ્યા ઘટે છે.
• આ સમય દરમિયાન વ્યક્તિને લાંબા સમય સુધી તાવ, ઝાડા અને વજન ઘટે જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે.
• મદદકર્તા T-લસિકા કોષોની સંખ્યા ઘટવાને કારણે વ્યક્તિ બૅક્ટરિયા, ખાસ કરીને માઇક્રોબૅક્ટરિયમ, વાઇરસ, ફૂગ તેમજ ટૉક્સોપ્લાઝમા જેવા પરોપજીવીઓના ચેપનો શિકાર બને છે.
• રોગીની પ્રતિકારકતા એટલી ઘટી જાય છે કે તે આવા ચેપથી પોતાનું રક્ષણ કરવા અસમર્થ બને છે.
• એઇડ્સનું નિદાન: AIDS ના નિદાન માટે વ્યાપક રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી કસોટી એલિઝા (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay – ELISA) છે.
• ઍન્ટિરિટ્રોવાઇરસ ઔષધો દ્વારા AIDS નો ઉપચાર આંશિકરીતે થઈ શકે છે.
• આ દવાઓ રોગીના સંભવિત મૃત્યુને ટાળી શકે છે, પરંતુ રોકી શકતી નથી, જે અનિવાર્ય છે.
• એઇડ્સને અટકાવવાના ઉપાયો: એઇડ્સને મટાડી શકાતો નથી, સાવધાની જ શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.
• આ ઉપરાંત, HIV નો ચેપ ઘણીવાર સભાન વર્તન પદ્ધતિ (conscious behaviours pattern) થી ફેલાય છે, નહિ કે ન્યુમોનિયા કે ટાઈફૉઇડ જેવા રોગોની જેમ અજાણતા.
• રુધિરાધાન, નવજાત શિશુ (માતામાંથી) વગેરેમાં ચેપ નબળી કે ઓછી દેખરેખ રાખવાથી થઈ શકે છે.
• એકમાત્ર બહાનું અવગણના પણ હોઈ શકે છે અને માટે સાચે જ કીધું છે કે “અવગણનાને કારણે નમરો.”
• આપણા દેશમાં રાષ્ટ્રીય એઇડ્સ નિયંત્રણ સંસ્થાન-નેશનલ એઇડ્સ કન્ટ્રોલ ઑર્ગેનાઇઝેશન (NACO) અને અન્ય બિનસરકારી સંસ્થાઓ-નોન ગવર્નમેન્ટલ ઑર્ગેનાઇઝેશન્સ (NGOs) પણ લોકોને એઇડ્સની જાગૃતિ આપવા કાર્યરત છે.
• WHO પણ HIV ના ચેપનો ફેલાવો અટકાવવા માટે સંખ્યાબંધ કાર્યક્રમો યોજે છે.
• બ્લડબેંકના રુધિરને HIV મુક્ત કરવું, સાર્વજનિક તેમજ ખાનગી હોસ્પિટલ અને દવાખાનામાં ડિસ્પોઝેબલ સોય અને સિરિંજનો ઉપયોગ થાય તેવી વ્યવસ્થા કરવી, નિરોધનું મફત વિતરણ, નશાકારક પદાર્થોના દુરુપયોગ પર નિયંત્રણ, સુરક્ષિત યૌન સંબંધની હિમાયત કરવી, HIV સંભવિત વસાહતમાં સમયાંતરે નિયમિત ચેકઅપ કરાવવું વગેરે જેવા કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે.
• HIV નો ચેપ હોવો કે એઇડ્સ હોવો એ કોઈ એવી વાત નથી કે જેને છુપાવવી જોઈએ, કારણ કે જો તેને છુપાવી રાખવામાં આવે તો તે અન્ય વ્યક્તિઓમાં પણ ફેલાઈ શકે છે.
• સમાજમાં HIV/AIDS ગ્રસ્ત વ્યક્તિઓને મદદ અને સહાનુભૂતિની જરૂર હોય છે, તેમજ તેમને અપરાધી દૃષ્ટિથી જોવા ન જોઈએ.
• જ્યાં સુધી સમાજ તેને એક એવી સમસ્યા સ્વરૂપે નહિ જુએ કે જેનું સમાધાન સામૂહિક રીતે થઈ શકે છે, ત્યાં સુધી રોગનો વ્યાપક સ્વરૂપે ફેલાવો અનેકગણો થવાની સંભાવના છે.
• આ એક એવી વ્યાધિ છે જેનો ફેલાવો સમાજ અને ચિકિત્સકવર્ગના સહિયારા પ્રયાસથી રોકી શકાય છે.
In simple words: The AIDS virus (HIV) targets and destroys helper T-cells, progressively weakening the immune system over years, making the infected individual vulnerable to various opportunistic infections and leading to symptoms like fever, diarrhea, and weight loss.

🎯 Exam Tip: When explaining AIDS, focus on the immune system's decline due to T-cell destruction, leading to susceptibility to opportunistic infections. Also, include prevention methods.

 

Question 12. કેન્સર કોષસામાન્યકોષથી કઈ રીતે ભિન્નતાદશવિછે?
Answer:

કેન્સરગ્રસ્ત કોષ	સામાન્ય કોષ
1. કેન્સરગ્રસ્ત કોષ અનિયંત્રિત રીતે વિભાજન પામે છે.	1. સામાન્ય કોષો નિયંત્રિત રીતે વૃદ્ધિ પામે છે.
2. તેમનો આકાર અનિયમિત હોય છે.	2. તેમનો આકાર નિયમિત હોય છે.
3. તેમનું કોષકેન્દ્ર મોટું અને ઘાટું હોય છે.	3. તેમનું કોષકેન્દ્ર યોગ્ય પ્રમાણમાં હોય છે.
4. તેઓ વિભાજિત થાય છે પરંતુ વિભેદીકરણ પામતા નથી.	4. સામાન્ય કોષો વિભાજન થઈ વિભેદીકરણ પામે છે.

In simple words: Cancer cells differ from normal cells by exhibiting uncontrolled division, irregular shapes, enlarged and dark nuclei, and a failure to differentiate into specialized cell types.

🎯 Exam Tip: When asked to differentiate cancer cells from normal cells, emphasize the loss of growth control, abnormal morphology, and lack of differentiation in cancer cells.

 

Question 13. રોગવ્યાપ્તિશું છે? વર્ણવો.
Answer:
(a) અમીબીઆસિસ: ઘરમાખીઓ આ રોગની યાંત્રિક વાહકો છે, જે ચેપગ્રસ્ત મળમાંના પરોપજીવીને ખોરાક તેમજ તેની અન્ય પેદાશો સુધી વહન કરી તેને દૂષિત કરે છે.
(b) મેલેરિયા: પ્લાઝમોડિયમ એ મેલેરિયા થવા માટે જવાબદાર છે. તે એનોફિલિસ મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે.
(c) એસ્કેરિઆસિસ: આ રોગનો ફેલાવો દૂષિત પાણી, શાકભાજી, ફળ વગેરેના સેવનથી થાય છે.
(d) ન્યુમોનિયા: આ રોગનો ફેલાવો રોગિષ્ઠ વ્યક્તિ દ્વારા ખાંસી કે છીંક દ્વારા મુક્ત કરવામાં આવેલાં બિંદુકો શ્વાસ દ્વારા અંદર લેવાથી કે રોગિષ્ઠ વ્યક્તિના ગ્લાસ તેમજ વાસણોને વાપરવાથી થાય છે.
In simple words: While "prevalence" refers to the total number of existing cases in a population, the provided answer describes the spread mechanisms of various diseases like amoebiasis (via houseflies), malaria (via mosquitoes), ascariasis (via contaminated food/water), and pneumonia (via respiratory droplets/shared items).

🎯 Exam Tip: Pay close attention to the specific disease asked about. If the term "રોગવ્યાપ્તિ" (prevalence/metastasis) is used, ensure your answer addresses the concept of disease spread within a population or cancerous spread, not just individual transmission routes.

 

Question 14. આલ્કોહોલ, નશાકારક પદાર્થો દ્વારા થતી હાનિકારક અસરોની સૂચિબનાવો.
Answer: આલ્કોહોલ અને નશાકારક પદાર્થોના સેવનથી થતી હાનિકારક અસરો નીચે મુજબ છે:

• તાત્કાલિક પ્રતિકૂળ અસરોમાં વ્યક્તિમાં અવિચારી વર્તણૂક, વિનાશકારીતા, જંગલીપણું અને હિંસા પ્રગટ થાય છે.
• નશાકારક પદાર્થોની વધુ માત્રાથી શ્વસનતંત્રની નિષ્ફળતા, હૃદયની નિષ્ફળતા અથવા મગજમાં રક્તસ્રાવને કારણે વ્યક્તિ કોમામાં જઈ શકે છે અને મૃત્યુ તરફ ધકેલાય છે. નશાકારક પદાર્થોનું સંયોજન કે આલ્કોહૉલ સાથે તેમનું સેવન, વધુ માત્રામાં હોય તો, તે મૃત્યુ પણ પ્રેરે છે.
• યુવાનોમાં ડ્રગ્સ અને આલ્કોહૉલની કુટેવનાં સામાન્ય ચેતવણીભર્યા લક્ષણોમાં શૈક્ષણિક કાર્યસિદ્ધિ પર માઠી અસર, કારણ વગર શાળા કે કૉલેજમાં ગેરહાજરી, વ્યક્તિગત સ્વચ્છતામાં રુચિનો અભાવ, વિડ્રોઅલ, એકલતા, માનસિક તણાવ, થાક, આક્રમકતા અને બળવાખોરી, પરિવાર અને મિત્રો સાથે બગડતા સંબંધો, શોખમાં રસ ન પડવો, સૂવા અને ખાવાની આદતોમાં ફેરફાર થવો, વજન અને ભૂખમાં વધઘટનો સમાવેશ થાય છે.
• નશાકારક પદાર્થો/આલ્કોહૉલના સેવનથી દુરોગામી અસરો પણ હોઈ શકે છે. જો બંધાણીને નશાકારક પદાર્થો, આલ્કોહૉલ ખરીદવા પૈસા ન મળે તો ચોરી કરવા પ્રેરાય છે.
• તેની પ્રતિકૂળ અસરો માત્ર ડ્રગ્સ/આલ્કોહૉલનું સેવન કરવાવાળા વ્યક્તિ સુધી સીમિત હોતી નથી.
• ક્યારેક ડ્રગ્સ કે આલ્કોહોલનો બંધાણી પોતાના પરિવાર કે અન્ય મિત્ર માટે પણ માનસિક અને આર્થિક સંકટનું કારણ બની શકે છે.
• જે બંધાણી ડ્રગ્સને અંતઃશિરા દ્વારા (નીડલ કે સિરિંજની મદદથી સીધું શિરામાં ઇજેક્શન) લે, તો તેને એઇડ્સ અને હિપેટાઇટીસ-B (ઝેરી કમળો) થવાની શક્યતા રહે છે.
• આ રોગ માટેના વિષાણુ ચેપી સોય કે સિરિંજ દ્વારા એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાય છે.
• એઇડ્સ અને હિપેટાઇટીસ-B બંનેનું સંક્રમણ તીવ્ર હોય છે અને અંતે તે ઘાતક હોય છે. બંનેનો ફેલાવો જાતીય સંબંધ કે સંક્રમિત રુધિર દ્વારા થાય છે.
• તરુણાવસ્થામાં આલ્કોહોલના સેવનથી લાંબા ગાળાની અસરો જોવા મળે છે, જેથી પુખ્તાવસ્થામાં તેના વધુ સેવનથી આદત પડી જાય છે.
• ડ્રગ્સ અને આલ્કોહૉલના તીવ્ર ઉપયોગથી ચેતાતંત્ર અને યકૃત (સિરોસિસ – વધુ પડતા વ્યસનથી થતો યકૃતનો રોગ)ને હાનિ પહોંચે છે.
• સગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ડ્રગ્સ અને આલ્કોહોલનું સેવન ગર્ભસ્થ શિશુમાં પણ વિપરીત અસરો પ્રેરે છે.
• ડ્રગ્સના અન્ય દુરુપયોગમાં કેટલાક ખેલાડીઓ પોતે વધુ સારુ પ્રદર્શન કરી શકે તે માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે.
• રમતવીરો માદક પીડાહારક દવાઓ, એનાબોલિક સ્ટેરોઇલ્સ, ડાયયુરેટિક (મૂત્રવર્ધક) દવાઓ અને કેટલાક અંતઃસ્ત્રાવોનો ઉપયોગ, માંસલ શક્તિનું પ્રમાણ વધારવા અને આક્રમકતાને વધારવા કરે છે, જેથી તેમનું ખેલ પ્રદર્શન શક્તિશાળી બને.
• મહિલાઓમાં એનાબોલિક સ્ટેરોઇડના ઉપયોગથી નરજાતિનાં લક્ષણો, આક્રમકતામાં વધારો, મિજાજમાં ઉતાર-ચઢાવ, માનસિક તણાવ, અનિયમિત માસિકચક્ર, ચહેરા અને શરીર પર રુવાંટીની વૃદ્ધિ, ભગ્ન શિશ્નિકામાં વધારો, અવાજ ઘેરો બનવો વગેરે જેવી આડઅસરો જોવા મળે છે.
• જ્યારે પુરુષમાં ખીલ થવા, આક્રમકતામાં વધારો, મિજાજમાં ચઢાવ-ઉતાર, માનસિક તણાવ, શુક્રપિંડના કદમાં ઘટાડો, શુક્રકોષોના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો, મૂત્રપિડ અને યકૃતની કાર્યદક્ષતામાં ઘટાડો, છાતીનો ભાગ વધવો, અપરિપક્વતાએ ટાલિયાપણું, પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ મોટી બનવી વગેરે લક્ષણો જોવા મળે છે.
• આ અસરો લાંબા સમયના સેવનથી પ્રભાવી બને છે. તરુણાવસ્થાની છોકરીઓ અને છોકરાઓમાં ચહેરા અને દેહ પર તીવ્ર ખીલ અને લાંબા અસ્થિઓનાં વૃદ્ધિકેન્દ્રો અપરિપક્વતાએ બંધ થઈ જવાને કારણે વૃદ્ધિ કુંઠિત થાય છે.
In simple words: Alcohol and drug abuse lead to immediate behavioral changes, health issues like organ failure, and long-term problems such as addiction, academic decline, social conflicts, and severe physical and mental health damage, including specific effects on athletes' performance and reproductive health.

🎯 Exam Tip: When listing harmful effects, categorize them into immediate behavioral changes, severe health consequences (organ damage, overdose), social impacts, and specific effects on different populations (youth, athletes, gender-specific). Ensure to mention the link between injectable drug use and diseases like AIDS/Hepatitis B.

 

Question 15. શું તમે વિચારી શકો છો કે મિત્રો આલ્કોહોલ|ડ્રગ્સનું સેવન કરતા હોય? જો હા હોય તો તેને/તેણીને તેના સેવનથી કેવી રીતે રક્ષિત કરી શકશો?
Answer: હા, મિત્રો આલ્કોહોલ કે ડ્રગ્સનું સેવન કરતાં હોઈ શકે છે. તેમને તેના સેવનથી દૂર કરવા નીચેના ઉપાયો કરવા જોઈએ:

1. સમવયસ્કોના દબાણથી દૂર રહેવું.
2. વ્યાવસાયિક અને આરોગ્યવિષયક સલાહ લેવી.
3. સારી આદતોની ટેવ પાડવી.
4. તબીબી સહાય મેળવવી.
In simple words: To help friends avoid alcohol/drug abuse, encourage them to resist peer pressure, seek professional counseling, adopt healthy habits, and obtain medical support if needed.

🎯 Exam Tip: Focus on practical, supportive strategies for prevention and intervention, emphasizing refusal skills and seeking professional help.

 

Question 16. એક વખત કોઈ વ્યક્તિ આલ્કોહોલ અથવા ડ્રગ્સ લેવાની શરૂઆત કરે છે પછી આ કુટેવ છોડવી કેમ અઘરી છે ? તેની ચર્ચા તમારા શિક્ષક સાથે કરો.
Answer:
• કિશોરાવસ્થાનો અર્થ "એક સમયગાળો" અને "એક પ્રક્રિયા બને છે, જે દરમિયાન એક બાળક પોતાની વર્તણૂક અને માન્યતા અનુસાર સમાજમાં જાતે પ્રભાવીપણે સહભાગી બની શકવા પર પરિપક્વ બને છે.
• વ્યક્તિની ઉંમરના 12 થી 18 વર્ષ વચ્ચેના સમયને તરુણાવસ્થા કહે છે. બીજા શબ્દોમાં તે પુખ્તાવસ્થાને જોડનાર સેતુ છે.
• તરુણાવસ્થાની સાથે ઘણા જૈવિક અને વર્તણૂકીય ફેરફારો જોવા મળે છે. આમ, તરુણાવસ્થા એ વ્યક્તિનો માનસિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક વિકાસનો ઘણો સંવેદનશીલ તબક્કો છે.
• જિજ્ઞાસા, સાહસ અને ઉત્તેજના પ્રત્યે આકર્ષણ તથા પ્રયોગ કરવાની ઇચ્છા વગેરે આવાં સામાન્ય કારણો છે જે કિશોરોને નશાકારક પદાર્થો તેમજ આલ્કોહૉલના સેવન માટે મજબૂર કરે છે.
• બાળકની પ્રાકૃતિક જિજ્ઞાસા આવા પ્રયોગ માટે તેને પ્રેરિત કરે છે.
• નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલના પ્રભાવને ફાયદાના રૂપમાં જોવાથી સમસ્યા વધુ જટિલ બની જાય છે. પછી તરુણો સમસ્યાથી નાસી છૂટવા તેનો ઉપયોગ કરવા લાગે છે.
• કેટલાક તરુણો ભણતરમાં અને પરીક્ષામાં ઉત્કૃષ્ટતા ન બતાવી શકતા તણાવ અને દબાણ હેઠળ કેફી પદાર્થ અને દારૂ પીવાનું શરૂ કરે છે.
• યુવાનોમાં એવી માન્યતા પણ છે કે ધૂમ્રપાન કરવું, નશાકારક પદાર્થો કે આલ્કોહૉલનો ઉપયોગ કરવો એ વ્યક્તિ માટે ધીરગંભીરતાને પ્રગતિશીલતાનું પ્રતીક છે. આ બધી આદતો જ સેવન કરવા માટેનું મુખ્ય કારણ છે.
• ટેલિવિઝન, ચલચિત્રો, સમાચારપત્રો, ઇન્ટરનેટ જેવાં માધ્યમો પણ તેને વેગ આપે છે.
• કિશોરોમાં નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલની કુટેવનાં અન્ય કારણોમાં કુટુંબકીય અસ્થિરતા કે એકબીજાને સહારો આપવાનો અભાવ તથા સમવયસ્કોના દબાણનો અભાવનો પણ સમાવેશ થાય છે.
• ઇલાજ કરતાં અટકાવવું વધુ સારો છે. "Prevention is better than cure" આ કહેવત અહીં સાચી ઠરે છે.
• આ પણ એટલું જ સત્ય છે કે ધૂમ્રપાન, ડ્રગ્સ તેમજ આલ્કોહોલના સેવનની આદત પડવાની સંભાવના નાની વયે, મોટા ભાગે તરુણાવસ્થા દરમિયાન વધુ હોય છે.
• માટે આવી પરિસ્થિતિઓને પારખવી સૌથી શ્રેષ્ઠ છે કે જે તરુણોને આલ્કોહૉલ કે ડ્રગ્સના સેવન તરફ ધકેલે છે, જેથી સમયસર તેના ઉપાય વિશે વિચારી શકાય.
• આ સંદર્ભે શિક્ષક અને માતા-પિતાની વિશિષ્ટ જવાબદારી બને છે. બાળકનો એવો ઉછેર કે જેમાં પાલનપોષણ ઉચ્ચસ્તરીય હોય ત્યાં આવા આલ્કોહૉલ ડ્રગ્સનો ભય ઓછો થઈ જાય છે.
• નીચે જણાવેલ કેટલાક ઉપાયો તરુણોમાં આલ્કોહૉલ અને ડ્રગ્સના ઉપયોગને અટકાવવા અને નિયંત્રણ માટે ઉપયોગી બની રહે છે:
• (i) સમવયસ્કોના બિનજરૂરી દબાણથી દૂર રહેવું: દરેક છોકરા છોકરીની પોતાની પસંદ અને વ્યક્તિત્વ હોય છે. તેનો આદર કરવો જોઈએ અને તેને પ્રોત્સાહિત કરવું જોઈએ. બાળકને તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ અઘટિત પાલન કરવા કોઈ સીમા બાંધવી જોઈએ નહિ, પછી ભલે તે ભણવા માટે, ખેલકૂદ માટે કે કોઈ અન્ય પ્રવૃત્તિ માટે હોય.
• (ii) શિક્ષણ અને પરામર્શન: સમસ્યાઓ અને તનાવનો સામનો કરવો અને નિરાશા કે અસફળતા મળવી એ જીવનનો જ એક ભાગ છે એવું સમજાવી તેનું શિક્ષણ અને પરામર્શન તેમને આપવું જોઈએ. એ પણ એટલું જ યોગ્ય છે કે બાળકની શક્તિને રમતગમત, વાંચન, સંગીત, યોગ અને અન્ય ઇતર પ્રવૃત્તિ વગેરે દિશામાં વાળવી જોઈએ.
• (iii) માતાપિતા તેમજ સમવયસ્કોની મદદ લેવી: માતાપિતા તેમજ સમવયસ્કો પાસેથી તરત મદદ લેવી જોઈએ. જેથી તેઓ યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકે. ગાઢ અને વિશ્વાસુ મિત્રોની સલાહ લેવી જોઈએ. યુવાનોની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે તેમને યોગ્ય સલાહ આપવાથી ચિંતા અને અપરાધ ભાવનાની અભિવ્યક્તિ કરવામાં તેમને મદદ મળશે.
• (iv) ભયજનક સંકેતો તરફ દૃષ્ટિ: સજાગ માતાપિતા અને શિક્ષકોએ ઉપર્યુક્ત ભયજનક સંકેતોને ઓળખી, તેની ચર્ચા કરવી જોઈએ. કોઈ વ્યક્તિ ડ્રગ્સ કે આલ્કોહૉલનું સેવન કરતા માલૂમ પડે તો કોઈ પણ ખચકાટ વિના તેના માતાપિતા અને શિક્ષકના ધ્યાન પર આ બાબત લાવવી જોઈએ. - ત્યાર બાદ બીમારીને ઓળખવા તથા તેની પાછળ છુપાયેલાં કારણો શોધવા માટે યોગ્ય ઉપાયો કરવા જોઈએ જેથી યોગ્ય સારવારનો આરંભ કરવામાં સહાયતા મળશે.
• (v) વ્યાવસાયિક અને આરોગ્યવિષયક સલાહ લેવી: જે વ્યક્તિ દુર્ભાગ્યે ડ્રગ્સ/આલ્કોહૉલના કુપ્રયોગરૂપી સેવનમાં ફસાઈ ગઈ છે, એની મદદ માટે ઉચ્ચ લાયકાત ધરાવતા મનોવૈજ્ઞાનિક અને મનોચિકિત્સકની ઉપલબ્ધતા અને વ્યસન છોડાવવા માટે તેમજ તેમના પુનરુત્થાન કાર્યક્રમો દ્વારા યોગ્ય સહાયતા મળે છે. આ પ્રકારની મદદ મળવાથી અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ તેના પૂરતા પ્રયત્નો અને દઢ મનોબળથી તેનું આ તંદુરસ્ત જીવન જીવી શકે છે.
In simple words: Quitting alcohol or drugs is challenging due to the psychological and physiological dependence that develops, often fueled by peer pressure, stress, curiosity, and the misconception that substance use is a sign of maturity. Early intervention, family support, professional counseling, and engaging in constructive activities are crucial for prevention and recovery.

🎯 Exam Tip: When addressing addiction, focus on the multifaceted causes (biological, psychological, social) and the comprehensive approach needed for prevention and recovery, including support systems and professional help.

 

Question 17. તમારા દૃષ્ટિકોણે યુવાનો શા માટે આલ્કોહોલ અથવા ડ્રગ્સ લેવા પ્રેરિત થાય છે અને તેને કઈ રીતે રોકી શકાય?
Answer:
• તરુણાવસ્થાનો સમયગાળો એ એક એવી પ્રક્રિયા છે, જેમાં બાળક પોતાની વર્તણૂક અને માન્યતાઓ અનુસાર સમાજમાં પ્રભાવીપણે સહભાગી બનવા માટે પરિપક્વ થાય છે.
• 12 થી 18 વર્ષની ઉંમર વચ્ચેનો સમય તરુણાવસ્થા કહેવાય છે, જે બાળપણ અને પુખ્તાવસ્થાને જોડતો સેતુ છે.
• તરુણાવસ્થા દરમિયાન ઘણા જૈવિક અને વર્તણૂકીય ફેરફારો થાય છે, જેથી આ વ્યક્તિનો માનસિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક વિકાસનો ખૂબ સંવેદનશીલ તબક્કો છે.
• જિજ્ઞાસા, સાહસ, ઉત્તેજના પ્રત્યે આકર્ષણ અને પ્રયોગ કરવાની ઈચ્છા જેવા સામાન્ય કારણો કિશોરોને નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલના સેવન માટે પ્રેરિત કરે છે.
• બાળકની સ્વાભાવિક જિજ્ઞાસા આવા પ્રયોગો માટે તેને પ્રેરે છે.
• નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલના પ્રભાવને ફાયદાકારક માનવાથી સમસ્યા વધુ જટિલ બને છે, અને પછી તરુણો સમસ્યાઓથી છૂટવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવા લાગે છે.
• કેટલાક તરુણો અભ્યાસમાં અને પરીક્ષામાં ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન ન કરી શકતા તણાવ અને દબાણ હેઠળ કેફી પદાર્થો અને દારૂ પીવાનું શરૂ કરે છે.
• યુવાનોમાં એવી માન્યતા પણ છે કે ધૂમ્રપાન કરવું, નશાકારક પદાર્થો કે આલ્કોહૉલનો ઉપયોગ કરવો એ વ્યક્તિ માટે ધીરગંભીરતા અને પ્રગતિશીલતાનું પ્રતીક છે. આ બધી આદતો જ સેવન કરવા માટેનું મુખ્ય કારણ છે.
• ટેલિવિઝન, ચલચિત્રો, સમાચારપત્રો, ઇન્ટરનેટ જેવાં માધ્યમો પણ તેને વેગ આપે છે.
• કિશોરોમાં નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલની કુટેવનાં અન્ય કારણોમાં કુટુંબકીય અસ્થિરતા કે એકબીજાને સહારો આપવાનો અભાવ તથા સમવયસ્કોના દબાણનો અભાવનો પણ સમાવેશ થાય છે.
• "પ્રતિબંધ ઉપચાર કરતાં શ્રેષ્ઠ છે" આ કહેવત અહીં સાચી ઠરે છે.
• આ પણ એટલું જ સત્ય છે કે ધૂમ્રપાન, ડ્રગ્સ તેમજ આલ્કોહોલના સેવનની આદત પડવાની સંભાવના નાની વયે, મોટા ભાગે તરુણાવસ્થા દરમિયાન વધુ હોય છે.
• માટે આવી પરિસ્થિતિઓને પારખવી સૌથી શ્રેષ્ઠ છે કે જે તરુણોને આલ્કોહૉલ કે ડ્રગ્સના સેવન તરફ ધકેલે છે, જેથી સમયસર તેના ઉપાય વિશે વિચારી શકાય.
• આ સંદર્ભે શિક્ષક અને માતા-પિતાની વિશિષ્ટ જવાબદારી બને છે. બાળકનો એવો ઉછેર કે જેમાં પાલનપોષણ ઉચ્ચસ્તરીય હોય ત્યાં આવા આલ્કોહૉલ ડ્રગ્સનો ભય ઓછો થઈ જાય છે.
• નીચે જણાવેલ કેટલાક ઉપાયો તરુણોમાં આલ્કોહૉલ અને ડ્રગ્સના ઉપયોગને અટકાવવા અને નિયંત્રણ માટે ઉપયોગી બની રહે છે:
• (i) સમવયસ્કોના બિનજરૂરી દબાણથી દૂર રહેવું: દરેક છોકરા છોકરીની પોતાની પસંદ અને વ્યક્તિત્વ હોય છે. તેનો આદર કરવો જોઈએ અને તેને પ્રોત્સાહિત કરવું જોઈએ. બાળકને તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ અઘટિત પાલન કરવા કોઈ સીમા બાંધવી જોઈએ નહિ, પછી ભલે તે ભણવા માટે, ખેલકૂદ માટે કે કોઈ અન્ય પ્રવૃત્તિ માટે હોય.
• (ii) શિક્ષણ અને પરામર્શન: સમસ્યાઓ અને તનાવનો સામનો કરવો અને નિરાશા કે અસફળતા મળવી એ જીવનનો જ એક ભાગ છે એવું સમજાવી તેનું શિક્ષણ અને પરામર્શન તેમને આપવું જોઈએ. એ પણ એટલું જ યોગ્ય છે કે બાળકની શક્તિને રમતગમત, વાંચન, સંગીત, યોગ અને અન્ય ઇતર પ્રવૃત્તિ વગેરે દિશામાં વાળવી જોઈએ.
• (iii) માતાપિતા તેમજ સમવયસ્કોની મદદ લેવી: માતાપિતા તેમજ સમવયસ્કો પાસેથી તરત મદદ લેવી જોઈએ, જેથી તેઓ યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકે. ગાઢ અને વિશ્વાસુ મિત્રોની સલાહ લેવી જોઈએ. યુવાનોની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે તેમને યોગ્ય સલાહ આપવાથી ચિંતા અને અપરાધ ભાવનાની અભિવ્યક્તિ કરવામાં તેમને મદદ મળશે.
• (iv) ભયજનક સંકેતો તરફ દૃષ્ટિ: સજાગ માતાપિતા અને શિક્ષકોએ ઉપર્યુક્ત ભયજનક સંકેતોને ઓળખી, તેની ચર્ચા કરવી જોઈએ. કોઈ વ્યક્તિ ડ્રગ્સ કે આલ્કોહૉલનું સેવન કરતા માલૂમ પડે તો કોઈ પણ ખચકાટ વિના તેના માતાપિતા અને શિક્ષકના ધ્યાન પર આ બાબત લાવવી જોઈએ. - ત્યાર બાદ બીમારીને ઓળખવા તથા તેની પાછળ છુપાયેલાં કારણો શોધવા માટે યોગ્ય ઉપાયો કરવા જોઈએ જેથી યોગ્ય સારવારનો આરંભ કરવામાં સહાયતા મળશે.
• (v) વ્યાવસાયિક અને આરોગ્યવિષયક સલાહ લેવી: જે વ્યક્તિ દુર્ભાગ્યે ડ્રગ્સ/આલ્કોહૉલના કુપ્રયોગરૂપી સેવનમાં ફસાઈ ગઈ છે, એની મદદ માટે ઉચ્ચ લાયકાત ધરાવતા મનોવૈજ્ઞાનિક અને મનોચિકિત્સકની ઉપલબ્ધતા અને વ્યસન છોડાવવા માટે તેમજ તેમના પુનરુત્થાન કાર્યક્રમો દ્વારા યોગ્ય સહાયતા મળે છે. આ પ્રકારની મદદ મળવાથી અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ તેના પૂરતા પ્રયત્નો અને દઢ મનોબળથી તેનું આ તંદુરસ્ત જીવન જીવી શકે છે.
In simple words: Young people are often drawn to alcohol and drugs due to curiosity, peer pressure, stress, and a mistaken belief that it signifies maturity; prevention involves educating them about risks, fostering healthy coping mechanisms, encouraging constructive activities, and providing support from family, friends, and professionals.

🎯 Exam Tip: Structure your answer by first listing the reasons for substance abuse among youth, then clearly outlining comprehensive prevention strategies involving education, family support, peer resistance, and professional intervention.

બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQs)

Question 1. સ્વાથ્ય' શબ્દને ઘણી રીતે સમજાવી શકાય. તંદુરસ્તીની વધુ ચોક્કસ વ્યાખ્યાનીચે પૈકીકઈ છે?
(A) તંદુરસ્તી એટલે શરીર અને મગજની સંતુલિત સ્થિતિ દર્શાવે છે.
(B) તંદુરસ્તી એટલે હસતાં ચહેરાનું પરાવર્તન છે.
(C) તંદુરસ્તી એટલે ભૌતિક, માનસિક અને સામાજિક સ્વસ્થતાની સંપૂર્ણ સ્થિતિ દર્શાવે છે.
(D) તંદુરસ્તી એટલે આર્થિક સદ્ધરતાનું સૂચક.
Answer: (C) તંદુરસ્તી એટલે ભૌતિક, માનસિક અને સામાજિક સ્વસ્થતાની સંપૂર્ણ સ્થિતિ દર્શાવે છે.
આરોગ્ય શબ્દનો અર્થ ફક્ત રોગની ગેરહાજરી અથવા શારીરિક સુખાકારી નથી. સ્વાસ્થ્ય એ શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક રીતે સંપૂર્ણ સુખાકારી દર્શાવે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સ્વસ્થ હોય છે, ત્યારે તે ખુશ અને તેના કાર્યમાં વધુ સક્ષમ હોય છે, જે ઉત્પાદકતા અને આર્થિક સમૃદ્ધિમાં વધારો કરે છે.
In simple words: સ્વાસ્થ્ય એટલે માત્ર રોગમુક્ત હોવું જ નહીં, પરંતુ શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક રીતે સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ અને કાર્યક્ષમ હોવું.

🎯 Exam Tip: સ્વાસ્થ્યની સર્વગ્રાહી વ્યાખ્યાને યાદ રાખવી, જેમાં શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક પાસાઓનો સમાવેશ થાય છે.

 

Question 2. વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં રોગપ્રેરતા સજીવોને શું કહે છે?
(A) રોગકારકો
(B) વાહકો
(C) કટકો
(D) કૃમિઓ.
Answer: (A) રોગકારકો
બેક્ટેરિયા, વાયરસ, ફૂગ અને પ્રોટોઝોઆ જેવા સજીવો વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં રોગ પેદા કરે છે. આવા રોગ પેદા કરતા સજીવોને રોગકારકો કહેવામાં આવે છે. વાહકો તે જીવો છે જે રોગનો ફેલાવો કરે છે, જેમાં કીટકો અથવા કૃમિઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
In simple words: જે સજીવો છોડ અને પ્રાણીઓમાં રોગ પેદા કરે છે, તેમને રોગકારકો કહેવાય છે; વાહકો રોગને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જાય છે.

🎯 Exam Tip: રોગકારકો (pathogens) અને વાહકો (vectors) વચ્ચેનો તફાવત અને તેમના ઉદાહરણો યાદ રાખવા.

 

Question 3. ટાઇફાઇડના નિદાન માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ક્લિનિકલ કસોટીને શું કહે છે?
(A) ELISA
(B) ESR
(C) PCR
(D) વિડાલ (Widal)
Answer: (D) વિડાલ (Widal)
ટાઇફોઇડના નિદાન માટે વિડાલ ટેસ્ટનો ઉપયોગ થાય છે. એલિઝા ટેસ્ટનો ઉપયોગ એઇડ્સના નિદાન માટે થાય છે. પીસીઆર (PCR) ટેકનિકનો ઉપયોગ સજીવની જનીન શૃંખલા ઓળખવા માટે થાય છે. ESR (Erythrocyte Sedimentation Rate) એ રક્ત તપાસવા માટેની એક કસોટી છે.
In simple words: ટાઇફોઇડ માટે વિડાલ ટેસ્ટ થાય છે, જ્યારે એઇડ્સ માટે એલિઝા અને જનીન ઓળખવા માટે PCR વપરાય છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ રોગોના નિદાન માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ક્લિનિકલ કસોટીઓના નામ અને તેમના ઉપયોગો યાદ રાખવા.

 

Question 4. રોગોને મોટે ભાગે ચેપી રોગો અને બિનચેપી રોગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. નીચે આપેલ યાદીમાંથી ચેપગ્રસ્ત રોગોને ઓળખો:
(i) કેન્સર
(ii) ઇન્ફલુએન્ઝા
(iii) એલર્જી
(iv) શીળા (small pox)
(A) i અને ii
(B) ii અને iii
(C) iii અને iv
(D) ii અને iv
Answer: (D) ii અને iv
(ii) ઇન્ફલુએન્ઝા, જેને સામાન્ય રીતે ફ્લૂ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે એક ચેપી રોગ છે જે ઇન્ફલુએન્ઝા વાયરસને કારણે થાય છે.
(iv) શીતળા એક ગંભીર ચેપી રોગ છે જે વેરિઓલા વાયરસથી થાય છે અને તેમાં દર્દીના ચહેરા, હાથ અને પગ પર ફોલ્લીઓ જોવા મળે છે, જે છીંક, લાળ અને દૂષિત શારીરિક પ્રવાહી દ્વારા ફેલાય છે.
કેન્સર એ અનિયંત્રિત અને અવભેદિત કોષોનો સમૂહ છે, જે બિન-ચેપી રોગ છે.
એલર્જી એ પર્યાવરણમાં હાજર કેટલાક એન્ટિજેન પ્રત્યે શરીરના રોગપ્રતિકારક તંત્રનો અતિશય પ્રતિભાવ છે, જે પણ બિન-ચેપી છે.
In simple words: ઇન્ફલુએન્ઝા અને શીતળા ચેપી રોગો છે કારણ કે તે વાયરસથી ફેલાય છે, જ્યારે કેન્સર અને એલર્જી બિન-ચેપી રોગો છે.

🎯 Exam Tip: ચેપી અને બિન-ચેપી રોગો વચ્ચેનો તફાવત અને તેમના વિવિધ ઉદાહરણો યાદ રાખવા.

 

Question 5. જ્યારે માદા એનાફિલિસ મચ્છર માનવને કરડે છે, ત્યારે; સ્પોરોઝોઇટ્સને કારણે ચેપ લાગે છે. આ સ્પોરોઝોઇટ્સ શામાં સર્જાય છે?
(A) માનવના યકૃતમાં
(B) એડિસ મચ્છર
(C) મચ્છરની લાળગ્રંથિમાં
(D) મચ્છરના આંતરડામાં
Answer: (C) મચ્છરની લાળગ્રંથિમાં
જ્યારે માદા એનોફિલિસ મચ્છર કોઈ સંક્રમિત વ્યક્તિને કરડે છે, ત્યારે પરોપજીવી તેના પેટમાં વિકાસ પામે છે અને ગુણાકાર કરે છે. ત્યારબાદ, સ્પોરોઝોઇટ્સ મચ્છરની લાળ ગ્રંથિઓમાં સંગ્રહિત થાય છે, જ્યાંથી તે નવા યજમાનને સંક્રમિત કરી શકે છે.
In simple words: મેલેરિયાના સ્પોરોઝોઇટ્સ માદા એનોફિલિસ મચ્છરની લાળ ગ્રંથિઓમાં બને છે અને ત્યાંથી ફેલાય છે.

🎯 Exam Tip: મેલેરિયાના જીવનચક્રમાં સ્પોરોઝોઇટ્સના નિર્માણનું સ્થાન અને તેમની ભૂમિકાને સમજવી.

 

Question 6. ચિકનગુનિયા રોગકોના દ્વારા વહન પામે છે?
(A) ઘરમાખીઓ
(B) એડિસ મચ્છર
(C) વંદા
(D) માદા એનાફિલિસ
Answer: (B) એડિસ મચ્છર
એડિસ મચ્છર ચિકનગુનિયાનો વાહક છે. ઘરમાખી કોલેરા ફેલાવે છે, વંદો કમળો ફેલાવે છે, અને માદા એનોફિલિસ મચ્છર મેલેરિયાના વાહક છે.
In simple words: ચિકનગુનિયા એડિસ મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે, જ્યારે અન્ય રોગો માટે અલગ-અલગ વાહકો હોય છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ રોગોના વાહકો અને તેમના દ્વારા ફેલાતા રોગોની યાદી યાદ રાખવી.

 

Question 7. દર્દીમાં લક્ષણોનાં અવલોકન દ્વારા ઘણા રોગોનું નિદાન થાય છે. નીચે આપેલકયું જૂથન્યુમોનિયાનાં લક્ષણો ધરાવે છે?
(A) શ્વસનમાં મુશ્કેલી થવી, તાવ આવવો, ઠંડી લાગે, કફ થવો, માથું દુ-ખવું.
(B) કબજિયાત, ઉદરપ્રદેશમાં દુઃખાવો, સ્નાયુઓ જકડાઈ જવાં, રુધિર ગંઠાઈ જવું.
(C) નાસિકામાર્ગ બંધ થવો અને સ્રાવ થવો, કફ થાય, કબજિયાત, માથું દુ-ખે.
(D) તીવ્ર તાવ આવે, અશક્તિ જણાય, જઠરમાં દુઃખાવો રહે, ભૂખ ન લાગવી અને કબજિયાત રહે
Answer: (A) શ્વસનમાં મુશ્કેલી થવી, તાવ આવવો, ઠંડી લાગે, કફ થવો, માથું દુ-ખવું.
ન્યુમોનિયાના સામાન્ય લક્ષણોમાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, તાવ, ઠંડી લાગવી, ઉધરસ અને માથાનો દુ-ખાવો શામેલ છે.
In simple words: ન્યુમોનિયાના મુખ્ય લક્ષણોમાં શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી, તાવ, શરદી, કફ અને માથાનો દુ-ખાવોનો સમાવેશ થાય છે.

🎯 Exam Tip: ન્યુમોનિયાના ચોક્કસ લક્ષણોને અન્ય શ્વસન રોગોના લક્ષણોથી અલગ પાડવા માટે યાદ રાખવા.

 

Question 8. કયાં જનીનોને કારણે કેન્સર થાય છે?
(A) બંધારણીય જનીનો
(B) અભિવ્યક્ત થતાં જનીનો
(C) ઓન્કોજીન્સ (કેન્સરપ્રેરક જનીનો)
(D) નિયામકી જનીનો
Answer: (C) ઓન્કોજીન્સ (કેન્સરપ્રેરક જનીનો)
કેન્સરનો વિકાસ ઓન્કોજીન્સ (કેન્સરપ્રેરક જનીનો) ને કારણે થાય છે.
In simple words: કેન્સર ઓન્કોજીન્સ નામના ખાસ જનીનોના કારણે થાય છે.

🎯 Exam Tip: ઓન્કોજીન્સની વ્યાખ્યા અને કેન્સરના વિકાસમાં તેમની ભૂમિકાને સમજવી.

 

Question 9. મેલિગ્નન્ટ ગાંઠોમાં કોષો ફેલાવો પામે, ઝડપી વૃદ્ધિ પામે અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં પ્રસરીનવીગાંઠોનું નિર્માણ કરે છે: રોગની આ અવસ્થાને શું કહે છે?
(A) મેટાજિનેસિસ
(B) મેટાસ્ટેસિસ (રોગવ્યાપ્તિ)
(C) ટેરાટોજિનેસિસ
(D) માઇટોસિસ
Answer: (B) મેટાસ્ટેસિસ (રોગવ્યાપ્તિ)
જ્યારે મેલિગ્નન્ટ ગાંઠના કોષો મૂળ સ્થાનેથી અલગ પડીને લોહી દ્વારા શરીરના અન્ય ભાગોમાં ફેલાય છે અને નવી ગાંઠો બનાવે છે, ત્યારે આ પ્રક્રિયાને મેટાસ્ટેસિસ કહેવાય છે.
In simple words: કેન્સરના કોષો શરીરમાં ફેલાઈને નવી ગાંઠો બનાવે તે પ્રક્રિયાને મેટાસ્ટેસિસ કહેવાય છે.

🎯 Exam Tip: મેટાસ્ટેસિસની વ્યાખ્યા અને કેન્સરના ફેલાવામાં તેની ભૂમિકાને સ્પષ્ટપણે સમજવી.

 

Question 10. મનોચિકિત્સક દ્વારા જ્યારે દેખીતી રીતે તંદુરસ્ત દેખાતી વ્યક્તિનું નિદાન અસ્વસ્થ વ્યક્તિ તરીકે થાય છે, તો તેના માટેનું કારણ શું છે?
(A) દર્દી તેના કાર્ય માટે સક્ષમ નથી.
(B) દર્દી આર્થિક રીતે સદ્ધર હોતો નથી.
(C) દર્દીની વર્તણુક અને સામાજિક દૃષ્ટિએ સામાન્ય દેખાતો નથી.
(D) તે રમતોમાં રસ લેતો નથી.
Answer: (C) દર્દીની વર્તણુક અને સામાજિક દૃષ્ટિએ સામાન્ય દેખાતો નથી.
જો કોઈ વ્યક્તિ દેખાવમાં સ્વસ્થ લાગે છે, પરંતુ તેની વર્તણૂક અને સામાજિક અનુકૂલન સામાન્ય ન હોય, તો મનોચિકિત્સક તેને અસ્વસ્થ ગણી શકે છે.
In simple words: મનોચિકિત્સક કોઈને અસ્વસ્થ ત્યારે ગણે છે જો તેમનું વર્તન અને સામાજિક અનુકૂલન સામાન્ય ન હોય, ભલે તેઓ શારીરિક રીતે સ્વસ્થ દેખાતા હોય.

🎯 Exam Tip: માનસિક સ્વાસ્થ્યના નિદાનમાં શારીરિક દેખાવ કરતાં વર્તણૂકીય અને સામાજિક અનુકૂલનના મહત્વને સમજવું.

 

Question 11. નીચે આપેલ પૈકી કયાં કારણો સંધિવા માટેનાં છે? સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
(i) સ્વજાત કોષો અને રોગકારકો કે પરજાત અણુઓમાં ભેદ પારખવાની ક્ષમતા વધે છે.
(ii) સ્વજાતકોષો શરીર પર આક્રમણ કરે છે.
(iii) શરીરમાં વધુ એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન થાય છે.
(iv) સ્વજાત કોષો અને રોગકારકો કે વિદેશી અણુઓમાં ભેદ પારખવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે.
(A) i અને ii
(B) ii અને iv
(C) iii અને iv
(D) i અને iii
Answer: (B) ii અને iv
સંધિવા એ સ્વપ્રતિરક્ષા રોગ છે જ્યાં શરીરના રોગપ્રતિકારક કોષો પોતાની જ પેશીઓ પર હુમલો કરે છે. આ ત્યારે થાય છે જ્યારે શરીર સ્વજાત કોષો અને પરજાત અણુઓ અથવા રોગકારકો વચ્ચેનો ભેદ ઓળખવાની ક્ષમતા ગુમાવી દે છે, પરિણામે શરીરને નુકસાન થાય છે.
In simple words: સંધિવા ત્યારે થાય છે જ્યારે શરીરના રોગપ્રતિકારક કોષો ભૂલથી પોતાના જ કોષો પર હુમલો કરે છે અથવા પોતાના અને બહારના અણુઓ વચ્ચેનો ભેદ ઓળખી શકતા નથી.

🎯 Exam Tip: સ્વપ્રતિરક્ષા રોગોની મૂળભૂત પદ્ધતિ, જેમાં શરીરના પોતાના કોષો પર હુમલો થાય છે, તેને સમજવી.

 

Question 12. HIV દ્વારા AIDS થાય છે. નીચે આપેલ પૈકી કયું એક HIVના વહન માટે જવાબદાર નથી?
(A) ચેપગ્રસ્ત રુધિરાધાન
(B) ચેપયુક્ત સોયના ઉપયોગથી
(C) રોગકારક વ્યક્તિઓ સાથે હસ્તધૂનન કરવું.
(D) રોગકારક વ્યક્તિઓ સાથેનો લેગિંક સંબંધ
Answer: (C) રોગકારક વ્યક્તિઓ સાથે હસ્તધૂનન કરવું.
HIV/AIDSના ફેલાવાના મુખ્ય કારણોમાં સંક્રમિત વ્યક્તિ સાથે જાતીય સંબંધ, દૂષિત રક્ત અને રક્ત ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ, અને નશાકારકો દ્વારા સંક્રમિત સિરીંજ કે સોયનો ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે. સંક્રમિત માતાથી ગર્ભસ્થ શિશુમાં પણ જરાયુ દ્વારા ફેલાવો થઈ શકે છે. જોકે, માત્ર સ્પર્શ કે ભૌતિક સંપર્કથી (જેમ કે હાથ મિલાવવાથી) HIV ફેલાતો નથી, તે માત્ર શારીરિક પ્રવાહી દ્વારા જ ફેલાય છે.
In simple words: HIV ચેપગ્રસ્ત રક્ત, સોય અથવા જાતીય સંપર્કથી ફેલાય છે, પરંતુ માત્ર હાથ મિલાવવાથી તે ફેલાતો નથી.

🎯 Exam Tip: HIV ના ફેલાવાના માર્ગો અને કયા માધ્યમો દ્વારા તે ફેલાતો નથી તે વિશેની સ્પષ્ટ સમજણ મેળવવી.

 

Question 13. નશાકારક પદાર્થ’એક' શેમાંથી મેળવાય છે?
(A) પાપાવર સોમનીફેરમનું ક્ષીર (દુગ્ધ)
(B) કેનાલિસ સટાઇવાનાં પર્ણો
(C) ધતૂરાનાં પુષ્પો
(D) ઇરિશ્રોઝાયલમ કોકાનાં ફળોમાંથી
Answer: (A) પાપાવર સોમનીફેરમનું ક્ષીર (દુગ્ધ)
હેરોઇન, જે ડાયએસિટાઇલ મોર્ફિન તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે એક સફેદ, ગંધહીન, કડવું, સ્ફટિકમય સંયોજન છે. આ નશાકારક પદાર્થ પાપાવર સોમનીફેરમ (અફીણના છોડ) ના દૂધમાંથી (ક્ષીરમાંથી) મેળવવામાં આવે છે.
In simple words: હેરોઇન પાપાવર સોમનીફેરમ છોડના દૂધમાંથી મળે છે, જે એક સફેદ, કડવું સ્ફટિકમય પદાર્થ છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ નશાકારક પદાર્થો અને તેમના કુદરતી સ્ત્રોતો વિશેની માહિતી યાદ રાખવી.

 

Question 14. વાઇરસના ચેપગ્રસ્ત કોષ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું દ્રવ્ય કે જે બીજાકોષોને ચેપગ્રસ્તતા સામે રક્ષણ આપે છે.
(A) સેરોટોનિન
(B) કોલોસ્ટ્રમ
(C) ઇન્ટરફેરોન
(D) હિસ્ટેમાઇન
Answer: (C) ઇન્ટરફેરોન
ઇન્ટરફેરોન એ પ્રોટીનનો એક પ્રકાર છે જે વાયરસથી સંક્રમિત કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રોટીન આસપાસના બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરસના ચેપથી બચાવવામાં મદદ કરે છે, આમ કોષીય અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે.
In simple words: ઇન્ટરફેરોન્સ વાયરસથી સંક્રમિત કોષો દ્વારા મુક્ત થતા પ્રોટીન છે જે અન્ય કોષોને વાયરલ ચેપથી બચાવે છે.

🎯 Exam Tip: ઇન્ટરફેરોન્સની વ્યાખ્યા અને વાયરલ ચેપ સામેની તેમની રક્ષણાત્મક કાર્યપદ્ધતિ સમજવી.

 

Question 15. દનો જીવ બચાવવા માટે કરેલપેશી/અંગોનું પ્રત્યારોપણ ઘણી વાર દર્દી દ્વારા આવી પેશી/અંગોને નકારી કાઢવામાં આવવાથી નિષ્ફળ જાય છે. કયા પ્રકારની રોગ પ્રતિકારકતા આ પ્રતિચાર માટે જવાબદાર છે?
(A) સ્વ પ્રતિકારકતા પ્રતિચાર
(B) તરલ પ્રતિકારકતા પ્રતિચાર
(C) દેહધાર્મિક પ્રતિકારકતા પ્રતિચાર
(D) કોષીય પ્રતિકારકતા પ્રતિચાર
Answer: (D) કોષીય પ્રતિકારકતાપ્રતિચાર
અંગ પ્રત્યારોપણમાં ઘણીવાર નિષ્ફળતા આવે છે કારણ કે દર્દીનું શરીર પ્રત્યારોપિત અંગને નકારી કાઢે છે. આ અસ્વીકૃતિ પાછળ કોષીય-મધ્યસ્થી પ્રતિકારકતા જવાબદાર છે. માનવ શરીર સ્વજાત અને પરજાત પેશીઓ વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકે છે, અને અસંગત અંગોને "બહારના" તરીકે ઓળખીને તેના પર હુમલો કરે છે. પ્રત્યારોપણ પહેલાં પેશી અને રક્તની સુસંગતતા તપાસવી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
In simple words: અંગ પ્રત્યારોપણમાં શરીર દ્વારા અંગને નકારવામાં કોષીય પ્રતિકારકતા મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે, કારણ કે શરીર પોતાના અને પારકા કોષો વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકે છે.

🎯 Exam Tip: અંગ પ્રત્યારોપણમાં કોષીય-મધ્યસ્થી પ્રતિકારકતાની ભૂમિકા અને પેશી સુસંગતતાના મહત્વને સમજવું.

 

Question 16. શિશને કેટલાક રોગો સામે રક્ષણ પૂરું પાડવા, કોલોસ્ટ્રમમાં હાજર એન્ટિબોડી...
(A) IgGUપ્રકાર
(B) IgAપ્રકાર
(C) IgDપ્રકાર
(D) IgEપ્રકાર
Answer: (B) IgAપ્રકાર
માતાના દૂધના પ્રારંભિક દિવસોમાં જોવા મળતા પીળા પ્રવાહી, કોલોસ્ટ્રમમાં, IgA એન્ટિબોડીઝ પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે જે શિશુને રોગો સામે રક્ષણ આપે છે. IgG સીરમમાં 80% હોય છે, જ્યારે લાળ અને આંસુમાં IgA 15-20% હોય છે. IgD અને IgE કુલ એન્ટિબોડીઝના 2-3% હોય છે.
In simple words: શિશુને રોગોથી બચાવવા માટે માતાના કોલોસ્ટ્રમમાં IgA એન્ટિબોડીઝ ભરપૂર હોય છે.

🎯 Exam Tip: કોલોસ્ટ્રમમાં હાજર મુખ્ય એન્ટિબોડીનો પ્રકાર (IgA) અને શિશુના રોગપ્રતિકારક સ્વાસ્થ્ય માટે તેનું મહત્વ યાદ રાખવું.

 

Question 17. તમાકુના સેવનથી એડ્રિનાલિન અને નોરએડ્રિનાલિનના સ્ત્રાવને પ્રેરવા માટે જવાબદાર ઘટકકયો છે?
(A) નિકોટીન
(B) ટેનિક ઍસિડ
(C) ક્યુરામીન
(D) કેટેચીન
Answer: (A) નિકોટીન
તમાકુમાં રહેલું નિકોટીન એડ્રિનલ ગ્રંથિને ઉત્તેજિત કરે છે, જેના પરિણામે એડ્રિનાલિન અને નોરાડ્રિનાલિનનું રક્તમાં મુક્ત થવું વધે છે. ટેનિક એસિડ એ પોલીફિનોલ છે, ક્યુરામિન પીડાનાશક છે, અને કેટેચિન એ એન્ટીઑકિસડન્ટ છે.
In simple words: તમાકુમાં રહેલું નિકોટીન એડ્રિનાલિન અને નોરાડ્રિનાલિનના સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરે છે.

🎯 Exam Tip: તમાકુના ઘટકો અને શરીર પર તેમની શારીરિક અસરો, ખાસ કરીને હોર્મોનલ પ્રતિક્રિયાઓ વિશે સમજણ વિકસાવવી.

 

Question 18. સાપના ઝેરની સામે અપાતા એન્ટિ વેનમ (વિષવિરોધક દ્રવ્ય) શું ધરાવે છે?
(A) એન્ટિજન
(B) ઍન્ટિજન ઍન્ટિબૉડી સંકુલો
(C) ઍન્ટિબૉડીઝ
(D) ઉન્સેચકો
Answer: (C) ઍન્ટિબોડીઝ
સાપના ઝેર સામે આપવામાં આવતું એન્ટિ-વેનમ એન્ટિબોડીઝ ધરાવે છે, જે ઝેરના ઘટકોને નિષ્ક્રિય કરવા માટે કાર્ય કરે છે.
In simple words: સાપના ઝેરની દવા (એન્ટિ-વેનમ) માં ઝેર સામે લડવા માટે એન્ટિબોડીઝ હોય છે.

🎯 Exam Tip: નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતાના ઉદાહરણ તરીકે એન્ટિ-વેનમની રચના અને કાર્ય સમજવું.

 

Question 19. નીચે આપેલા પૈકીકઈ એક લસિકાપેશીનથી?
(A) બરોળ
(B) SISSI
(C) સ્વાદુપિડ
(D) થાયમસ
Answer: (C) સ્વાદુપિંડ
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, બરોળ અને થાયમસ એ લસિકા પેશીઓ છે. સ્વાદુપિંડ એ પાચનતંત્ર અને અંતઃસ્ત્રાવી તંત્રનો ભાગ છે, લસિકા પેશી નથી.
In simple words: સ્વાદુપિંડ એ લસિકા પેશી નથી, જ્યારે બરોળ અને થાયમસ લસિકા પેશીઓ છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ લસિકા અંગો અને તેમની ઓળખ વિશેની સ્પષ્ટતા રાખવી.

 

Question 20. નીચે આપેલ પૈકી કઈ એક ગ્રંથિ જન્મસમયે મોટા કદની હોય છે, પરંતુ વય વધતા તેનું કદ ઘટતું જાય છે?
(A) પિનિયલ
(B) પિટ્યુટરી
(C) થાયમસ
(D) થાઇરૉઇડ
Answer: (C) થાયમસ
થાયમસ ગ્રંથિ હૃદયની નજીક અને છાતીના હાડકાંની નીચે સ્થિત હોય છે. જન્મ સમયે તે મોટી હોય છે, પરંતુ જેમ-જેમ ઉંમર વધે છે તેમ-તેમ તેનું કદ ઘટતું જાય છે અને કિશોરાવસ્થા સુધીમાં તે ખૂબ નાની થઈ જાય છે. પિનિયલ, પિટ્યુટરી અને થાઈરોઈડ ગ્રંથિઓના કદમાં આવા કોઈ ફેરફાર થતા નથી.
In simple words: થાયમસ ગ્રંથિ જન્મ સમયે મોટી હોય છે અને ઉંમર વધતા તેનું કદ ઘટતું જાય છે.

🎯 Exam Tip: થાયમસ ગ્રંથિના વિકાસના દાખલાને સમજવો અને તેની વિશેષતાઓને યાદ રાખવી.

 

Question 21. હિમોઝોઇન એટલે શું છે?
(A) હિમોગ્લોબિનની એક પદ્ધતિ
(B) સ્ટ્રેપ્ટોકોક્સથી અસરગ્રસ્ત કોષોમાંથી મુક્ત થતું વિષ
(C) પ્લાઝમોડિયમથી અસરગ્રસ્ત કોષોમાંથી મુક્ત થતું વિષ
(D) હિમોફિલસથી અસરગ્રસ્ત કોષોમાંથી મુક્ત થતું વિષ
Answer: (C) પ્લાઝમોડિયમથી અસરગ્રસ્ત કોષોમાંથી મુક્ત થતું વિષ
હિમોઝોઇન એ એક ઝેરી પદાર્થ છે જે પ્લાઝમોડિયમ પ્રજાતિ દ્વારા સંક્રમિત કોષોમાંથી મુક્ત થાય છે. આ પદાર્થ શરીરમાં ઠંડી અને તાવ જેવા મેલેરિયાના લક્ષણોનું કારણ બને છે.
In simple words: હિમોઝોઇન એક ઝેરી પદાર્થ છે જે પ્લાઝમોડિયમ દ્વારા સંક્રમિત કોષોમાંથી છૂટે છે, જેનાથી મેલેરિયાના લક્ષણો જેમ કે ઠંડી અને તાવ આવે છે.

🎯 Exam Tip: મેલેરિયાના રોગકારક પ્લાઝમોડિયમ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા હિમોઝોઇનનું કાર્ય અને તેની અસરોને સમજવી.

 

Question 22. નીચે આપેલા પૈકી એક દાદર માટે જવાબદાર છે?
(A) માઈક્રોસ્પોરમ
(B) ટ્રાયકોફાયટોન
(C) એપિડફાયટોન
(D) મેક્રોસ્પોરમ
Answer: (D) મેક્રોસ્પોરમ
માઇક્રોસ્પોરમ, ટ્રાયકોફાયટોન અને એપિડર્મોફાયટોન જેવા સજીવો દાદર (રિંગવોર્મ) માટે જવાબદાર હોય છે. જ્યારે મેક્રોસ્પોરમ આર્થિક રીતે મહત્વ ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં રોગ પેદા કરે છે. (નોંધ: પ્રદાન કરેલો MCQ જવાબ (D) તેની જ સમજૂતી સાથે અસંગત છે, જે દર્શાવે છે કે (A), (B), (C) દાદરના કારણભૂત છે.)
In simple words: દાદર રોગ માઇક્રોસ્પોરમ, ટ્રાયકોફાયટોન અને એપિડર્મોફાયટોન જેવા ફૂગથી થાય છે.

🎯 Exam Tip: દાદર (રિંગવોર્મ) જેવા ફંગલ ઇન્ફેક્શનના સામાન્ય કારક સજીવોને ઓળખવા.

 

Question 23. સિકલસેલ એનીમિયાથયેલ વ્યક્તિને
(A) મેલેરિયા થવાની વધુ સંભાવના
(B) ટાઈફૉઈડ થવાની વધુ સંભાવના
(C) મેલેરિયા થવાની ઓછી સંભાવના
(D) ટાઈફૉઈડ થવાની ઓછી સંભાવના
Answer: (C) મેલેરિયા થવાની ઓછી સંભાવના
સિકલ-સેલ એનિમિયા એ મેલેરિયા સાથે સંબંધિત છે. સિકલ-સેલ એનિમિયા ધરાવતી વ્યક્તિઓ મેલેરિયા સામે પ્રતિરોધક હોય છે, કારણ કે સિકલ-સેલના કારણે રક્તકણોનો આકાર બદલાય જાય છે, જેનાથી પ્લાઝમોડિયમ પરોપજીવી તેની અસરકારકતા દર્શાવી શકતો નથી.
In simple words: સિકલ-સેલ એનિમિયાવાળા લોકોને મેલેરિયા થવાની શક્યતા ઓછી હોય છે કારણ કે તેમના રક્તકણોના બદલાયેલા આકાર પ્લાઝમોડિયમને અસર કરે છે.

🎯 Exam Tip: સિકલ-સેલ એનિમિયા અને મેલેરિયા વચ્ચેના આનુવંશિક સંબંધને અને મેલેરિયા સામેના પ્રતિકારને સમજવું.

અતિ ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (VSQs)

Question 1. કેટલાક રોગકારકો તેની પેશી/અંગો માટે વિશિષ્ટતા ધરાવે છે.” આવિધાનની યથાર્થતા માટે યોગ્યઉદાહરણ આપો.
Answer: જીવંત સજીવોના શરીરમાં કેટલાક રોગકારકો ચોક્કસ પેશીઓ અથવા અંગોમાં જ વિકાસ પામે છે, કારણ કે તેઓ યજમાનના આંતરિક વાતાવરણને અનુરૂપ પોતાનું જીવન ચક્ર અનુકૂલિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જે રોગકારકો આંત્રમાર્ગમાં પ્રવેશે છે, તેઓ નીચા pH સ્તરમાં ટકી રહેવાની અને વિવિધ પાચક ઉત્સેચકો સામે પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
In simple words: કેટલાક રોગકારકો ચોક્કસ અંગો અથવા પેશીઓમાં જ જીવી શકે છે કારણ કે તેઓ તે વાતાવરણને અનુરૂપ હોય છે.

🎯 Exam Tip: ચોક્કસ રોગકારકો અને તેમના લક્ષ્ય અંગોના ઉદાહરણો યાદ રાખવા, જેમ કે આંત્રમાર્ગના રોગકારકોની વિશેષતાઓ.

 

Question 2. એક વ્યક્તિનું પ્રતિકારતંત્ર નબળું છે. ELISA કસોટીમાં તે વ્યક્તિ રોગકારક માટે પૉઝિટિવછે. (a) દર્દીને રોગમાંથી પસાર થાય છે, તેનું નામ આપો (b) તેના માટે જવાબદાર સજીવકયો છે? (c) રોગકારક દ્વારા બને છે?
Answer: જો કોઈ વ્યક્તિનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર નબળું હોય અને ELISA ટેસ્ટમાં તે કોઈ રોગકારક માટે પોઝિટિવ આવે, તો તે દર્દી સામાન્ય રીતે AIDS (એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ) થી પીડાઈ રહ્યો હોય છે.
(a) દર્દી AIDS થી પીડાય છે.
(b) AIDS એ હ્યુમન ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી વાયરસ (HIV) થી થતો રોગ છે.
(c) HIV રોગકારક મેક્રોફેજ અને T-લસિકા કોષો પર હુમલો કરે છે, જેનાથી રોગપ્રતિકારક તંત્ર નબળું પડે છે.
In simple words: નબળા રોગપ્રતિકારક તંત્ર અને પોઝિટિવ ELISA ટેસ્ટવાળો દર્દી AIDS થી પીડાય છે, જે HIV વાયરસને કારણે થાય છે અને મેક્રોફેજ તથા T-કોષો પર હુમલો કરે છે.

🎯 Exam Tip: AIDS ના નિદાન, કારણભૂત એજન્ટ અને શરીરમાં તેની કાર્યપ્રણાલીને લગતા મુદ્દાઓને સ્પષ્ટપણે સમજવા જરૂરી છે.

 

Question 3. B- કોષો અનેT- કોષો ક્યાં સર્જાય છે? તેઓ એકબીજાથી ભિન્ન કઈ રીતે છે?
Answer: B-લસિકા કોષો અને T-લસિકા કોષો બંને અસ્થિમજ્જામાં ઉત્પન્ન થાય છે. તેમની વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો નીચે મુજબ છે:

સક્રિય પ્રતિકારકતા	નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા
(1) B-લસિકા કોષો અસ્થિમજ્જામાં પરિપકવ થાય છે.	(1) T-લસિકા કોષો થાયમસ ગ્રંથિમાં પરિપકવ થાય છે.
(2) તે એન્ટિજન સામે એન્ટિબૉડીનું નિર્માણ કરે છે.	(2) તે સીધા જ એન્ટિજન સામે લડે છે અથવા B-લસિકા કોષોને એન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરવા પ્રેરે છે.
(3) તેઓ અંગ પ્રત્યારોપણ દરમિયાન પ્રતિક્રિયા દર્શાવતા નથી.	(3) તેઓ અંગ પ્રત્યારોપણ દરમિયાન પ્રતિક્રિયા દર્શાવે છે.
(4) તેઓ તરલ પ્રતિકારકતા પ્રતિચાર દર્શાવે છે.	(4) તેઓ કોષીય મધ્યસ્થી પ્રતિકારકતા દર્શાવે છે.

In simple words: B અને T લસિકા કોષો બંને અસ્થિમજ્જામાં બને છે. B-કોષો એન્ટિબોડી બનાવે છે અને T-કોષો સીધા જ હુમલો કરે છે અથવા B-કોષોને મદદ કરે છે, અને અંગ પ્રત્યારોપણમાં T-કોષોનો પ્રતિભાવ મહત્વનો છે.

🎯 Exam Tip: B અને T લસિકા કોષોના ઉદ્ભવ સ્થાન, પરિપક્વતા સ્થાન અને તેમની કાર્યપદ્ધતિમાં રહેલા તફાવતો પર ધ્યાન આપવું.

 

Question 4. નીચે રોગકારક અને તેના દ્વારા થતા રોગ માટેની જોડ આપેલ છે. આમાંથી કઈ જોડ સંગતનથી અને શા માટે?
(a) વાઇરસ – સામાન્ય શરદી
(b) સાભોનેલા – ટાઇફોઈડ
(c) માઇક્રોસ્પોરમ – હાથીપગો(ફિલારીઆસિસ)
(d) પ્લાઝમોડિયમ – મેલેરિયા
Answer: આમાંથી વિકલ્પ (c) માઇક્રોસ્પોરમ – હાથીપગો(ફિલારીઆસિસ) અસંગત છે.
(c) માઇક્રોસ્પોરમ-હાથીપગો (ફિલારીઆસિસ) - આ જોડ સંગત નથી.
ફિલારિયલ કૃમિ, જેવા કે વુચેરેરિયા (Wuchereria), પશ્ચ ઉપાંગોની લસિકા વાહિનીઓમાં લાંબા સમય સુધી રહીને સોજો પેદા કરે છે, જેને હાથીપગો (ફિલારીઆસિસ) કહેવાય છે.
જ્યારે માઇક્રોસ્પોરમ, ટ્રાયકોફાયટોન અને એપિડર્મોફાયટોન જેવી ફૂગ મનુષ્યમાં દાદર માટે જવાબદાર છે.
In simple words: વિકલ્પ (c) ખોટો છે કારણ કે હાથીપગો વુચેરેરિયા નામના કૃમિથી થાય છે, જ્યારે માઇક્રોસ્પોરમ દાદર નામનો ફૂગનો રોગ કરે છે.

🎯 Exam Tip: રોગકારક અને તેમના દ્વારા થતા ચોક્કસ રોગોની સાચી જોડીઓ યાદ રાખવી, ખાસ કરીને સામાન્ય ભૂલો ટાળવા માટે.

 

Question 5. એક વ્યક્તિના શરીરમાંથી થાયમસ ગ્રંથિને દૂર કરવામાં આવે, તો પ્રતિકારકતંત્રમાં શું થશે?
Answer: જો થાયમસ ગ્રંથિને વ્યક્તિના શરીરમાંથી દૂર કરવામાં આવે તો, તેના રોગપ્રતિકારક તંત્ર નબળું પડે છે અને તે વ્યક્તિ રોગના ચેપ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બને છે. થાયમસ T-લસિકાકોષોના પરિપક્વતા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જે કોષીય-મધ્યસ્થી પ્રતિકારકતામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
In simple words: થાયમસ ગ્રંથિ કાઢી નાખવાથી રોગપ્રતિકારક તંત્ર નબળું પડે છે કારણ કે તે T-લસિકાકોષોના વિકાસ માટે જરૂરી છે.

🎯 Exam Tip: થાયમસ ગ્રંથિનું કાર્ય અને રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં તેની ભૂમિકા, ખાસ કરીને T-કોષોના પરિપક્વતાના સંદર્ભમાં, સમજવું.

 

Question 6. ખોરાકની સાથે માનવના પાચનમાર્ગમાં ઘણા સૂક્ષ્મ રોગકારકો પ્રવેશે છે. આવા રોગકારકો સામે શરીરને રક્ષિત કરવાના અંતરાયો કયા છે ? આ કિસ્સામાં તમે કયા પ્રકારની પ્રતિકારકતાનું અવલોકનકરો છો?
Answer: માનવના પાચનમાર્ગમાં ખોરાક દ્વારા પ્રવેશતા સૂક્ષ્મ રોગકારકો સામે શરીરને સુરક્ષિત રાખવા માટે નીચેના અવરોધો જોવા મળે છે:
1. જઠરાંત્રીય માર્ગના અસ્તરમાં આવેલ અધિચ્છદ પેશીનું શ્લેષ્મ આવરણ, જે જીવાણુઓને શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવવામાં મદદ કરે છે.
2. મુખમાં રહેલી લાળ અને જઠરમાંથી સ્ત્રાવતો હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને રોકે છે.
આવા કિસ્સાઓમાં જન્મજાત પ્રતિકારકતા જોવા મળે છે, જે જન્મથી જ હાજર હોય છે અને પિતૃપેઢી દ્વારા આનુવંશિક રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. આ પ્રતિકારકતા સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન જોવા મળે છે.
In simple words: પાચનતંત્રમાં રોગકારકો સામે લાળ, જઠરનો એસિડ અને શ્લેષ્મ સ્તર જેવા કુદરતી અવરોધો હોય છે. આ જન્મજાત પ્રતિકારકતાનું ઉદાહરણ છે.

🎯 Exam Tip: શરીરના કુદરતી અવરોધો અને જન્મજાત પ્રતિકારકતાના ઉદાહરણો યાદ રાખવા, જેમ કે પાચનતંત્રના રક્ષણાત્મક માધ્યમો.

 

Question 7. નવજાત શિશુ માટે માતાના દૂધને શા માટે સૌથી યોગ્ય ખોરાક તરીકે ગણવામાં આવે છે?
Answer: માતાના દૂધના પ્રારંભિક દિવસોમાં નીકળતું પીળાશ પડતું પ્રવાહી જેને કોલોસ્ટ્રમ કહેવાય છે, તેમાં IgA એન્ટિબોડીઝ પુષ્કળ માત્રામાં હોય છે. આ IgA એન્ટિબોડીઝ શિશુને વિવિધ ચેપ અને રોગો સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે, તેથી નવજાત શિશુ માટે માતાનું દૂધ શ્રેષ્ઠ આહાર ગણાય છે.
In simple words: માતાનું દૂધ, ખાસ કરીને કોલોસ્ટ્રમ, નવજાત શિશુ માટે શ્રેષ્ઠ છે કારણ કે તેમાં IgA એન્ટિબોડીઝ હોય છે જે શિશુને રોગોથી બચાવે છે.

🎯 Exam Tip: કોલોસ્ટ્રમનું મહત્વ, તેમાં રહેલા IgA એન્ટિબોડીઝ અને શિશુના રોગપ્રતિકારક તંત્ર માટે તેની ભૂમિકા સમજવી.

 

Question 8. ઇન્ટરફેરોન્સ એટલે શું છે? ઇન્ટરફેરોન્સ નવા કોષોમાં ચેપ કઈ રીતે ઘટાડે છે?
Answer: ઇન્ટરફેરોન્સ એ ગ્લાયકોપ્રોટીન છે જે વાયરસ-સંક્રમિત કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રોટીન અન્ય બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરલ ચેપથી રક્ષણ આપે છે. વાયરસના ચેપ દરમિયાન, સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન્સ મુક્ત કરે છે, જે આસપાસના તંદુરસ્ત કોષોને વાયરલ પ્રજનન માટે અવરોધક બનવા માટે પ્રેરિત કરે છે. આ રીતે, ઇન્ટરફેરોન્સ નવા કોષોમાં ચેપ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, જે કોષીય અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે.
In simple words: ઇન્ટરફેરોન્સ વાયરસથી સંક્રમિત કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા પ્રોટીન છે, જે અન્ય કોષોને વાયરલ ચેપથી બચાવીને રોગનો ફેલાવો ઘટાડે છે.

🎯 Exam Tip: ઇન્ટરફેરોન્સની વ્યાખ્યા, તેમની કાર્યપદ્ધતિ અને વાયરલ ચેપ સામેની રક્ષણાત્મક ભૂમિકા પર ધ્યાન આપો.

 

Question 9. આકૃતિમાં એન્ટિબોડી અણુની સંરચના દર્શાવેલી છે. તેમાં A, B, અનેતભાગોનાં નામ આપો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ એક એન્ટિબોડી અણુની રચના દર્શાવે છે. તેમાં ચાર પોલિપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ હોય છે- બે ભારે શૃંખલાઓ અને બે હળવી શૃંખલાઓ. A એ એન્ટિજન બાઈન્ડિંગ સાઈટ, B એ હળવી શૃંખલા અને C એ ભારે શૃંખલા દર્શાવે છે.
Answer:
(A) ઍન્ટિજન બાઇન્ડિંગ સાઇટ
(B) હળવી શૃંખલા
(C) ભારે શૃંખલા
In simple words: એન્ટિબોડી અણુમાં એન્ટિજન જોડાવા માટેની જગ્યા (A), હળવી શૃંખલા (B) અને ભારે શૃંખલા (C) હોય છે.

🎯 Exam Tip: એન્ટિબોડી અણુની રચના અને તેના વિવિધ ભાગોના કાર્યોને નામ સાથે સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 10. જો એક બંધાણી વ્યક્તિને નિયમિત રીતે નશાકારક તેને પ્રાપ્ત ન થાય, તો તે કેટલાંક પદાર્થ કે આલ્કોહોલ વિડ્રોઅલ લક્ષણો (વિનાશક) ધરાવે છે. આવાં કોઈ પણ ચાર વિડ્રોઅલ લક્ષણો જણાવો.
Answer: જ્યારે કોઈ વ્યસની વ્યક્તિને નિયમિત રીતે ડ્રગ્સ કે આલ્કોહોલ ન મળે, ત્યારે તે નીચે મુજબના વિડ્રોઅલ લક્ષણો દર્શાવે છે:
1. બેચેની
2. કંપારી
3. ઉબકા
4. પરસેવો.
In simple words: જ્યારે વ્યસનીને ડ્રગ્સ કે દારૂ ન મળે ત્યારે તેને બેચેની, કંપારી, ઉબકા અને પરસેવા જેવા લક્ષણો થાય છે.

🎯 Exam Tip: ડ્રગ્સ અથવા આલ્કોહોલના વ્યસનીઓમાં જોવા મળતા વિડ્રોઅલ લક્ષણો અને તેમની ગંભીરતાને સમજવી.

 

Question 11. આબોહવાના પરિવર્તન દરમિયાન શા માટે એક વ્યક્તિને સલાહ આપવામાં આવે છે કે તેણે બંધ, ટોળાયુક્ત અને વાતાનુકૂલિત જગ્યા જેમકેસિનેમાહોલમાં જવાનું ટાળવું. ચર્ચા.
Answer: આબોહવામાં પરિવર્તન થાય ત્યારે બંધ, ભીડવાળી અને વાતાનુકૂલિત જગ્યાઓ (જેમ કે સિનેમા હોલ) ટાળવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. કારણ કે, બદલાતી ઋતુ એવો સમય છે જ્યારે ચેપી રોગકારકો વધુ સક્રિય હોય છે, અને ભેજવાળું વાતાવરણ તેમના ઝડપી વિકાસ માટે અનુકૂળ હોય છે. જ્યારે વ્યક્તિનું શરીર નવા વાતાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધવામાં વ્યસ્ત હોય છે, ત્યારે તે રોગકારકો દ્વારા સરળતાથી સંક્રમિત થઈ શકે છે.
In simple words: ઋતુ બદલાય ત્યારે બંધ અને ભીડવાળી જગ્યાઓ ટાળવી જોઈએ કારણ કે તે સમયે રોગકારકો ઝડપથી ફેલાય છે અને શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય છે.

🎯 Exam Tip: રોગચાળાના ફેલાવાને અટકાવવા માટે સામાજિક અંતર અને સ્વચ્છતાના મહત્વને સમજવું.

 

Question 12. માનવવસ્તીમાંથી નુકસાનકારક સિકલ-સેલ એનીમિયા માટેનો વૈકલ્પિક કારક છે, તેને દૂર કરી શકતો નથી. આવા અસરગ્રસ્ત લોકો કેટલાક અન્ય ફાયદાપણ પ્રાપ્તકરે છે. તેની ચર્ચાકરો.
Answer: સિકલ-સેલ એનિમિયા એક હાનિકારક રોગ હોવા છતાં, તે માનવ વસ્તીમાં જોવા મળે છે કારણ કે અમુક પરિસ્થિતિઓમાં તે ફાયદાકારક પણ હોય છે.
વિકૃત HbS પ્રકારનું હિમોગ્લોબિન ઉષ્ણકટિબંધીય આફ્રિકામાં ઉચ્ચ આવર્તન પર જોવા મળે છે.
હિમોગ્લોબિનના બંને વિષમયુગ્મી (HbS/HbA) કારકો ધરાવતી વ્યક્તિઓ મેલેરિયા ચેપ સામે પ્રતિકાર દર્શાવે છે. આનું કારણ એ છે કે શરીર પ્લાઝમોડિયમ ફેલ્સિપેરમ દ્વારા સંક્રમિત કોષોને નષ્ટ કરવા માટે લક્ષ્ય રાખે છે.
તેનાથી વિપરીત, સમયુગ્મી (HbA/HbA) કારકો ધરાવતી વ્યક્તિઓ મેલેરિયાના ચેપ માટે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે અને બાળપણમાં મૃત્યુદર પણ ઉચ્ચ હોય છે.
આમ, સિકલ-સેલ એનિમિયાના વિષમયુગ્મી કારકોને વસ્તીમાં જાળવી રાખવામાં આવે છે કારણ કે તે મેલેરિયા સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
In simple words: સિકલ-સેલ એનિમિયા હાનિકારક હોવા છતાં, તેના વિષમયુગ્મી કારકો વસ્તીમાં ટકી રહે છે કારણ કે તે મેલેરિયા સામે રક્ષણ આપે છે, ખાસ કરીને જ્યાં મેલેરિયાનો પ્રભાવ વધુ હોય.

🎯 Exam Tip: સિકલ-સેલ એનિમિયાના આનુવંશિક વારસા, મેલેરિયા સામે પ્રતિકારકતા અને તેની ફાયદાકારક અસર વચ્ચેના સંબંધને સમજવું.

 

Question 13. લસિકા ગાંઠો દ્વિતીય લસિકા અંગો છે. આપણા પ્રતિકારકતા પ્રતિચારમાં લસિકાગાંઠોની ભૂમિકા સમજાવો.
Answer: લસિકા ગાંઠો દ્વિતીય લસિકા અંગો છે, જે લસિકાવાહિનીઓના માર્ગે આવેલા હોય છે. લસિકા ગાંઠ લસિકા અને પેશીય જળમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવો અથવા અન્ય એન્ટિજેન્સને ફસાવી રાખે છે. લસિકા ગાંઠોમાં ફસાયેલા એન્ટિજેન્સ ત્યાં હાજર લિમ્ફોસાઇટ્સને સક્રિય કરે છે, અને આ લિમ્ફોસાઇટ્સ પ્રતિકારક પ્રતિચાર આપે છે. આમ, લસિકા ગાંઠો રોગપ્રતિકારક તંત્રની પ્રતિક્રિયા શરૂ કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
In simple words: લસિકા ગાંઠો શરીરમાંથી રોગકારકોને ફિલ્ટર કરે છે અને તેમાં રહેલા લિમ્ફોસાઇટ્સને સક્રિય કરીને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ શરૂ કરે છે.

🎯 Exam Tip: લસિકા ગાંઠોની રચના, કાર્ય અને રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં તેમની ભૂમિકાને વિગતવાર સમજવી.

 

Question 14. શામાટે એન્ટિબોડી અણુનુંH₂L₂ તરીકે પ્રતિનિધિત્વદર્શાવાય છે?
Answer: દરેક એન્ટિબોડી અણુની રચનામાં ચાર પોલિપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ હોય છે- બે નાની (હળવી) શૃંખલાઓ અને બે મોટી (ભારે) શૃંખલાઓ. આ રચનાને H₂L₂ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે, જ્યાં 'H' ભારે શૃંખલા (Heavy chain) અને 'L' હળવી શૃંખલા (Light chain) સૂચવે છે, અને સબસ્ક્રીપ્ટ '2' દર્શાવે છે કે દરેક પ્રકારની બે શૃંખલાઓ હાજર છે.
In simple words: એન્ટિબોડીને H₂L₂ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં બે ભારે (H) અને બે હળવી (L) પ્રોટીન શૃંખલાઓ હોય છે.

🎯 Exam Tip: એન્ટિબોડીની રાસાયણિક રચના અને તેના નામકરણના વૈજ્ઞાનિક આધારને સમજવો.

 

Question 15. પ્રતિકારક તંત્રના અર્થમાં “મૃતિ શબ્દનો અર્થ શું છે?
Answer: પ્રતિકારક તંત્રના સંદર્ભમાં 'સ્મૃતિ' શબ્દનો અર્થ એ છે કે જ્યારે આપણું શરીર પહેલીવાર કોઈ રોગકારકના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તે ઓછી તીવ્રતાવાળો પ્રાથમિક પ્રતિચાર આપે છે. જો તે જ રોગકારક ફરીથી સંપર્કમાં આવે, તો શરીર ઉચ્ચ તીવ્રતાવાળો દ્વિતીય અથવા સ્મૃતિ-આધારિત પ્રતિચાર આપે છે. આમ, આપણું શરીર પ્રથમ હુમલાની "યાદ" રાખે છે અને ભવિષ્યના સંપર્કમાં વધુ ઝડપથી અને અસરકારક રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
In simple words: રોગપ્રતિકારક તંત્રની 'સ્મૃતિ' એટલે શરીર રોગકારકનો પ્રથમ સંપર્ક યાદ રાખીને ફરીથી સંપર્ક થવા પર વધુ ઝડપી અને મજબૂત પ્રતિભાવ આપે છે.

🎯 Exam Tip: પ્રાથમિક અને દ્વિતીય રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવો વચ્ચેનો તફાવત અને 'સ્મૃતિ' ની ભૂમિકા સમજવી.

 

Question 16. જો દર્દીને એન્ટિ રિટ્રોવાઇરલ થેરાપીની સલાહ અપાયેલ હોય, તો તે કયા રોગની ચેપગ્રસ્તતામાંથી પસાર થાય છે ? તેના રોગકારક સજીવનું નામ આપો.
Answer: જો કોઈ દર્દીને એન્ટિ-રેટ્રોવાયરલ થેરાપી (ART) ની સલાહ આપવામાં આવે, તો તે સામાન્ય રીતે AIDS (એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ) થી પીડાઈ રહ્યો હોય છે. આ રોગનો કારક સજીવ હ્યુમન ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી વાયરસ (HIV) છે, જે રેટ્રોવાયરસ જૂથનો વાયરસ છે.
In simple words: એન્ટિ-રેટ્રોવાયરલ થેરાપી AIDS માટે આપવામાં આવે છે, જે HIV વાયરસને કારણે થાય છે.

🎯 Exam Tip: AIDS ના નિદાન, સારવાર અને તેના કારક સજીવ HIV વિશેની માહિતી યાદ રાખવી.

ટૂંકજવાબી પ્રકારના પ્રશ્નો

Question 1. સક્રિયપ્રતિકારકતા અને નિષ્ક્રિયપ્રતિકારકતાનો ભેદ આપો.
Answer: સક્રિય અને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો નીચે મુજબ છે:

સક્રિય પ્રતિકારકતા	નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા
(1) સક્રિય પ્રતિકારકતા ત્યારે ઉત્પન્ન થાય છે જ્યારે, એન્ટિજન સામે યજમાનના દેહમાં એન્ટિબૉડીનું સર્જન થાય.	(1) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા દરમિયાન શરીરમાં તૈયાર એન્ટિબૉડીને દાખલ કરવામાં આવે છે.
(2) સક્રિય પ્રતિકારકતા ધીમી હોય છે.	(2) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા ઝડપી હોય છે.
(3) તેની કોઈ આડઅસર જોવા મળતી નથી.	(3) અમુક વખતે આડઅસર જોવા મળે છે.
(4) દા.ત., પોલિયો માટે રસીકરણ	(4) દા.ત., ટિટેનસ એન્ટિટોક્સિન દ્વારા આપવામાં આવતી રોગપ્રતિકારકતા

In simple words: સક્રિય પ્રતિકારકતામાં શરીર પોતે એન્ટિબોડી બનાવે છે અને તે ધીમી હોય છે, જ્યારે નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતામાં તૈયાર એન્ટિબોડી શરીરમાં દાખલ કરાય છે અને તે ઝડપી હોય છે.

🎯 Exam Tip: સક્રિય અને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતાના તફાવતો, તેમના ઉદાહરણો અને શરીર પરની તેમની અસરો યાદ રાખવી.

 

Question 2. સૌમ્ય અને અસૌમ્યગાંઠનો ભેદ આપો.
Answer: સૌમ્ય અને અસૌમ્ય ગાંઠો વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો નીચે મુજબ છે:

સૌમ્ય ગાંઠ	અસૌમ્ય ગાંઠ
(1) આ ગાંઠ પોતાના મૂળ સ્થાને સીમિત રહે છે અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં ફેલાતી નથી.	(1) આ ગાંઠના કોષો શરીરના અન્ય ભાગોમાં ફેલાય છે અને નવી ગાંઠોના સર્જનને પ્રેરે છે.
(2) તેની વૃદ્ધિ નિયંત્રિત હોય છે અને સામાન્ય રીતે ધીમી હોય છે.	(2) તેની વૃદ્ધિ સતત ચાલુ રહે છે અને ઝડપી હોય છે.
(3) તે શરીરમાં ઓછી જીવલેણ છે.	(3) તે ખૂબ જ ભયજનક અને જીવલેણ છે.
(4) સૌમ્ય ગાંઠનું નિદાન અસૌમ્ય ગાંઠની સરખામણીમાં સરળ છે.	(4) અસૌમ્ય ગાંઠનું નિદાન ખૂબ જ કઠિન છે.

In simple words: સૌમ્ય ગાંઠો એક જ જગ્યાએ રહે છે અને ઓછી હાનિકારક હોય છે, જ્યારે અસૌમ્ય ગાંઠો શરીરમાં ફેલાઈ શકે છે અને ખૂબ જોખમી હોય છે.

🎯 Exam Tip: સૌમ્ય અને અસૌમ્ય ગાંઠો વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો, ખાસ કરીને તેમની ફેલાવાની ક્ષમતા અને જીવલેણતાના સંદર્ભમાં, સમજવા.

Question 5. સૂક્ષ્મ જીવોના ચેપને નિયંત્રણ કરવા માટે વપરાતા કોઈ પણ ત્રણ માપદંડોની સમજૂતી આપો.
Answer: ચેપી સૂક્ષ્મજીવોથી થતા રોગોને નિયંત્રિત કરવા માટે નીચેના પગલાં લઈ શકાય છે:
(i) વ્યક્તિગત અને જાહેર સ્વચ્છતા જાળવવી: આમાં પીવા માટે શુદ્ધ પાણી અને ખોરાકનો ઉપયોગ, તેમજ ગંદાપાણીના નિકાલ માટેના ખાળકૂવા અને પાણીની ટાંકીઓની સમયાંતરે સફાઈનો સમાવેશ થાય છે.
(ii) રોગવાહકોના પ્રજનન સ્થળોનું નિયંત્રણ: રહેણાંક વિસ્તારોમાં અને તેની આસપાસ પાણી જમા ન થવા દેવું અને ઘરમાં વપરાતા કુલરની નિયમિત સફાઈ કરવી.
(iii) યોગ્ય રસીકરણ: ચેપી રોગો સામે રક્ષણ મેળવવા માટે સમયસર યોગ્ય રસીકરણ કરાવવું.
In simple words: To control infections, it's crucial to maintain personal and public hygiene, prevent the breeding of disease vectors like mosquitoes, and ensure timely vaccination.

🎯 Exam Tip: Explaining specific examples for each control measure helps demonstrate a thorough understanding of disease prevention.

Question 6. રિટ્રોવાઇરસનું રેપ્લિકેશન દર્શાવતી આકૃતિનું રેખાંકન આપેલ છે. અવલોકન કરી નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપોઃ
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાંકન રિટ્રોવાઇરસના જીવનચક્રને દર્શાવે છે. તે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે વાઇરસનો RNA યજમાન કોષમાં પ્રવેશે છે, રિવર્સ ટ્રાન્સક્રિપ્શન દ્વારા વાઇરલ DNA બનાવે છે, જે યજમાન જીનોમ સાથે જોડાઈ નવા વાઇરસ કણો ઉત્પન્ન કરે છે. આ પ્રક્રિયા કોષકેન્દ્રની અંદર થાય છે, જ્યાં નવા વાઇરસ ઉત્પન્ન થઈને અન્ય કોષોને ચેપ લગાડી શકે છે.
(a) નીચે આપેલચાર્ટમાં (1) અને (2) જણાવો.
(b) શામાટે આવાઇરસને રિટ્રોવાઇરસ કહે છે?
(c) જ્યારે વાઇરસ સ્વયંજનન પામી મુક્ત થાય છે ત્યારે શું ચેપગ્રસ્ત કોષ જીવિત રહી શકે છે?
Answer:
(a) 1: વાઇરલ DNA રિવર્સ ટ્રાન્સક્રિપ્ટેઝ ઉત્સેચકની મદદથી ઉત્પન્ન થાય છે.
2: નવા વાઇરસ કણો રિવર્સ ટ્રાન્સક્રિપ્ટેઝની મદદથી ઉત્પન્ન થાય છે.
(b) આ વાઇરસને રિટ્રોવાઇરસ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ આનુવંશિક માહિતીના પ્રવાહની પ્રસ્થાપિત પ્રણાલી (સેન્ટ્રલ ડોગ્મા), જે DNA \( \implies \) RNA \( \implies \) પ્રોટીન છે, તેને અનુસરતા નથી. તેના બદલે, તેમનું જનીન દ્રવ્ય RNA હોય છે જે રિવર્સ ટ્રાન્સક્રિપ્ટેઝ નામના ઉત્સેચકની મદદથી DNA બનાવે છે.
(c) હા, જ્યારે વાઇરસ સ્વયંજનન પામીને મુક્ત થાય છે ત્યાં સુધી ચેપગ્રસ્ત કોષ જીવિત રહી શકે છે.
In simple words: Retroviruses are unique because they use RNA to make DNA, going against the usual genetic flow. They can replicate inside a host cell, producing new viruses, and the host cell can survive this process for some time.

🎯 Exam Tip: Understanding the enzyme 'reverse transcriptase' and its role in retroviral replication is key. Knowing the central dogma of molecular biology helps explain why these viruses are called 'retro'.

Question 7. ઘણા ચેપગ્રસ્ત રોગોનું નિયંત્રણ કરવા અને ફેલાતા અટકાવવા માટે વ્યક્તિગત અને લોકોની સ્વાથ્ય સંભાળ લેવી આવશ્યક છે.” આવિધાનની યથાર્થતાયોગ્યઉદહારણો દ્વારા વર્ણવો.
Answer: જે રોગો એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં સરળતાથી ફેલાય છે, તેમને ચેપી રોગો કહેવાય છે. આવા રોગોના ફેલાવાને અટકાવવા અને તેમને નિયંત્રિત કરવા માટે વ્યક્તિગત તેમજ જાહેર સ્વચ્છતા જાળવવી અત્યંત જરૂરી છે. આ માટે, કેટલાક મહત્વના માપદંડો નીચે મુજબ છે:
(i) શિક્ષણ: વ્યક્તિઓમાં રોગો વિશે યોગ્ય જ્ઞાન અનિવાર્ય છે જેથી તેઓ પોતાનું રક્ષણ કરી શકે.
(ii) એકલતા: ચેપી વ્યક્તિને અલગ રાખવું જરૂરી છે જેથી ચેપનો ફેલાવો ઓછો થઈ શકે.
(iii) રસીકરણ: ચેપને દૂર કરવા માટે યોગ્ય સમયે રસીકરણ કરાવવું જરૂરી છે.
(iv) સ્વચ્છતા: ઘરના અને શહેરના કચરાનો યોગ્ય નિકાલ ખૂબ જ જરૂરી છે.
(v) વાહકોનું નિયંત્રણ: રોગવાહકો અને તેમના પ્રજનન સ્થળોનું નિયંત્રણ કરવું અને તેમનો નાશ કરવો આવશ્યક છે.
In simple words: Controlling infectious diseases requires good personal hygiene, isolating infected individuals, timely vaccinations, proper waste management, and controlling disease-carrying vectors.

🎯 Exam Tip: Focus on linking each measure directly to how it prevents disease transmission. Use clear and concise language.

Question 8. નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં કેટલાક રોગો, તેમના રોગપ્રેરકો અને ચિહ્નો આપેલ છે.

રોગનું નામ	રોગપ્રેરક	લક્ષણો / ચિહ્નો
એસ્કેરિઆસિસ	(a)	આંતરિક રક્તસ્રાવ, સ્નાયુમય દુઃખાવો, તાવ, એનિમિયા, આંત્રમાર્ગમાં અવરોધ.
દાદર (Ringworm)	(b)	શુષ્ક, પડતરવાળા ચાંઠા શરીરના વિવિધ ભાગોમાં જોવા મળે છે.
ટાઈફોઈડ	(c)	તીવ્ર તાવ, અશક્તિ, માથાનો દુઃખાવો, જઠરમાં દુઃખાવો, કબજિયાત.
ન્યુમોનિયા	સ્ટ્રેપ્ટોકોક્સ ન્યુમોની	(d)
સામાન્ય શરદી	(e)	નાસિકા બંધ થવી અને સ્રાવ થવો, ગળું સૂકું થવું, કફ, માથાનો દુઃખાવો થવો.
ફિલારીઆસિસ	(f)	પશ્ચ ઉપાંગોમાં સોજો આવવો.

Answer:
(a) એસ્કેરિસ (Ascaris)
(b) ટ્રાયકોફાયટોન (Trichophyton), માઈક્રોસ્પોરમ (Microsporum)
(c) સાલ્મોનેલા ટાઈફી (Salmonella typhi)
(d) તાવ, ઠંડી, કફ અને માથું દુઃખવું; તીવ્ર સ્થિતિમાં હોઠ અને આંગળીઓના નખ ભૂખરાથી વાદળી થઈ જવા.
(e) રિહ્નો વાઇરસ (Rhinovirus)
(f) વુચેરેરિયા (Wuchereria)
In simple words: This table provides common diseases, their causative agents (pathogens), and the typical symptoms observed in affected individuals.

🎯 Exam Tip: Memorizing the specific pathogen for each disease and at least 2-3 distinguishing symptoms is crucial for these types of questions.

Question 9. નીચે એક નશાકારક પદાર્થની રેખાંકિત રચના દર્શાવેલી છે?
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ એક કેનાબિનોઇડ પદાર્થની રાસાયણિક સંરચના દર્શાવે છે. તે tetrahydrocannabinol (THC) જેવા કેનાબિનોઇડ્સનો મૂળભૂત મોલેક્યુલર માળખો બતાવે છે, જેમાં બેન્ઝીન રિંગ, પાયરાન રિંગ અને હાઇડ્રોક્સિલ જૂથ સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
(a) આનશાકારક પદાર્થ કયાં જૂથનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે?
(b) આનશાકારક પદાર્થોના ઉપયોગની પદ્ધતિઓ શું છે?
(c) આ નશાકારક પદાર્થના ઉપયોગથી શરીરનું કયું અંગ અસરગ્રસ્ત બને છે? તેનું નામ આપો.
Answer:
(a) આપેલ નશાકારક પદાર્થ, કેનાબિનોઇડ્સ જૂથનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
(b) આ નશાકારક પદાર્થને સામાન્ય રીતે શ્વાસમાં લઈને અથવા મુખ દ્વારા અંતઃગ્રહણ કરીને લેવામાં આવે છે.
(c) આ નશાકારક પદાર્થના ઉપયોગથી હૃદય અને પરિવહન તંત્ર પ્રતિકૂળ રીતે અસરગ્રસ્ત થાય છે.
In simple words: The depicted drug is a cannabinoid, typically consumed by inhalation or orally, and it primarily affects the heart and circulatory system.

🎯 Exam Tip: Recognize common drug classes from their chemical structures and understand their primary modes of administration and physiological effects on the body.

Question 10. CT અને MRIનું પૂર્ણ નામ આપો. તેઓ કેવી રીતે એકબીજાથી ભિન્ન છે? તેઓનો ઉપયોગ ક્યાં થાય છે?
Answer:
**CT:** કમ્પ્યુટેડ ટોમોગ્રાફી (Computed Tomography) – આ પદ્ધતિમાં X-કિરણોનો ઉપયોગ કરીને શરીરના કોઈ એક અવયવની આંતરિક રચનાનું ત્રિપરિમાણીય ચિત્ર મેળવવામાં આવે છે.
**MRI:** મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઇમેજિંગ (Magnetic Resonance Imaging) – આ પદ્ધતિમાં તીવ્ર ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને બિન-આયનીકરણ કિરણોત્સર્ગનો ઉપયોગ થાય છે, જેનાથી જીવંત પેશીઓમાં થતા રોગવિષયક અને દેહધાર્મિક ફેરફારોને જાણી શકાય છે.
**ભિન્નતા:** CT સ્કેન X-કિરણોનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે MRI રેડિયો તરંગો અને ચુંબકીય ક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરે છે, જે તેને X-કિરણોના સંપર્કમાં આવવાથી થતા નુકસાનથી મુક્ત બનાવે છે. MRI નરમ પેશીઓની વિગતવાર છબીઓ પ્રદાન કરવામાં વધુ સારી છે, જ્યારે CT હાડકા અને તાત્કાલિક ઇમરજન્સીમાં ઉપયોગી છે.
**ઉપયોગ:** CT અને MRI બંનેનો ઉપયોગ શરીરના આંતરિક અંગોની વિગતવાર ચકાસણી અને રોગોના નિદાન માટે થાય છે.
In simple words: CT uses X-rays for 3D internal images, while MRI uses magnets and radio waves for detailed soft tissue views. Both help doctors see inside the body to diagnose problems.

🎯 Exam Tip: Differentiate between CT and MRI based on their underlying technology (X-rays vs. magnetic fields/radio waves) and their specific advantages for imaging different tissue types.

Question 11. વનસ્પતિઓના ઘણા દ્વિતીયક ચયાપચયો ઔષધીય લક્ષણો ધરાવે છે. તેમના દુરપયોગથી કેટલીક સમસ્યાઓ સર્જાય છે આ વિધાનની યથાર્થતા ઉદાહરણ સાથે સમજાવો.
Answer: વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ઘણા દ્વિતીયક ચયાપચયો, જેમ કે મોર્ફિન, ડાયઝેપામ, લાઇસર્ગિક એસિડ ડાયઇથિલેમાઇડ (LSD) અને બાર્બિટ્યુરેટ્સ, ઔષધીય ગુણધર્મો ધરાવે છે. આ પદાર્થો હતાશા અને અનિદ્રા જેવી મગજની બીમારીઓથી પીડાતા રોગીઓની સારવારમાં સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાય છે. મોર્ફિન ખાસ કરીને શસ્ત્રક્રિયા પછી દર્દને ઓછું કરવા માટે એક અસરકારક પીડાહારક અને શાંતિદાયક દવા છે.
પરંતુ, જ્યારે આ ઔષધોનો ચિકિત્સાના હેતુ સિવાય અન્ય કારણોસર દુરુપયોગ થાય છે, ત્યારે તે વ્યક્તિના શારીરિક, દેહધાર્મિક અને માનસિક કાર્યોમાં ગરબડ કે વિક્ષેપ સર્જી શકે છે, જે ધીમે ધીમે મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે. દુરુપયોગથી વ્યસન, અવલંબન અને ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
In simple words: Many plant-derived compounds, like morphine, are medicines, but misusing them for non-medical reasons can cause severe health problems, addiction, and even death.

🎯 Exam Tip: Provide specific examples of plant-derived medicinal compounds and detail how their misuse leads to health complications, emphasizing the distinction between therapeutic use and abuse.

Question 12. કેનાલિનોઇડ્ઝના ઉપયોગ પર શામાટે પ્રતિબંધ મુકાયો છે?
Answer: કેનાબિનોઇડ્સના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે કારણ કે કેનાબિનોઇડ્સમાંથી પ્રાપ્ત થતી દવાઓની અસર અત્યંત ઘાતક હોય છે. આ પદાર્થો શરીરના હૃદય અને પરિવહન તંત્રમાં ખામી પહોંચાડે છે, જે ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ તરફ દોરી શકે છે. વધુમાં, કેટલાક રમતવીરો પણ કેનાબિનોઇડ્સનો દુરુપયોગ કરતા જોવા મળ્યા છે, જે ન્યાયી સ્પર્ધા અને સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે.
In simple words: Cannabinoids are banned because they have severe negative effects on the heart and circulatory system, and their misuse, especially by athletes, poses health and ethical concerns.

🎯 Exam Tip: Focus on the specific physiological systems affected by cannabinoids (cardiovascular system) and the ethical implications (athlete misuse) as primary reasons for their ban.

Question 13. દ્વિતીયક ચયાપચય એટલે શું?
Answer: દ્વિતીયક ચયાપચય એટલે એવા પદાર્થો જે સજીવોની પ્રાથમિક ચયાપચયિક ક્રિયાઓને અંતે ઉત્પન્ન થાય છે, પરંતુ જેની તે સજીવને પોતાના અસ્તિત્વ માટે સંપૂર્ણપણે કે ફરજિયાતપણે તાત્કાલિક જરૂરિયાત હોતી નથી. આ પદાર્થો ઘણીવાર સજીવના પર્યાવરણ સાથેના સંબંધમાં વિશિષ્ટ કાર્યો કરે છે, જેમ કે સંરક્ષણ, સંકેત આપવા અથવા પ્રજનનમાં મદદ કરવી.
In simple words: Secondary metabolites are compounds produced by living things that aren't essential for their basic survival but often help them interact with their environment, like for defense or communication.

🎯 Exam Tip: Clearly distinguish secondary metabolites from primary metabolites (essential for life) and give a brief example of their ecological role if possible.

Question 14. નશાકારક પદાર્થો (ડ્રગ્સ) અને આલ્કોહોલ ટૂંકા ગાળામાં વધારે : અને લાંબાગાળા'ની ઇજા પહોંચાડે છે. આ વિધાનની ચર્ચા કરો.
Answer: આલ્કોહોલ અને નશાકારક પદાર્થો સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત હાનિકારક છે. જ્યારે વ્યક્તિને તેની શારીરિક જરૂર ન હોય ત્યારે તેનો ઉપયોગ કરવો તે સ્વયં વિનાશને નોતરે છે અને વ્યક્તિને તેનો બંધાણી બનાવે છે.
**નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલની ટૂંકા ગાળાની અસરો:**
(i) તણાવશામક: અસ્થાયી રૂપે તણાવ ઘટાડી શકે છે.
(ii) ઓછી સંવેદનાનો પ્રતિચાર: નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા અને પ્રતિક્રિયા ધીમી પાડી શકે છે.
(iii) શાંતિદાયક: ઊંઘ અને સુસ્તી પેદા કરી શકે છે.
(iv) મગજની ક્રિયાવિધિમાં ભંગ: ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી અને યાદશક્તિની સમસ્યાઓ.
(v) દેહધાર્મિક કાર્યોમાં વિક્ષેપ: હૃદય દર, શ્વસન અને શરીરના તાપમાનમાં અનિયમિતતા.
**નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલની લાંબા ગાળાની અસરો:**
(i) યકૃતને નુકસાન: લીવર સિરોસિસ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ.
(ii) મગજના કોષોનો નાશ: મગજને કાયમી નુકસાન અને જ્ઞાનાત્મક ક્ષતિ.
(iii) શુક્રકોષના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો: પ્રજનનક્ષમતા પર નકારાત્મક અસર.
(iv) રુધિર દબાણમાં વધારો: હૃદય સંબંધિત રોગોનું જોખમ.
(v) જઠર અને આંત્રમાર્ગની પેશીઓને નુકસાન: પાચનતંત્રની સમસ્યાઓ.
(vi) આયર્ન અને વિટામિન-Bનું પ્રમાણ ઘટવું: એનિમિયા અને અન્ય પોષકતત્ત્વોની ઊણપ.
(vii) મૃત્યુ: અતિશય સેવન જીવલેણ બની શકે છે.
In simple words: Drugs and alcohol cause immediate effects like reduced stress and slower reactions, but over time, they severely damage organs like the liver and brain, disrupt body functions, and can be fatal.

🎯 Exam Tip: Clearly categorize effects into short-term and long-term, and provide specific examples for each to show comprehensive understanding of the harm caused by substance abuse.

Question 15. મરડો, ટાઇફોઈડ, કોલેરા વગેરે જેવા રોગો સામાન્ય રીતે વધુ ગીચયુક્ત વસ્તીમાં વધુ માત્રામાં શામાટે થાય છે?
Answer: મરડો, કૉલેરા અને ટાઈફૉઈડ જેવા રોગો વધુ ગીચ વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોમાં સામાન્ય રીતે વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આનું કારણ એ છે કે આ રોગો ચેપી સ્વભાવના છે અને એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં વિવિધ વાહકો દ્વારા સરળતાથી ફેલાય છે. ગીચ વસ્તીવાળા વિસ્તારોમાં સ્વચ્છતાનો અભાવ, દૂષિત પાણી અને ખોરાકનો ઉપયોગ, અને રોગવાહકોની વધુ હાજરી ચેપના ઝડપી પ્રસાર માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
In simple words: Diseases like cholera and typhoid spread easily in crowded areas because poor hygiene, contaminated food and water, and many disease carriers allow the infection to move quickly between people.

🎯 Exam Tip: Emphasize the role of population density, hygiene, and modes of transmission (contaminated food/water, vectors) in the rapid spread of infectious diseases in crowded environments.

Question 16. કઈ વનસ્પતિમાંથી કેનાબિનોઇડ્સ મેળવાય છે ? કોઈ પણ બે કેનાબિનોઇડ્સનાં નામ આપો. આ પદાર્થોના સેવનથી શરીરના કયા ભાગો ઉપર અસર થાય છે?
Answer: કેનાબિનોઇડ્સ મુખ્યત્વે કેનાબિસ સેટાઇવા (Cannabis sativa) વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવે છે. ચરસ, ગાંજો, મેરીઝુઆના અને હસીસ એ કેનાબિનોઇડ્સનાં ઉદાહરણો છે. આ પદાર્થોના સેવનથી શરીરના હૃદય અને પરિવહન તંત્ર પર નકારાત્મક અસર થાય છે, જેના પરિણામે હૃદયના ધબકારામાં વધારો અને રક્ત દબાણમાં અનિયમિતતા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
In simple words: Cannabinoids come from the Cannabis sativa plant, with examples like charas and ganja. They mainly affect the heart and circulatory system, causing problems like increased heart rate.

🎯 Exam Tip: Identify the specific plant source (Cannabis sativa) and provide common examples of cannabinoids. Crucially, name the body system primarily affected (cardiovascular system).

Question 17. ભારતનાં મોટાં શહેરોમાં ઘણાં બાળકો એલર્જી/અસ્થમાંથી પીડાય છે. આ સમસ્યાના મુખ્ય કારણો શું છે? એલર્જીનાં કેટલાંક લક્ષણો આપો.
Answer: ભારતના મુખ્ય શહેરોની આધુનિક જીવનશૈલી બાળકોને રોગપ્રતિકારકતા અને ઍલર્જી પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે. શહેરી વાતાવરણમાં વધતું પ્રદૂષણ બાળકોમાં ઍલર્જીના પ્રમાણને વધારે છે, કારણ કે વાયુ પ્રદૂષકો અને એલર્જનનો સંપર્ક વધુ હોય છે.
**ઍલર્જીનાં કેટલાક સામાન્ય લક્ષણો:**
(i) છીંક આવવી
(ii) આંખમાંથી પાણી નીકળવું
(iii) નાકમાંથી પ્રવાહી પડવું
(iv) શ્વાસ લેવામાં તકલીફ (જેમ કે અસ્થમામાં)
(v) ત્વચા પર ફોલ્લીઓ કે ખંજવાળ
In simple words: Urban children in India often suffer from allergies due to modern lifestyles and increased pollution. Symptoms include sneezing, watery eyes, runny nose, difficulty breathing, and skin rashes.

🎯 Exam Tip: When discussing urban allergies, highlight the role of pollution and lifestyle changes. List a few key symptoms to demonstrate knowledge of allergic reactions.

Question 18. રસીકરણનો પાયાનો સિદ્ધાંત શો છે? સૂક્ષ્મજીવોની ચેપગ્રસ્તતાને રસીઓ કેવી રીતે અવરોધે છે ? હિપેટાઇટીસ-Bની રસી જેમાંથી નિર્માણ પામેલ છે તે સૂક્ષ્મજીવનું નામ આપો.
Answer: રસીકરણનો પાયાનો સિદ્ધાંત રોગપ્રતિકારક તંત્રની "સ્મૃતિ" (memory) ના ગુણ પર આધારિત છે. રસીઓમાં રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોના નિષ્ક્રિય અથવા નબળા સ્વરૂપો અથવા તેમના એન્ટિજેનિક પ્રોટીન હોય છે, જેને શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
આ એન્ટિજેન્સ સામે શરીરનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિબોડીઝ અને સ્મૃતિકોષો ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે ભવિષ્યમાં વાસ્તવિક રોગકારક જીવનો ચેપ લાગે છે, ત્યારે આ સ્મૃતિકોષો ઝડપથી તેને ઓળખીને મોટી માત્રામાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે, જે હુમલાખોર એન્ટિજનને નિષ્ક્રિય કરીને રોગને અટકાવે છે.
હિપેટાઇટીસ-B (Hepatitis-B) ની રસી યીસ્ટ (Yeast) માંથી નિર્માણ પામેલ છે.
In simple words: Vaccination works by teaching your immune system to remember a specific pathogen. When a vaccine is given, your body makes antibodies and memory cells against a weakened or dead form of the pathogen. If you encounter the real pathogen later, your immune system quickly fights it off. Hepatitis-B vaccine is made from yeast.

🎯 Exam Tip: Focus on 'memory' as the core principle of vaccination. Explain how weakened pathogens or their parts trigger an immune response, creating antibodies and memory cells for future protection. Mentioning the source of a specific vaccine (like yeast for Hepatitis-B) adds value.

Question 19. કેન્સર એટલે શું છે? સામાન્ય કોષો કરતાં કેન્સરકોષો કેવી રીતે ભિન્ન છે ? સામાન્ય કોષો કેવી રીતે કેન્સરગ્રસ્ત પ્રકૃતિમાં ફેરવાય છે?
Answer: કૅન્સર એ અનિયંત્રિત રીતે વિભાજન પામતા અને વિભેદીકરણ ન પામતા કોષોનો સમૂહ છે, જે ગાંઠ (tumor) નું નિર્માણ કરે છે.
**સામાન્ય કોષો અને કેન્સરગ્રસ્ત કોષો વચ્ચેની ભિન્નતા:**

કેન્સરગ્રસ્ત કોષ	સામાન્ય કોષ
(1) કૅન્સરગ્રસ્ત કોષ અનિયંત્રિત રીતે વિભાજન પામે છે.	(1) સામાન્ય કોષો નિયંત્રિત રીતે વૃદ્ધિ પામે છે.
(2) તેમનો આકાર અનિયમિત હોય છે.	(2) તેમનો આકાર નિયમિત હોય છે.
(3) તેમનું કોષકેન્દ્ર મોટું અને ઘાટું હોય છે.	(3) તેમનું કોષકેન્દ્ર યોગ્ય પ્રમાણમાં હોય છે.
(4) તેઓ વિભાજન પામે છે પરંતુ વિભેદીકરણ પામતા નથી.	(4) સામાન્ય કોષો વિભાજન થઈ વિભેદીકરણ પામે છે.

**સામાન્ય કોષો કેવી રીતે કેન્સરગ્રસ્ત પ્રકૃતિમાં ફેરવાય છે:**
સામાન્ય કોષોમાં કોષીય ઓન્કોજિન્સ (cellular oncogenes) અથવા પ્રોટો-ઓન્કોજિન્સ (proto-oncogenes) આવેલા હોય છે. જ્યારે કોઈ ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં આ જનીનો સક્રિય થાય છે, ત્યારે તેઓ સામાન્ય કોષોને કૅન્સરગ્રસ્ત કોષોમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ રૂપાંતરણ ભૌતિક, રાસાયણિક અથવા જૈવિક કારકો દ્વારા થઈ શકે છે, જેને 'કૅન્સરજન્સ' (carcinogens) કહેવાય છે.
(i) **ભૌતિક કારકો:** X-કિરણો અને ગામા કિરણો જેવા આયનીકરણ કિરણોત્સર્ગ, તેમજ UV કિરણો જેવા બિન-આયનીકરણ કિરણોત્સર્ગ DNA ને નુકસાન પહોંચાડીને કોષોને નિયોપ્લાસ્ટિકમાં ફેરવી શકે છે.
(ii) **રાસાયણિક કારકો:** તમાકુના ધુમાડામાં રહેલા રાસાયણિક કૅન્સરજન પદાર્થો ફેફસાંના કૅન્સર માટે મુખ્યત્વે જવાબદાર છે.
(iii) **જૈવિક કારકો:** કૅન્સર પ્રેરતા વાઇરસને ઓન્કોજેનિક વાઇરસ કહેવાય છે, અને તેમના જનીનોને વાઇરલ ઓન્કોજિન્સ કહેવાય છે. આ ઉપરાંત, શરીરમાં કોષીય ઓન્કોજિન્સ અથવા પ્રોટો-ઓન્કોજિન્સ ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં સક્રિય થઈને સામાન્ય કોષોને કૅન્સરગ્રસ્ત કોષોમાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે.
In simple words: Cancer is uncontrolled cell growth that forms a tumor. Cancer cells differ from normal cells in shape, nucleus, and uncontrolled division. Normal cells become cancerous when proto-oncogenes are activated by factors like radiation, chemicals (carcinogens), or viruses, leading to abnormal growth.

🎯 Exam Tip: Clearly define cancer and present the comparison between normal and cancer cells using a table. Detail the three types of carcinogens (physical, chemical, biological) with examples, and explain the role of proto-oncogenes and oncogenes.

Question 20. હવામાં રહેલાં કેટલાંક દ્રવ્યો પ્રત્યે, એક વ્યક્તિ અતિ સંવેદનશીલતા અનુભવે છે. આ પરિસ્થિતિને ઓળખો. આ પ્રક્રિયાઓ માટે જવાબદાર કોષોનાં નામ આપો. આ પ્રક્રિયાઓથી દૂર રહેવા માટે તેણે કયાં પગલાં લેવાં જોઈએ?
Answer: જો કોઈ વ્યક્તિ હવામાં રહેલા પદાર્થો પ્રત્યે અતિસંવેદનશીલ પ્રતિક્રિયાઓ દર્શાવતો હોય તો તે પરિસ્થિતિને **ઍલર્જી** (allergy) કહેવાય છે. ઍલર્જી એ રોગપ્રતિકારક તંત્રનો પર્યાવરણમાં હાજર કેટલાક પ્રતિજનો (allergens) પ્રત્યે અતિશય પ્રતિચાર છે.
આ પ્રક્રિયાઓ માટે જવાબદાર મુખ્ય કોષો **માસ્ટ કોષો** (Mast cells) છે, જે હિસ્ટામાઇન (histamine) અને સેરોટોનિન (serotonin) જેવા રસાયણોનો સ્રાવ કરે છે, જેનાથી ઍલર્જીના લક્ષણો જોવા મળે છે.
**આવી પરિસ્થિતિમાં ઍલર્જનથી દૂર રહેવા માટેના પગલાં:**
(i) ઍલર્જનનો સંપર્ક ટાળવો: જે પદાર્થો પ્રત્યે ઍલર્જી હોય તેનાથી દૂર રહેવું.
(ii) સ્વચ્છતા જાળવવી: ઘર અને આસપાસની જગ્યા સ્વચ્છ રાખવી જેથી ધૂળ, પરાગરજ અને ફંગલ સ્પોર જેવા ઍલર્જનનો ઘટાડો થાય.
(iii) માસ્કનો ઉપયોગ: વાયુ પ્રદૂષણ કે પરાગરજવાળા વાતાવરણમાં બહાર જતી વખતે માસ્ક પહેરવો.
(iv) હવા શુદ્ધિકરણ: ઘરમાં હવા શુદ્ધિકરણ ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરવો.
(v) તબીબી સલાહ: ગંભીર ઍલર્જીના કિસ્સામાં ડોક્ટરની સલાહ લેવી અને દવાઓ લેવી.
In simple words: When someone is overly sensitive to airborne substances, it's called an allergy, caused by mast cells releasing chemicals. To avoid it, stay away from allergens, keep your surroundings clean, use masks, and seek medical advice if needed.

🎯 Exam Tip: Define allergy as an exaggerated immune response. Identify mast cells and their chemical mediators (histamine, serotonin). Provide practical preventive measures for allergen avoidance.

Question 21. સમાન જોડિયાં બાળકોમાં અંગ પ્રત્યારોપણ એક ફાયદાકારક પ્રવૃત્તિ છે. શામાટે?
Answer: સમાન જોડિયાં બાળકોમાં અંગ પ્રત્યારોપણ અત્યંત ફાયદાકારક પ્રવૃત્તિ છે, કારણ કે તેમના અંગોના સપાટીય રેખકો (surface markers) સમાન હોય છે. આને કારણે, અંગ મેળવનાર વ્યક્તિનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર પ્રત્યારોપિત અંગને 'પરજાત' (foreign) તરીકે ઓળખશે નહીં અને તેની સામે પ્રતિક્રિયા દર્શાવશે નહીં. જો સપાટીય રેખકો અલગ હશે, તો રોગપ્રતિકારક તંત્ર પ્રત્યારોપિત અંગને ઓળખીને તેનો અસ્વીકાર (rejection) કરશે. સમાન જોડિયાં બાળકોમાં આનુવંશિક સમાનતા હોવાથી અંગ અસ્વીકારનું જોખમ નહિવત્ હોય છે.
In simple words: Organ transplants are highly successful between identical twins because their bodies have the same genetic markers. This prevents the recipient's immune system from recognizing the donated organ as foreign and rejecting it.

🎯 Exam Tip: The key concept here is 'genetic similarity' and its direct impact on 'immune rejection'. Explain how identical surface markers prevent the immune system from identifying the transplanted organ as foreign.

Question 22. જીવનશૈલીને અનુલક્ષીને થતા રોગો કયા છે? તેઓ કેવી રીતે થાય છે? આવા કોઈ પણ બે રોગોનાં નામ આપો.
Answer: જીવનશૈલીને અનુલક્ષીને થતા રોગો એ આહારની આદતો, કાર્ય કરવાની જગ્યા, હાનિકારક વિકિરણોનો સંપર્ક, કસરતનો અભાવ અને માનસિક તણાવ જેવા પરિબળોને કારણે થાય છે. આ રોગો વ્યક્તિના દૈનિક વ્યવહાર અને પસંદગીઓ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા હોય છે.
**આવા કોઈ પણ બે રોગોનાં નામ:**
(i) કૅન્સર
(ii) હૃદયરોગો (જેમ કે હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હાર્ટ એટેક)
(iii) ડાયાબિટીસ (પ્રકાર 2)
(iv) સ્થૂળતા
In simple words: Lifestyle diseases are caused by daily habits like poor diet, lack of exercise, stress, or exposure to harmful radiation. Examples include cancer and heart diseases.

🎯 Exam Tip: Define lifestyle diseases by linking them to specific daily habits and environmental factors. Provide at least two common examples with a brief explanation of how lifestyle contributes to them.

Question 23. જો બે રોગકારક વાઇરસોમાંથી એક DNA અને બીજો RNA ધરાવે, તો કયો ઝડપથી વિકૃતિ પામે છે? અને શા માટે?
Answer: જો બે રોગકારક વાઇરસોમાંથી એક DNA અને બીજો RNA ધરાવે, તો **RNA ધરાવતો વાઇરસ** DNA ધરાવતા વાઇરસ કરતાં વધુ ઝડપથી વિકૃતિ પામે છે.
**કારણ:**
(i) RNA એ DNA કરતાં ઓછો સ્થાયી (less stable) હોય છે. તેની રાસાયણિક સંરચનામાં 2'-હાઈડ્રોક્સિલ જૂથની હાજરી તેને વધુ પ્રતિક્રિયાશીલ અને વિઘટનશીલ બનાવે છે.
(ii) RNA વાઇરસોમાં પ્રતિકૃતિ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં ભૂલો સુધારવા માટેની યાંત્રિકાઓ (proofreading mechanisms) ઓછી કાર્યક્ષમ અથવા ગેરહાજર હોય છે, જ્યારે DNA વાઇરસોમાં આ યાંત્રિકાઓ વધુ કાર્યક્ષમ હોય છે. પરિણામે, RNA વાઇરસોમાં પ્રતિકૃતિ દરમિયાન બેઝ જોડીઓમાં થયેલા ફેરફારો (mutations) ઝડપથી સુધારાતા નથી, જેથી વિકૃતિ દર ઊંચો રહે છે.
In simple words: RNA viruses mutate faster than DNA viruses because RNA is less stable and RNA replication machinery has fewer error-correcting mechanisms, leading to more permanent changes in their genetic code.

🎯 Exam Tip: Highlight the chemical instability of RNA and the lack of efficient proofreading mechanisms in RNA polymerases as the main reasons for higher mutation rates in RNA viruses. Compare it with the stability and repair mechanisms of DNA.

દીર્ઘજવાબી પ્રશ્નો

Question 1. મેલેરિયલ પરોપજીવીના જીવનચક્રને રેખાંકિત કરો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ મેલેરિયલ પરોપજીવી પ્લાઝમોડિયમનું જટિલ જીવનચક્ર દર્શાવે છે, જે બે યજમાનો (માનવ અને મચ્છર) માં પૂર્ણ થાય છે. તે બતાવે છે કે કેવી રીતે ચેપી સ્પોરોઝુઓઈટ્સ મચ્છરના કરડવાથી માનવ શરીરમાં પ્રવેશે છે, યકૃત અને રક્તકણોમાં પ્રજનન કરે છે, અને પછી મચ્છર દ્વારા ફરીથી ગ્રહણ કરવામાં આવે છે જ્યાં લિંગી પ્રજનન થાય છે.
Answer: મેલેરિયલ પરોપજીવી (પ્લાઝમોડિયમ) નું જીવનચક્ર નીચે મુજબના તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે:

**માનવ યજમાનમાં:**
(i) જ્યારે ચેપી માદા એનોફિલિસ મચ્છર કરડે છે, ત્યારે સ્પોરોઝુઓઈટ્સ (ચેપી અવસ્થા) માનવ રુધિરમાં પ્રવેશે છે.
(ii) સ્પોરોઝુઓઈટ્સ યકૃત કોષો સુધી પહોંચે છે અને ત્યાં અલિંગી પ્રજનન કરે છે.
(iii) યકૃત કોષોમાંથી મુક્ત થયેલા પરોપજીવીઓ રક્તકણો (RBCs) પર હુમલો કરે છે અને ત્યાં પણ અલિંગી પ્રજનન કરે છે.
(iv) રક્તકણો તૂટે છે, જેના કારણે તાવ અને અન્ય લક્ષણોનું ચક્ર શરૂ થાય છે. મુક્ત થયેલા પરોપજીવીઓ નવા રક્તકણોને ચેપ લગાડે છે.
(v) કેટલાક રક્તકણોમાં રહેલા પરોપજીવીઓ લિંગી અવસ્થા – જન્યુકોષો (gametocytes) માં વિકાસ પામે છે.

**મચ્છર યજમાનમાં:**
(i) જ્યારે માદા એનોફિલિસ મચ્છર ચેપગ્રસ્ત માનવનું રુધિર ચૂસે છે, ત્યારે તે જન્યુકોષોને પોતાના શરીરમાં ગ્રહણ કરે છે.
(ii) મચ્છરના આંતરડામાં જન્યુકોષોનું ફલન થાય છે, અને યુગ્મનજ (zygote) બને છે.
(iii) યુગ્મનજ વિકાસ પામીને ચેપી અવસ્થા – સ્પોરોઝુઓઈટ્સમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
(iv) આ સ્પોરોઝુઓઈટ્સ મચ્છરના આંતરડામાંથી મુક્ત થઈને તેની લાળગ્રંથિઓમાં સ્થળાંતરિત થાય છે, જ્યાંથી તે નવા માનવ યજમાનને ચેપ લગાડવા માટે તૈયાર હોય છે.
(v) જ્યારે મચ્છર અન્ય માનવને કરડે છે, ત્યારે લાળગ્રંથિમાં રહેલા સ્પોરોઝુઓઈટ્સ માનવ શરીરમાં પ્રવેશીને ચક્ર ફરી શરૂ કરે છે.
In simple words: The malarial parasite's life cycle involves both humans and mosquitoes. Mosquitoes inject infectious sporozoites into humans, which multiply in the liver and then in red blood cells, causing fever. When a mosquito bites an infected human, it picks up gametocytes, which then develop into new sporozoites in the mosquito, ready to infect another human.

🎯 Exam Tip: Remember the two hosts (human and Anopheles mosquito) and the two major reproductive phases (asexual in human, sexual in mosquito). Key stages like sporozoites, merozoites, and gametocytes are essential to mention.

Question 2. શહેરી વિસ્તારમાં રહેતાં લોકોની વનવિસરીવી અને ગા સંઘમિત કર હ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રહેતાં લોકોની જીવનશૈલીની તુલના કરો અને તેઓના સ્વાસ્થ્યપર જીવનશૈલીની કઈ રીતે અસર કરે છે તે ટૂંકમાં વર્ણવો.
Answer: લોકો ઘણીવાર માને છે કે શહેરી જીવન ગ્રામ્ય વિસ્તાર કરતાં વધુ સારું છે, પરંતુ બંને જીવનશૈલીના પોતાના ફાયદા અને ગેરફાયદા છે જે સ્વાસ્થ્ય પર અલગ-અલગ અસર કરે છે.
**શહેરી જીવનના ફાયદાઓ:**
(i) શહેરોમાં ઘણી બધી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોય છે, જેનાથી જીવન વધુ આરામદાયક બને છે.
(ii) લોકોને પ્રગતિ કરવા અને પૈસા કમાવવા માટે વધુ તકો મળે છે.
(iii) બાળકોને સારી શિક્ષણ સુવિધાઓ મળે છે.
(iv) બીમાર પડે ત્યારે સારી સરકારી અને ખાનગી હૉસ્પિટલો ઉપલબ્ધ હોય છે.
(v) મનોરંજન માટે મોટા શોપિંગ કોમ્પ્લેક્સ, બેંકો, ઓફિસો, સિનેમાઘરો, ક્લબ વગેરે હોય છે.
(vi) શહેરોમાં પરિવહન સુવિધાઓ વધુ સારી હોય છે, જેનાથી અવરજવર સરળ બને છે. આમ, શહેરી જીવન વધુ આરામદાયક હોય છે.
**શહેરી જીવનના ગેરફાયદાઓ:**
(i) શહેરોમાં વસવાટનો ખર્ચ ખૂબ જ ઊંચો હોય છે.
(ii) શુદ્ધ પાણી અને સ્વચ્છ હવા ઘણીવાર ઉપલબ્ધ હોતી નથી.
(iii) પર્યાવરણ ધૂળ, ધુમાડા, કચરા અને ફેક્ટરીઓમાંથી નીકળતા વાયુઓથી દૂષિત હોય છે, જે શ્વસન રોગોનું કારણ બની શકે છે.
(iv) શહેરોમાં ભ્રષ્ટાચાર અને ગુનાઓનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જે માનસિક તણાવ પેદા કરી શકે છે.
(v) શહેર હંમેશાં વ્યસ્ત અને ઘોંઘાટવાળું જોવા મળે છે, જેના કારણે માનસિક શાંતિ જાળવવી અઘરી બને છે.
(vi) કસરતનો અભાવ અને માનસિક તણાવને કારણે વિવિધ રોગો જેમ કે કેન્સર અને હૃદય સંબંધિત રોગોનું જોખમ વધે છે.
**ગ્રામ્ય જીવનના ફાયદાઓ:**
(i) ગામડામાં લોકો એકતા અને શાંતિથી જીવે છે, અને પૈસાની આવક ઓછી હોવાથી સ્પર્ધા ઓછી હોય છે.
(ii) ગ્રામવાસીઓ પાસે મિત્રોની સંખ્યા વધુ હોય છે અને તેઓ પરંપરાગત સંસ્કૃતિનું જતન કરે છે.
(iii) ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં વાતાવરણ સુંદર અને પ્રદૂષણ મુક્ત હોય છે.
(iv) વાહનો ઓછા હોવાથી રસ્તાઓ વાહન ચલાવવા માટે સુરક્ષિત હોય છે.
(v) તાજા શાકભાજી અને ફળો સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે.
**ગ્રામ્ય જીવનના ગેરફાયદાઓ:**
(i) ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં સારી શિક્ષણ સુવિધાઓ, હૉસ્પિટલો, પરિવહન અને સંદેશા વ્યવહારની સુવિધાઓનો અભાવ હોય છે.
(ii) આધુનિક સુવિધાઓના અભાવને કારણે લોકો ઘણીવાર મુશ્કેલીઓનો સામનો કરે છે.
(iii) કસરતનો અભાવ અને માનસિક તણાવ જેવા કારણોને લીધે વિવિધ રોગો, કેન્સર અને હૃદય સંબંધિત રોગો થવાનું જોખમ રહે છે.
In simple words: Urban life offers more opportunities and facilities but comes with high costs, pollution, and stress, impacting health negatively. Rural life is peaceful and less polluted but lacks essential services like good education and healthcare, which can also affect health.

🎯 Exam Tip: Organize your answer by listing advantages and disadvantages for both urban and rural lifestyles, linking each point to its potential impact on health. This demonstrates a balanced understanding.

Question 3. શા માટે કેટલાક કિશોર નશાકારક પદાર્થો (ડ્રગ્સ) લેવાની શરૂઆત કરે છે? આસ્થિતિથી કેવી રીતે દૂર રહી શકાય?
Answer: કેટલાક કિશોરો વિવિધ કારણોસર નશાકારક પદાર્થો (ડ્રગ્સ) લેવાનું શરૂ કરે છે.
**ડ્રગ્સ લેવાના કારણો:**
(i) જિજ્ઞાસા, સાહસ અને ઉત્તેજના પ્રત્યે આકર્ષણ, તેમજ પ્રયોગ કરવાની ઇચ્છા કિશોરોને નશાકારક પદાર્થોના સેવન તરફ ધકેલે છે.
(ii) બાળકની સ્વાભાવિક જિજ્ઞાસા પણ આવા પ્રયોગો કરવા પ્રેરિત કરી શકે છે.
(iii) સમસ્યાઓથી છૂટકારો મેળવવા: તણાવ કે દબાણ હેઠળ હોય ત્યારે કેટલાક કિશોરો સમસ્યાઓથી નાસી છૂટવા માટે ડ્રગ્સનો ઉપયોગ કરે છે.
(iv) નશાકારક પદાર્થોને ફાયદાકારક માનવા: તેના પ્રભાવને સકારાત્મક રીતે જોવાથી સમસ્યા વધુ જટિલ બને છે.
(v) કૌટુંબિક અસ્થિરતા: કુટુંબમાં સહયોગનો અભાવ અથવા સાથીદારોના દબાણ.
(vi) શૈક્ષણિક તણાવ: ભણતરમાં કે પરીક્ષામાં ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન ન કરી શકવાને કારણે થતું તણાવ.
(vii) સામાજિક માન્યતાઓ: ધૂમ્રપાન કે ડ્રગ્સનું સેવન ગંભીરતા અને પ્રગતિશીલતાનું પ્રતીક છે એવી યુવાનોમાં ખોટી માન્યતાઓ.
(viii) મીડિયાનો પ્રભાવ: ટેલિવિઝન, ચલચિત્રો, સમાચારપત્રો અને ઇન્ટરનેટ જેવા માધ્યમો પણ આ પ્રવૃત્તિને વેગ આપે છે.
**આ પરિસ્થિતિથી દૂર રહેવાના ઉપાયો:**
(i) માતા-પિતા અને શિક્ષકોની જવાબદારી: બાળકોનો ઉછેર એવા વાતાવરણમાં કરવો જોઈએ જ્યાં આવા ડ્રગ્સનો ભય ઓછો હોય.
(ii) બિનજરૂરી દબાણથી દૂર રહેવું: દરેક બાળકને પોતાની પસંદ અને વ્યક્તિત્વ હોય છે, તેનું સન્માન કરવું અને તેને પ્રોત્સાહિત કરવું.
(iii) બાળકની શક્તિને યોગ્ય દિશામાં વાળવી: રમતગમત, વાંચન, સંગીત, યોગ અને અન્ય રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓમાં તેની શક્તિને વાળવી.
(iv) શિક્ષણ અને પરામર્શન: બાળકોને જીવનમાં સમસ્યાઓ, તણાવ, નિરાશા કે નિષ્ફળતાનો સામનો કેવી રીતે કરવો તે અંગે શિક્ષણ અને પરામર્શન આપવું.
(v) માતા-પિતા અને સમવયસ્કોની મદદ લેવી: જરૂર પડે ત્યારે માતા-પિતા કે વિશ્વાસુ મિત્રો પાસેથી મદદ અને યોગ્ય માર્ગદર્શન મેળવવું.
(vi) ભયજનક સંકેતો તરફ દૃષ્ટિ: સજાગ માતા-પિતા અને શિક્ષકોએ ડ્રગ્સના સેવનના ભયજનક સંકેતોને ઓળખી, તેની ચર્ચા કરવી અને યોગ્ય સારવાર અપાવવી.
(vii) વ્યાવસાયિક સલાહ: જો કોઈ વ્યક્તિ દુર્ભાગ્યે ડ્રગ્સના સેવનમાં ફસાઈ ગઈ હોય, તો ઉચ્ચ લાયકાત ધરાવતા મનોવૈજ્ઞાનિકો અને મનોચિકિત્સકોની મદદ લેવી અને વ્યસન છોડાવવા માટેના કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવો.
(viii) સમાધાન: યુવાનોની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે યોગ્ય સલાહ આપવાથી ચિંતા અને અપરાધ ભાવનાની અભિવ્યક્તિમાં મદદ મળે છે.
In simple words: Teenagers start using drugs due to curiosity, peer pressure, stress, or media influence. To prevent this, parents and teachers should foster a supportive environment, encourage healthy activities, educate on coping skills, and seek professional help if needed.

🎯 Exam Tip: Structure your answer with clear points for 'reasons' and 'prevention strategies'. Focus on psychological (curiosity, stress), social (peer pressure, media), and familial factors for causes, and comprehensive support systems for prevention.

Question 4. તમારા વિસ્તારમાં જો કોઈ વ્યક્તિ આલ્કોહોલ (દારૂ)ની બંધાણી છે, તો તે વ્યક્તિની વર્તણૂકમાં કયા પ્રકારનાં પરિવર્તનો તમે અવલોકિત કરો છો? આ સમસ્યાના સમાધાન માટે તમારાં સૂચનો જણાવો.
Answer: જો કોઈ વ્યક્તિ આલ્કોહોલની બંધાણી હોય, તો તેની વર્તણૂકમાં નીચે મુજબના પરિવર્તનો જોવા મળી શકે છે:
**વર્તણૂકમાં પરિવર્તનો:**
(i) **શૈક્ષણિક/વ્યવસાયિક કાર્યક્ષમતા પર માઠી અસર:** શાળા કે કૉલેજમાં કારણ વગર ગેરહાજરી, કાર્યસ્થળે ઓછું પ્રદર્શન.
(ii) **વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાનો અભાવ:** દેખાવ અને સ્વચ્છતા પ્રત્યે રુચિનો ઘટાડો.
(iii) **સામાજિક અલગતા:** મિત્રો અને પરિવાર સાથેના સંબંધો બગડવા, એકલતા અનુભવવી.
(iv) **મનોવૈજ્ઞાનિક સમસ્યાઓ:** માનસિક તણાવ, થાક, આક્રમકતા અને મિજાજમાં સતત ઉતાર-ચઢાવ.
(v) **શારીરિક લક્ષણો:** વિડ્રોઅલ લક્ષણો (જેમ કે બેચેની, કંપારી, ઉબકા, પરસેવો) જ્યારે આલ્કોહોલ ન મળે.
(vi) **આહાર અને ઊંઘની પેટર્નમાં ફેરફાર:** ખાવાની અને ઊંઘવાની આદતોમાં અનિયમિતતા, વજનમાં વધઘટ.
(vii) **હિંસક કે જંગલી વર્તણૂક:** અવિચારી અને આક્રમક વર્તન.
**સમસ્યાના સમાધાન માટેના સૂચનો:**
(i) **શિક્ષણ અને પરામર્શન:** વ્યક્તિને આલ્કોહોલના દુરુપયોગના જોખમો વિશે શિક્ષિત કરવી અને સમસ્યાઓનો સામનો કરવા માટે પરામર્શન આપવું.
(ii) **માતા-પિતા અને સમવયસ્કોનો સહયોગ:** પરિવાર અને મિત્રો પાસેથી તાત્કાલિક મદદ અને યોગ્ય માર્ગદર્શન મેળવવું, જેથી તેઓ વ્યસનમુક્તિ માટે સકારાત્મક વાતાવરણ પૂરું પાડી શકે.
(iii) **વ્યાવસાયિક અને આરોગ્યવિષયક સલાહ:** ઉચ્ચ લાયકાત ધરાવતા મનોવૈજ્ઞાનિકો, મનોચિકિત્સકો અથવા વ્યસનમુક્તિ નિષ્ણાતો પાસેથી મદદ મેળવવી.
(iv) **સહાયક કાર્યક્રમો:** વ્યસન છોડાવવા માટેના પુનરુત્થાન કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવો.
(v) **ભયજનક સંકેતોને ઓળખવા:** સજાગ માતા-પિતા અને શિક્ષકોએ વ્યસનના ભયજનક સંકેતોને ઓળખીને તેની ચર્ચા કરવી અને સમયસર તબીબી સહાય અપાવવી.
(vi) **જીવનશૈલીમાં પરિવર્તન:** વ્યક્તિને રમતગમત, વાંચન, સંગીત, યોગ જેવી રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાવવા પ્રોત્સાહિત કરવી.
(vii) **પર્યાવરણ નિયંત્રણ:** આલ્કોહોલના સંપર્કને મર્યાદિત કરવા માટે સામાજિક અને પારિવારિક વાતાવરણને નિયંત્રિત કરવું.
(viii) **"પ્રિવેન્શન ઈઝ બેટર ધેન ક્યોર" (નિવારણ ઉપચાર કરતાં વધુ સારું છે)** ના સિદ્ધાંતને અનુસરવું.
In simple words: Alcohol addiction causes changes like poor performance, neglecting hygiene, mood swings, and aggressive behavior. Solutions involve education, family support, professional counseling, rehabilitation programs, and encouraging healthy hobbies.

🎯 Exam Tip: Focus on describing observable behavioral changes (academic, social, personal hygiene) and psychological effects. For solutions, emphasize a multi-faceted approach involving education, social support, and professional intervention.

Question 5. કેન્સરના નિદાનની પદ્ધતિઓ કઈ છે? કેન્સરની સારવાર માટેની સામાન્ય વપરાશમાં આવતી પદ્ધતિ વર્ણવો.
Answer: કૅન્સર એ એક ભયંકર રોગ છે જે વિશ્વમાં મોટા પાયે મૃત્યુનું કારણ બને છે. ભારતમાં પણ લાખો લોકો કેન્સરથી પીડાય છે અને ઘણા મૃત્યુ પામે છે. કૅન્સરના નિદાન અને સારવારની પદ્ધતિઓ સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે.
**કેન્સર નિદાનની પદ્ધતિઓ:**
(i) **બાયોપ્સી અને હિસ્ટોપેથોલોજીકલ અભ્યાસ:** શંકાસ્પદ પેશીનો ટુકડો લઈને તેને અભિરંજિત કરીને સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. લ્યુકેમિયા (બ્લડ કેન્સર) ના કિસ્સામાં, રુધિર અને અસ્થિમજ્જામાં વધતા કોષોની માત્રા તપાસવામાં આવે છે.
(ii) **ઇમેજિંગ ટેકનિક:** શરીરના આંતરિક અંગોના કૅન્સરની ચકાસણી માટે રેડિયોગ્રાફી (X-કિરણોનો ઉપયોગ), કમ્પ્યુટેડ ટોમોગ્રાફી (CT), અને મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઇમેજિંગ (MRI) જેવી તકનીકોનો ઉપયોગ થાય છે.
* **CT:** X-કિરણોનો ઉપયોગ કરીને અંગની આંતરિક રચનાનું ત્રિપરિમાણીય ચિત્ર મેળવાય છે.
* **MRI:** તીવ્ર ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને બિન-આયનીકરણ કિરણોત્સર્ગનો ઉપયોગ કરીને જીવંત પેશીઓમાં થતા રોગવિષયક અને દેહધાર્મિક ફેરફારો જાણી શકાય છે.
(iii) **ઍન્ટિબોડીઝનો ઉપયોગ:** કેટલાક ચોક્કસ કૅન્સરના પરીક્ષણ માટે કૅન્સર-નિર્દિષ્ટ પ્રતિજન સામે ઍન્ટિબોડીઝનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
(iv) **મોલેક્યુલર બાયોલોજી:** આનુવંશિક રીતે કૅન્સર થવાની સંભાવના હોય તેવા કિસ્સાઓમાં જનીનોનું પરીક્ષણ કરવા માટે આણ્વિક જીવવિજ્ઞાનની તકનીકોનો ઉપયોગ થાય છે. આ જનીનોની ઓળખ વ્યક્તિને કૅન્સર સામે પૂર્વવત્ પ્રેરિત કરી શકે છે અને તેને અટકાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
**કેન્સર સારવારની પદ્ધતિઓ:**
(i) **શસ્ત્રક્રિયા (Surgery):** કૅન્સરગ્રસ્ત ગાંઠને શરીરમાંથી શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
(ii) **વિકિરણ સારવાર (Radiation Therapy):** કૅન્સરગ્રસ્ત ગાંઠને ઘાતક માત્રામાં વિકિરણો દ્વારા સારવાર આપવામાં આવે છે, જ્યારે આસપાસના સામાન્ય કોષોને નુકસાન ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે.
(iii) **રસાયણ ચિકિત્સા (Chemotherapy):** કૅન્સરગ્રસ્ત કોષોને નાશ કરવા માટે રસાયણિક ઔષધોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આમાંની કેટલીક દવાઓ ચોક્કસ પ્રકારના કૅન્સર માટે વિશિષ્ટ હોય છે. મોટાભાગની દવાઓની આડઅસરો (જેમ કે વાળ ખરવા, એનિમિયા) હોય છે.
(iv) **પ્રતિકારકતા સારવાર (Immunotherapy):** કૅન્સર કોષો ઘણીવાર રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા ઓળખ અને નાશથી બચી જાય છે. તેથી, દર્દીઓને જૈવિક પ્રતિચાર રૂપાંતરકો (Biological Response Modifiers) જેવા કે α-ઈન્ટરફેરોન (alpha-interferon) આપવામાં આવે છે, જે તેમના રોગપ્રતિકારક તંત્રને સક્રિય કરીને ગાંઠનો નાશ કરવામાં મદદ કરે છે.
**સામાન્ય રીતે, કૅન્સરની સારવારમાં શસ્ત્રક્રિયા, વિકિરણ અને રસાયણ ચિકિત્સાનો સંયુક્ત ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.**
**નિવારક પગલાં:**
(i) જે વ્યક્તિઓને કૅન્સરજનની હાજરીથી સંવેદનશીલ થવાની સંભાવના હોય, તેમને તેનાથી દૂર રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે (દા.ત., તમાકુના ધુમાડાથી થતું ફેફસાંનું કૅન્સર ટાળવું).
(ii) HIV/AIDS જેવા ચેપી રોગોનો ફેલાવો અટકાવવા સાવચેતી રાખવી, કારણ કે ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિઓમાં કૅન્સરનું જોખમ વધી શકે છે.
In simple words: Cancer diagnosis involves biopsies and imaging like CT/MRI, while treatment combines surgery, radiation, chemotherapy, and immunotherapy. Early detection is vital for successful treatment.

🎯 Exam Tip: For diagnosis, list key methods like biopsy and imaging techniques (CT, MRI) and briefly explain each. For treatment, describe surgery, radiation, chemotherapy, and immunotherapy, highlighting their combined use. Mentioning 'early detection' as crucial is important.

Question 6. નશાકારક પદાર્થો (ડ્રગ્સ) જેવા કે, LSD, બાર્બીટ્યુરેટ્સ, એમ્ફર્ટમાઇન્સ વગેરે. માનસિક બીમારીવાળા દર્દીઓમાં દવા તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. જોકે વધારે માત્રામાં અને વારંવાર લેવામાં આવવાથી આ દવાઓ હાનિકારક બને છે. દર્દીઓમાં આવા ડ્રગ્સની મુખ્ય અસરો જણાવો.
Answer: LSD, બાર્બીટ્યુરેટ્સ, એમ્ફેટામાઇન્સ જેવા નશાકારક પદાર્થો માનસિક બીમારીઓથી પીડાતા દર્દીઓની સારવારમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે, પરંતુ તેમનો વધુ પડતો અને વારંવાર ઉપયોગ અત્યંત હાનિકારક સાબિત થાય છે. આવા ડ્રગ્સની મુખ્ય અસરો નીચે મુજબ છે:
(i) **માનસિક નિયંત્રણ ગુમાવવું:** ચિંતા, ઉબકા, પરસેવો, ચક્કર આવવા જેવા લક્ષણો સાથે માનસિક સંતુલન ગુમાવવું.
(ii) **અવિચારી અને હિંસક વર્તણૂક:** વ્યક્તિ અવિચારી, આક્રમક અને હિંસક બની શકે છે, જેનાથી સામાજિક સંબંધો બગડે છે.
(iii) **વજનમાં વધઘટ અને સ્વચ્છતાનો અભાવ:** શરીરના વજનમાં અનિયમિત ફેરફાર અને વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા પ્રત્યે નિરસતા.
(iv) **સામાજિક અને અંગત સંબંધોમાં સમસ્યા:** મિત્રો સાથે બગડતા સંબંધો, શોખમાં રસ ન પડવો, અને પરિવારથી અલગ થવું.
(v) **આહાર અને ઊંઘની આદતોમાં ફેરફાર:** ખાવાની અને ઊંઘવાની દિનચર્યામાં અનિયમિતતા.
(vi) **વિડ્રોઅલ સિન્ડ્રોમ:** જ્યારે ડ્રગ્સનું સેવન અટકાવવામાં આવે, ત્યારે ગંભીર વિડ્રોઅલ લક્ષણો જોવા મળે છે, જે જીવલેણ પણ બની શકે છે.
In simple words: Misusing drugs like LSD or barbiturates, even if they have medical uses, leads to losing mental control, aggressive behavior, neglecting personal hygiene, damaged relationships, irregular eating/sleeping, and severe withdrawal symptoms.

🎯 Exam Tip: Focus on describing the behavioral, psychological, and physiological adverse effects of drug misuse. Include symptoms like loss of mental control, aggressive behavior, and withdrawal syndrome, as these are critical aspects of addiction.

Question 7. ભારતમાં સરકારશ્રી દ્વારા પલ્સ પોલિયો પ્રોગ્રામ શું છે ? OPV એટલે શું છે ? શા માટે ભારતમાં હજુ સુધી પોલિયોને નાબૂદ કરી શકાયો નથી?
Answer:
**પલ્સ પોલિયો પ્રોગ્રામ (Pulse Polio Programme):**
ભારત સરકારે 1995-96 માં પલ્સ પોલિયો પ્રોગ્રામ શરૂ કર્યો હતો. આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના તમામ બાળકોને મુખ વાટે પોલિયો રસી (Oral Polio Vaccine - OPV) આપવાનો હતો. આ પ્રોજેક્ટમાં રાજ્ય સરકારો, બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGOs) અને વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ પોલિયો સામે લડવા માટે સહયોગ આપ્યો હતો.
**OPV (Oral Polio Vaccine):**
OPV એ ઓરલ પોલિયો વેક્સિન છે. તે જીવંત, નબળા પડેલા (attenuated) વાઇરસ ધરાવતી રસી છે જે પોલિયો વાઇરસને નષ્ટ કરવામાં મદદ કરે છે. OPV આપવા માટે સિરીંજ કે ઇન્જેક્શનની જરૂર પડતી નથી. તે મોં વાટે આપવામાં આવે છે અને લાંબા ગાળાની રોગપ્રતિકારકતા પ્રદાન કરે છે. OPV નો એક ડોઝ પોલિયોના ત્રણેય વાઇરસના પ્રકારોને નિષ્ક્રિય બનાવે છે, કારણ કે તે વાઇરસના જનીનદ્રવ્યને વિકૃત કરીને તેની અસરકારકતા ઘટાડે છે.
**ભારતમાં પોલિયો સંપૂર્ણપણે નાબૂદ ન થવાના કારણો:**
ભારતમાં પોલિયોને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવામાં પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો છે, જોકે નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. મુખ્ય કારણોમાં ગીચ વસ્તી, સ્વચ્છતાનો અભાવ, અને કેટલાક વિસ્તારોમાં રસીકરણ કાર્યક્રમોની પહોંચમાં મુશ્કેલીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, ધાર્મિક કે સામાજિક માન્યતાઓને કારણે કેટલાક સમુદાયોમાં રસીકરણ પ્રત્યે પ્રતિકાર પણ એક પડકાર હતો. જોકે, WHO એ તાજેતરમાં ભારતને પોલિયો-મુક્ત દેશોની યાદીમાં સામેલ કર્યું છે, પરંતુ છૂટાછવાયા કેસોની સંભાવના હંમેશા રહે છે.
In simple words: The Pulse Polio Program in India aimed to vaccinate young children orally against polio. OPV is an oral live-attenuated vaccine. Polio was hard to eradicate due to high population density, poor sanitation, and initial resistance to vaccination in some areas, though India is now certified polio-free.

🎯 Exam Tip: Define Pulse Polio Programme and OPV clearly, explaining its mechanism. For reasons why polio wasn't eradicated quickly, mention population density, hygiene issues, and challenges in reaching all segments of the population. Mentioning India's current polio-free status is important context.

 

Question 8. પુનઃસંયોજિત DNA રસીકરણ એટલે શું છે? આવી રસીઓનાં બે ઉદાહરણો આપો. તેના ફાયદાઓની ચર્ચાકરો.
Answer: Recombinant DNA vaccination involves creating vaccines using recombinant DNA technology. This process synthesizes antigenic polypeptide chains from a pathogen within bacteria or yeast, enabling large-scale vaccine production. Examples include the Hepatitis-B vaccine, which is manufactured from yeast, and various blood DNA vaccines. These recombinant vaccines are highly advantageous compared to traditional vaccines because they are exceptionally pure, specific, and effectively bolster the immune system, without ever becoming toxic or denatured.
In simple words: Recombinant DNA vaccines are made by genetically engineering bacteria or yeast to produce specific parts of a disease-causing agent. These vaccines are very safe and effective, helping the body build strong immunity without exposure to the actual germ.

🎯 Exam Tip: Focus on understanding the mechanism of recombinant DNA technology in vaccine production, including its benefits and specific examples like the Hepatitis-B vaccine, which are commonly asked in exams.