GSEB Class 12 Biology Solutions Chapter 3 માનવ-પ્રજનન

GSEB Solutions

GSEB Solutions Class 12 Biology Chapter 3 માનવ-પ્રજનન

Gujarat Board Textbook Solutions Class 12 Biology Chapter 3 માનવ-પ્રજનન

GSEB Class 12 Biology માનવ-પ્રજનન Text Book Questions and Answers

Question 1. ખાલી જગ્યા પૂરો:
(a) માનવ .............. પ્રજનન દર્શાવેછે. (અલિંગી/ લિંગી)
Answer: લિંગી
(b) માનવ .............. છે. (અંડપ્રસવી, અપત્યપ્રસવી, અપત્ય અંડપ્રસવી)
Answer: અપત્યપ્રસવી
(c) માનવમાં .............. ફલન જોવા મળે છે. (બાહ્ય, અંતઃ)
Answer: અંતઃ
(d) નર અને માદા જનનકોષો .............. હોયછે. (દ્વિકીય, એકકીય)
Answer: એકકીય
(e) ફલિતાંડ એ .............. હોય છે. (દ્વિકીય, એકકીય)
Answer: દ્વિકીય
(f) પરિપક્વ પુટિકામાંથી અંડકોષ મુક્ત થવાની પ્રક્રિયાને .............. કહે છે.
Answer: અંડકોષપાત
(g) અંડપાતને પ્રેરતા અંતઃસ્રાવને .............. કહે છે.
Answer: LH
(h) નર અને માદા જનનકોષના જોડાણને .............. કહે છે.
Answer: ફલન
(i) ફલન .............. માં થાયછે.
Answer: ઇથમસ અને તુંબિકીના જોડાણ સ્થાન
(j) ફલિતાંડના વિભાજન દ્વારા નિર્મિત .............. કે જે ગર્ભાશયમાં સ્થાપિત થાય છે.
Answer: મોરુલા (ગર્ભકોષ્ઠી)
(k) ગર્ભ અને ગર્ભાશય વચ્ચેના વેક્યુલર સંકોચન પેદાકરતી રચનાને .............. કહે છે.
Answer: જરાયુ
In simple words: This question tests fundamental knowledge about human reproduction, including modes of reproduction, fertilization, key processes like ovulation and fertilization, and the structures involved in early embryonic development and pregnancy.

🎯 Exam Tip: For fill-in-the-blanks, precise terminology is crucial. Understanding the underlying biological processes ensures correct answers and demonstrates a strong grasp of reproductive biology concepts.

 

Question 2. નર પ્રજનનતંત્રની નામનિર્દેશનવાળી આકૃતિદોરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાકૃતિ માનવ નર પ્રજનનતંત્રનું વિગતવાર દર્શન કરાવે છે, જેમાં મૂત્રવાહિની, મૂત્રાશય, શુક્રવાહિની, શુક્રાશય, અધિવૃષણ નલિકા, પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ, બલ્બોયુરેથ્રલ ગ્રંથિ, મૂત્રમાર્ગ, વૃષણજાળી, શુક્રપિંડીય ખંડિકાઓ, શુક્રપિંડ, શિશ્નાગ્ર અને અગ્રત્વચા જેવી વિવિધ આંતરિક રચનાઓ સ્પષ્ટપણે લેબલ કરવામાં આવી છે.
In simple words: The diagram illustrates the entire male reproductive system with all its major organs labeled, showing how they are connected and their relative positions.

🎯 Exam Tip: Drawing and labeling diagrams accurately is a key skill. Focus on clarity, correct anatomical placement, and precise labeling to score well in such questions.

 

Question 3. માદા પ્રજનનતંત્રની નામનિર્દેશનવાળી આકૃતિદોરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાકૃતિ માનવ માદા પ્રજનનતંત્રના આંતરિક છેદનું નિરૂપણ કરે છે, જેમાં ગર્ભાશય ગુહા, ગર્ભાશયનો ઉપરી ભાગ, ઇથમસ, તુંબિકા, અંડવાહિની, સ્વનિવાપ, એન્ડોમેટ્રિયમ, અંડપિંડ, માયોમેટ્રિયમ, ફિમ્બ્રી, પેરિમેટ્રિયમ, ગ્રીવા, ગ્રીવાનલિકા અને યોનિ જેવી મુખ્ય રચનાઓ સ્પષ્ટપણે લેબલ કરવામાં આવી છે.
1. માદાની સહાયક નલિકાઓમાં અંડવાહિનીઓ (અંડીય નળીઓ અથવા ફેલોપિયન ટ્યુબ્સ), ગર્ભાશય અને યોનિમાર્ગનો સમાવેશ થાય છે.
2. દરેક અંડવાહિની (ગર્ભાશયની નળી) આશરે 10-12 સેમી લાંબી હોય છે અને અંડપિંડના પરિઘ વિસ્તારથી ગર્ભાશય સુધી વિસ્તરેલી હોય છે.
3. તેના અંડપિંડની નજીકનો ગળણી આકારનો ભાગ અંડવાહિની નિવાપ (ઇન્ફન્ડિબુલમ) કહેવાય છે.
4. અંડવાહિની નિવાપની કિનારીઓ પર આંગળી જેવા પ્રવર્ધ જોવા મળે છે, જેને ફિમ્બ્રીયા (fimbriae) કહે છે. આ ફિમ્બ્રીયા અંડપાત પછી અંડકોષને એકત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
5. અંડવાહિની નિવાપ તુંબિકા (એમ્પ્યુલા) તરીકે ઓળખાતા અંડવાહિનીના પહોળા ભાગ તરફ દોરાય છે. અંડવાહિનીનો અંતિમ ભાગ ઇથમસ (isthmus) સાંકડું પોલાણ ધરાવે છે અને તે ગર્ભાશય સાથે જોડાય છે.
In simple words: The diagram shows the female reproductive system with all its components like ovaries, fallopian tubes, uterus, and vagina clearly labeled, detailing their anatomical positions.

🎯 Exam Tip: Understanding the structure and connections of the female reproductive system is crucial. Practice drawing and labeling these diagrams for better retention and higher scores.

 

Question 4. શુક્રપિંડ અને અંડપિંડદરેકનાં મુખ્યબેકાર્યો લખો.
Answer:
શુક્રપિંડનાં કાર્યો:
(i) શુક્રકોષોનું નિર્માણ: શુક્રપિંડ પુરૂષ પ્રજનન કોષો, એટલે કે શુક્રકોષો, ઉત્પન્ન કરે છે.
(ii) ટેસ્ટોસ્ટેરોન અંત:સ્રાવનો સ્રાવ: તેઓ ટેસ્ટોસ્ટેરોન જેવા પુરૂષ જાતીય અંતઃસ્ત્રાવોનું ઉત્પાદન અને સ્રાવ કરે છે.
અંડપિંડનાં કાર્યો:
(i) અંડકોષનું નિર્માણ: અંડપિંડ માદા પ્રજનન કોષો, એટલે કે અંડકોષો, ઉત્પન્ન કરે છે.
(ii) ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન અંતઃસ્ત્રાવનું નિર્માણ: તેઓ ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવોનું ઉત્પાદન અને સ્રાવ કરે છે.
In simple words: Testes produce sperm and male hormones, while ovaries produce eggs and female hormones.

🎯 Exam Tip: Remembering the primary functions of gonads (testes and ovaries) is fundamental. Focus on their dual role of producing gametes and hormones.

 

Question 5. શુક્રઉત્પાદકનલિકાની રચના વર્ણવો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ નરના પેલ્વીસ પ્રદેશમાં પ્રજનનતંત્રના છેદની રેખાકૃતિ દર્શાવે છે. તેમાં મૂત્રવાહિની, શુક્રાશય, મૂત્રાશય, શુક્રવાહિની, પ્રોસ્ટેટ, શિશ્ન, મૂત્રજનન માર્ગ, શિશ્નાગ્ર, અગ્રત્વચા, સ્ખલનનલિકા, મળાશય, મળદ્વાર, શુક્રપિંડ અને વૃષણકોથળી જેવી મુખ્ય રચનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
1. નર પ્રજનનતંત્ર નિતંબ (Pelvis) પ્રદેશમાં આવેલું હોય છે.
2. તેમાં એક જોડ શુક્રપિંડ, સહાયક નલિકાઓ, ગ્રંથિઓ અને બાહ્ય જનન અંગોનો સમાવેશ થાય છે.
3. શુક્રપિંડ ઉદરગુહાની બહાર વૃષણકોથળીમાં આવેલા હોય છે. તેમનો વિકાસ ઉદરગુહામાં શરૂ થાય છે અને બાદમાં તેઓ વૃષણકોથળીમાં ઉતરી આવે છે.
4. વૃષણકોથળી શુક્રકોષ નિર્માણ માટે જરૂરી શુક્રપિંડોનું નીચું તાપમાન (શરીરના સામાન્ય તાપમાન કરતાં 2-2.5°C નીચું) જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
5. પુખ્ત અવસ્થામાં, દરેક શુક્રપિંડ આશરે 4-5 સેમી લાંબું અને 2-3 સેમી પહોળું અંડાકાર હોય છે.
6. શુક્રપિંડો સઘન આવરણથી ઢંકાયેલા હોય છે.
7. દરેક શુક્રપિંડ આશરે 250 ખંડો ધરાવે છે, જેને શુક્રપિંડીય ખંડિકાઓ (testicular lobules) કહેવાય છે.
8. પ્રત્યેક ખંડિકામાં એકથી ત્રણ ખૂબ ગૂંચળામય શુક્રઉત્પાદક નલિકાઓ હોય છે, જે શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે અને આંતરાલય શુક્રકોષો પણ ઉત્પન્ન કરે છે.
9. દરેક શુક્રઉત્પાદક નલિકાની અંદરની બાજુએ બે પ્રકારના કોષો હોય છે: નર જનનકોષો (male germ cells) જેને આદિશુક્રકોષો (spermatogonia) કહેવાય છે, અને સરટોલી કોષો (sertoli cells).
10. નર જનનકોષો અર્ધીકરણ દ્વારા શુક્રકોષોના નિર્માણ તરફ દોરાય છે, જ્યારે સરટોલી કોષો વિકાસ પામતા શુક્રકોષોને પોષણ પૂરું પાડે છે.
11. શુક્રઉત્પાદક નલિકાઓના બહારના ભાગને આંતરાલીય અવકાશ કહેવાય છે, જેમાં નાની રુધિરવાહિનીઓ અને આંતરાલીય કોષો (interstitial cells) અથવા લેડિગ કોષો (Leydig cells) હોય છે.
12. લેડિગ કોષો એન્ડ્રોજન (androgens) તરીકે ઓળખાતા શુક્રપિંડીય અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ અને સ્રાવ કરે છે, જેને નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ ટેસ્ટોસ્ટેરોન કહે છે. અહીં રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે સક્ષમ કોષો પણ હાજર હોય છે.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાકૃતિ શુક્રઉત્પાદક નલિકાના છેદનું વિસ્તૃત દર્શન કરાવે છે. તેમાં આંતરાલીય કોષો, આદિશુક્રકોષો, શુક્રકોષો અને સરટોલી કોષો જેવા વિવિધ કોષો સ્પષ્ટપણે લેબલ કરવામાં આવ્યા છે, જે શુક્રકોષજનન પ્રક્રિયામાં તેમની ભૂમિકા દર્શાવે છે.
In simple words: The seminiferous tubules, located in the testes, are responsible for sperm production and contain germ cells and Sertoli cells that support sperm development. Leydig cells outside these tubules produce male hormones.

🎯 Exam Tip: A detailed understanding of the seminiferous tubule's cellular composition and hormonal regulation is essential. Be prepared to explain the roles of spermatogonia, Sertoli cells, and Leydig cells clearly.

 

Question 6. શુક્રકોષજનન એટલે શું? શુક્રકોષજનનની ક્રિયાવિધિ સંક્ષિપ્તમાં વર્ણવો.
Answer: શુક્રકોષજનન (spermatogenesis) એ શુક્રપિંડમાં અપરિપક્વ નર જનનકોષો (આદિશુક્રકોષો) દ્વારા શુક્રકોષો ઉત્પન્ન થવાની પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયા યૌવનના આરંભ (Puberty)થી શરૂ થાય છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાકૃતિ શુક્રકોષજનનની પ્રક્રિયાને યોજનાકીય રીતે દર્શાવે છે, જેમાં આદિ શુક્રકોષથી શરૂ કરીને સમવિભાજન, વિભેદીકરણ, પ્રાથમિક અને દ્વિતીય અર્ધીકરણ દ્વારા પ્રાથમિક પૂર્વ શુક્રકોષ, દ્વિતીય પૂર્વ શુક્રકોષ, પ્રશુક્રકોષ અને અંતિમ શુક્રકોષના નિર્માણ સુધીના તબક્કાઓ તેમજ રંગસૂત્રોની સંખ્યામાં થતા ફેરફારો સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
શુક્રકોષજનનની પ્રક્રિયા એક સળંગ ક્રિયા છે, જેના મુખ્ય બે તબક્કાઓ છે:
(1) પ્રશુક્રકોષનું નિર્માણ: નર જનનકોષો (આદિશુક્રકોષો) જે શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે, તેઓ પ્રાથમિક જનનકોષો તરીકે ઓળખાય છે. આ પ્રાથમિક જનનકોષો શુક્રકોષોના નિર્માણ માટે નીચેના ત્રણ તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે:
(i) ગુણન તબક્કો: આદિ શુક્રકોષો (spermatogonium) શુક્રઉત્પાદક નલિકાઓ (seminiferous lobules)ની દીવાલની અંદર જોવા મળે છે. તેઓ સમસૂત્રીભાજન (mitotic division) દ્વારા ગુણન પામી સંખ્યામાં વધે છે. આદિ શુક્રકોષ દ્વિકીય હોય છે અને 46 રંગસૂત્રો ધરાવે છે.
(ii) વૃદ્ધિ તબક્કો: આ તબક્કામાં આદિ શુક્રકોષો મોટા જથ્થામાં પોષકદ્રવ્ય અને ક્રોમેટિન દ્રવ્ય એકત્રિત કરે છે અને પ્રાથમિક પૂર્વશુક્રકોષ તરીકે ઓળખાય છે, જે પોષણ આપતા સરટોલી કોષોમાંથી પોષણ મેળવે છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ વિસ્તૃત રેખાકૃતિ શુક્રઉત્પાદક નલિકાના છેદનું દર્શન કરાવે છે. તેમાં આદિ શુક્રકોષ, સરટોલી કોષ, પ્રાથમિક પૂર્વ શુક્રકોષ, દ્વિતીય પૂર્વ શુક્રકોષ, પ્રશુક્રકોષ અને શુક્રકોષ જેવા કોષો સ્પષ્ટપણે લેબલ કરવામાં આવ્યા છે, જે શુક્રકોષજનન પ્રક્રિયામાં તેમની સ્થિતિ અને વિકાસના તબક્કાઓ દર્શાવે છે.
(iii) પરિપક્વ તબક્કો: પ્રાથમિક પૂર્વ શુક્રકોષો (Primary Spermatocytes) સમયાંતરે પ્રથમ અર્ધસૂત્રીભાજન પૂર્ણ કરીને બે સમાન એકકીય કોષોનું નિર્માણ કરે છે, જેને દ્વિતીયક પૂર્વ શુક્રકોષો (Secondary Spermatocytes) કહે છે અને તે ફક્ત 23 રંગસૂત્રો ધરાવે છે. દ્વિતીય પૂર્વશુક્રકોષો દ્વિતીય અર્ધસૂત્રીભાજનમાં પ્રવેશીને ચાર સમાન એકકીય પ્રશુક્રકોષો (spermatids) ઉત્પન્ન કરે છે.
(2) શુક્રકોષાયાંતરણ (Spermiogenesis): પ્રશુક્રકોષોનું શુક્રકોષોમાં (spermatozoa / sperm) રૂપાંતર થવાની ક્રિયાને શુક્રકોષાયાંતરણ કહે છે. શુક્રકોષનું શીર્ષ સરટોલી કોષોમાં અંતઃસ્થાપિત થાય છે અને અંતે શુક્ર ઉત્પાદક નલિકાઓમાંથી મુક્ત થાય છે. આ પ્રક્રિયાને શુક્રકોષ મુક્ત થવાની ક્રિયા (સ્પર્મીએશન - spermiation) કહે છે.
In simple words: Spermatogenesis is the process of sperm formation from germ cells in the testes, involving multiple mitotic and meiotic divisions, ultimately producing mature, motile sperm.

🎯 Exam Tip: When describing spermatogenesis, ensure to cover all three phases - multiplication, growth, and maturation - along with the key cell types (spermatogonia, primary/secondary spermatocytes, spermatids, and spermatozoa) and their chromosome numbers. Highlighting spermiogenesis and spermiation is also important.

 

Question 7. શુક્રકોષજનનના નિયમન સાથે સંકળાયેલા અંતઃસ્ત્રાવોનાં નામ આપો.
Answer: શુક્રકોષજનનના નિયમન સાથે સંકળાયેલા અંતઃસ્ત્રાવોમાં ગોનેડોટ્રોપિન રીલિઝિંગ અંતઃસ્ત્રાવ (GnRH), ફોલિકલ-સ્ટિમ્યુલેટિંગ હોર્મોન (FSH), લ્યુટિનાઇઝિંગ હોર્મોન (LH) અને ટેસ્ટોસ્ટેરોનનો સમાવેશ થાય છે.
In simple words: Hormones like GnRH, FSH, LH, and testosterone regulate sperm production in males.

🎯 Exam Tip: Listing the correct hormones and briefly mentioning their general roles in regulating spermatogenesis will ensure full marks. Focus on the hypothalamic-pituitary-gonadal axis.

 

Question 8. શુકકાયાન્તરણ અને સ્પર્મીએશન વચ્ચેનો તફાવત આપો.
Answer:
શુક્રકોષાયાંતરણ (Spermiogenesis): આ પ્રક્રિયા પ્રશુક્રકોષોનું સંપૂર્ણ વિકસિત શુક્રકોષોમાં રૂપાંતર થવાને દર્શાવે છે.
સ્પર્મીએશન (Spermiation): આ ક્રિયા શુક્રકોષોના શીર્ષ સરટોલી કોષોમાં અંતઃસ્થાપિત થયા પછી, શુક્રઉત્પાદક નલિકાઓમાંથી મુક્ત થવાની પ્રક્રિયાને કહેવાય છે.
In simple words: Spermiogenesis is the transformation of spermatids into spermatozoa, while spermiation is the release of mature sperm from Sertoli cells into the seminiferous tubules.

🎯 Exam Tip: Clearly defining both terms and emphasizing their distinct stages in sperm development is key. Spermiogenesis is about cell transformation, while spermiation is about cell release.

 

Question 9. શુક્રકોષની નામનિર્દેશનવાળી આકૃતિદોરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ શુક્રકોષની રચનાનું વિસ્તૃત દર્શન કરાવે છે, જેમાં શીર્ષ, રસસ્તર, શુક્રાગ્ર, રંગસૂત્રીય દ્રવ્ય ધરાવતું કોષકેન્દ્ર, ગ્રીવા, મધ્યભાગ, કણાભસૂત્ર (તરવા માટેની શક્તિનો સ્ત્રોત) અને પૂંછડી જેવાં મુખ્ય અંગો સ્પષ્ટપણે લેબલ કરવામાં આવ્યા છે.
1. શુક્રકોષમાં મુખ્યત્વે શીર્ષ, ગ્રીવા, મધ્યભાગ અને પૂંછડીનો સમાવેશ થાય છે. તેની સમગ્ર સપાટી રસપટલથી ઢંકાયેલી હોય છે.
2. શુક્રકોષનું શીર્ષ વિસ્તૃત એકકીય કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે અને તેનો અગ્ર છેડો ટોપી જેવી શુક્રાગ્ર (Acrosome) રચનાથી ઘેરાયેલો હોય છે.
3. શુક્રાગ્ર અંડકોષને ફલિત કરવામાં મદદ કરતા હાઇલ્યુરોનીડેઝ જેવા ઉસેચકોથી ભરેલો હોય છે.
4. શુક્રકોષનો મધ્યભાગ અસંખ્ય કણાભસૂત્રો ધરાવે છે, જે પૂંછડીના હલનચલન માટે શક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે. આ શક્તિ ફલન માટે જરૂરી શુક્રકોષની ચલિતતા માટે અનુકૂળતા પૂરી પાડે છે.
5. પુરૂષ સામાન્ય રીતે મૈથુન દરમિયાન લગભગ 200 થી 300 મિલિયન જેટલા શુક્રકોષોનો ત્યાગ (અલન) કરે છે.
6. આ શુક્રકોષોમાંથી ઓછામાં ઓછા 60% શુક્રકોષો સામાન્ય આકાર અને કદના હોવા જોઈએ, અને ઓછામાં ઓછા 40% શુક્રકોષો શક્તિશાળી હલનચલન દર્શાવતા હોવા જોઈએ જે પ્રજનન ક્ષમતા માટે જરૂરી છે.
In simple words: The diagram illustrates the structure of a sperm cell, showing its head (containing nucleus and acrosome), neck, middle piece (with mitochondria for energy), and tail for motility.

🎯 Exam Tip: Accurately drawing and labeling the sperm structure, especially the acrosome (for fertilization) and mitochondria in the middle piece (for motility), is vital. Also, remember the quantity and quality criteria for viable sperm.

 

Question 10. શુક્રાશયરસના મુખ્ય ઘટકો કયા છે?
Answer: શુક્રાશય રસ (seminal plasma) ફ્રુક્ટોઝ, કેલ્શિયમ અને કેટલાક વિશિષ્ટ ઉસેચકોથી ભરપૂર હોય છે. આ ઘટકો શુક્રકોષોના પોષણ અને ગતિશીલતા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
In simple words: Seminal plasma primarily consists of fructose, calcium, and various enzymes, which provide nourishment and aid in sperm motility.

🎯 Exam Tip: Listing the main components of seminal plasma and briefly stating their roles in sperm viability and function is crucial for a complete answer.

 

Question 11. નર સહાયકનલિકાઓ અને ગ્રંથિઓનાં મુખ્ય કાર્યો જણાવો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાકૃતિ નરના પેલ્વીસ પ્રદેશમાં પ્રજનનતંત્રના છેદનું દર્શન કરાવે છે, જેમાં મૂત્રવાહિની, શુક્રાશય, મૂત્રાશય, શુક્રવાહિની, પ્રોસ્ટેટ, શિશ્ન, મૂત્રજનન માર્ગ, શિશ્નાગ્ર, અગ્રત્વચા, સ્ખલનનલિકા, મળાશય, મળદ્વાર, શુક્રપિંડ અને વૃષણકોથળી જેવી મુખ્ય રચનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
1. નર પ્રજનન સહાયક નલિકાઓમાં વૃષણજાળ (rete testis), શુક્રવાહિકાઓ (vasa efferentia), અધિવૃષણ નલિકા (epididymis) અને શુક્રવાહિનીનો સમાવેશ થાય છે.
2. શુક્રપિંડની શુક્રઉત્પાદક નલિકાઓ, વૃષણજાળ મારફતે શુક્રવાહિકાઓમાં ખુલે છે.
3. શુક્રવાહિકાઓ શુક્રપિંડમાંથી બહાર આવે છે અને દરેક શુક્રપિંડની પશ્ચ સપાટીએ સ્થાન પામેલ અધિવૃષણ નલિકામાં ખુલે છે.
4. અધિવૃષણ નલિકા ઉદરમાં ઉપરની તરફ શુક્રવાહિની તરીકે આગળ વધે છે અને મૂત્રાશયની ઉપર પાશ (Loops) બનાવે છે.
5. તેની સાથે શુક્રાશય (seminal vesicle)ની નલિકાઓ જોડાઈ મૂત્રમાર્ગ (urethra)માં સ્ખલનનલિકા તરીકે ખુલે છે.
6. આ નલિકાઓ શુક્રકોષોનો સંગ્રહ કરે છે અને શુક્રપિંડોથી મૂત્રમાર્ગ દ્વારા બહારની તરફ વહન કરાવે છે. મૂત્રજનનમાર્ગ શિશ્નમાંથી પસાર થાય તે પહેલાં બલ્બોયુરેથ્રલ ગ્રંથિની નલિકા સાથે જોડાય છે.
7. મૂત્રમાર્ગ મૂત્રાશયમાંથી ઉદ્ભવે છે અને શિશ્ન દ્વારા આગળ વધી મૂત્રમાર્ગ મુખ (urethral meatus)થી ઓળખાતા છિદ્ર દ્વારા બહાર ખુલે છે.
In simple words: Male accessory ducts and glands play crucial roles in storing and transporting sperm, providing seminal fluid components, and facilitating the journey of sperm out of the body.

🎯 Exam Tip: For this question, outlining the pathway of sperm through the various ducts and the specific contributions of each accessory gland (e.g., fluid for nourishment, lubrication) will provide a comprehensive answer.

 

Question 12. અંડકોષજનનનો સંક્ષિપ્ત અહેવાલ આપો.
Answer:
• પરિપક્વ માદા જનનકોષના નિર્માણની પ્રક્રિયાને અંડકોષજનન (Oogenesis) કહે છે.
• અંડકોષજનન ગર્ભવિકાસ દરમિયાન શરૂ થાય છે, જ્યારે દરેક ગર્ભીય અંડપિંડમાંથી લાખો જનન માતૃકોષો (Oogonia - આદિ પૂર્વઅંડકોષ) નિર્માણ પામે છે.
• જન્મ બાદ વધારાના આદિ પૂર્વઅંડકોષો નિર્માણ પામતા નથી અને ઉમેરાતા પણ નથી.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાકૃતિ અંડપિંડના છેદનું નિરૂપણ કરે છે. તેમાં પ્રાથમિક પુટિકા, ગુહા દર્શાવતી તૃતીયક પુટિકા, ગ્રાફિયન પુટિકા, અંડકોષ અને કૉર્પસ લ્યુટિયમ જેવી વિવિધ વિકાસશીલ અવસ્થાઓ સ્પષ્ટપણે લેબલ કરવામાં આવી છે. આ રચનાઓ અંડકોષજનનની પ્રક્રિયા અને અંડપિંડમાં થતા ચક્રીય ફેરફારો દર્શાવે છે.
• પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષો: આ કોષો વિભાજન પામવાનું શરૂ કરે છે અને અધિકરણની પૂર્વાવસ્થા-1 માં પ્રવેશે છે, જ્યાં તેઓ હંગામી ધોરણે સ્થાયી રહે છે. આ કોષોને પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષ કહે છે.
• પ્રાથમિક પુટિકાઓ: દરેક પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષ ત્યારબાદ ગ્રંથીય કોષોના સ્તર દ્વારા ઘેરાય છે, જેને પ્રાથમિક પુટિકા (Primary follicle) કહે છે.
• મોટી સંખ્યામાં આ પુટિકાઓ જન્મથી યૌવનની આરંભિક અવસ્થા દરમિયાન વિઘટન પામે છે. આથી જ યૌવનારંભમાં દરેક અંડપિંડમાં ફક્ત 60,000-80,000 પ્રાથમિક અંડપુટિકાઓ બાકી રહે છે.
• દ્વિતીયક પુટિકાઓ: પ્રાથમિક પુટિકાઓ ગ્રંથીય કોષો અને નવા ઘણા આવરણો (theca-આવરણ)થી આવરિત હોય છે, જેને દ્વિતીયક પુટિકાઓ કહે છે.
• તૃતીયક પુટિકા: દ્વિતીયક પુટિકાઓ તરત જ તૃતીયક પુટિકામાં રૂપાંતરિત થાય છે, જેમાં એન્ટ્રમ (antrum) કહેવાતી પ્રવાહી ભરેલી ગુહા હોય છે જે તેની વિશિષ્ટતા છે.
• હવે અંદરનું સ્તર અંતઃઆવરણમાં અને બહારનું સ્તર બાહ્ય આવરણમાં ફેરવાય છે. તૃતીયક પુટિકામાંનો પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષ કદમાં વૃદ્ધિ પામે છે અને તેનું પ્રથમ અર્ધીકરણ પૂર્ણ કરે છે. આ એક અસમાન વિભાજન છે, જેના પરિણામે મોટા કદનું એક દ્વિતીયક પૂર્વઅંડકોષ અને નાના કદનો પ્રાથમિક ધ્રુવીય કાય નિર્માણ પામે છે.
• દ્વિતીયક પૂર્વઅંડકોષ પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષના પોષક ઘટકો સભર કોષરસનો જથ્થો જાળવી રાખે છે.
• તૃતીયક પુટિકા પરિપક્વ પુટિકા અથવા ગ્રાફિયન પુટિકા (graafian follicle)માં ફેરવાય છે.
• દ્વિતીયક પૂર્વઅંડકોષ તેની ફરતે નવા સ્તરની રચના કરે છે, જેને ઝોના પેલ્યુસિડા (zona pellucida) કહે છે.
• ગ્રાફિયન પુટિકા તૂટવાથી અંડપિંડમાંથી દ્વિતીય પૂર્વઅંડકોષ મુક્ત થાય છે. આ પ્રક્રિયાને અંડપાત (ovulation) કહે છે.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ યોજનાકીય રજૂઆત (a) શુક્રકોષજનન અને (b) અંડકોષજનન વચ્ચેનો તફાવત દર્શાવે છે. તે રંગસૂત્રોની સંખ્યામાં થતા ફેરફારો, જનનકોષોના નિર્માણના તબક્કાઓ અને પ્રત્યેક પ્રક્રિયાના પરિણામી કોષોને સ્પષ્ટપણે રજૂ કરે છે.
In simple words: Oogenesis is the process of egg cell formation in the ovaries, starting before birth and continuing through puberty with stages like oogonia, primary oocytes, and secondary oocytes, culminating in a mature egg.

🎯 Exam Tip: When explaining oogenesis, it is crucial to mention that it begins during fetal development, includes arrested stages, and results in unequal cytoplasmic division. Detail the progression from oogonia to primary, secondary, and Graafian follicles, and finally, ovulation.

 

Question 13. અંડપિડમાંથી પસાર થતાછેદનીનામનિર્દેશનવાળી આકૃતિદોરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાકૃતિ અંડપિંડના છેદનું નિરૂપણ કરે છે. તેમાં પ્રાથમિક પુટિકા, ગુહા દર્શાવતી તૃતીયક પુટિકા, ગ્રાફિયન પુટિકા, અંડકોષ અને કૉર્પસ લ્યુટિયમ જેવી વિવિધ વિકાસશીલ અવસ્થાઓ સ્પષ્ટપણે લેબલ કરવામાં આવી છે. આ રચનાઓ અંડકોષજનનની પ્રક્રિયા અને અંડપિંડમાં થતા ચક્રીય ફેરફારો દર્શાવે છે.
• પરિપક્વ માદા જનનકોષના નિર્માણની પ્રક્રિયાને અંડકોષજનન (Oogenesis) કહે છે.
• અંડકોષજનન ગર્ભવિકાસ દરમિયાન શરૂ થાય છે, જ્યારે દરેક ગર્ભીય અંડપિંડમાંથી લાખો જનન માતૃકોષો (Oogonia - આદિ પૂર્વઅંડકોષ) નિર્માણ પામે છે.
• જન્મ બાદ વધારાના આદિ પૂર્વઅંડકોષો નિર્માણ પામતા નથી અને ઉમેરાતા પણ નથી.
• પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષો: આ કોષો વિભાજન પામવાનું શરૂ કરે છે અને અધિકરણની પૂર્વાવસ્થા-1 માં પ્રવેશે છે, જ્યાં તેઓ હંગામી ધોરણે સ્થાયી રહે છે. આ કોષોને પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષ કહે છે.
• પ્રાથમિક પુટિકાઓ: દરેક પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષ ત્યારબાદ ગ્રંથીય કોષોના સ્તર દ્વારા ઘેરાય છે, જેને પ્રાથમિક પુટિકા (Primary follicle) કહે છે.
• મોટી સંખ્યામાં આ પુટિકાઓ જન્મથી યૌવનની આરંભિક અવસ્થા દરમિયાન વિઘટન પામે છે. આથી જ યૌવનારંભમાં દરેક અંડપિંડમાં ફક્ત 60,000-80,000 પ્રાથમિક અંડપુટિકાઓ બાકી રહે છે.
• દ્વિતીયક પુટિકાઓ: પ્રાથમિક પુટિકાઓ ગ્રંથીય કોષો અને નવા ઘણા આવરણો (theca-આવરણ)થી આવરિત હોય છે, જેને દ્વિતીયક પુટિકાઓ કહે છે.
• તૃતીયક પુટિકા: દ્વિતીયક પુટિકાઓ તરત જ તૃતીયક પુટિકામાં રૂપાંતરિત થાય છે, જેમાં એન્ટ્રમ (antrum) કહેવાતી પ્રવાહી ભરેલી ગુહા હોય છે જે તેની વિશિષ્ટતા છે.
• હવે અંદરનું સ્તર અંતઃઆવરણમાં અને બહારનું સ્તર બાહ્ય આવરણમાં ફેરવાય છે. તૃતીયક પુટિકામાંનો પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષ કદમાં વૃદ્ધિ પામે છે અને તેનું પ્રથમ અર્ધીકરણ પૂર્ણ કરે છે. આ એક અસમાન વિભાજન છે, જેના પરિણામે મોટા કદનું એક દ્વિતીયક પૂર્વઅંડકોષ અને નાના કદનો પ્રાથમિક ધ્રુવીય કાય નિર્માણ પામે છે.
• દ્વિતીયક પૂર્વઅંડકોષ પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષના પોષક ઘટકો સભર કોષરસનો જથ્થો જાળવી રાખે છે.
• તૃતીયક પુટિકા પરિપક્વ પુટિકા અથવા ગ્રાફિયન પુટિકા (graafian follicle)માં ફેરવાય છે.
• દ્વિતીયક પૂર્વઅંડકોષ તેની ફરતે નવા સ્તરની રચના કરે છે, જેને ઝોના પેલ્યુસિડા (zona pellucida) કહે છે.
• ગ્રાફિયન પુટિકા તૂટવાથી અંડપિંડમાંથી દ્વિતીય પૂર્વઅંડકોષ મુક્ત થાય છે. આ પ્રક્રિયાને અંડપાત (ovulation) કહે છે.
In simple words: The diagram displays a cross-section of the ovary, illustrating the various stages of follicular development from primary follicles to the mature Graafian follicle and corpus luteum, which are crucial for egg production and hormonal regulation.

🎯 Exam Tip: Accurately drawing and labeling the different stages of follicular development within the ovary, along with the oocyte and corpus luteum, is essential for a high score. Ensure to highlight the sequential progression of these structures.

 

Question 14. ગ્રાફિયન પુટિકાનીનામનિર્દેશનવાળી આકૃતિદોરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાકૃતિ એક પુખ્ત ગ્રાફિયન પુટિકાની આંતરિક રચનાનું નિરૂપણ કરે છે. તેમાં પ્રવાહીથી ભરેલો એન્ટ્રમ, ક્યુમુલસ ઉફોરસ, ઝોના પેલ્યુસિડા અને દ્વિતીયક પૂર્વઅંડકોષ જેવા મુખ્ય ઘટકો સ્પષ્ટપણે લેબલ કરવામાં આવ્યા છે. આ રચના અંડકોષપાત પહેલાં અંડકોષના અંતિમ વિકાસને દર્શાવે છે.
In simple words: The diagram shows a mature Graafian follicle with its secondary oocyte, corona radiata, zona pellucida, and the fluid-filled antrum, illustrating its readiness for ovulation.

🎯 Exam Tip: A well-labeled diagram of a Graafian follicle should clearly show the secondary oocyte, zona pellucida, corona radiata, antrum, and thecal layers. Understanding the function of each part is key to accurate representation.

 

Question 15. નીચેનાનાં કાર્ય જણાવો.
(a) કૉર્પસ લ્યુટિયમ
(b) એન્ડોમેટ્રિયમ
(c) શુક્રાગ્ર
(d) શુક્રકોષપૂંછડી
(e) ફિમ્બ્રી
Answer:
(a) કૉર્પસ લ્યુટિયમ: તે પ્રોજેસ્ટેરોન અંતઃસ્ત્રાવનો સ્રાવ કરે છે, જે ગર્ભાવસ્થાની જાળવણી માટે નિર્ણાયક છે.
(b) એન્ડોમેટ્રિયમ: તે ગર્ભાશયની સૌથી અંદરનું સ્તર છે, જે ઋતુચક્ર દરમિયાન ચક્રીય ફેરફારો દર્શાવે છે અને ગર્ભકોષ્ઠના સ્થાપન માટે તૈયાર થાય છે.
(c) શુક્રાગ્ર: શુક્રાગ્રમાં હાઇડ્રોલાયટિક ઉસેચકો હોય છે, જે શુક્રકોષને અંડકોષમાં પ્રવેશવા અને ફલન કરવામાં મદદ કરે છે.
(d) શુક્રકોષપૂંછડી: તે શુક્રકોષને ગતિશીલતા પૂરી પાડે છે, જેનાથી તે માદા પ્રજનન માર્ગમાં આગળ વધી શકે છે.
(e) ફિમ્બ્રી: તે અંડપિંડની નજીક આવેલા ગળણી આકારના અંડવાહિની નિવાપની આંગળી જેવા પ્રવર્ધ છે, જે અંડકોષપાત પછી અંડકોષને એકત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: Corpus luteum produces progesterone for pregnancy, endometrium supports implantation, acrosome helps sperm penetrate the egg, sperm tail provides motility, and fimbriae capture the released egg.

🎯 Exam Tip: For each function, clearly state the role and its significance in the reproductive process. Focus on precise anatomical and physiological terms.

 

Question 16. સાચાં ખોટાં વિધાનો ઓળખો. દરેક ખોટાં વિધાનને સુધારો અને તેને સાચુંકરોઃ
(a) સરટોલીકોષો એન્ડ્રોજન્સ ઉત્પન્ન કરે છે.(સાચું,ખોટું)
Answer: ખોટું. સરટોલી કોષો જનનકોષોને પોષણ પૂરું પાડે છે.
In simple words: સરટોલી કોષો પુરુષ પ્રજનન તંત્રમાં શુક્રકોષોને પોષણ પૂરું પાડીને તેમના વિકાસમાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: સરટોલી કોષોના કાર્ય અને લેડિગ કોષોના કાર્ય વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ રીતે યાદ રાખો, કારણ કે તે ઘણીવાર મૂંઝવણ પેદા કરે છે.

 

Question 16. સાચાં ખોટાં વિધાનો ઓળખો. દરેક ખોટાં વિધાનને સુધારો અને તેને સાચુંકરોઃ
(b) શુક્રકોષસરટોલીકોષોમાંથી પોષણ મેળવે છે. (સાચું,ખોટું)
Answer: સાચું
In simple words: શુક્રકોષોને યોગ્ય રીતે વિકસિત થવા માટે સરટોલી કોષોમાંથી જરૂરી પોષકતત્ત્વો મળે છે.

🎯 Exam Tip: શુક્રકોષોના વિકાસ માટે સરટોલી કોષોનું મહત્ત્વ તેમની પોષણ આપવાની ક્ષમતા પરથી સમજવું.

 

Question 16. સાચાં ખોટાં વિધાનો ઓળખો. દરેક ખોટાં વિધાનને સુધારો અને તેને સાચુંકરોઃ
(c) લેડિગકોષો અંડપિંડમાં મળી આવે છે.(સાચું/ખોટું)
Answer: ખોટું. લેડિગ કોષો વૃષણમાં મળી આવે છે.
In simple words: લેડિગ કોષો પુરુષના વૃષણમાં જોવા મળે છે, અંડપિંડમાં નહીં.

🎯 Exam Tip: લેડિગ કોષો અને અંડપિંડ વચ્ચેનો તફાવત યાદ રાખવા માટે તેમના સ્થાન અને કાર્યને અલગથી સમજો.

 

Question 16. સાચાં ખોટાં વિધાનો ઓળખો. દરેક ખોટાં વિધાનને સુધારો અને તેને સાચુંકરોઃ
(d) લેડિગકોષો એન્ડ્રોજન્સનું સંશ્વેષણ કરે છે.(સાચું,ખોટું)
Answer: સાચું
In simple words: લેડિગ કોષો એન્ડ્રોજન નામના પુરુષ જાતીય અંતઃસ્ત્રાવોનું ઉત્પાદન કરે છે, જે પુરુષ લક્ષણો અને શુક્રકોષ નિર્માણ માટે જરૂરી છે.

🎯 Exam Tip: લેડિગ કોષોનું કાર્ય તેમના દ્વારા સંશ્લેષિત થતા એન્ડ્રોજન અંતઃસ્ત્રાવ સાથે સીધું સંબંધિત છે, જે એક મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે.

 

Question 16. સાચાં ખોટાં વિધાનો ઓળખો. દરેક ખોટાં વિધાનને સુધારો અને તેને સાચુંકરોઃ
(e) અંડકોષજનન કોપર્સલ્યુટિયમમાં થાય છે.(સાચું/ખોટું)
Answer: ખોટું. અંડકોષજનન અંડપિંડમાં થાય છે.
In simple words: અંડકોષજનન એ અંડકોષો બનવાની પ્રક્રિયા છે જે સ્ત્રીઓના અંડપિંડમાં થાય છે, કોર્પસ લ્યુટિયમમાં નહીં.

🎯 Exam Tip: અંડકોષજનનનું સ્થાન અને કોર્પસ લ્યુટિયમનું કાર્ય (પ્રોજેસ્ટેરોન ઉત્પાદન) બંને અલગ છે અને સ્પષ્ટપણે યાદ રાખવા જોઈએ.

 

Question 16. સાચાં ખોટાં વિધાનો ઓળખો. દરેક ખોટાં વિધાનને સુધારો અને તેને સાચુંકરોઃ
(f) ઋતુચક્ર ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન બંધ થાય છે.(સાચું,ખોટું)
Answer: સાચું
In simple words: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન, સ્ત્રીનું શરીર હોર્મોનલ ફેરફારોમાંથી પસાર થાય છે જે ઋતુચક્રને અટકાવે છે.

🎯 Exam Tip: ઋતુચક્ર બંધ થવું એ ગર્ભાવસ્થાની એક મુખ્ય નિશાની છે, જે હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે થાય છે.

 

Question 17. ઋતુચક્ર એટલે શું ? કયા અંતઃસ્ત્રાવો ઋતુચક્રનું નિયમન કરે છે?
Answer: માનવની માદામાં ઋતુસ્ત્રાવ સરેરાશ 28-29 દિવસના અંતરાયલે પુનરાવર્તિત થાય છે અને પ્રથમ ઋતુસ્ત્રાવથી બીજા ઋતુસ્ત્રાવ વચ્ચેની ચક્રીય ઘટનાને ઋતુચક્ર કહે છે. ઋતુચક્રની શરૂઆત ઋતુસ્ત્રાવ તબક્કાથી (Menstrual phase) થાય છે. તે સમયે ઋતુસ્ત્રાવ થાય છે અને જે 3-5 દિવસો સુધી ચાલે છે. ઋતુસ્રાવ, ગર્ભાશયનું અંતઃસ્તર (endometrial) અને રુધિરવાહિનીઓના તૂટવાને પરિણામે નિર્માણ પામતું પ્રવાહી છે. જે યોનિમાર્ગ મારફતે બહાર ધકેલાય છે.
અંડકોષ ફલિત હોતો નથી ત્યારે જ દેખાય છે.
નિયમન કરતા અંતઃસ્ત્રાવો: અગ્રપિગ્યુટરી ગ્રંથિના FSH અને LH, અંડપિંડના અંતઃસ્ત્રાવ-ઇસ્ટ્રોજન, પ્રોજેસ્ટેરોન.
In simple words: ઋતુચક્ર એ સ્ત્રીઓમાં દર મહિને થતી ચક્રીય ઘટના છે, જેમાં ગર્ભાશયનું સ્તર તૂટીને રક્તસ્ત્રાવ થાય છે. આ ચક્રનું નિયમન FSH, LH, ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા થાય છે.

🎯 Exam Tip: ઋતુચક્રના દરેક તબક્કા અને તેમાં સામેલ અંતઃસ્ત્રાવોના કાર્યો વિગતવાર સમજવાથી વધુ ગુણ મેળવવામાં મદદ મળશે.

 

Question 18. પ્રસૂતિ એટલે શું ? કયા અંતઃસ્ત્રાવો પ્રસૂતિને પ્રેરવામાં સંકળાયેલ છે?
Answer:
1. મનુષ્યનો ગર્ભાવસ્થાનો સરેરાશ સમયગાળો આશરે 9 મહિના હોય છે. જેને ગર્ભાધાન-સમય (ગર્ભાવધિકાળ - gestation period) કહે છે.
2. ગર્ભાવસ્થાના અંતે ગર્ભાશય શક્તિશાળી (vigorous) સંકોચન પ્રેરે છે, જેને કારણે ગર્ભનો બહાર નિકાલ (expulsion) / પ્રસવ થાય છે. ગર્ભની પ્રસવની આ ક્રિયાને (બાળજન્મ) પ્રસૂતિ કહે છે.
3. જટિલ ચેતાઅંતઃસ્ત્રાવી (neuroendocrine) પદ્ધતિ દ્વારા પ્રસૂતિ પ્રેરાય છે.
4. પ્રસૂતિના સંકેતો સંપૂર્ણ વિકસિત ભૂણ અને જરાયુમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને જરાયુ હળવા ગર્ભાશયના સંકોચન પ્રેરે છે. જેને ગર્ભના નિકાલની પરાવર્તિત ક્રિયા (foetalejection reflex) કહે છે.
5. આ પ્રક્રિયા માતાની પિચુટરી ગ્રંથિમાંથી ઑક્સિટોસિનનો સ્રાવ પ્રેરે છે.
6. ઑક્સિટોસિન ગર્ભાશયના સ્નાયુ ઉપર અસર કરે છે. જેને કારણે ગર્ભાશયનું શક્તિશાળી સંકોચન થાય છે.
7. જેના બદલામાં તે ઑક્સિટોસિનના વધુ સ્રાવને ઉત્તેજે છે.
8. ગર્ભાશય સંકોચન અને ઑક્સિટોસિનના સ્રાવ વચ્ચેની પરાવર્તિત ક્રિયા સતત ચાલવાને પરિણામે વધુ અને વધુ શક્તિશાળી સંકોચનને ઉત્તેજે છે.
9. આ બાળકને જન્મનળી દ્વારા ગર્ભાશયમાંથી બહાર નિકાલ તરફ દોરી જાય છે-પ્રસૂતિ.
10. બાળજન્મ બાદ તરત જ જરાયુ પણ ગર્ભાશયમાંથી બહાર આવે છે.
In simple words: પ્રસૂતિ એટલે બાળકનો જન્મ. આ પ્રક્રિયા ગર્ભાવસ્થાના અંતે થાય છે અને ગર્ભાશયના સંકોચનો દ્વારા બાળક બહાર આવે છે. ઑક્સિટોસિન મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવ છે જે આ સંકોચનોને ઉત્તેજિત કરે છે.

🎯 Exam Tip: પ્રસૂતિમાં સામેલ હોર્મોનલ નિયંત્રણ અને ‘ગર્ભ નિકાલ પરાવર્તી ક્રિયા’ (foetal ejection reflex) નો ખ્યાલ સ્પષ્ટ રીતે સમજવો મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 19. આપણા સમાજમાં સ્ત્રીઓને ઘણી વાર પુત્રીઓને જન્મ આપવા માટે જવાબદાર ગણવામાં આવે છે. તમે સમજાવી શકો છો કે આ સાચું કેમ નથી?
Answer:
1. સ્ત્રીઓમાં લિંગી રંગસૂત્રો XX પ્રકારનાં હોય છે. એ જ રીતે પુરુષમાં XY લિંગી રંગસૂત્રો હોય છે.
2. તેથી માદા દ્વારા ઉત્પન્ન થતા બધા જ એકકીય અંડકોષો X રંગસૂત્ર ધરાવે છે.
3. જ્યારે નર જનનકોષો (શુક્રકોષો)માં લિંગ રંગસૂત્ર કાં તો X અથવા Y ધરાવે છે. આથી 50 % શુક્રકોષો X રંગસૂત્ર ધરાવે છે. જ્યારે બાકીના 50% Y રંગસૂત્ર ધરાવે છે.
4. નર અને માદાના જનનકોષોના જોડાણ બાદ ફલિતાંડકાં તો XX કે XY ધરાવે છે. તેનો આધાર X ધરાવતાં કે Y રંગસૂત્ર ધરાવતાં શુક્રકોષ કે જે અંડકોષને ફલિત કરે છે તેની પર છે.
5. ફલિતાંડ XX રંગસૂત્રો ધરાવે છે તે માદા (છોકરી) બાળમાં વિકસે છે. જ્યારે XY રંગસૂત્રો ધરાવતા ફલિતાંડ નર (છોકરા)માં વિકસે છે.
6. આમ, બાળકની જાતિનું નિશ્ચયન પિતા દ્વારા થાય છે નહીં કે માતા દ્વારા.
In simple words: બાળકના લિંગનો નિર્ધાર પિતા દ્વારા થાય છે, માતા દ્વારા નહીં. સ્ત્રી પાસે હંમેશાં XX રંગસૂત્રો હોય છે, જ્યારે પુરુષ પાસે XY રંગસૂત્રો હોય છે. બાળકનું લિંગ નિર્ધારિત થાય છે કે શુક્રકોષ X રંગસૂત્ર લાવે છે (જેથી છોકરી થાય) કે Y રંગસૂત્ર લાવે છે (જેથી છોકરો થાય).

🎯 Exam Tip: લિંગ નિર્ધારણની જનીનીય પદ્ધતિ (XX-XY) ને સમજવી અને તેને સામાજિક ગેરસમજ સાથે કેવી રીતે સંબંધિત કરવી તે મહત્ત્વનું છે.

વિશેષ જાણકારી (More Information):

1. ફલનક્રિયા દરમિયાન થતા ફેરફારો: યોનિમાર્ગમાં ઠલવાયેલા વીર્યમાંના શુક્રકોષો, ગર્ભાશય દ્વારા અંડવાહિની તરફ ગતિ કરે છે. તેમની આ ગતિમાં યોનિમાર્ગ અને ગર્ભાશયની દીવાલનાં સંકોચનો સહાયક બને છે.
2. અંડવાહિનીની દીવાલોનો ચીકણો સ્રાવ પણ આ ક્રિયામાં મદદ કરે છે. આ ક્રિયા લગભગ 5થી 6 કલાકસમય લે છે.
3. દ્વિતીયપૂર્વઅંડકોષ અસંખ્ય શુક્રકોષો વડે ઘેરાયેલ છે.
4. દ્વિતીયપૂર્વઅંડકોષ અંડપડ અને જેલીસ્તર વડે ઘેરાયેલ હોય છે.
5. શુક્રકોષના શુક્રાગ્રમાં આવેલા વિવિધ ઉત્સચકો જેમાંનો એક હાઇલ્યુરોનીડેઝ શુક્રકોષનો અંડકોષમાં પ્રવેશ શક્ય બનાવે છે.
6. શુક્રકોષનું શીર્ષ અને મધ્ય ભાગ દ્વિતીય પૂર્વઅંડકોષમાં પ્રવેશે કે તરત જ શુક્રકોષના શીર્ષમાં રહેલ કોષકેન્દ્રને હવે નરપ્રકોષકેન્દ્ર કહે છે.
7. શુક્રકોષનો પ્રવેશ દ્વિતીયપૂર્વઅંડકોષમાં તાત્કાલિક કેટલાંક ફેરફારો પ્રેરે છે.
8. અંડપડજીવરસથી સહેજ છૂટું પડે છે તેને હવે ફલનપડ કહે છે. આ પડ અન્ય શુક્રકોષના પ્રવેશને અટકાવે છે.
9. શુક્રકોષના પ્રવેશથી અંડકોષનું પરિપક્વન વિભાજન થાય છે અને માદા પ્રકોષકેન્દ્રનું નિર્માણ થાય છે.
10. આમ એક શક્રકોષ અને એક અડકામાં ફલનમાં સંકળાયેલ છે.
11. નરપ્રકોષકેન્દ્ર અને માદા પ્રકોષકેન્દ્રના સંમિલનથી દ્વિકીય ફલિતાંડ (યુગ્મનજ) કોષકેન્દ્ર બને છે.
12. ફલિત અંડકોષને ફલિતાંડ કહે છે.

 

Question 20. માનવ અંડપિંડમાંથી દર મહિને કેટલા અંડકોષો (ઇંડાં) મુક્ત થાય છે ? તમે શું વિચારો છો કે જ્યારે માતા સમાન (જોડિયાં) (identical twins) બાળકોને જન્મ આપે ત્યારે કેટલા અંડકોષ મુક્ત થતા હશે? જો જોડિયાં બાળકો ભ્રાતૃ(ભાઈ ભાઈ જેવું) હોય, તો તમારા જવાબમાં ફેરફાર થશે?
Answer:
1. માદાના અંડપિંડમાંથી પ્રત્યેક માસે એક અંડકોષ ઉત્પન્ન થાય છે.
2. સમાન જોડીયાં બાળકોમાં બે અંડકોષ મુક્ત થાય છે અને ફલન પામે છે.
In simple words: સામાન્ય રીતે, સ્ત્રીના અંડપિંડમાંથી દર મહિને એક જ અંડકોષ મુક્ત થાય છે. સમાન જોડિયા બાળકો ત્યારે થાય છે જ્યારે એક જ ફલિત અંડકોષ વિભાજન પામે, જ્યારે ભ્રાતૃ જોડિયા બાળકો માટે બે અલગ-અલગ અંડકોષોનું ફલન થવું જરૂરી છે.

🎯 Exam Tip: સમાન અને ભ્રાતૃ જોડિયા બાળકોના નિર્માણ વચ્ચેના તફાવતને સમજવો જીવવિજ્ઞાનના દૃષ્ટિકોણથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 21. તમે શું વિચારો છોકે માદાકૂતરાએ 6 બચ્ચાંને જન્મ આપ્યો હોય, તો તેના અંડપિંડમાંથી કેટલા અંડકોષોમુક્ત થાય? –
Answer: 6 અંડકોષ
In simple words: જો માદા કૂતરાને 6 બચ્ચાં જન્મ્યા હોય, તો તેનો અર્થ એ થાય કે 6 અંડકોષો ફલિત થયા હશે.

🎯 Exam Tip: જન્મ પામેલા સંતાનોની સંખ્યા અને ફલિત થયેલા અંડકોષોની સંખ્યા વચ્ચેનો સીધો સંબંધ સમજવો આવશ્યક છે.

GSEB Class 12 Biology માનવ-પ્રજનન NCERT Exemplar Questions Answers

બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQs)

 

Question 1. નીચે આપેલાં વિધાનોમાંથી અસત્ય વિધાન પસંદ કરોઃ
(A) વિહંગ અને સસ્તનમાં અંતઃફલન થાય છે.
(B) કોલોસ્ટ્રમ એન્ટિબોડિઝ અને પોષકદ્રવ્યો ધરાવે છે.
(C) સસ્તનોમાં પોલિસ્પર્મી (બહુશુક્રકોષીયતા) અંડકોષની સપાટીમાં રાસાયણિક પરિવર્તનો દ્વારા અવરોધાય છે.
(D) સ્ત્રીમાં ગર્ભસ્થાપન મોટા ભાગે ફલન પછીના સાતમા દિવસે થાય છે.
Answer: (C) સસ્તનોમાં પોલિસ્પર્મી (બહુશુક્રકોષીયતા) અંડકોષની સપાટીમાં રાસાયણિક પરિવર્તનો દ્વારા અવરોધાય છે.
પોલીસ્પર્મીમાં જયારે અંડકોષનું એક કરતાં વધુ શુક્રકોષ દ્વારા ફલન થાય છે. ત્યારે ફલન દરમિયાન અંડકોષમાં શુક્રકોષનો સ્પર્શ થતાં અંડકોષના કોષરસપટલનું દ્વિધ્રુવીકરણ થાય છે કે જેથી વધારાના શુક્રકોષો દાખલ થતાં નથી. બાકીના વિધાનો સાચાં છે.
In simple words: સસ્તનોમાં, બહુશુક્રકોષીયતા (એકથી વધુ શુક્રકોષ દ્વારા ફલન) ને અટકાવવા માટે અંડકોષની સપાટી પર ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો થાય છે, જે ફક્ત એક જ શુક્રકોષને પ્રવેશવાની મંજૂરી આપે છે.

🎯 Exam Tip: બહુશુક્રકોષીયતા (Polyspermy) ને રોકવા માટે અંડકોષ દ્વારા થતી ક્રિયાવિધિને સમજવી પરીક્ષા માટે મહત્ત્વની છે.

 

Question 2. નીચે આપેલાં વિધાનોમાંથી સાચું વિધાન ઓળખો:
(A) ઇસ્ટ્રોજનના ઊંચા સ્તરને કારણે અંડપિડીય સક્રિયતામાં વધારો થાયછે.
(B) મુગ્ધાવસ્થા અને પછીના સમયમાં અંડપિડીય કોષો વિસ્તરણ પામવાની શરૂઆત કરે છે અને ક્રિયાશીલ અંડકોષનું નિર્માણ નિયમિત ચક્રમાં કરતા રહે છે.
(C) શુદોત્પાદક નલિકાઓમાંથી મુક્ત થતાં શુક્રકોષો ઉચ્ચસ્તરીય ચલિતતા દર્શાવે છે.
(D) માસિકચક્રમાં પશ્ચ અંડપતનીય તબક્કા દરમિયાન પ્રોજેસ્ટેરોનનું સ્તર ઊંચું હોય છે.
Answer: (D) માસિકચક્રમાં પશ્ચ અંડપતનીય તબક્કા દરમિયાન પ્રોજેસ્ટેરોનનું સ્તર ઊંચું હોય છે.
In simple words: માસિકચક્રના અંડપતન પછીના તબક્કામાં, પ્રોજેસ્ટેરોનનું સ્તર ઊંચું રહે છે, જે ગર્ભાશયના સ્તરને ગર્ભાવસ્થા માટે તૈયાર રાખે છે.

🎯 Exam Tip: માસિકચક્રના વિવિધ તબક્કાઓ અને તેમાં સંબંધિત હોર્મોન્સના સ્તરોને યાદ રાખવા તે પરીક્ષા માટે મહત્ત્વનો મુદ્દો છે.

 

Question 3. નર પ્રજનનતંત્રને અનુલક્ષીને નીચે આપેલ પૈકી કઈ એક રચના અસંગત છે?
(A) વૃષણાલિકા
(B) અધિવૃષણનલિકા
(C) શુક્રવાહિકા
(D) ઇથમસ
Answer: (D) ઇથમસ
ઇથમસ એ માદા પ્રજનનતંત્રનો ભાગ છે. માદા પ્રજનનતંત્રમાં અંડવાહિની ચાર ભાગ દર્શાવે છે. એટલે કે અંડવાહિની નિવાપ, તુંબિકા, ઇથમસ અને ગર્ભાશયનો છેડાનો ભાગ.
In simple words: ઇથમસ એ માદા પ્રજનનતંત્રનો એક ભાગ છે, જે અંડવાહિનીમાં જોવા મળે છે, જ્યારે બાકીના વિકલ્પો (વૃષણજાળી, અધિવૃષણનલિકા, શુક્રવાહિકા) નર પ્રજનનતંત્ર સાથે સંબંધિત છે.

🎯 Exam Tip: નર અને માદા પ્રજનનતંત્રના અંગો અને તેમના કાર્યોને અલગ-અલગ યાદ રાખવા તે પરીક્ષામાં મદદરૂપ થશે.

 

Question 4. વીર્યનો પ્રવાહી ભાગ, શુક્રરસમાટે જવાબદાર રચનાઓ?
(i) શુક્રાશય
(ii) પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ
(iii) મૂત્રમાર્ગ
(iv) બલ્બોયુરેથ્રલ ગ્રંથિ
(A) i અને ii
(B) i, ii અને iv
(C) ii, iii અને iv
(D) i અને iv
Answer: (B) i, ii અને iv
નર સહાયક ગ્રંથિઓમાં પ્રોસ્ટેટ તેમજ જોડમાં આવેલ શુક્રાશય અને બલ્બોયુરેથ્રલ ગ્રંથિઓ આવેલ છે. આ ગ્રંથિઓનો સ્રાવ વીર્ય ધરાવે છે. આ વીર્યમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ફ્રુક્ટોઝ, કૅલ્શિયમ અને કેટલાંક ઉન્સેચકો ધરાવે છે.
બલ્બોયુરેથ્રલ ગ્રંથિઓનો સ્રાવ શિશ્નને લુબ્રિકેટ કરવામાં મદદ કરે છે. મૂત્રજનનમાર્ગ એ એક વાહિની છે કે નર પ્રજનનતંત્રમાં શિશ્નની મધ્યમાંથી પસાર થાય છે અને વીર્ય (શુક્રકોષો) અને પ્રવાહી ઉત્સર્ગ દ્રવ્ય મૂત્રને પસાર થવા દેવા માટેનો સામાન્ય માર્ગ ધરાવે છે. માદામાં મૂત્રમાર્ગને પ્રજનનતંત્રને લગતાં કોઈ કાર્યનથી.
In simple words: વીર્યના પ્રવાહી ભાગ, જેને શુક્રરસ કહેવાય છે, તે શુક્રાશય, પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ અને બલ્બોયુરેથ્રલ ગ્રંથિઓના સ્રાવોમાંથી બને છે.

🎯 Exam Tip: નર પ્રજનનતંત્રની સહાયક ગ્રંથિઓ અને તેમના સ્રાવોના ઘટકો યાદ રાખવા, કારણ કે તે શુક્રકોષના પોષણ અને ગતિશીલતા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 5. શુક્રકોષો ક્યાંથી મુક્ત થવાની ક્રિયાને સ્પર્મીએશન કહે છે?
(A) શુક્રોત્પાદકનલિકાઓ
(B) શુક્રવાહિની
(C) અધિવૃષણનલિકા
(D) પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ
Answer: (A) શુક્રોત્પાદકનલિકાઓ
સરટોલીના કોષોમાંથી શુક્રકોષો શુક્રોત્પાદક નલિકાઓના પોલાણમાં મુક્ત થવાની ક્રિયાને સ્પર્મીએશન કહે છે. શુક્રોત્પાદક નલિકાઓમાંથી અસ્થાયી સંગ્રહ માટે શુક્રકોષો શુક્રવાહિની દ્વારા અધિવૃષણ નલિકામાં જાય છે.
In simple words: સ્પર્મીએશન એ શુક્રોત્પાદક નલિકાઓના પોલાણમાંથી સરટોલી કોષો દ્વારા શુક્રકોષોને મુક્ત કરવાની પ્રક્રિયા છે.

🎯 Exam Tip: સ્પર્મીએશન અને સ્પર્મિઓજેનેસિસ વચ્ચેનો તફાવત સમજીને યાદ રાખવો, કારણ કે બંને શબ્દો સમાન હોવા છતાં અલગ પ્રક્રિયાઓ દર્શાવે છે.

 

Question 6. તંદુરસ્ત સ્ત્રીના અંડપિંડમાં સામાન્ય રીતે પુખ્ત ગ્રાફિયન પુટિકા લગભગ આ સમયે જોવા મળે છે?
(A) માસિકચક્રના 5 – 8 દિવસે
(B) માસિકચક્રના 11 – 17 દિવસે
(C) માસિકચક્રના 18 – 23 દિવસે
(D) માસિકચક્રના 24 – 28 દિવસે
Answer: (B) માસિકચક્રના 11-17 દિવસે
માદા માનવમાં ઋતુચક્ર 28થી 29 દિવસો સુધી ચાલે છે. ફોલિક્યુલર (પ્રોલિફરેટીવ) તબક્કામાં ફોલિકલ સ્ટિમ્યુલેટીંગ હોર્મોન (FSH)ની અસર હેઠળ પ્રાથમિક પુટિકાઓ વૃદ્ધિ પામી પુખ્ત ગ્રાફિયન પુટિકાઓમાં રૂપાંતર પામે છે. આ ફોલિક્યુલર તબક્કો 14 દિવસો સુધી ચાલે છે.
LH અને FSH જેવાં ગોનેડોટ્રોપીનનો સ્રાવ ક્રમિક રીતે આ તબક્કામાં વધે છે અને ઇસ્ટ્રોજનનો સ્રાવવૃદ્ધિ પામતી પુટિકાઓ દ્વારા વધે છે ત્યારે LH અને FSH મહત્તમ સ્તરમાં ઋતુચક્રની મધ્યમાં 14મા દિવસે ધારણ કરે છે.
LH નો વધુ સ્રાવ કે જેને LHનો વધારો કહે છે, તે ગ્રાફિયન પુટિકા તૂટી જવા માટે પ્રેરે છે અને તે દ્વારા અંડકોષને મુક્ત કરે છે. એટલે કે તે અંડકોષપાતને પ્રેરે છે. આ અંડકોષનો તબક્કો લ્યુટિઅલ તબક્કા દ્વારા આગળ વધે છે કે જે દરમિયાન ફોલિક્યુલર કોષો મોટા બની કૉપર્સ લ્યુટિયમ બનાવે છે.
In simple words: તંદુરસ્ત સ્ત્રીમાં, માસિકચક્રના 11મા થી 17મા દિવસે ગ્રાફિયન પુટિકા પૂર્ણપણે વિકસિત હોય છે, જે અંડકોષપાત માટે તૈયાર હોય છે.

🎯 Exam Tip: ગ્રાફિયન પુટિકાના વિકાસ અને અંડકોષપાતનો સમય માસિકચક્રના સંદર્ભમાં યાદ રાખવો, જે પ્રજનન સ્વાસ્થ્યનો મુખ્ય ભાગ છે.

 

Question 7. શુક્રકોષના શુક્રાગ્રની પ્રક્રિયા કોને લીધે સર્જાય છે?
(A) અંડકોષના ઝોના પેલ્યુસીડા સાથે તે સંપર્કમાં આવવાથી.
(B) સ્ત્રીના ગર્ભાશયના પર્યાવરણ સાથેની પ્રક્રિયા થવાથી.
(C) પુરુષના અધિવૃષણ પર્યાવરણમાં પ્રક્રિયાઓ થવાથી.
(D) ગર્ભાશયમાં એન્ડ્રોજન્સ નિર્માણ પામે છે.
Answer: (A) અંડકોષના ઝોના પેલ્યુસીડા સાથે તે સંપર્કમાં આવવાથી.
ત્રણ ગ્લાયકોપ્રોટીન (ZP3) પૈકીનો એક શુક્રકોષ ગ્રાહક તરીકે કાર્ય કરે છે અને શુક્રકોષના શીર્ષની સપાટી ઉપર આવેલ પૂરક અણુ સાથે જોડાય છે. શુક્રકોષના શીર્ષને ગ્રાહક અણુ ZP3 સાથે થતું જોડાણ શુક્રકોષના શુક્રાગ્રને તેના હાઇડ્રોલાયટિક ઉસેચક (શુક્રકોષલાયસીન) મુક્ત કરવા પ્રેરે છે.
શુક્રકોષમાંથી મુક્ત થતો લાયસીન નીચે પ્રમાણે ધરાવે છે :
1. હાઇલ્યુરોનીડેઝ, તે ફોલિક્યુલર (પુટિકા)ના કોષોના હાઇલ્યુરોનીક ઍસિડનું જળવિભાજન કરે છે.
2. કોરોનામાં પ્રવેશતો ઉન્સેચક, દ્વિતીય અંડકોષની ફરતે આવેલા કોરોના રેડીયાટાના ભાગના આધારક ભાગોનું જળવિભાજન પ્રેરે છે.
3. ઝોના લાયસીન અથવા એક્રોસીન ઝોના પેલ્યુસીડાનું પાચન કરવા પ્રેરે છે.
ઉપરોક્ત બધા ઉસેચકો, કોરોના રેડીયાટા અને ઝોના પેલ્યુસીડાને ઓગાળે છે અને શુક્રકોષને અંડકોષના કોષરસપટલ સુધી પહોંચાડે છે. શુક્રકોષના શીર્ષમાં થતાં ઉપરોક્ત ફેરફારોની અસરને શુક્રાગ્રની પ્રક્રિયા કહે છે.
In simple words: શુક્રાગ્ર પ્રક્રિયા ત્યારે થાય છે જ્યારે શુક્રકોષ અંડકોષના ઝોના પેલ્યુસીડા સ્તરના સંપર્કમાં આવે છે. આનાથી શુક્રાગ્રમાંથી ઉત્સેચકો મુક્ત થાય છે જે અંડકોષના બાહ્ય સ્તરોને ભેદવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: ફલન પ્રક્રિયામાં શુક્રાગ્ર પ્રક્રિયાનું મહત્ત્વ અને તેમાં સામેલ ઉત્સેચકોના નામ યાદ રાખવા, કારણ કે તે શુક્રકોષના પ્રવેશ માટે નિર્ણાયક છે.

 

Question 8. નીચે આપેલ પૈકી કઈ એક રચના પુરુષની સહાયક પ્રજનન ગ્રંથિ નથી?
(A) શુક્રાશય
(B) તુંબિકા
(C) પ્રોસ્ટેટ
(D) બલ્બોયુરેથ્રલ ગ્રંથિ
Answer: (B) તુંબિકા
તુંબિકા અંડવાહિનીના ચાર ભાગો પૈકીની એક છે. અંડવાહિનીઓ (ફેલોપિયન નલિકાઓ) ગર્ભાશય અને યોનિમાર્ગ માદા સહાયક નલિકાઓ તરીકે જોવા મળે છે.
પ્રત્યેક અંડવાહિની 10થી 12 સેમી લાંબી છે અને અંડપિંડથી ગર્ભાશય સુધી લંબાયેલ છે. પ્રત્યેક અંડવાહિની ચાર વિસ્તારો ધરાવે છે. એટલે કે અંડવાહિની નિવાપ, તુંબિકા, ઇથમસ અને ગર્ભાશયનો ભાગ, તુંબિકા પ્રદેશ લાંબો, પહોળો અને પાતળી દીવાલવાળો અંડવાહિની નિવાપની નજદીક આવેલ ભાગ છે.
In simple words: તુંબિકા એ સ્ત્રી પ્રજનન તંત્રનો ભાગ છે (અંડવાહિનીનો એક ભાગ), જ્યારે શુક્રાશય, પ્રોસ્ટેટ અને બલ્બોયુરેથ્રલ ગ્રંથિઓ પુરુષ પ્રજનન તંત્રની સહાયક ગ્રંથિઓ છે.

🎯 Exam Tip: નર અને માદા પ્રજનનતંત્રના ઘટકોને અલગથી ઓળખવા, ખાસ કરીને ગ્રંથિઓ અને નલિકાઓના નામ અને તેમના કાર્યોને યાદ રાખવા.

 

Question 9. શુક્રકોષજનન દ્વારા આદિશુક્રકોષ કોષ-વિભાજનમાંથી પસાર થઈને શુક્રકોષોનું નિર્માણ કરે છે. ઉપર્યુક્ત વિધાનના સંદર્ભે કયું એક વિધાન સાચું છે?
(A) આદિ શુક્રકોષો 46 રંગસૂત્રો ધરાવે છે અને હંમેશાં અર્ધીકરણ પ્રકારનું કોષવિભાજન ધરાવે છે.
(B) પ્રાથમિક પૂર્વશુક્રકોષો સમવિભાજન દ્વારા વિભાજન પામે છે.
(C) દ્વિતીય પૂર્વ શુક્રકોષો 23 રંગસૂત્રો ધરાવે છે અને દ્વિતીય અર્ધીકરણ પ્રકારનું વિભાજન ધરાવે છે.
(D) શુક્રકોષોમાંથી, પ્રશુક્રકોષો અર્ધીકરણ દ્વારા વિભાજન પામે છે.
Answer: (C) દ્વિતીય પૂર્વ શુક્રકોષો 23 રંગસૂત્રો ધરાવે છે અને દ્વિતીય અર્ધીકરણ પ્રકારનું વિભાજન ધરાવે છે.
શુક્રપિડમાં અપરિપક્વ નર જનનકોષો શુક્રકોષજનનની પ્રક્રિયા દ્વારા શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે.
શુક્રોત્પાદક નલિકાની અંદરની દીવાલ ઉપર આવેલ જનનકોષો સમવિભાજન દ્વારા વિભાજન પામીને સંખ્યામાં વધે છે.
જનન અધિચ્છદીય કોષોમાં આવેલ જનનકોષો દ્વિતીય હોય છે અને 46 રંગસૂત્રો ધરાવે છે. જનન અર્ધચ્છદના દ્વિકીય કોષોને પ્રાથમિક પૂર્વ શુક્રકોષો કહે છે. સમયાંતરે તે અર્ધીકરણ દર્શાવે છે.
પ્રાથમિક પૂર્વ શુક્રકોષો પ્રથમ અર્ધીકરણ વિભાજન પામે છે અને બે એકસરખાં કોષો ઉત્પન્ન કરે છે, કે જેઓને દ્વિતીય પૂર્વશુક્રકોષો કહે છે કે જેઓ પ્રત્યેકને 23 રંગસૂત્રો હોય છે.
દ્વિતીય પૂર્વ શુક્રકોષો બીજા અર્ધીકરણના તબક્કામાંથી પસાર થઈને ચાર એકસરખા એકકીય પ્રશુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે. શુક્રકાયાન્તરણની પ્રક્રિયા દ્વારા પ્રશુક્રકોષો શુક્રકોષોમાં રૂપાંતર પામે છે.
In simple words: દ્વિતીય પૂર્વ શુક્રકોષો એકકીય હોય છે (23 રંગસૂત્રો), અને તે દ્વિતીય અર્ધીકરણ દ્વારા વિભાજન પામીને પ્રશુક્રકોષો બનાવે છે, જે શુક્રકોષજનન પ્રક્રિયાનો ભાગ છે.

🎯 Exam Tip: શુક્રકોષજનનના દરેક તબક્કામાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા અને થતા વિભાજનના પ્રકાર (સમવિભાજન/અર્ધીકરણ) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું.

 

Question 10. કોલમ – I ને સંબંધિત કાર્યની સાથે જોડી, યોગ્ય સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

કોલમ – I	કોલમ – II
(A) શીર્ષ	(i) ઉન્સેચકો
(B) મધ્યભાગ	(ii) શુક્રકોષની ચલિતતા
(C) એક્રોઝોમ(શુક્રાગ્ર)	(iii) કોષકેન્દ્ર
(D) પૂંછડી	(iv) જનીનિકદ્રવ્ય

(A) (A – ii) (B – iv) (C – i) (D – iii)
(B) (A – iv) (B – iii) (C – i) (D – ii)
(C) (A – iv) (B – i) (C – ii) (D – iii)
(D) (A – ii) (B – i) (C – iii) (D – iv)
Answer: (B) (A – iv) (B – iii) (C – i) (D – ii)
શુક્રકોષની રચનામાં શીર્ષ, ગ્રીવા, મધ્ય ભાગ અને પૂંછડી આવેલ છે. શુક્રકોષનું શીર્ષ લંબાયેલ એકકીય કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે. તેનો અગ્રભાગ એક્રોસોમ નામે ઓળખાતા ટોપી જેવા ભાગ શુક્રાઝથી આવરિત હોય છે. શુક્રાગ્રમાં ઉત્સચકો આવેલ હોય છે. તે અંડકોષના ફલનમાં મદદ કરે છે.
મધ્યભાગમાં અસંખ્ય કણાભસૂત્રો આવેલ હોય છે કે જે પૂંછડીના હલનચલન માટે શક્તિ પૂરી પાડે છે કે જે ફલન માટે શુક્રકોષની પ્રચલનક્ષમતા પૂરી પાડે છે.
In simple words: શુક્રકોષના શીર્ષમાં જનીનિક દ્રવ્ય હોય છે, મધ્યભાગમાં ઊર્જા માટે કણાભસૂત્રો હોય છે, શુક્રાગ્રમાં અંડકોષને ભેદવા માટે ઉત્સેચકો હોય છે, અને પૂંછડી શુક્રકોષની ગતિશીલતા માટે જવાબદાર છે.

🎯 Exam Tip: શુક્રકોષના દરેક ભાગનું બંધારણ અને કાર્યને સચોટ રીતે સમજવું, કારણ કે તે ફલન પ્રક્રિયા માટે અનિવાર્ય છે.

 

Question 11. દ્વિતીય પૂર્વ અંડકોષમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા કેટલી હોય છે?
(A) આદિ શુક્રકોષી
(B) ફલિતાંડ
(C) દ્વિતીય પૂર્વઅંડકોષ
(D) આદિપૂર્વઅંડકોષ
Answer: (C) દ્વિતીય પૂર્વઅંડકોષ
દ્વિતીય પૂર્વ અંડકોષમાં 23 રંગસૂત્રો હોય છે. અંડપિંડમાં અંડકોષજનનની પ્રક્રિયા દરમિયાન પ્રાથમિક પૂર્વ અંડકોષના અર્ધીકરણથી થતાં વિભાજનથી તે ઉત્પન્ન થાય છે.
માદાની પૂર્વ ગર્ભાવસ્થામાં આવેલ ગર્ભીય અંડપિંડમાં અંડકોષજનન થાય છે અને અંડમાતૃકોષની ચોક્કસ સંખ્યામાં, માદા બાળકના જન્મ પહેલાં નક્કી થયેલ હોય છે. માદા બાળકના જન્મ બાદ બીજા માદા અંડમાતૃકોષ ઉમેરવામાં આવતા નથી.
આદિ શુક્રકોષો એ અપરિપક્વ નર પ્રજનનકોષો છે. તે શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે. પ્રત્યેક આદિશુક્રકોષ દ્વિતીય (2n) હોય છે અને 46 રંગસૂત્રો ધરાવે છે. શુક્રકોષોનું એકકીય કોષકેન્દ્ર અને બંને સંયુશ્મન પામી દ્વિકીય (2n) ફલિતાંડ બનાવે છે, તેમાં 46 રંગસૂત્રો હોય છે.
In simple words: દ્વિતીય પૂર્વઅંડકોષમાં 23 રંગસૂત્રો હોય છે, એટલે કે તે એકકીય હોય છે. તે પ્રાથમિક પૂર્વ અંડકોષના પ્રથમ અર્ધીકરણ વિભાજનથી બને છે.

🎯 Exam Tip: અંડકોષજનન અને શુક્રકોષજનન બંનેમાં વિવિધ તબક્કે કોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા યાદ રાખવી, જે અર્ધીકરણના મહત્વને દર્શાવે છે.

 

Question 12. યોગ્ય જોડકાં જોડો અને સારો વિકલ્પ પસંદ કરોઃ

કોલમ – I	કોલમ – II
(A) ગર્ભપોષક સ્તર	(i) ગર્ભકોષ્ઠનું એડ્ડોમેટ્રિયમમાં સ્થાપિત થવું
(B) વિખંડન	(ii) કોષોના સમૂહગર્ભતરીકે વિભેદનપામેછે.
(C) આંતરિકકોષ સમૂહ	(iii) ગર્ભકોષ્ઠનું બાહ્યસ્તર એન્ડોમેટ્રિયમ સાથે જોડાય.
(D) ગર્ભસ્થાપન	(iv) ફલિતાંડનું સમવિભાજન

(A) (A – ii) (B – i) (C – iii) (D – iv)
(B) (A – iii) (B- iv) (C – ii) (D – i)
(C) (A – iii) (B – i) (C – ii) (D – iv)
(D) (A – ii) (B – iv) (C – iii) (D -i)
Answer: (B) (A – iii) (B – iv) (C – ii) (D – i)
ગર્ભના વિકાસ દરમિયાન, અંડપિડના જનન અધિચ્છદના કેટલાંક કોષો સમવિભાજન પામી આદિ અંડકોષો તરીકે ઓળખાતા જનનકોષો ઉત્પન્ન કરે છે: આદિ અંડકોષો દ્વિકીય (2n) હોય છે અને 46 રંગસૂત્રો ધરાવે છે.
In simple words: ગર્ભપોષક સ્તર ગર્ભકોષ્ઠનું બાહ્યસ્તર છે, વિખંડન ફલિત અંડકોષના સમવિભાજનનો સંદર્ભ આપે છે, આંતરિક કોષ સમૂહ કોષોનો સમૂહ છે જે ગર્ભ તરીકે વિભેદન પામે છે, અને ગર્ભસ્થાપન ગર્ભકોષ્ઠનું એન્ડોમેટ્રિયમમાં સ્થાપન છે.

🎯 Exam Tip: ગર્ભ વિકાસના પ્રારંભિક તબક્કાઓ અને તેમાં સામેલ વિવિધ રચનાઓ (ટ્રોફોબ્લાસ્ટ, બ્લાસ્ટોમિયર્સ, આંતરિક કોષ સમૂહ) ના કાર્યોને યાદ રાખવા.

 

Question 13. નીચે આપેલ અંતઃસ્ત્રાવો પૈકી કયો અંતઃસ્ત્રાવ માનવ જરાય દ્વારા સ્ત્રાવપામતો નથી?
(A) hCG
(B) ઇસ્ટ્રોજન
(C) પ્રોજેસ્ટેરોન
(D) LH
Answer: (D) LH
LH લ્યુટીનાઇઝિંગ હોર્મોન (અંતઃસ્ત્રાવ) અગ્રપિસ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. જરાયુ એક અંગ છે કે જે વિકાસ પામતાં જરાયું (ગર્ભ) અને ગર્ભાશયની દીવાલ સાથે જોડાય છે. જરાય પોષક ઘટકો પહોંચાડવાનું, ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો (નકામા ઘટકો) ગર્ભના રુધિરમાંથી દૂર કરવાનું અને વાયુઓની આપલે કરવાનું કાર્ય કરે છે.
જરાય અંતઃસ્ત્રાવી પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે અને અસંખ્ય અંતઃસ્ત્રાવો જેવાં કે, હ્યુમન કોરિઓનિક ગોનેડોટ્રોપિન (hCG); હ્યુમન પ્લેસેન્ટલ લેકટોજન hPL ઇસ્ટ્રોજેન્સ, પ્રોજેસ્ટેરોન વગેરે.
In simple words: LH (લ્યુટીનાઇઝિંગ હોર્મોન) પિચ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રાવિત થાય છે, જ્યારે hCG, ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા અન્ય અંતઃસ્ત્રાવો જરાયુ દ્વારા સ્ત્રાવિત થાય છે જે ગર્ભાવસ્થા માટે જરૂરી છે.

🎯 Exam Tip: જરાયુ દ્વારા સ્ત્રાવિત થતા અંતઃસ્ત્રાવો અને તેમના કાર્યોને યાદ રાખવા, કારણ કે તે ગર્ભાવસ્થા જાળવવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.

 

Question 14. મૂત્રમાર્ગમાં ખૂલતી અને શુક્રાશયમાંથી શુક્રવાહિનીને ગ્રહણ કરતી નલિકા કઈ છે?
(A) અધિવૃષણનલિકા
(B) સ્ખલનનલિકા
(C) બહિર્વાહીનલિકા
(D) મૂત્રવાહિની
Answer: (B) સ્ખલન નલિકા
શુક્રવાહિની એ અધિવૃષણ નલિકાના અંતિમ ભાગનો આગળનો ભાગ છે. તે લગભગ 40 સેમી. લાંબી અને શરૂઆતના ભાગે સાધારણ રીતે ગૂંચળાદાર છે. પરંતુ તે ઉદરના પ્રદેશમાં પોલાણમાં ઇવિનલનલિકા મારફતે પ્રવેશે છે.
અત્રે તે મૂત્રાશય ઉપરથી પસાર થાય છે ત્યારે તે મૂત્રાશયની ફરતે લૂપ બનાવે છે અને શુક્રાશયમાંથી નીકળતી વાહિની સાથે જોડાય છે અને મૂત્રજનન માર્ગમાં ખૂલે છે અને સ્ખલન નલિકા તરીકે કાર્ય કરે છે. આ નલિકાઓ શુક્રકોષોનો સંગ્રહ તેમજ શુક્રપિડમાંથી શુક્રકોષનું વહન બહારની તરફ મૂત્રજનન વાહિની દ્વારા કરે છે.
In simple words: સ્ખલન નલિકા એ શુક્રાશયમાંથી આવતી નલિકા અને શુક્રવાહિનીના જોડાણથી બને છે, જે મૂત્રમાર્ગમાં ખુલે છે અને શુક્રકોષોને શરીરમાંથી બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: નર પ્રજનનતંત્રમાં શુક્રકોષોના વહન માર્ગમાં આવતી વિવિધ નલિકાઓ અને તેમના કાર્યોને યાદ રાખવા, ખાસ કરીને સ્ખલન નલિકાની ભૂમિકા.

 

Question 15. યુરેથ્રલમીટસ કોના સંદર્ભમાં છે?
(A) મૂત્રજનનનલિકા
(B) શુક્રવાહિનીનું મૂત્રમાર્ગમાં ખૂલતું છિદ્ર
(C) મૂત્રજનનવાહિનીનું બહાર ખૂલતું છિદ્ર
(D) મૂત્રજનનવાહિનીને ફરતે આવેલ સ્નાયુઓ
Answer: (C) મૂત્રજનનવાહિનીનું બહાર ખૂલતુંછિદ્ર
મૂત્રજનનવાહિની મૂત્રાશયમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને શિશ્નમાંથી પસાર થઈ મૂત્રજનનવાહિનીના બહારની બાજુએ આવેલ છિદ્ર સુધી લંબાયેલ હોય છે. શુક્રાશયની નલિકા સાથે શુક્રવાહિની ખૂલવાનું છિદ્ર પણ મૂત્રજનનવાહિનીમાં સ્કૂલન નલિકા તરીકે ખૂલે છે.
In simple words: યુરેથ્રલ મીટસ એ મૂત્રમાર્ગનું બાહ્ય છિદ્ર છે, જેના દ્વારા પેશાબ અને વીર્ય (પુરુષોમાં) શરીરમાંથી બહાર નીકળે છે.

🎯 Exam Tip: મૂત્રમાર્ગના બાહ્ય મુખને વૈજ્ઞાનિક શબ્દ 'યુરેથ્રલ મીટસ' દ્વારા ઓળખવાથી તેના સ્થાન અને કાર્યને સમજવામાં મદદ મળશે.

 

Question 16. મોરુલા અવસ્થાનો વિકાસમય તબક્કો કયો છે?
(A) ફલિતાંડ અને ગર્ભકોષ્ઠન વચ્ચેનો
(B) ગર્ભકોષ્ઠી અને આંત્રકોઠી વચ્ચેનો
(C) ગર્ભકોષ્ઠન અને ગર્ભાવસ્થા વચ્ચેનો
(D) ગર્ભસ્થાપન અને પ્રસૂતિ વચ્ચેની
Answer: (A) ફલિતાંડ અને ગર્ભકોષ્ઠન વચ્ચેનો
શુક્રકોષોનું એકકીય કોષકેન્દ્ર અને અંડકોષનું એકકીય કોષકેન્દ્ર સંયુગ્મન પામી દ્વિકીય ફલિતાંડ બનાવે છે. ફલિતાંડ અંડવાહિનીના ઇથમસમાંથી પસાર થઈ ગર્ભાશય તરફ આગળ વધે છે ત્યારે સમવિભાજનથી વિખંડન શરૂ થાય છે અને 2, 4, 8, 16 બાળકોષો ઉત્પન્ન થાય છે તેને ગર્ભકોષ્ઠીખંડો કહે છે.
8થી 16 ગર્ભકોઠી ખંડો ધરાવતાં ગર્ભને મોરુલા કહે છે. મોરલા વિભાજન પામવાનું ચાલુ રાખે છે અને ગર્ભકોષ્ઠી કોથળીમાં રૂપાંતર પામે છે, કે જે ગર્ભાશયના સૌથી અંદરના સ્તર એન્ડોમેટ્રિયમમાં ખૂંપેલ સ્થિતિમાં જોવા મળે છે તેને ગર્ભસ્થાપન કહે છે.
In simple words: મોરુલા એ ગર્ભ વિકાસનો એક પ્રારંભિક તબક્કો છે જે ફલિત અંડકોષના વિભાજન પછી બને છે અને તે ગર્ભકોષ્ઠન (બ્લાસ્ટોસાઇસ્ટ) બનતા પહેલાંની અવસ્થા છે.

🎯 Exam Tip: ગર્ભ વિકાસના પ્રારંભિક તબક્કાઓ- ફલિતાંડ, મોરુલા, અને ગર્ભકોષ્ઠન- ને ક્રમશઃ અને તેમના વિશિષ્ટ લક્ષણો સાથે યાદ રાખવા.

 

Question 17. અંડપતન સમયે અંડકોષનું પટલીય આવરણ કર્યું એક છે?
(A) કોરોના રેડિએટા
(B) ઝોન રેડિએટા
(C) ઝોના પેલ્યુસીડા
(D) કોરીઓન
Answer: (A) કોરોના રેડિએટા
અંડકોષ એક આંતરિક પાતળા પારદર્શક અકોષીય આવરણ ઝોના પેલ્યુસીડા અને બહારની બાજુએ કોરોના રેડિએટા દ્વારા આવરિત હોય છે.
ફલન સમયે શુક્રકોષ સૌપ્રથમ કોરોના રેડિએટા અને ઝોના પેલ્યુસીડાના સંપર્કમાં આવે છે, કે જે દ્વારા તે અંડકોષના કોષરસપટલના સંપર્કમાં આવે છે.
In simple words: અંડપતન સમયે, અંડકોષ કોરોના રેડિએટા અને ઝોના પેલ્યુસીડા નામના બે રક્ષણાત્મક આવરણોથી ઘેરાયેલો હોય છે.

🎯 Exam Tip: અંડકોષના બાહ્ય આવરણોના નામ અને તેમની ફલન પ્રક્રિયામાં ભૂમિકા સમજવી, ખાસ કરીને કોરોના રેડિએટા અને ઝોના પેલ્યુસીડાનો તફાવત.

 

Question 18. નીચે આપેલપૈકી કયું એક અસંગત છે?
(A) ગૌણ ભગોઇ
(B) ફિબ્રી
(C) અંડવાહિનીનિવાપ
(D) ઇથમસ
Answer: (A) ગૌણ ભગોષ્ઠ
માદામાં સહાયક નલિકાઓ, અંડવાહિનીઓ (અંડવાહિની નિવાપ); ગર્ભાશય અને યોનિમાર્ગ છે.
અંડપિંડની ફરતે આવેલ ભાગથી સંકળાયેલ ગર્ભાશય સુધી આવેલ હોય છે.
અંડપિંડની નજદીક આવેલ ભાગ નિવાપ આકારનું અંડવાહિની નિવાપ આવેલ છે.
અંડવાહિનીની ધાર ઉપર આવેલ આંગળી જેવાં પ્રવર્થો આવેલ હોય છે કે જેને ફિખ્રી (પલ્મો) કહે છે. અંડવાહિની પછી અંડવાહિનીનો પહોળો ભાગ તુંબિકા (એમ્યુલા) આવેલ હોય છે.
અંડવાહિનીનો છેલ્લો ભાગ ઇથમસ જયારે ગૌણ ભગોષ્ઠ એ માદાનું બાહ્ય જનનાંગછે.
In simple words: 'ગૌણ ભગોષ્ઠ' એ માદાનું બાહ્ય જનનાંગ છે, જ્યારે ફિમ્બ્રી, અંડવાહિની નિવાપ અને ઇથમસ એ અંડવાહિનીના ભાગો છે જે આંતરિક પ્રજનનતંત્ર સાથે સંબંધિત છે.

🎯 Exam Tip: માદા પ્રજનનતંત્રના બાહ્ય અને આંતરિક અંગોને અલગ પાડીને યાદ રાખવા, જેથી અસંગત વિકલ્પને સરળતાથી ઓળખી શકાય.

અતિ ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (VSQs)

 

Question 1. નીચે આપેલ ઘટનાઓ માનવ-પ્રજનનની છે. તેને સાચા ક્રમમાં ગોઠવો.
વીર્યસેચન, જન્યુજનન, ફલન, પ્રસૂતિ, ગર્ભઅવધિકાળ, ગર્ભસ્થાપન
Answer: માનવમાં પ્રજનન ક્રિયાઓનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
1. જન્યુજનન (ગેમેટોજેનેસિસ) – પ્રજનન કોષો (જન્યુઓ)નું નિર્માણ (નરમાં શુક્રકોષ અને માદામાં અંડકોષ)
2. વીર્યસેચન – માદા પ્રજનનમાર્ગમાં શુક્રકોષોનું વહન
3. ફલન – નર અને માદા પ્રજનનકોષોનું સંમિલન
4. ગર્ભસ્થાપન – (ઇમ્પ્લાન્ટેશન) – ઉત્પન્ન થયેલ ગર્ભકોષ્ઠનું નિર્માણ, વિકાસ અને ગર્ભાશયની દીવાલમાં સ્થાપન
5. ગર્ભઅવધિકાળ – માદાના શરીરમાં ગર્ભનો વિકાસ
6. પ્રસૂતિ – બાળકનો જન્મ
In simple words: પ્રજનન પ્રક્રિયામાં, સૌપ્રથમ જન્યુઓ બને છે, પછી શુક્રકોષો યોનિમાર્ગમાં વહન પામે છે, ત્યારબાદ ફલન, પછી ગર્ભનું સ્થાપન, ગર્ભનો વિકાસ અને અંતે બાળકના જન્મનો સમાવેશ થાય છે.

🎯 Exam Tip: ક્રમિક ઘટનાઓ દર્શાવતી વખતે દરેક પગલાંને યોગ્ય રીતે ક્રમાંકિત કરવું અને તેની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 2. નીચે શુક્રકોષનો વહનમાર્ગ આપેલો છે. નીચે આપેલ ખાનાઓમાં શબ્દની પૂર્તિ કરોઃ
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ શુક્રકોષના ઉત્પાદનથી લઈને તેના વહન સુધીના માર્ગને દર્શાવે છે. તે સ્પષ્ટપણે શુક્રઉત્પાદક નલિકાઓથી શરૂ કરીને વૃષણજાલિકા, પછી 'A' અને 'B' દ્વારા અધિવૃષણ નલિકા અને અંતે મૂત્રમાર્ગ સુધીનો પ્રવાહ બતાવે છે, જે પ્રજનન માર્ગના વિવિધ અંગોને પ્રકાશિત કરે છે.

શુક્રઉત્પાદક નલિકાઓ	\( \implies \)	વૃષણજાલિકા	\( \implies \)	A
મૂત્રમાર્ગ	\( \impliedby \)	B	\( \impliedby \)	અધિવૃષણનલિકા

Answer:
A = શુક્રવાહિકાઓ, B = શુક્રવાહિનીઓ
શુક્રપિંડની શુક્રવાહિકાઓ મારફતે શુક્રવાહિનીઓમાં ખૂલે છે. શુક્રવાહિકાઓ શુક્રપિંડમાંથી બહાર આવી અધિવૃષણ નલિકામાં આવે છે અને પ્રત્યેક શુક્રપિંડની પૃષ્ઠ સપાટીએ આવેલ હોય છે. અધિવૃષણ નલિકા શુક્રવાહિની તરફ દોરે છે.
શુક્રવાહિની ઉદર પ્રદેશમાં દાખલ થાય છે અને મૂત્રાશયની ફરતે લૂપ બનાવે છે. તે શુક્રાશયમાંથી એક નલિકા પ્રાપ્ત કરે છે અને મૂત્રજનનવાહિનીમાં ખૂલે છે અને સ્ખલન નલિકા તરીકે હોય છે. આ નલિકાઓ શુક્રકોષોનો સંગ્રહ કરે છે અને શુક્રકોષોનું શુક્રપિંડમાંથી મૂત્રજનન વાહિની મારફતે વહન કરે છે.
In simple words: શુક્રકોષો શુક્રઉત્પાદક નલિકાઓમાંથી વૃષણજાલિકા, પછી શુક્રવાહિકાઓ અને શુક્રવાહિનીઓ દ્વારા અધિવૃષણ નલિકામાં જાય છે અને અંતે મૂત્રમાર્ગ દ્વારા બહાર નીકળે છે.

🎯 Exam Tip: નર પ્રજનનતંત્રમાં શુક્રકોષોના વહન માર્ગના દરેક અંગનું કાર્ય અને સ્થાન સ્પષ્ટપણે યાદ રાખવું જરૂરી છે.

 

Question 3. માનવ માદાના પ્રજનનતંત્રમાં ગ્રીવાની ભૂમિકા શી છે?
Answer: માનવ માદાના પ્રજનનતંત્રમાં ગ્રીવાની ભૂમિકા નીચે મુજબ છે:
1. ફન્ડસ (ગર્ભાશયનો ઉપરનો પાયાનો ભાગ) એ પહોળો, વળેલ, ઘુમ્મટ આકારનો ઉપરનો વિસ્તાર છે જે અંડવાહિનીને પ્રાપ્ત કરે છે.
2. દેહ (body): તે ગર્ભાશયનો મુખ્ય ભાગ છે. તે અંડવાહિનીના સ્તરની નીચેથી શરૂ થાય છે અને નીચે તરફ ગર્ભાશયની દીવાલો અને પોલાણ સાંકડા બને ત્યાં સુધી આગળ વધે છે.
3. ઇથમસ તે નીચે આપેલ સાંકડો ગળાનો ભાગ છે.
4. ગ્રીવા : તે અત્યંત નીચેનો ભાગ છે. ઇથમસથી નીચે તરફ વિસ્તરેલ અને યોનિમાર્ગમાં ખૂલે ત્યાં સુધીનો ભાગ છે.
In simple words: ગ્રીવા એ ગર્ભાશયનો નીચેનો ભાગ છે જે યોનિમાર્ગમાં ખૂલે છે અને પ્રજનન માર્ગમાં એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

🎯 Exam Tip: ગ્રીવા (cervix) પ્રજનન અને પ્રસૂતિ બંનેમાં તેની ભૂમિકા માટે જાણીતું છે, તેથી તેના કાર્યો અને સ્થાનને વિગતવાર સમજવું જરૂરી છે.

 

Question 4. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન શામાટે માસિકચક્રની ગેરહાજરી હોય છે?
Answer: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માસિકચક્રની ગેરહાજરી નીચેના કારણોસર હોય છે:
માસિકચક્ર ત્યારે થાય છે જ્યારે ગર્ભાશયનું એન્ડોમેટ્રિયમ સ્તર તૂટી જાય છે અને તેની રુધિરવાહિનીઓ તૂટી જવાથી રુધિર યોનિમાર્ગમાંથી બહાર આવે છે. મુક્ત થયેલ અંડકોષનું ફલન ન થવાને કારણે ઋતુસ્ત્રાવ થાય છે.
ગર્ભધારણ દરમિયાન ઋતુચક્રના બધા જ તબક્કાઓ બંધ થાય છે અને કૉપર્સ લ્યુટિયમ વધુ પ્રમાણમાં પ્રોજેસ્ટેરોનનો સ્ત્રાવ કરે છે કે જે એન્ડોમેટ્રિયમની જાળવણી માટે જરૂરી છે. આ ફેરફારો ગર્ભધારણ દરમિયાન ઋતુસ્ત્રાવ થવા દેતાં નથી.
નોંધઃ ઋતુસ્ત્રાવન થવો તે ગર્ભધારણની શક્યતા દર્શાવી શકે છે. ઋતુસ્ત્રાવન થવો તે કેટલાંક કારણો જેવાં કે તાણ અને નબળી તંદુરસ્તી જવાબદાર છે.
In simple words: ગર્ભાવસ્થામાં, ગર્ભાશયનું અસ્તર (એન્ડોમેટ્રિયમ) ગર્ભના વિકાસ માટે જાળવી રાખવામાં આવે છે, અને કોર્પસ લ્યુટિયમ પ્રોજેસ્ટેરોન ઉત્પન્ન કરતું રહે છે, જેના કારણે માસિકચક્ર બંધ રહે છે.

🎯 Exam Tip: ગર્ભાવસ્થા અને માસિકચક્ર વચ્ચેના અંતઃસ્ત્રાવી સંબંધને સમજવું, ખાસ કરીને પ્રોજેસ્ટેરોનની ભૂમિકા, આ પ્રશ્ન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 5. માદા પ્રજનન અંગો અને તેના સંલગ્ન કાર્ય કોલમ -A અને B માં આપેલ છે. ખાલી રહેલ ખાનાં પૂરોઃ

કોલમ – A	કોલમ – B
અંડપિંડો	અંડપતન
અંડવાહિની	(A)
(B)	ગર્ભાશય
યોનિ	પ્રસૂતિમાર્ગ

Answer:
A = ફલન, B = ગર્ભાશય
માદા પ્રજનનતંત્રમાં અંડપિંડની એક જોડ, અંડવાહિનીઓની એક જોડ, ગર્ભાશય, યોનિમાર્ગ, બાહ્યજનનાંગો અને સ્તનગ્રંથિઓનો સમાવેશ થાય છે.
અંડપિંડોમાં અંડકોષોના નિર્માણ જેવાં બાહ્ય કાર્યો અને અંતઃસ્ત્રાવી કાર્યો તરીકે માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરવાનું કાર્ય છે.
અંડવાહિની (ફેલોપિયન નલિકા) અંડપિંડમાંથી ગર્ભાશય સુધી અંડકોષનું વહન કરવાનું કાર્ય કરે છે. તેમજ ફલન માટે યોગ્ય વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. ગર્ભાશય એ એક મોટું ઊંધા નાસપતિ આકારનું સ્થિતિસ્થાપક કોથળી જેવું ગર્ભવિકાસ માટે વિશિષ્ટ રીતે વિકાસ પામેલ છે.
યોનિમાર્ગ મૈથુનક્રિયા માટે, શિશ્નને ગ્રહણ કરવા માટે, ઋતુસ્ત્રાવને જવાદેવા માટે, પ્રસૂતિ સમયે જન્મમાર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
In simple words: અંડવાહિની ફલનનું સ્થાન છે, જ્યારે ગર્ભાશય ગર્ભના વિકાસ માટે જવાબદાર છે.

🎯 Exam Tip: માદા પ્રજનન અંગોના નામ, સ્થાન અને કાર્યોને કોષ્ટકના રૂપમાં યાદ રાખવાથી ઝડપથી સમજૂતી મેળવી શકાય છે અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે.

 

Question 6. બાળકના જન્મ પછી તરત જ શરૂઆતના સમયગાળા દરમિયાન શા માટે ડોકટર સ્તનપાન કરાવવાનું સૂચન કરે છે?
Answer: બાળકના જન્મ પછી તરત જ શરૂઆતના સમયગાળા દરમિયાન ડોકટર સ્તનપાન કરાવવાનું નીચેના કારણોસર સૂચન કરે છે:
દૂધસ્રાવના શરૂઆતના દિવસોમાં સ્રવતું દૂધ કોલોસ્ટ્રમ તરીકે ઓળખાય છે કે જે ઘણાં ઍન્ટિબૉડી (ખાસ કરીને IgA) ધરાવે છે. આ ઍન્ટિબૉડી (IgA) નવા જન્મેલા બાળકોને રોગો સામે પ્રતિચાર કેળવવા (મેળવવા) માટે જરૂરી છે. નવા જન્મેલા બાળકના શરૂઆતના દિવસોમાં તંદુરસ્ત બાળકના વિકાસ માટે દાક્તર સ્તનપાન કરાવવાની સલાહ આપે છે.
In simple words: જન્મ પછી તરત જ માતાનું દૂધ (કોલોસ્ટ્રમ) IgA જેવા એન્ટિબોડીઝથી ભરપૂર હોય છે, જે નવજાત શિશુને રોગો સામે રક્ષણ આપે છે અને તેની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.

🎯 Exam Tip: કોલોસ્ટ્રમમાં રહેલા મુખ્ય ઘટકો અને તેમની રોગપ્રતિકારક ભૂમિકાને યાદ રાખવી મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 7. માસિકચક્રના પુટકીયતબક્કા દરમિયાન અંડપિંડ અને ગર્ભાશયમાં થતી ઘટનાઓ કઈ છે?
Answer: માસિકચક્રના પુટકીય તબક્કા દરમિયાન અંડપિંડ અને ગર્ભાશયમાં થતી ઘટનાઓ નીચે મુજબ છે:
માસિકચક્રના મુખ્ય તબક્કાઓ, ઋતુઅવસ્થા, ફોલિક્યુલર તબક્કો, ઓવ્યુલેટોરી (અંડકોષપાત – અંડપતન)નો તબક્કો અને લ્યુટિઅલ તબક્કો.
આ અવસ્થા દરમિયાન અંડપિંડમાં આવેલ પ્રાથમિક પુટિકાઓ વૃદ્ધિ પામી પૂર્ણ રીતે વિકસિત ગ્રાફિયન પુટિકા બનાવે છે અને સાથે સાથે ગર્ભાશયનું એન્ડોમેટ્રિયમ પ્રોલિફરેશન દ્વારા નવું બને છે. અંડપિંડ અને ગર્ભાશયમાં થતાં ફેરફારો પિયૂટરી ગ્રંથિ અને અંડપિંડના અંતઃસ્ત્રાવના સ્તરમાં થતાં ફેરફારો દ્વારા થાય છે.
જનનપિડના અંતઃસ્ત્રાવો (LH અને FSH) ફોલિક્યુલર તબક્કામાં વધે છે. તે ફોલિક્યુલર વિકાસ અને વિકાસ પામતી પુટિકાઓ દ્વારા વિકાસ દરમિયાન ઇસ્ટ્રોજનનો સ્ત્રાવ થાય છે.
બંને LH અને FSH ઋતુચક્રની મધ્યમાં (લગભગ 14મા દિવસે) મહત્તમ સ્તર (Peak-level) પ્રાપ્ત કરે છે. LHના ઝડપી સ્રાવના કારણે ગ્રાફિયન પુટિકા તૂટી જઈને અંડકોષપાતની પ્રક્રિયા થાય છે.
In simple words: પુટિકીય તબક્કામાં, અંડપિંડમાં ફોલિકલ્સ વધે છે અને ઇસ્ટ્રોજન મુક્ત કરે છે, જ્યારે ગર્ભાશયનું અસ્તર (એન્ડોમેટ્રિયમ) ફરીથી બને છે.

🎯 Exam Tip: માસિકચક્રના વિવિધ તબક્કાઓ અને તેમાં અંતઃસ્ત્રાવોની ભૂમિકાને ચાર્ટ સ્વરૂપે સમજવાથી યાદ રાખવામાં સરળતા રહે છે.

 

Question 8. માસિકચક્ર દરમિયાન અંડપિંડમાં થતા ફેરફારો નીચે આપેલ ચાર્ટ દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલ છે. ખાલી ખાનાંમાં તે ઘટના માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવ સૂચવે છે તેનું સાચું નામ ખાલી ખાનાંમાં પૂરોઃ
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાકૃતિ માસિકચક્ર દરમિયાન અંડપિંડમાં થતા અંતઃસ્ત્રાવી ફેરફારો દર્શાવે છે. તે પ્રાથમિક અંડપુટિકાથી ગ્રાફિયન અંડપુટિકા, પછી અંડકોષ અને છેલ્લે કોર્પસ લ્યુટિયમની રચના સુધીના તબક્કાઓ બતાવે છે, અને તે તબક્કાઓમાં LH, FSH, અને પ્રોજેસ્ટેરોનના સ્તરનું નિયમન દર્શાવે છે.

પ્રાથમિક અંડપુટિકા	\( \downarrow \)	(a)
ગ્રાફિયન અંડપુટિકા	\( \downarrow \)	(b)
અંડકોષ	\( \downarrow \)	(c)
કોપર્સ લ્યુટિયમ

Answer:
a = LH, b = FSH, c = પ્રોજેસ્ટેરોન
ફોલિક્યુલર તબક્કામાં, ગોનેડોટ્રોપીન અંતઃસ્ત્રાવો, LH અને FSH ધીમે ધીમે વધે છે અને ફોલિક્યુલરની વૃદ્ધિ તેમજ ઇસ્ટ્રોજનનો સ્ત્રાવ પ્રેરે છે. તેમજ LHનો ઝડપી સ્રાવ તેના મહત્તમ સ્તરે, ઋતુચક્રના મધ્યસ્તરે (14મા દિવસે) ગ્રાફિયન પુટિકા તૂટી જઈ અંડકોષ ઉત્પન્ન થાય છે. ગ્રાફિયન પુટિકાનો બાકીનો ભાગ કૉપર્સ લ્યુટિયમમાં ફેરવાય છે. આ કૉપર્સ લ્યુટિયમ પ્રોજેસ્ટેરોનનો વધુ સ્રાવ ઉત્પન્ન કરે છે કે જે પ્રસૂતિ દરમિયાન એન્ડોમેટ્રિયમની જાળવણી માટે જરૂરી છે.
In simple words: માસિકચક્રમાં LH અને FSH ફોલિક્યુલર વિકાસને ઉત્તેજીત કરે છે, LH નો ઉચ્ચ સ્તર અંડપાત પ્રેરે છે, અને ત્યારબાદ કોર્પસ લ્યુટિયમ પ્રોજેસ્ટેરોન ઉત્પન્ન કરે છે.

🎯 Exam Tip: આ પ્રશ્નમાં માસિકચક્ર દરમિયાન અંતઃસ્ત્રાવો અને અંડપિંડના તબક્કાઓ વચ્ચેના સંબંધને સમજવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આકૃતિ પરથી સંબંધિત અંતઃસ્ત્રાવોને ઓળખવામાં સક્ષમ હોવું જોઈએ.

 

Question 9. અંડકોષજનનનો રેખાંકિત ચાર્ટ (વર્ણન વગર) દર્શાવો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ (b) અંડકોષજનન પ્રક્રિયાનું યોજનાકીય નિરૂપણ દર્શાવે છે. તે જન્મ સમયે જનન માતૃકોષથી શરૂ થાય છે અને પ્રાથમિક પૂર્વ અંડકોષ, દ્વિતીય પૂર્વ અંડકોષ, અને અંતે અંડકોષ તેમજ ધ્રુવકાયના નિર્માણ સુધીના તબક્કાઓને રંગસૂત્ર સંખ્યા (46 થી 23) માં ઘટાડા સાથે બતાવે છે, જે અર્ધીકરણ પ્રક્રિયાનું સૂચક છે.

\[ \begin{array}{l} \text{જનન માતૃકોષ} \\ \downarrow \text{સમવિભાજન વિભેદીકરણ (ભ્રૂણીય જીવન)} \\ \text{પ્રાથમિક પૂર્વ અંડકોષ} \\ \downarrow \text{પ્રથમ અર્ધીકરણ (અંડપાત પહેલાં પૂર્ણ થાય)} \\ \text{દ્વિતીય પૂર્વ અંડકોષ} \\ \text{અને પ્રાથમિક ધ્રુવકાય} \\ \downarrow \text{દ્વિતીય અર્ધીકરણ} \\ \text{અંડકોષ} \\ \text{અને દ્વિતીયક ધ્રુવકાય} \\ \end{array} \]
Answer: (આકૃતિ ઉપર દર્શાવેલ છે.)
In simple words: અંડકોષજનન એ એક પ્રક્રિયા છે જેમાં જનન માતૃકોષો અર્ધીકરણ દ્વારા વિભાજન પામીને અંડકોષ બનાવે છે, જેમાં રંગસૂત્રની સંખ્યા અડધી થઈ જાય છે.

🎯 Exam Tip: અંડકોષજનનના દરેક તબક્કા, રંગસૂત્રની સંખ્યા અને બનતા કોષોના પ્રકારને યાદ રાખવું આકૃતિ આધારિત પ્રશ્નો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 10. પ્રાથમિક અંડપુટિકામાંથી ગ્રાફિયન પુટિકાના નિર્માણ સુધીના તબક્કા દરમિયાન આદિપૂર્વઅંડકોષોમાં થતાં ફેરફારો નોંધો.
Answer: પ્રાથમિક અંડપુટિકામાંથી ગ્રાફિયન પુટિકાના નિર્માણ સુધીના તબક્કા દરમિયાન આદિપૂર્વઅંડકોષોમાં થતાં ફેરફારો નીચે મુજબ છે:
જનન અધિચ્છદના કોષો ઝડપથી વિભાજન પામી ઘણા દ્વિકીય અંડકોષો (diploid oogonia) બને છે. અંડકોષો વૃદ્ધિ પામી પ્રાથમિક પૂર્વઅંડકોષો બનાવે છે.
પ્રત્યેક પ્રાથમિક પૂર્વ અંડકોષ ગ્રેન્યુલોસા કોષો (કણો ધરાવતાં ; કોષો)ના ઘણાં સ્તરો દ્વારા આવરિત બને છે. તેને પ્રાથમિક પુટિકા કહે છે.
પ્રાથમિક પુટિકાઓ ગ્રેન્યુલોસા કોષો (કણો ધરાવતાં કોષો)ના ઘણાં સ્તરો દ્વારા આવરિત બને છે અને દ્વિતીય પુટિકાઓ તરીકે ઓળખાય છે. આ દ્વિતીય પુટિકાઓ તુરત જ ચતુર્થ પુટિકાઓમાં; ફેરવાય છે, કે જેમાં પ્રવાહી ભરેલ પોલાણ જોવા મળે છે કે જેને એન્ટ્રમ કહે છે.
ચતુર્થ પુટિકામાં આવેલ પ્રાથમિક પૂર્વ અંડકોષ અર્ધસૂત્રીભાજન પામી દ્વિતીય પૂર્વ અંડકોષમાં અને એકકીય પ્રાથમિક ધ્રુવકાય બને છે. ચતુર્થ પુટિકા પુખ્ત પુટિકા કે ગ્રાફિયન પુટિકામાં ફેરવાય છે કે જે તૂટી જઈ દ્વિતીય પૂર્વઅંડકોષને અંડપિંડની બહાર મુક્ત કરે છે. આ પ્રક્રિયાને અંડકોષપાત કહે છે.
In simple words: આદિપૂર્વઅંડકોષો વિકાસ પામીને પ્રાથમિક, દ્વિતીયક, અને પછી તૃતીયક પુટિકા બનાવે છે, જે અંતે ગ્રાફિયન પુટિકામાં પરિણમે છે. આ પ્રક્રિયામાં કોષ વિભાજન અને સ્તર નિર્માણ થાય છે, અને ગ્રાફિયન પુટિકામાંથી અંડકોષ મુક્ત થાય છે.

🎯 Exam Tip: અંડપુટિકાના વિકાસના વિવિધ તબક્કાઓ (પ્રાથમિક, દ્વિતીયક, તૃતીયક, ગ્રાફિયન) અને તેમાં થતા કોષીય ફેરફારોને ક્રમબદ્ધ રીતે સમજવા જરૂરી છે.

દીર્ણજવાબી પ્રશ્નો

 

Question 1. માસિકચક્રના પુટકીય તબક્કા અને અંડપિડીય તબક્કા દરમિયાન પિટ્યુટરીના ગોનેડોટ્રોપિન્સની ભૂમિકા શી છે ? સ્ટિરોઇડલ અંતઃસ્ત્રાવોના સ્રાવના પરિપ્રેક્ષ્યમાં સમજાવો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રેખાકૃતિ માદાના પ્રજનનચક્ર દરમિયાન પિટ્યુટરી, અંડપિંડ અને ગર્ભાશયમાં થતી ઘટનાઓનું સંકલિત દૃશ્ય રજૂ કરે છે. તે FSH, LH, ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોનના સ્તરો, ફોલિક્યુલર વિકાસ, અંડપાત અને ગર્ભાશયી સ્તરોમાં થતા ફેરફારોને વિવિધ દિવસોમાં દર્શાવે છે.
Answer: માસિકચક્રના પુટિકીય અને અંડપિંડીય તબક્કા દરમિયાન પિટ્યુટરીના ગોનેડોટ્રોપિન્સની ભૂમિકા અને સ્ટિરોઇડલ અંતઃસ્ત્રાવોના સ્રાવની સમજૂતી:
માદા પ્રાઇમેટ (ઉદા. વાનરો, એપ્સ અને માનવ)માં જોવા મળતા પ્રજનનચક્રને ઋતુચક્ર કહે છે.
પ્રથમ ઋતુસ્ત્રાવની શરૂઆત યૌવનના આરંભમાં થાય છે. જેને રજોદર્શન (menarche) પણ કહે છે.
માનવની માદામાં (સ્ત્રીઓમાં) ઋતુસ્ત્રાવ સરેરાશ 28-29 દિવસોના અંતરાલમાં પુનરાવર્તિત થાય છે અને પ્રથમ ઋતુસ્ત્રાવ (menstruation)થી બીજા ઋતુસ્ત્રાવ વચ્ચેની ઘટનાને ઋતુચક્ર કહે છે.
દરેક ઋતુચક્રની મધ્યમાં એક અંડકોષ (ovum) મુક્ત થાય છે (અંડપાત – ovulation).
ઋતુચક્ર અથવા ગર્ભાશય ચક્રની ઘટનાઓ એન્ડોમેટ્રિયમમાં થતા ચક્રીય ફેરફારો છે.
રુધિરમાં થતા માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો જેવાં કે ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોનના સ્તરમાં થતા ફેરફાર જવાબદાર છે.
આ ચક્રની ઘટનાઓ 28 દિવસમાં નીચે પ્રમાણે ત્રણ તબક્કામાં વિભાજિત કરી શકાય:
ઋતુસ્ત્રાવ તબક્કો (Menstrual Phase) (દિવસ 1-5) : રુધિરમાં માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવોની ઓછી સાંદ્રતાને કારણે એન્ડોમેટ્રિયમનું વિઘટન થાય અને તેમાંની રુધિરવાહિનીઓ તૂટી જાય છે. તેને કારણે રુધિરનો સ્રાવ થાય છે અને શરીરની બહાર યોનિમાર્ગ દ્વારા નિકાલ પામે છે. તે 3-5 દિવસ ચાલે છે.
આ સમય દરમિયાન આશરે 50 mlથી 150 ml રુધિર વ્યય પામે છે. આ તબક્કાને ઋતુસ્ત્રાવ તબક્કો કહે છે. ઋતુસ્ત્રાવનો અભાવ ગર્ભધારણની સૂચકનિશાની છે.
કેટલાંક અન્ય કારણો જેવાં કે તણાવ, અસ્વસ્થતા વગેરેને કારણે ઋતુસ્ત્રાવ થાય છે.
પુટિકીય તબક્કો (Follicular Phase) (દિવસ 6-14): આ તબક્કા દરમિયાન અંડપિંડમાંની પ્રાથમિક પુટિકાઓ વૃદ્ધિ પામી સંપૂર્ણ વિકસિત ગ્રાફિયન પુટિકામાં ફેરવાય છે અને સાથે-સાથે ગર્ભાશયનું અંતઃસ્તર પ્રસાર (proliferation) દ્વારા પુનઃસર્જન પામે છે.
અંડપિંડ અને ગર્ભાશયના આ ફેરફારો પિટ્યુટરી અને અંડપિંડીય અંતઃસ્ત્રાવોની માત્રામાં થતા ફેરફાર દ્વારા પ્રેરાય છે.
ગોનેડોટ્રોપિન્સ (LH અને FSH)નો સ્રાવ પુટિકીય તબક્કા દરમિયાન ક્રમશઃ વધે છે અને તે પુટિકીય વિકાસ તેમજ વિકસિત પુટિકાઓ દ્વારા ઇસ્ટ્રોજનના સ્ત્રાવને ઉત્તેજે છે.
ચક્રની મધ્યમાં (આશરે 14મા દિવસે) LH અને FSH બંને ઉચ્ચ સ્તર પ્રાપ્ત કરે છે.
LH નો ઝડપી સ્રાવ તેને ચક્રના વચ્ચેના સમય દરમિયાન મહત્તમ સ્તર સુધી દોરી જાય છે, જેને LH પરાકાષ્ઠા કહે છે. જે ગ્રાફિયન પુટિકા તૂટવાની ક્રિયાને પ્રેરે છે અને તેના કારણે અંડકોષ મુક્ત થાય છે (અંડકોષપાત).
લ્યુટિઅલ (Luteal) સ્ત્રાવી તબક્કો (દિવસ 15થી 28): અંડકોષપાત (અંડપાત તબક્કો – ovulatory phase) બાદ સ્ત્રાવી (લ્યુટિઅલ-luteal) તબક્કો આવે છે. તે દરમિયાન ગ્રાફિયન પુટિકાનો બાકીનો ભાગ કૉપર્સલ્યુટિયમમાં ફેરવાય છે.
કૉપર્સલ્યુટિયમ મોટા જથ્થામાં પ્રોજેસ્ટેરોનનો સ્રાવ કરે છે જે ગર્ભાશયના અંતઃસ્તરની જાળવણી માટે આવશ્યક છે.
ગર્ભાશયનું આવું અંતઃસ્તર ફલિત અંડકોષના સ્થાપન અને ગર્ભધારણની અન્ય ઘટનાઓ માટે જરૂરી છે.
ગર્ભધારણ દરમિયાન ઋતુચક્રની બધી જ ઘટનાઓ અટકી જાય છે અને ઋતુસ્ત્રાવ થતો નથી.
જો ફલન (Fertilization) ન થયું હોય તો કૉપર્સલ્યુટિયમ વિઘટિત થાય છે. આને કારણે ગર્ભાશયનું અંતઃસ્તર (એન્ડોમેટ્રિયમ) વિઘટન પામે છે અને ઋતુસ્ત્રાવ થાય છે. જે નવા ચક્રની નિશાની છે.
માનવમાં ઋતુચક્ર 50 વર્ષની ઉંમરની આસપાસ બંધ થાય છે જેને મેનોપોઝ (menopause) કહે છે.
ચક્રીય ઋતુસ્ત્રાવ સામાન્ય પ્રજનન અવસ્થાનું સૂચક છે અને રજોદર્શન અને મેનોપોઝ વચ્ચે લંબાયેલ છે.
In simple words: પિટ્યુટરીના ગોનેડોટ્રોપિન્સ (FSH, LH) ફોલિક્યુલર વિકાસને નિયંત્રિત કરે છે અને અંડપિંડમાંથી ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા સ્ટિરોઇડલ અંતઃસ્ત્રાવોના સ્રાવને નિયંત્રિત કરે છે, જે માસિકચક્રના પુટિકીય અને લ્યુટિઅલ તબક્કાઓનું સંકલન કરે છે.

🎯 Exam Tip: માસિકચક્રના અંતઃસ્ત્રાવી નિયંત્રણને સમજવા માટે, FSH, LH, ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોનના સ્તરોમાં થતા ફેરફારો, તેમના કાર્યો અને અંડપિંડ તથા ગર્ભાશય પર તેમની અસરોને વિગતવાર યાદ રાખવી જોઈએ.

 

Question 2. શુક્રકોષજનન કરતાં અંડકોષજનન દરમિયાન થતા અર્ધીકરણનું વિભાજન ભિન્ન છે. તે કેવી રીતે અને શા માટે, તેની સમજૂતી આપો.
Answer: શુક્રકોષજનન અને અંડકોષજનન દરમિયાન થતા અર્ધીકરણના વિભાજનમાં તફાવત નીચે મુજબ છે:

શુક્રકોષજનન	અંડકોષજનન
(1) શુક્રકોષો બનવાની ક્રિયા તરુણાવસ્થામાં થાય છે.	(1) આદિઅંડકોષો જન્મ પહેલાં જ બને છે.
(2) એક જ સમયે ઘણાં લાખોની સંખ્યામાં શુક્રકોષો ઉત્પન્ન થાય છે.	(2) પ્રત્યેક મહિને, એક જ સમયે એક જ અંડકોષ ઉત્પન્ન થાય છે.
(3) બે સંપૂર્ણ અર્ધીકરણ વિભાજન પછી, એક જ સરખા પ્રકાર અને કદના ચાર કોષો ઉત્પન્ન થાય છે.	(3) પ્રોફેઝ - I દરમિયાન અર્ધીકરણ - I રોકાય છે અને પાછળની અવસ્થામાં બધા જ કોષરસ સાથેનો એક મોટો કોષ અને ત્રણ નાના કદના કોષો (ધ્રુવકાય) ઉત્પન્ન થાય છે.
(4) તેઓ પૂંછડી ધરાવતાં અને ચલિત કોષમાં પુખ્ત બને છે.	(4) પુખ્ત અંડકોષો પૂંછડી વિહીન અને અચલિત હોય છે.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ (a) શુક્રકોષજનન અને (b) અંડકોષજનનની યોજનાકીય રજૂઆત દર્શાવે છે. તે બંને પ્રક્રિયાઓમાં રંગસૂત્ર સંખ્યા (46 થી 23) માં થતા ફેરફારો અને વિવિધ તબક્કાઓ - આદિ શુક્રકોષ, પ્રાથમિક પૂર્વ શુક્રકોષ, દ્વિતીય પૂર્વ શુક્રકોષ, પ્રશુક્રકોષ, શુક્રકોષ અને જનન માતૃકોષ, પ્રાથમિક પૂર્વ અંડકોષ, દ્વિતીય પૂર્વ અંડકોષ, અંડકોષ તેમજ ધ્રુવકાયના નિર્માણને સ્પષ્ટ કરે છે.
કારણો:
1. અસમાન કોષવિભાજન દ્વારા અંડકોષને બાકીના ત્રણ ધ્રુવકાયો કરતાં ઘણો મોટો બનાવે છે. કારણ કે અંડકોષમાં ઘણો કોષરસ અને ઘણી અંગિકાઓ હોય છે. તેને બચવા માટેની ઘણી તકો હોય છે.
2. નર લાખોની સંખ્યામાં નાના શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે. જયારે માદા ફક્ત એક જ અંડકોષ પ્રત્યેક મહિનામાં ઉત્પન્ન કરે છે અને તે બીજા અર્ધીકરણના વિભાજન માટે ફલન પૂર્વેના થોડા સમય માટે જ હોય છે.
3. શુક્રકોષ નાનો અને ચલિત છે. કારણ કે તેને નર પ્રજનનતંત્રમાંથી માદા પ્રજનનતંત્ર તરફ જવાનું હોય છે. મોટા અંડકોષમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં સંગ્રહિત ખોરાક હોય છે. આથી ફલન પછી તુરત જ વિકાસ પામે છે.
In simple words: શુક્રકોષજનન અને અંડકોષજનન બંનેમાં અર્ધીકરણ થાય છે, પરંતુ શુક્રકોષજનનમાં ચાર સમાન શુક્રકોષો બને છે જ્યારે અંડકોષજનનમાં એક મોટો અંડકોષ અને નાના ધ્રુવકાય બને છે. આ તફાવત કોષરસના અસમાન વિભાજન અને ગર્ભના પોષણ માટે અંડકોષમાં મોટા કોષરસની જરૂરિયાતને કારણે છે.

🎯 Exam Tip: બંને પ્રક્રિયાઓના તબક્કાઓ, ઉત્પાદનોની સંખ્યા, કદ અને ચલિતતાનો તફાવત કોષ્ટક સ્વરૂપે યાદ રાખવાથી ઊંચા ગુણ મેળવી શકાય છે.

 

Question 3. ફલિતાંડ ગર્ભસ્થાપન સુધીમાં કેટલાક વિકાસમય તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે. પ્રત્યેક અવસ્થાનું ટૂંકમાં આકૃતિ સહિત વર્ણન કરો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ અંડવાહિની દ્વારા અંડકોષના વહન, ફલન અને વૃદ્ધિ પામતા ગર્ભનો માર્ગ દર્શાવે છે. તે ફલિતાંડ (A, B, C, D) ના પ્રારંભિક તબક્કાઓ, મોરુલા (E), ગર્ભકોષ્ઠ કોથળી (F, G) અને ગર્ભાશયમાં તેના સ્થાપનને ક્રમશઃ સમજાવે છે, જે ગર્ભ વિકાસના વિવિધ તબક્કાઓને દૃશ્યમાન કરે છે.
Answer: ફલિતાંડ ગર્ભસ્થાપન સુધીમાં નીચેના વિકાસમય તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે:
ફલિતાંડ જ્યારે અંડવાહિનીના ઇથમસ દ્વારા ગર્ભાશય તરફ પસાર થતો હોય છે, ત્યારે તેમાં સમવિભાજન (mitotic division) શરૂ થાય છે, જેને વિખંડન (cleavage) કહે છે અને 2,4,8,16 બાળકોષોનું નિર્માણ કરે છે જેને ગર્ભકોષ્ઠી કોષો (blastomeres) કહે છે.
8-16 ગર્ભકોષ્ઠી કોષોયુક્ત ગર્ભને મોરુલા (Morula) કહે છે.
મોરુલા સતત વિભાજન પામતું રહે છે અને ગર્ભાશય તરફ આગળ વધતું હોય છે તેમ તેમ તે ગર્ભકોષ્ઠ કોથળી (blastocyst)માં રૂપાંતરિત થાય છે.
ગર્ભકોષ્ઠ કોથળીના બહારના સ્તરમાં ગોઠવાયેલા ગર્ભકોષ્ઠી કોષો પોષકકોષો (trophoblast) કહેવાય છે અને પોષકકોષો સાથે જોડાયેલા અંદરના કોષોના સમૂહને અંતઃકોષસમૂહ કહે છે.
ગર્ભપોષક સ્તરના કોષોમાંથી ઉત્સચકોનો સ્રાવ થાય છે. જે ગર્ભાશયની દીવાલમાંની કેટલીક પેશીઓ અને રુધિરવાહિનીઓને પચાવે છે અને ગર્ભસ્થાપન શક્ય બનાવે છે.
ગર્ભાશયકોષો (uterine cells) ઝડપી વિભાજન પામે છે અને ગર્ભકોષ્ઠ કોથળીને ઘેરે છે. પરિણામ સ્વરૂપ ગર્ભકોષ્ઠ કોથળી ગર્ભાશયના અંતઃસ્તરમાં સ્થાપિત થાય છે જેને ગર્ભસ્થાપન કહે છે અને તે તેને ગર્ભધારણ (ગર્ભાવસ્થા) તરફ દોરી જાય છે.
In simple words: ફલન પછી, ફલિતાંડ વિખંડન દ્વારા 2, 4, 8, 16 કોષીય ગર્ભકોષ્ઠી કોષો બનાવે છે, જે મોરુલા અને પછી બ્લાસ્ટોસિસ્ટમાં વિકસે છે. આ બ્લાસ્ટોસિસ્ટ પછી ગર્ભાશયમાં રોપાય છે, જેને ગર્ભસ્થાપન કહેવાય છે.

🎯 Exam Tip: ફલિતાંડના વિકાસના દરેક તબક્કા (બ્લાસ્ટોમેર્સ, મોરુલા, બ્લાસ્ટોસિસ્ટ) ના નામ, તેમાં સમાવિષ્ટ કોષોની સંખ્યા અને ગર્ભસ્થાપનની પ્રક્રિયાને ક્રમબદ્ધ રીતે યાદ રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 4. માનવ માદા (સ્ત્રી)ના પ્રજનનતંત્રની સ્પષ્ટ આકૃતિ દોરો અને તેની સાથે સંકળાયેલ ભાગોનું નિર્દેશન કરો: (a) જાન્યુનું નિર્માણ (b) ફલનનું સ્થાન (c) ગર્ભસ્થાપનનું સ્થાન (d) પ્રસવમાર્ગ.
Answer:

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ માનવ માદા પ્રજનનતંત્રના આંતરિક અવયવોનો છેદ દર્શાવે છે. તેમાં ગર્ભાશય, અંડવાહિની (ફેલોપિયન ટ્યુબ), અંડપિંડ, સર્વિક્સ અને યોનિ સહિત વિવિધ ભાગો સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જે સ્ત્રી પ્રજનન પ્રણાલીની કાર્યરચના સમજવામાં મદદરૂપ થાય છે.
માદા પ્રજનનતંત્રના સહાયક નલિકાઓમાં અંડવાહિનીઓ (ઓવિડક્ટ્સ), ગર્ભાશય અને યોનિનો સમાવેશ થાય છે.
1. અંડપિંડના પરિઘવર્તી વિસ્તારથી ગર્ભાશય સુધી લંબાયેલી દરેક અંડવાહિની (ગર્ભાશય નળી) લગભગ 10-12 સેમી લાંબી હોય છે.
2. અંડપિંડની નજીકનો ગળણી આકારનો ભાગ અંડવાહિની નિવાપ (ઇન્ફન્ડિબ્યુલમ) તરીકે ઓળખાય છે.
3. નિવાપની કિનારીઓ આંગળી જેવી રચનાઓ ધરાવે છે, જેને ફિમ્બ્રીયા કહેવાય છે. આ ફિમ્બ્રીયા અંડપાત પછી અંડકોષને એકત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
4. અંડવાહિની નિવાપ તુંબિકા (એમ્પ્યુલા) નામના અંડવાહિનીના પહોળા ભાગમાં ખુલે છે. અંડવાહિનીનો છેલ્લો ભાગ ઇથમસ (ઇસ્થમસ) એક સાંકડી પોલાણ ધરાવે છે અને તે ગર્ભાશય સાથે જોડાય છે.
5. ગર્ભાશય એક ઊંધી નાસપતી આકારની રચના છે. સર્વિક્સ ગર્ભાશય અને યોનિ વચ્ચેનું જોડાણ બનાવે છે. ફલન સામાન્ય રીતે તુંબિકા-ઇથમસના જોડાણ પર થાય છે, અને ગર્ભનું સ્થાપન ગર્ભાશયમાં થાય છે.
In simple words: માદા પ્રજનનતંત્રમાં અંડકોષો ઉત્પન્ન થાય છે, ફેલોપિયન ટ્યુબમાં શુક્રકોષ સાથે ફલન થાય છે, અને ત્યારબાદ ગર્ભ ગર્ભાશયમાં વિકસે છે. પ્રજનનની આ પ્રક્રિયામાં યોનિ પ્રસવમાર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.

🎯 Exam Tip: આકૃતિ દોરતી વખતે દરેક ભાગનું સ્પષ્ટ નામનિર્દેશન કરવું અને તેમના કાર્યોને સંક્ષિપ્તમાં સમજાવવું એ ઉત્તમ ગુણ મેળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 5. સ્તનગ્રંથિની રચના યોગ્ય આકૃતિ સાથે વર્ણવો.
Answer:

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ સ્તનગ્રંથિનો છેદ દર્શાવે છે, જેમાં તેની આંતરિક રચનાઓ સમજાવવામાં આવી છે. આકૃતિમાં સ્તનખંડો, સ્તનકૂપિકાઓ, દુગ્ધનળીઓ, નિપલ, અને આંતરપાંસળી સ્નાયુઓ જેવા મુખ્ય ભાગો સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આના દ્વારા સ્તન કેવી રીતે દૂધ ઉત્પન્ન કરે છે અને તેનું વહન કરે છે તે સમજી શકાય છે.
1. સ્તનગ્રંથિઓ એ રૂપાંતરિત પ્રસ્વેદ ગ્રંથિઓ છે જે પેક્ટોરાલિસ મેજર સ્નાયુઓ ઉપર આવેલી હોય છે.
2. સસ્તન વર્ગની માદાઓમાં કાર્યાત્મક સ્તનગ્રંથિઓ (સ્તન) એક લાક્ષણિકતા છે.
3. આ ગ્રંથિઓ જોડમાં હાજર હોય છે.
4. સ્તનગ્રંથિઓ ગ્રંથિ પેશી અને ચરબીની વિવિધ માત્રાથી બનેલી હોય છે.
5. બાહ્યરૂપથી, દરેક સ્તન ઉપસેલી રચના છે, જેના મધ્યમાં નિપલ આવેલું હોય છે.
6. નિપલની આસપાસનો વિસ્તાર રંજકદ્રવ્યો ધરાવતી ઘેરા ગુલાબી કે આછા કથ્થાઈ રંગની ત્વચાથી ઘેરાયેલો હોય છે, જેને એરિયોલા કહેવાય છે.
7. દરેક સ્તનની ગ્રંથિમય પેશી 15-20 સ્તનખંડોમાં વિભાજિત હોય છે, જેમાં કૂપિકા (એલ્વિઓલી) તરીકે ઓળખાતા કોષોના સમૂહો હોય છે.
8. કૂપિકાના કોષો દૂધનો સ્રાવ કરે છે, જે કૂપિકાના પોલાણમાં સંગ્રહિત થાય છે.
9. કૂપિકાઓ સ્તનનલિકાઓમાં ખુલે છે.
10. ઘણી સ્તનનળીઓ ભેગી મળીને પહોળી સ્તનતુંબિકા (મેમરી એમ્પ્યુલા) બનાવે છે.
11. સ્તનતુંબિકા દુગ્ધનળી (લેક્ટીફેરસ ડક્ટ) સાથે જોડાયેલી હોય છે, જેના દ્વારા દૂધ બહાર આવે છે.

વિશેષ જાણકારી (More Information): સ્ત્રીઓમાં સહાયક પ્રજનન ગ્રંથિઓ:

1. પ્રજનનમાર્ગનું છિદ્ર મૂત્રમાર્ગના છિદ્ર, યોનિમાર્ગના છિદ્ર, અને પેરાયુરેથ્રલ તેમજ બાર્થોલિન ગ્રંથિઓની વાહિનીઓને ઢાંકે છે.
2. પેરાયુરેથ્રલ ગ્રંથિઓ ગર્ભાશયના મુખની બંને બાજુએ આવેલી હોય છે. આ ગ્રંથિઓ પુરુષની પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિને સમકક્ષ હોય છે અને શ્લેષ્મનો સ્રાવ કરે છે. તેમને સ્કેનેની ગ્રંથિઓ કહેવાય છે.
3. બાર્થોલિન ગ્રંથિઓ યોનિદ્વારની બંને બાજુએ આવેલી હોય છે. તે પુરુષની કાઉપર ગ્રંથિની સમકક્ષ છે અને સંભોગ દરમિયાન યોનિમાર્ગના મુખને લુબ્રિકેટ કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: સ્તનગ્રંથિઓ દૂધ ઉત્પાદન અને વહન માટે વિશિષ્ટ રચનાઓ છે, જેમાં કૂપિકાઓ દૂધ બનાવે છે, જે નળીઓ દ્વારા નિપલ સુધી પહોંચે છે. સ્ત્રીઓમાં અન્ય સહાયક ગ્રંથિઓ પણ હોય છે જે પ્રજનન અને સંભોગમાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: સ્તનગ્રંથિ અને સહાયક ગ્રંથિઓની રચના અને કાર્યોનું વિગતવાર વર્ણન કરવું, તેમજ આકૃતિ સાથે તેના ભાગોનું નામનિર્દેશન કરવું એ સારા માર્ક્સ માટે જરૂરી છે.