GSEB Class 12 Biology Solutions Chapter 2 સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં લિંગીપ્રજનન

GSEB Solutions

Gujarat Board Textbook Solutions Class 12 Biology Chapter 2 सपुष्पी वनस्पतिओमा लिंगीप्रजनन

 

Question 1. આવૃત બીજધારી વનસ્પતિના પુષ્પના ભાગોનાં નામ આપો કે જ્યાં નર તેમજ માદા જન્યુનો વિકાસ થાય છે?
Answer: આવૃત બીજધારી વનસ્પતિના પુષ્પમાં, પુંકેસર નર પ્રજનન અંગ તરીકે અને સ્ત્રીકેસર માદા પ્રજનન અંગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
(i) પુંકેસરની અંદર લઘુબીજાણુઓ (પરાગરજ) ઉત્પન્ન થાય છે, અને આ લઘુબીજાણુઓમાં નરજન્યુનો વિકાસ થાય છે.
(ii) સ્ત્રીકેસરમાં મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાંથી માદા જન્યુનો વિકાસ થાય છે.
In simple words: નરજન્યુઓ પુંકેસરમાં વિકસે છે જ્યારે માદા જન્યુઓ સ્ત્રીકેસરમાં, ખાસ કરીને મહાબીજાણુઓમાં વિકાસ પામે છે.

🎯 Exam Tip: પ્રજનન અંગો અને તેમના કાર્યોને સ્પષ્ટપણે ઓળખવા એ આ પ્રકરણના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને સમજવા માટે નિર્ણાયક છે.

 

Question 2. લઘુબીજાણુજનન અને મહાબીજાણુજનન વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો. આ ઘટનાઓ દરમિયાન કયા પ્રકારનું કોષવિભાજન થાય છે? આ બંને ઘટનાઓના અંતે નિર્માણ પામતી સંરચનાઓનાં નામ આપો.
Answer: લઘુબીજાણુજનન અને મહાબીજાણુજનન વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો નીચે મુજબ છે:

લઘુબીજાણુજનન	મહાબીજાણુજનન
(1) આ પ્રક્રિયા પરાગાશયમાં જોવા મળે છે.	(1) આ પ્રક્રિયા અંડાશયમાં જોવા મળે છે.
(2) પરાગ માતૃકોષનું અર્ધીકરણ દ્વારા વિભાજન થતાં પરાગચતુષ્કનું નિર્માણ થાય છે.	(2) મહાબીજાણુ માતૃકોષનું અર્ધીકરણ દ્વારા વિભાજન થતાં રેખીય ચતુષ્કનું નિર્માણ થાય છે.
(3) પરાગચતુષ્કમાંથી પરાગરજનું નિર્માણ થાય છે.	(3) રેખીય ચતુષ્કમાંથી એક મહાબીજાણુ અથવા અંડક સર્જાય છે.
(4) પરાગરજને લઘુબીજાણુ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.	(4) મહાબીજાણુને અંડક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

આ બંને ઘટનાઓ દરમિયાન, કોષવિભાજનનો પ્રકાર અર્ધીકરણ છે. લઘુબીજાણુજનનના પરિણામે લઘુબીજાણુઓ (પરાગરજ) ઉત્પન્ન થાય છે, જ્યારે મહાબીજાણુજનન દ્વારા મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
In simple words: લઘુબીજાણુજનન પરાગાશયમાં પરાગરજ બનાવે છે, જ્યારે મહાબીજાણુજનન અંડાશયમાં મહાબીજાણુ બનાવે છે; બંનેમાં અર્ધીકરણ થાય છે.

🎯 Exam Tip: બંને પ્રક્રિયાઓ ક્યાં થાય છે, કયા કોષો વિભાજિત થાય છે અને અંતિમ ઉત્પાદનો શું છે તે યાદ રાખવું અગત્યનું છે, કારણ કે આ તફાવતો વારંવાર પૂછાય છે.

 

Question 3. નીચે આપેલા શબ્દો વિકાસના ક્રમને સુવ્યવસ્થિત ગોઠવો: પરાગરજ, બીજાણુજનક પેશી, લઘુબીજાણુચતુષ્ક, પરાગમાતૃકોષ, નરજન્યુજનક
Answer: વિકાસના ક્રમ મુજબ શબ્દોની યોગ્ય ગોઠવણી આ પ્રમાણે છે:
બીજાણુજનક પેશી
\( \implies \) પરાગ માતૃકોષ
\( \implies \) લઘુબીજાણુચતુષ્ક
\( \implies \) પરાગરજ
\( \implies \) નરજન્યુજનક
In simple words: બીજધાણુજનક પેશીમાંથી પરાગ માતૃકોષ, પછી લઘુબીજાણુચતુષ્ક, ત્યારબાદ પરાગરજ અને અંતે નરજન્યુજનક બને છે.

🎯 Exam Tip: આ વિકાસ ક્રમના દરેક તબક્કા અને તેમના અનુગામી સંબંધોને સમજવાથી પ્રજનન પ્રક્રિયાની સ્પષ્ટતા વધે છે.

 

Question 4. લાક્ષણિક આવૃત બીજધારી વનસ્પતિના અંડકના ભાગો દર્શાવતી સ્પષ્ટનામનિર્દેશનયુક્ત આકૃતિદોરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ ઊર્ધ્વમુખી અંડકની રચના દર્શાવે છે, જેમાં અંડનાલ, બીજકેન્દ્ર, અંડકાવરણો, અંડછિદ્ર, અંડકતલ, પ્રદેહ અને ભ્રૂણપુટ જેવા ભાગો સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ રચના માદા જન્યુજનકના વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે.

અંડક એક નાની રચના છે જે દંડ દ્વારા જરાયુ સાથે જોડાયેલી હોય છે, જેને અંડનાલ (funicle) કહેવાય છે. અંડકનો દેહ જે ભાગ દ્વારા અંડનાલ સાથે જોડાયેલો હોય તેને બીજકેન્દ્ર (hilum) કહે છે. આમ, બીજકેન્દ્ર એ અંડક અને અંડનાલ વચ્ચેનું જોડાણ સ્થાન છે.
(i) દરેક અંડક એક કે બે રક્ષણાત્મક આવરણો ધરાવે છે, જેને અંડકાવરણો (integuments) કહેવાય છે.
(ii) આ અંડકાવરણો સમગ્ર પ્રદેહ (nucellus)ને આવરિત કરે છે, સિવાય કે અંડકના ટોચના ભાગે આવેલા નાના છિદ્રને બીજાંડછિદ્ર (micropyle) કહેવાય છે.
(iii) બીજાંડછિદ્રના સામેના છેડે અંડકતલ (chalaza) આવેલું હોય છે, જે અંડકનો તલ ભાગ છે.
(iv) અંડકાવરણોથી ઘેરાયેલા કોષોના સમૂહને પ્રદેહ (nucellus) કહેવાય છે. પ્રદેહના કોષોમાં વિપુલ પ્રમાણમાં સંચિત ખોરાક હોય છે.
(v) પ્રદેહની અંદર ભ્રૂણપુટ અથવા માદા જન્યુજનક (female gametophyte) હોય છે. એક મહાબીજાણુમાંથી એક ભ્રૂણપુટ સર્જાય છે.
(vi) મહાબીજાણુજનન: મહાબીજાણુ માતૃકોષ (megaspore mother cell-MMC)માંથી મહાબીજાણુના નિર્માણની પ્રક્રિયાને મહાબીજાણુજનન (Megasporogenesis) કહે છે.
(vii) અંડકમાં પ્રદેહના બીજાંડછિદ્રીય પ્રદેશમાં સામાન્યતઃ એક મહાબીજાણુ માતૃકોષ (MMC)નું વિભેદન થાય છે. તે ઘટ્ટ કોષરસ અને સ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર ધરાવતો મોટો કોષ હોય છે.
(viii) મહાબીજાણુ માતૃકોષ અર્ધીકરણ પામે છે, જેના પરિણામે ચાર મહાબીજાણુઓ (megaspores) સર્જાય છે.
(ix) માદા જન્યુજનકનો વિકાસ (Female gametophyte): મોટા ભાગની સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં ચાર મહાબીજાણુઓ પૈકી ત્રણ નાશ પામે છે અને એક મહાબીજાણુ સક્રિય રહે છે. આ સક્રિય મહાબીજાણુમાંથી માદા જન્યુજનક (ભ્રૂણપુટ)નો વિકાસ થાય છે.
(x) આમ, એક મહાબીજાણુમાંથી ભ્રૂણપુટના નિર્માણની આ પદ્ધતિને એકબીજાણુક વિકાસ કહે છે.
In simple words: અંડક એ જરાયુ સાથે અંડનાલ દ્વારા જોડાયેલું છે. તેમાં અંડકાવરણ, બીજાંડછિદ્ર, પ્રદેહ અને ભ્રૂણપુટ હોય છે. ભ્રૂણપુટનો વિકાસ મહાબીજાણુજનન દ્વારા થાય છે, જ્યાં એક MMC અર્ધીકરણ પામી ચાર મહાબીજાણુ બનાવે છે, જેમાંથી એક સક્રિય રહી ભ્રૂણપુટ બનાવે છે.

🎯 Exam Tip: અંડકની રચનાના દરેક ભાગને બરાબર ઓળખી તેનું કાર્ય સમજવું એ ફલન અને ભ્રૂણવિકાસ સમજવા માટે અગત્યનું છે. ડાયાગ્રામનું યોગ્ય નામનિર્દેશન પણ સ્કોરિંગ પોઈન્ટ છે.

 

Question 5. માદા જન્યુજનકનો એકબીજાણુક વિકાસ થાય છે એટલે શું?
Answer: એક જ મહાબીજાણુમાંથી ભ્રૂણપુટના નિર્માણની પદ્ધતિને એકબીજાણુક વિકાસ કહે છે.
In simple words: જ્યારે એક જ મહાબીજાણુમાંથી સંપૂર્ણ ભ્રૂણપુટ બને છે, તેને એકબીજાણુક વિકાસ કહેવાય.

🎯 Exam Tip: આ વ્યાખ્યા પરીક્ષામાં સીધા પ્રશ્ન તરીકે પૂછાઈ શકે છે, તેથી તેને સ્પષ્ટપણે યાદ રાખવું જરૂરી છે.

 

Question 6. માદા જન્યુજનકની 7 કોષીય, 8 કોષકેન્દ્રીય પ્રકૃતિને સ્વચ્છ નામનિર્દેશિત આકૃતિસહ સમજાવો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ ભ્રૂણપુટની 2, 4 અને 8 કોષકેન્દ્રીય અવસ્થાઓ દર્શાવે છે, જે માદા જન્યુજનકના વિકાસના તબક્કાઓ છે. આ અંતે પરિપક્વ ભ્રૂણપુટ 7 કોષીય અને 8 કોષકેન્દ્રીય રચના ધરાવે છે જેમાં અંડપ્રસાધન, પ્રતિધ્રુવીય કોષો અને કેન્દ્રસ્થ કોષનો સમાવેશ થાય છે.

માદા જન્યુજનક (ભ્રૂણપુટ) ની 7 કોષીય, 8 કોષકેન્દ્રીય પ્રકૃતિ નીચે મુજબ છે:
(i) સક્રિય મહાબીજાણુનું કોષકેન્દ્ર સમવિભાજન પામીને બે કોષકેન્દ્રો સર્જે છે, જે વિરુદ્ધ ધ્રુવો તરફ ગતિ કરે છે. આ પ્રક્રિયાને અનુસરીને, બે ક્રમિક સમવિભાજન થાય છે, જેનાથી ક્રમશઃ ચાર અને પછી આઠ કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપુટનું નિર્માણ થાય છે.
(ii) આ પ્રકારનું વિભાજન મુક્ત કોષકેન્દ્રીય હોય છે, એટલે કે કોષકેન્દ્ર વિભાજન થયા પછી તરત જ કોષદીવાલનું નિર્માણ થતું નથી.
(iii) આઠ કોષકેન્દ્રીય અવસ્થા પ્રાપ્ત થયા બાદ, કોષદીવાલના નિર્માણ પછી લાક્ષણિક માદા જન્યુજનક કે ભ્રૂણપુટ રચાય છે.
(iv) પરિપક્વ ભ્રૂણપુટના આઠ કોષકેન્દ્રો પૈકી છ કોષકેન્દ્રો કોષદીવાલ વડે આવરિત થઈ કોષીય સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. બાકીના બે કોષકેન્દ્રો જેને ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો (polar nuclei) કહેવાય છે, તેઓ અંડપ્રસાધનની નીચે મોટા કેન્દ્રસ્થ કોષ (central cell) માં ગોઠવાય છે.
(v) ભ્રૂણપુટમાં કોષોની વિશિષ્ટ ગોઠવણી જોવા મળે છે:
(a) અંડછિદ્ર તરફના ત્રણ કોષો ભેગા મળીને અંડપ્રસાધન (egg apparatus) બનાવે છે, જેમાં બે સહાયક કોષો (synergid cells) અને એક અંડકોષનો સમાવેશ થાય છે.
(b) સહાયક કોષો, અંડછિદ્રની ટોચ તરફ એક વિશિષ્ટ પ્રકારનું સ્થૂલન ધરાવે છે જેને તંતુમય પ્રસાધન (filiform apparatus) કહેવાય છે. તે પરાગનલિકાને સહાયક કોષોમાં પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.
(c) અંડકતલ તરફ ત્રણ કોષો ગોઠવાયેલા હોય છે, જેને પ્રતિધ્રુવીય કોષો (antipodal cells) કહેવાય છે.
(d) મધ્યસ્થ મોટો કોષ દ્વિધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ધરાવે છે.
(vi) આમ, આવૃત બીજધારી વનસ્પતિનો લાક્ષણિક ભ્રૂણપુટ પરિપક્વતાએ 8 કોષકેન્દ્રીય પરંતુ 7 કોષીય રચના ધરાવે છે.
(vii) પંચાનન મહેશ્વરીએ 1950માં, મહાબીજાણુ કોષકેન્દ્રો ભ્રૂણપુટના વિકાસમાં કેટલા પ્રમાણમાં ભાગ લે છે તેના આધારે માદા જન્યુજનકને મોનોસ્પોરિક, બાયસ્પોરિક અને ટેટ્રાસ્પોરિક ભ્રૂણપુટમાં વર્ગીકૃત કર્યા છે.
In simple words: માદા જન્યુજનક 7 કોષીય અને 8 કોષકેન્દ્રીય રચના છે, જે મહાબીજાણુના ત્રણ સમવિભાજનથી બને છે. તેમાં અંડછિદ્ર પાસે અંડપ્રસાધન, અંડકતલ પાસે પ્રતિધ્રુવીય કોષો અને મધ્યમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ધરાવતો કેન્દ્રસ્થ કોષ હોય છે.

🎯 Exam Tip: ભ્રૂણપુટના કોષો અને કોષકેન્દ્રોની સંખ્યા, તેમની ગોઠવણી અને દરેક ભાગનું કાર્ય સમજવું અત્યંત મહત્ત્વનું છે. ડાયાગ્રામ અને તેના લેબલ પણ ઉચ્ચ ગુણ મેળવવા માટે જરૂરી છે.

 

Question 7. હવાઈ પુષ્પોનો શો અર્થ છે ? શું સંવૃત્ત પુષ્પોમાં પરપરાગનયન થાય છે?તમારા જવાબમાટે કારણ આપો.
Answer:
(a) સ્વફલન (Autogamy): આ પ્રકારના પરાગનયનમાં એક જ પુષ્પમાં પરાગરજનું પરાગાશયમાંથી તે જ પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થળાંતર થાય છે. સામાન્ય રીતે, પુષ્પોના ખીલવા સાથે પરાગાશય અને પરાગાસન ખુલ્લા થતાં સ્વફલનની શક્યતા ઓછી હોય છે. સ્વફલન માટે પરાગરજની મુક્તિ અને પરાગાસનની ગ્રાહ્યતામાં તાલમેલ સાધવો જરૂરી છે, અને પરાગાશય તથા પરાગાસન એકબીજાની નજીક હોવા જોઈએ.
કુદરતી રીતે સ્વફલન ધરાવતા પુષ્પોમાં, પરાગાસન અને પરાગાશય એક જ સમયે પરિપક્વ થતાં સ્વપરાગનયન શક્ય બને છે. ઉદાહરણ તરીકે, એપીએસી, લેમીએસી અને કેક્ટસી કુળના ઘણા સભ્યોમાં સ્વપરાગનયન થાય છે. પરાગવાહિનીના હલનચલનથી પરાગાસન સ્વ-પરાગનયનીય પુષ્પોમાં પરાગાશયની નજીક આવે છે.

હવાઈ પુષ્પો અને સંવૃત પુષ્પો:
કેટલીક વનસ્પતિઓ જેવી કે વાયોલા (common pansy), અબૂટી (Oxalis) અને કોમેલિનામાં બે પ્રકારનાં પુષ્પો ઉત્પન્ન થાય છે:

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ વાયોલાના છોડ પર હવાઈ પુષ્પો અને સંવૃત પુષ્પો બંને દર્શાવે છે. હવાઈ પુષ્પો ખુલ્લા હોય છે અને પરાગનયન માટે બાહ્ય પરિબળો પર આધાર રાખે છે, જ્યારે સંવૃત પુષ્પો બંધ રહે છે અને સ્વપરાગનયન સુનિશ્ચિત કરે છે.

(i) હવાઈ પુષ્પો (Chasmogamous): આ પુષ્પો અન્ય જાતિઓમાં જોવા મળતાં પુષ્પો જેવાં જ હોય છે. તેમનાં પરાગાશય અને પરાગાસન ખુલ્લાં હોય છે. ઉદાહરણ: કોમેલિના.
(ii) સંવૃત પુષ્પો (Cleistogamous): આ પુષ્પો ક્યારેય ખીલતાં નથી. આવાં પુષ્પોમાં પરાગાશય અને પરાગાસન એકબીજાની ખૂબ જ નજીક હોય છે. જ્યારે પુષ્પકલિકામાં પરાગાશયનું સ્ફોટન થાય છે, ત્યારે પરાગરજ પરાગનયન માટે પરાગાસનના સંપર્કમાં આવે છે. આમ, સંવૃત પુષ્પોમાં સ્પષ્ટપણે સ્વફલન જોવા મળે છે, કારણ કે પરપરાગરજની પરાગાસન પર સ્થાપિત થવાની કોઈ તક હોતી નથી. સંવૃત પુષ્પોમાં પરાગનયનની ગેરહાજરીમાં પણ બીજસર્જન થાય છે.

સંવૃત પુષ્પોમાં પરપરાગનયન થતું નથી, કારણ કે આ પુષ્પો ક્યારેય ખીલતાં નથી અને પરાગાશય તથા પરાગાસન હંમેશાં એકબીજાના ગાઢ સંપર્કમાં રહે છે. આનાથી ખાતરી થાય છે કે પરાગરજ તે જ પુષ્પના પરાગાસન પર પડે છે, જેનાથી સ્વફલન થાય છે અને પરપરાગનયન અટકાવે છે.
In simple words: હવાઈ પુષ્પો ખુલ્લાં હોય છે અને સ્વફલન અથવા પરપરાગનયન કરી શકે છે. સંવૃત પુષ્પો હંમેશાં બંધ રહે છે અને ફક્ત સ્વફલન દ્વારા જ પ્રજનન કરે છે, તેથી તેમાં પરપરાગનયન શક્ય નથી.

🎯 Exam Tip: હવાઈ અને સંવૃત પુષ્પો વચ્ચેનો તફાવત, ખાસ કરીને તેમની રચના અને પરાગનયનની પદ્ધતિઓ, પરીક્ષા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ઉદાહરણો યાદ રાખવા પણ સ્કોરિંગમાં મદદરૂપ થશે.

 

Question 8. પુષ્પો દ્વારા સ્વ-પરાગનયન રોકવા માટે વિકસાવેલી બે કાર્યપદ્ધતિ જણાવો.
Answer: મોટાભાગની સપુષ્પી વનસ્પતિઓ દ્વિલિંગી પુષ્પો સર્જે છે અને તે જ પુષ્પના પરાગાસનના સંપર્કમાં આવવાનું પસંદ કરે છે. સતત સ્વપરાગનયનને કારણે અંતઃસંવર્ધન દબાણ (Inbreeding Depression) થાય છે. સપુષ્પી વનસ્પતિઓ સ્વ-પરાગનયનને અવરોધવા અને પર-પરાગનયનને ઉત્તેજીત કરવા માટે ઘણી પ્રયુક્તિઓ વિકસાવે છે. સ્વ-પરાગનયન રોકવા માટે વિકસાવેલી બે મુખ્ય કાર્યપદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ (a) અને (b) બે અલગ-અલગ પુષ્પો દર્શાવે છે જેમાં પરાગાશય અને પરાગાસનની સ્થિતિ અલગ-અલગ હોય છે, જે સ્વ-પરાગનયનને રોકવા અને પર-પરાગનયનને પ્રોત્સાહન આપવા માટેના અનુકૂલનો છે. પુષ્પોની રચના પરાગરજના પ્રસારને નિયંત્રિત કરે છે.

(i) પૃથક્તા (Dichogamy): કેટલીક જાતિઓમાં પરાગરજની મુક્તિ અને પરાગાસનની ગ્રહણક્ષમતાનો સમય એક જ હોતો નથી. આ સ્થિતિને પૃથક્તા કહેવાય છે. પરાગાસન ગ્રહણશીલ બને તે પહેલાં જ પરાગરજ મુક્ત થાય છે અથવા પરાગરજ મુક્ત થાય તેના ઘણા સમય પહેલાં પરાગાસન ગ્રહણશીલ બને છે. દા.ત., પામ્સ (Palms).
(ii) પરાગાશય અને પરાગાસનનાં જુદાં જુદાં સ્થાન (Heterostyly): કેટલીક જાતિઓમાં પરાગાશય અને પરાગાસન જુદાં જુદાં સ્થાનોએ આવેલાં હોય છે. આથી તે જ પુષ્પના પરાગાસનના સંપર્કમાં પરાગરજ ક્યારેય આવી શકતી નથી. દા.ત., પ્રિયુલા. આ બંને પ્રયુક્તિઓ સ્વફલનને અવરોધે છે.

વિશેષ જાણકારી (More Information):
(iii) સ્વઅસંગતતા (Self-incompatibility): આ પ્રયુક્તિ અંતઃસંવર્ધનને અટકાવે છે તેને સ્વઅસંગતતા કહે છે. દા.ત., માલ્યા. આ એક જનીનિક ક્રિયાવિધિ છે, જે સ્વપરાગને રોકીને સ્ત્રીકેસરમાં પરાગરજના અંકુરણ અને પરાગનલિકાના વિકાસને અવરોધે છે, અને અંડકોને ફલિત થતા અટકાવે છે.
(iv) એકલિંગી પુષ્પો ઉત્પન્ન કરવા (Unisexuality): સ્વપરાગનયન અટકાવવા માટે કેટલીક વનસ્પતિઓ માત્ર એકલિંગી પુષ્પો ઉત્પન્ન કરે છે. એકસદની વનસ્પતિઓ (દા.ત., દિવેલા, મકાઈ)માં સ્વફલન અટકાવી શકાય છે, પરંતુ ગેઇટોનોગેમી અટકાવી શકાતું નથી. જ્યારે દ્વિસદની વનસ્પતિઓ (દા.ત., પપૈયાં)માં સ્વફલન અને ગેઇટોનોગેમી એમ બંને અટકાવી શકાય છે.
In simple words: સ્વ-પરાગનયન ટાળવા માટે, વનસ્પતિઓ કાં તો પરાગરજ અને પરાગાસનના પરિપક્વ થવાનો સમય અલગ રાખે છે (પૃથક્તા), અથવા તેમનાં સ્થાન અલગ રાખે છે. સ્વ-અસંગતતા અને એકલિંગી પુષ્પો પણ સ્વ-પરાગનયન અટકાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.

🎯 Exam Tip: સ્વ-પરાગનયનને અટકાવતી વિવિધ પ્રયુક્તિઓ, તેમના નામ અને ઉદાહરણો સાથે યાદ રાખવા એ પરીક્ષામાં ઉચ્ચ ગુણ મેળવવા માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે.

 

Question 9. સ્વ-અસંગતતા એ શું છે ? સ્વ-અસંગતતાવાળી જાતિઓમાં સ્વ પરાગનયન પ્રક્રિયા બીજનિર્માણ સુધી શા માટે પહોંચી શકતી નથી?
Answer: સ્વ-અસંગતતા એક એવી પ્રયુક્તિ છે જે અંતઃસંવર્ધનને અટકાવે છે. આ એક જનીનિક ક્રિયાવિધિ છે જે સ્વપરાગને રોકીને સ્ત્રીકેસરમાં પરાગરજના અંકુરણ અને પરાગનલિકાના વિકાસને અવરોધે છે, જેના પરિણામે અંડકો ફલિત થતા નથી. ઉદાહરણ તરીકે, માલ્યા (Malva).
સ્વ-અસંગતતાવાળી જાતિઓમાં, પરાગરજ તે જ પુષ્પ અથવા તે જ વનસ્પતિના બીજા પુષ્પના પરાગાસન પર પડે તો પણ, જનીનિક તંત્ર પરાગરજને ઓળખી તેનો સ્વીકાર કરતું નથી. આના કારણે પરાગરજનું અંકુરણ થતું નથી અને પરાગનલિકાનો વિકાસ પણ થતો નથી. પરિણામે, ફલન અટકી જાય છે અને બીજનું નિર્માણ થઈ શકતું નથી.
In simple words: સ્વ-અસંગતતા એટલે કે વનસ્પતિ પોતાના જ પરાગથી ફલિત ન થઈ શકે. જનીનિક કારણોસર, તે જ પુષ્પની પરાગરજને સ્ત્રીકેસર ઓળખતું નથી, તેથી પરાગરજ અંકુરિત થતી નથી અને બીજ બનતા નથી.

🎯 Exam Tip: સ્વ-અસંગતતાની વ્યાખ્યા અને તેની ક્રિયાવિધિ સ્પષ્ટપણે સમજવી, કારણ કે તે વનસ્પતિઓમાં પ્રજનન સફળતા માટે એક મહત્ત્વનો અવરોધ છે.

 

Question 10. કોથળી ચઢાવવી (bagging) તનિક શું છે ? વનસ્પતિ સંવર્ધન કાર્યક્રમમાં તે કેવી રીતે ઉપયોગી છે?
Answer: કૃત્રિમ સંકરણમાં ઇચ્છિત પરાગરજનો ઉપયોગ પરાગનયન માટે કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ઇમેસ્ક્યુલેશન (વંધ્યીકરણ) અને બેગિંગ (કોથળી ચઢાવવી) પદ્ધતિઓ દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાય છે.

(i) ઇમેસ્ક્યુલેશન (વંધ્યીકરણ): જો માદા વનસ્પતિ દ્વિલિંગી પુષ્પો ધરાવતી હોય, તો ચીપિયાની મદદથી પુષ્પકલિકામાંથી પરાગાશયને તેનું સ્ફોટન થાય તે પહેલાં દૂર કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને વંધ્યીકરણ કહે છે.
(ii) કોથળી ચઢાવવી (Bagging): વંધ્યીકરણ કરેલા પુષ્પોને નિશ્ચિત કદની કોથળીથી ઢાંકવામાં આવે છે, જે સામાન્ય રીતે મીણિયા કાગળ (butter paper)ની બનેલી હોય છે. આ કોથળી અસંગત પરાગરજને રોકીને પરાગાસનને અશુદ્ધ થતું અટકાવે છે. આ ક્રિયાને કોથળી ચઢાવવી કહે છે.
(iii) જ્યારે કોથળી ચઢાવેલા પુષ્પના સ્ત્રીકેસરનું પરાગાસન ગ્રહણશીલ બને છે, ત્યારે નર પુષ્પોમાંથી એકત્રિત કરેલી પરિપક્વ પરાગરજને તેના પર છાંટવામાં આવે છે. આ પછી, પુષ્પને ફરીથી કોથળીથી ઢાંકવામાં આવે છે અને ફળનો વિકાસ થવા દેવામાં આવે છે.
(iv) જો માતૃ (માદા) વનસ્પતિ એકલિંગી પુષ્પો સર્જે, તો વંધ્યીકરણની જરૂરિયાત રહેતી નથી. પુષ્પ ખીલે તે પહેલાં માદા પુષ્પની કલિકાને કોથળી ચઢાવવામાં આવે છે. જ્યારે પરાગાસન ગ્રહણશીલ બને, ત્યારે પરાગનયનની ક્રિયા ઇચ્છિત પરાગરજનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે અને પુષ્પને ફરીથી કોથળી ચઢાવવામાં આવે છે.
(v) આ પદ્ધતિ પાક સુધારણા કાર્યક્રમમાં વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે કારણ કે તે ઇચ્છિત લક્ષણોવાળા પાકને ઉગાડવામાં મદદ કરે છે અને અનિચ્છનીય પરાગનયનને અટકાવે છે.
In simple words: કોથળી ચઢાવવી એટલે પુષ્પકલિકાને કાગળની કોથળીથી ઢાંકવી જેથી અનિચ્છનીય પરાગનયન અટકે. સંવર્ધકો આનો ઉપયોગ ઇમેસ્ક્યુલેશન પછી ઇચ્છિત પરાગરજ દ્વારા જ પરાગનયન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા કરે છે, જે પાક સુધારણામાં ઉપયોગી છે.

🎯 Exam Tip: ઇમેસ્ક્યુલેશન અને બેગિંગના પગલાંઓ અને તેમનું મહત્ત્વ વિગતવાર સમજવાથી વનસ્પતિ સંવર્ધનના સિદ્ધાંતોમાં સ્પષ્ટતા મળશે. ખાસ કરીને, દ્વિલિંગી અને એકલિંગી પુષ્પોમાં આ પ્રક્રિયાઓ કેવી રીતે અલગ પડે છે તે યાદ રાખો.

 

Question 11. દ્વિકીય જોડાણ શું છે? આ ક્યાં અને કેવી રીતે થાય છે? દ્વિકીય જોડાણમાં ભાગ લેતાં કોષકેન્દ્રોનાં નામ આપો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ ફલિત ભ્રૂણપુટ (a) અને દ્વિદળી ભ્રૂણના વિકાસના તબક્કાઓ (b) દર્શાવે છે. ફલિત ભ્રૂણપુટમાં યુગ્મનજ (2n) અને પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર (3n) દેખાય છે, જ્યારે ભ્રૂણવિકાસમાં ગોળાકાર, હૃદયાકાર અને પુખ્ત અવસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.

દ્વિકીય જોડાણ, જેને બેવડું ફલન (double fertilization) પણ કહેવાય છે, તે આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓની એક વિશિષ્ટ ઘટના છે. તે નીચે મુજબ થાય છે:

(i) પરાગનયન પછી, પરાગરજ સ્ત્રીકેસરના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે. આ પછી ફલનની પ્રક્રિયા થાય છે.
(ii) પરાગાસન પર સ્થાપિત પરાગરજમાંથી પરાગનલિકા વિકસે છે. પરાગનલિકા પરાગવાહિનીમાં વિકાસ પામીને બીજાશયમાં પ્રવેશે છે અને અંડક પાસે પહોંચે છે. આ સમયે, પરાગનલિકાના પોલાણમાં બે નરજન્યુઓ સમાવિષ્ટ હોય છે.
(iii) બે નરજન્યુઓ પૈકી એક નરજન્યુ અંડકોષ તરફ વહન પામી તેના કોષકેન્દ્ર સાથે જોડાય છે. આ પ્રક્રિયાને સંયુગ્મન (syngamy) કહે છે. જેના પરિણામે દ્વિકીય કોષ, યુગ્મનજ (zygote) \( (2n) \) સર્જાય છે.
(iv) અન્ય નરજન્યુ ભ્રૂણપુટના મધ્યમાં આવેલા દ્વિતીય કોષકેન્દ્ર તરફ આગળ વધી તેની સાથે જોડાઈને ત્રિકીય પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર (Primary Endosperm Nucleus – PEN) \( (3n) \) નું નિર્માણ કરે છે.
(v) આમ, ત્રણ એકકીય કોષકેન્દ્રોના જોડાણને ત્રિકીય જોડાણ (triple fusion) કહે છે. સંયુગ્મન અને ત્રિકીય જોડાણ – આ બે પ્રકારના જોડાણ ભ્રૂણપુટમાં થાય છે. આ ઘટનાને બેવડું ફલન કહેવાય છે, જે સપુષ્પી વનસ્પતિઓની અજોડ ઘટના છે.
(vi) મધ્યસ્થ કોષ ત્રિકીય જોડાણ પછી પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષ (PEC)માં પરિણમે છે અને ભ્રૂણપોષ (endosperm) તરીકે વિકાસ પામે છે, જ્યારે યુગ્મનજમાંથી ભ્રૂણનો વિકાસ થાય છે.
દ્વિકીય જોડાણમાં ભાગ લેતાં કોષકેન્દ્રોના નામ: અંડકોષનું કોષકેન્દ્ર (n), નરજન્યુનું કોષકેન્દ્ર (n).
In simple words: દ્વિકીય જોડાણ એટલે પરાગનલિકામાંથી એક નરજન્યુનું અંડકોષ સાથે જોડાણ, જે યુગ્મનજ \( (2n) \) બનાવે છે. આ પ્રક્રિયા અંડકમાં થાય છે અને ફલનનું પ્રથમ પગથિયું છે.

🎯 Exam Tip: દ્વિકીય જોડાણ (સંયુગ્મન) અને ત્રિકીય જોડાણ (Triple Fusion) વચ્ચેનો તફાવત, તેમાં ભાગ લેતા કોષકેન્દ્રોની પ્લોઇડી અને તેમના પરિણામો (યુગ્મનજ અને ભ્રૂણપોષ) ને યાદ રાખવું અત્યંત મહત્ત્વનું છે.

 

Question 12. એક ફલિત બીજાંડમાં યુગ્મનજ થોડા સમય માટે સુષુપ્ત રહે છે. તે વિશે તમે શું વિચારો છો?
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ કેટલાક બીજની રચના દર્શાવે છે, જેમાં બીજાવરણ, બીજછિદ્ર, ભ્રૂણપોષ, બીજપત્રો, પ્રરોહાગ્રની વર્ધમાન પેશી, મૂળાગ્ર, ફલાવરણ, અધરાક્ષ મૂળધરી અને વરુથિકા જેવા ભાગોનો સમાવેશ થાય છે. આ ભાગો બીજની સુષુપ્તતા અને વિકાસમાં મદદ કરે છે.

એક ફલિત બીજાંડમાં યુગ્મનજ (zygote) થોડા સમય માટે સુષુપ્ત રહે છે. આ ઘટના પાછળના કારણો અને અનુકૂલનો નીચે મુજબ છે:

(i) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં બીજ એ લિંગી પ્રજનનની અંતિમ નીપજ છે અને તેને ફલિત અંડક તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. બીજ ફળની અંદર નિર્માણ પામે છે.
(ii) લાક્ષણિક બીજ બીજાવરણ, બીજપત્ર અને ભ્રૂણધરી ધરાવે છે.
(iii) ભ્રૂણના બીજપત્રો સરળ રચના ધરાવે છે. સામાન્ય રીતે, તે અનામત ખોરાકનો સંગ્રહ કરવાથી (દા.ત., શિમ્બીકુળમાં) જાડા અને ફૂલેલા હોય છે.
(iv) કેટલાક પુખ્ત બીજ આલ્બ્યુમિન વગરના (non-albuminous) અથવા આલ્બ્યુમિનમુક્ત (ex-albuminous) એટલે કે અભ્રૂણપોષી હોય છે.
(v) અભ્રૂણપોષી બીજમાં સ્થાયી ભ્રૂણપોષ હોતો નથી, કારણ કે ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન તે સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે. (દા.ત., વટાણા, મગફળી).
(vi) આલ્બ્યુમિનયુક્ત કે ભ્રૂણપોષી બીજમાં ભ્રૂણપોષ જળવાઈ રહે છે, કારણ કે તે ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જતો નથી. (દા.ત., ઘઉં, મકાઈ, જવ, દિવેલા).
(vii) ક્યારેક કેટલાક બીજમાં (ઉદાહરણ: કાળા મરી અને બીટમાં) પ્રદેહનો કેટલોક ભાગ વપરાયા વગર ચિરલગ્ન સ્વરૂપે રહે છે. આવા સ્થાયી ચિરલગ્ન પ્રદેહને બીજદેહશેષ (perisperm) કહે છે.
(viii) બીજાવરણો અંડકાવરણોમાંથી સખત રક્ષણ આપનારાં બીજાવરણોમાં ફેરવાય છે.
(ix) બીજછિદ્ર બીજમાં એક નાના છિદ્ર સ્વરૂપે બીજાવરણમાં રહે છે. તે બીજાંકુરણ દરમિયાન ઑક્સિજન અને પાણીના પ્રવેશ માટે અનુકૂળતા કરી આપે છે.
(x) બીજ પુખ્ત બને એટલે તેમાં રહેલા પાણીનું પ્રમાણ ઘટે છે અને બીજ વધુ શુષ્ક (તેના જથ્થાના 10-15 % ભેજ) બને છે.
(xi) ભ્રૂણની સામાન્ય ચયાપચયિક ક્રિયાઓ ધીમી પડે છે. ભ્રૂણ નિષ્ક્રિય તબક્કામાં પ્રવેશે છે, જેને સુષુપ્તતા (dormancy) કહે છે. આ સુષુપ્તતા અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ (પૂરતો ભેજ, O₂ અને સાનુકૂળ તાપમાન) ઉપલબ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી બીજને જીવંત રહેવામાં મદદ કરે છે. આમ, યુગ્મનજ થોડા સમય માટે સુષુપ્ત રહે છે જેથી બીજને પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાંથી બચાવી શકાય અને અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં અંકુરણ થઈ શકે.
In simple words: યુગ્મનજ થોડા સમય માટે સુષુપ્ત રહે છે જેથી બીજ પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં જીવંત રહી શકે. આ સુષુપ્તતા બીજને પાણી, ઑક્સિજન અને યોગ્ય તાપમાન જેવી અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ ન મળે ત્યાં સુધી રાહ જોવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: બીજની રચના, ભ્રૂણપોષી અને અભ્રૂણપોષી બીજ વચ્ચેનો તફાવત, અને બીજ સુષુપ્તતાનું મહત્ત્વ પરીક્ષા માટે ખૂબ જ અગત્યના મુદ્દા છે.

 

Question 13. તફાવત આપોઃ
(a) અધરાક્ષ અને ઉપરાક્ષ
(b) ભ્રૂણાવ્રચોલ અને ભ્રૂણમૂલચોલ
(c) અંડકાવરણ અને બાહ્યબીજાવરણ
(d) બીજદેહશેષ અને ફલાવરણ
Answer:
(a) અધરાક્ષ અને ઉપરાક્ષ વચ્ચેનો તફાવત:

અધરાક્ષ (Hypocotyl)	ઉપરાક્ષ (Epicotyl)
(1) તે બે બીજપત્રોની નીચેનો નળાકાર વિસ્તાર છે.	(1) તે બે બીજપત્રોની ઉપરનો ભ્રૂણધરીનો વિસ્તાર છે.
(2) તેના નીચેના છેડે ભ્રૂણમૂળ કે આદિમૂળ (radicle) અથવા મૂલાગ્ર (root tip) માં પરિણમે છે.	(2) તેના ઉપરના છેડે ભ્રૂણાગ્ર કે આદિ અંકુર (plumule) અથવા પ્રકાંડાગ્રમાં પરિણમે છે.

(b) ભ્રૂણાગ્રચોલ અને ભ્રૂણમૂલચોલ વચ્ચેનો તફાવત:

ભ્રૂણાગ્રચોલ (Coleoptile)	ભ્રૂણમૂલચોલ (Coleorhiza)
(1) તે ઉપરાક્ષ, પ્રરોહાગ્ર અને કેટલાક પર્ણપ્રદાય ધરાવે છે, જે પોલા પર્ણ જેવી રચનાઓથી આવરિત હોય છે.	(1) તે ભ્રૂણધરીના નીચેના છેડે ભ્રૂણમૂળ ધરાવે છે અને મૂળટોપ એક અવિભેદિત આવરણથી આવરિત હોય છે.

(c) અંડકાવરણ અને બાહ્યબીજાવરણ વચ્ચેનો તફાવત:

અંડકાવરણ (Integument)	બાહ્યબીજાવરણ (Seed coat)
(1) અંડકાવરણો સખત રક્ષણ આપનારાં બીજાવરણો છે.	(1) બીજને ફરતે આવેલા આવરણોને બીજાવરણો કહે છે.
(2) દરેક અંડકમાં એક કે બે અંડકાવરણો હોય છે.	(2) બીજાવરણો એક કે બે હોય છે.
(3) અંડકાવરણો સમગ્ર પ્રદેહને આવરિત કરે છે, સિવાય કે અંડકના ટોચના ભાગે આવેલા નાના છિદ્ર (બીજાંડછિદ્ર) ને આવરતા નથી.	(3) બીજછિદ્ર બીજમાં એક નાના છિદ્ર સ્વરૂપે બીજાવરણમાં રહે છે. તે બીજાંકુરણ દરમિયાન ઑક્સિજન અને પાણીના પ્રવેશ માટે અનુકૂળતા કરી આપે છે.

(d) બીજદેહશેષ અને ફલાવરણ વચ્ચેનો તફાવત:

બીજદેહશેષ (Perisperm)	ફલાવરણ (Pericarp)
(1) કેટલાક બીજમાં (ઉદા. કાળાં મરી અને બીટ) પ્રદેહનો કેટલોક ભાગ વપરાયા વગર ચિરલગ્ન સ્વરૂપે રહે છે. આવા સ્થાયી ચિરલગ્ન પ્રદેહને બીજદેહશેષ કહે છે.	(1) અંડકનું બીજમાં અને બીજાશયનું ફળમાં વિકાસ થવાની ક્રિયા સાથે સાથે થાય છે. બીજાશયની દીવાલ ફળની દીવાલમાં પરિણમે છે, જેને ફલાવરણ કહે છે.

In simple words: અધરાક્ષ ભ્રૂણમૂળ તરફ અને ઉપરાક્ષ ભ્રૂણાગ્ર તરફનો ભાગ છે; ભ્રૂણાગ્રચોલ પ્રરોહાગ્રને અને ભ્રૂણમૂલચોલ ભ્રૂણમૂળને ઢાંકે છે. અંડકાવરણો અંડકનું રક્ષણ કરે છે, જ્યારે બીજાવરણો બીજને રક્ષણ આપે છે. બીજદેહશેષ પ્રદેહનો શેષ ભાગ છે, જ્યારે ફલાવરણ ફળની દીવાલ છે.

🎯 Exam Tip: આ તફાવતોના મુદ્દાઓને સ્પષ્ટપણે યાદ રાખવા એ વનસ્પતિના શરીરવિજ્ઞાન અને પ્રજનન અંગેની તમારી સમજને મજબૂત કરશે. દરેક પદની વ્યાખ્યા અને તેના સ્થાન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

 

Question 14. સફરજનને કૂટફળ કેમ કહે છે? પુષ્પનો કયો ભાગ/ભાગો ફળની રચના કરે છે?
Answer: મોટાભાગની વનસ્પતિઓમાં, સમય જતાં બીજાશયમાંથી ફળનો વિકાસ થાય છે અને પુષ્પના બાકીના ભાગો ખરી પડે છે. પરંતુ કેટલીક જાતિઓ જેવી કે સફરજન, સ્ટ્રોબેરી અને કાજુ વગેરેમાં પુષ્પાસન પણ ફળના નિર્માણમાં ફાળો આપે છે. આવાં ફળોને કૂટફળ (false fruit) કહે છે.
સફરજનમાં, બીજાશય ઉપરાંત, પુષ્પાસન (thalamus) પણ ફળના નિર્માણમાં ભાગ લે છે. તેથી તેને કૂટફળ કહેવામાં આવે છે.
In simple words: સફરજનને કૂટફળ કહેવાય કારણ કે તેના ફળના નિર્માણમાં બીજાશય ઉપરાંત પુષ્પાસન પણ ભાગ લે છે. પુષ્પાસન ફળનો મુખ્ય ખાદ્ય ભાગ બનાવે છે.

🎯 Exam Tip: કૂટફળની વ્યાખ્યા અને તેના ઉદાહરણો યાદ રાખવા અગત્યના છે. ખાસ કરીને, કયા પુષ્પીય ભાગો કૂટફળ બનાવવામાં ફાળો આપે છે તે સમજવું જરૂરી છે.

 

Question 15. વંધ્યીકરણનો અર્થ શું છે? એક વનસ્પતિ સંવર્ધક ક્યારે અને કેવી રીતે આતનિકનો ઉપયોગ કરે છે?
Answer: વંધ્યીકરણ (emasculation) એટલે પુષ્પમાંથી પરાગાશયને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા, ખાસ કરીને તેનું સ્ફોટન થાય તે પહેલાં. આનો હેતુ સ્વ-પરાગનયનને અટકાવીને ઇચ્છિત પર-પરાગનયન સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
વનસ્પતિ સંવર્ધક કૃત્રિમ સંકરણ કાર્યક્રમમાં વંધ્યીકરણનો ઉપયોગ કરે છે. આ પ્રક્રિયા ખાસ કરીને દ્વિલિંગી પુષ્પો ધરાવતી માદા વનસ્પતિઓમાં કરવામાં આવે છે.

(i) જો માદા પિતૃઓ દ્વિલિંગી પુષ્પો ઉત્પન્ન કરે છે, તો વનસ્પતિને વંધ્ય બનાવવી જરૂરી છે. માદા પુષ્પની કલિકાઓમાંથી પુષ્પો ખીલે તે પહેલાં ચીપિયાની મદદથી પરાગાશયને દૂર કરવામાં આવે છે.
(ii) જ્યારે પરાગાસન ગ્રહણશક્તિવાળું બને છે, ત્યારે ઇચ્છિત પરાગરજ દ્વારા પરાગનયન કરવામાં આવે છે અને પુષ્પ ઉપર ફરીથી કોથળી ચઢાવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા ઇચ્છિત ન હોય તેવી પરાગરજોથી રક્ષણ પ્રાપ્ત થાય છે.
(iii) નોંધ: જો માદા પુષ્પો એકલિંગી હોય, તો વંધ્યીકરણની જરૂરિયાત રહેતી નથી, કારણ કે તેમાં ફક્ત સ્ત્રીકેસર હોય છે અને નર પ્રજનન અંગો ગેરહાજર હોય છે.
In simple words: વંધ્યીકરણ એટલે દ્વિલિંગી પુષ્પમાંથી પરાગાશયને દૂર કરવું જેથી તે સ્વ-પરાગનયન ન કરી શકે. સંવર્ધકો ઇચ્છિત લક્ષણો મેળવવા માટે કૃત્રિમ સંકરણમાં આનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યાં તેઓ જાતે પસંદ કરેલી પરાગરજનું પરાગનયન કરાવે છે.

🎯 Exam Tip: વંધ્યીકરણની વ્યાખ્યા, તેનો હેતુ અને તે કઈ પરિસ્થિતિઓમાં લાગુ પડે છે (દ્વિલિંગી vs એકલિંગી પુષ્પો) તે સમજવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 16. જો કોઈ વ્યક્તિ વૃદ્ધિ નિયામકોનો ઉપયોગ કરી શા માટે અસંયોગીજનન પ્રેરિત કરે છે? તો આ પ્રેરિત અસંયોગીજનન માટે તમે કયું ફળ પસંદ કરશો? શા માટે?
Answer: વૃદ્ધિ નિયામકો, જેમ કે ઓક્સિન,નો ઉપયોગ કરીને અસંયોગીજનન પ્રેરિત કરવામાં આવે છે જેથી બીજરહિત ફળો (parthenocarpic fruits) ઉત્પન્ન કરી શકાય. આવા ફળો ગ્રાહકો દ્વારા વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં બીજ હોતા નથી, જે તેમને ખાવામાં વધુ સરળ અને સુવિધાજનક બનાવે છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ પ્રેરિત અસંયોગીજનન માટે ફળ પસંદ કરશે, તો તે દ્રાક્ષ (grapes) અથવા કેળાં (bananas) પસંદ કરશે. આ ફળો કુદરતી રીતે પણ બીજરહિત હોય છે અથવા વૃદ્ધિ નિયામકો દ્વારા બીજરહિત બનાવી શકાય છે.
કારણ કે, આ ફળોમાં બીજ ગેરહાજર હોવાથી તે વપરાશ માટે વધુ આકર્ષક બને છે. બીજરહિત ફળોની ખેતી વ્યાપારી ધોરણે ખૂબ જ ફાયદાકારક છે.
In simple words: લોકો વૃદ્ધિ નિયામકો વાપરીને બીજરહિત ફળો બનાવે છે કારણ કે ગ્રાહકો તેમને પસંદ કરે છે. આ માટે દ્રાક્ષ કે કેળાં જેવા ફળો પસંદ કરાય છે કારણ કે તે બીજ વગર ખાવા માટે સરળ હોય છે.

🎯 Exam Tip: અસંયોગીજનનની વ્યાખ્યા, તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ અને તેના માટે યોગ્ય ફળોના ઉદાહરણો યાદ રાખવા જરૂરી છે.

 

Question 17. પરાગરજની દીવાલની રચનામાં પોષકસ્તરની ભૂમિકા જણાવો.
Answer: પોષકસ્તર (tapetum) એ પરાગાશયની દીવાલનું સૌથી અંદરનું સ્તર છે. તેની મુખ્ય ભૂમિકા વિકાસ પામતી પરાગરજ (microspores) ને પોષણ પૂરું પાડવાની છે.
પોષકસ્તરના કોષો મોટાભાગે ઘટ્ટ કોષરસ ધરાવે છે અને સામાન્ય રીતે એક કરતાં વધુ કોષકેન્દ્રો ધરાવતા હોય છે. આ કોષો પ્રોટીન, લિપિડ અને કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ જેવાં પોષક તત્ત્વોનો સંગ્રહ કરે છે, જે વિકાસ પામતા લઘુબીજાણુઓ અને પરાગરજને જરૂરી હોય છે. આ ઉપરાંત, પોષકસ્તર સ્પોરોપોલેનિન જેવા પદાર્થો ઉત્પન્ન કરવામાં પણ મદદ કરે છે, જે પરાગરજની બાહ્ય દીવાલ (exine) નો મુખ્ય ઘટક છે અને તેને પર્યાવરણીય પ્રતિકૂળતા સામે રક્ષણ આપે છે.
In simple words: પોષકસ્તર પરાગાશયની સૌથી અંદરની દીવાલ છે જે વિકાસ પામતી પરાગરજને જરૂરી પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડે છે, જેથી તેઓ સંપૂર્ણપણે વિકસી શકે.

🎯 Exam Tip: પોષકસ્તરનું સ્થાન, તેની લાક્ષણિકતાઓ (ઘટ્ટ કોષરસ, બહુકોષકેન્દ્રીય) અને તેનું મુખ્ય કાર્ય (પોષણ પૂરું પાડવું) પરીક્ષા માટે મહત્ત્વના છે.

 

GSEB Class 12 Biology सपुष्पी वनस्पतिओमा लिंगीप्रजनन NCERT Exemplar Questions And Answers

બિહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQs)

 

Question 1. નીચે આપેલ સૂચિમાં, પુષ્પચક્ર માટે વપરાતા કયા શબ્દ લાગુ પડતા નથી તે માટેનો વિકલ્પ પસંદ કરો:
(i) પુંકેસરચક્ર
(ii) સ્ત્રીકેસર
(iii) દલપુંજ
(iv) વજપત્ર
Answer: (C) (ii) અને (iv)
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ પુષ્પના ચાર મુખ્ય ચક્રો દર્શાવે છે: વજચક્ર (સેપલ્સ), દલચક્ર (પેટલ્સ), પુંકેસરચક્ર (સ્ટૅમેન્સ) અને સ્ત્રીકેસરચક્ર (કાર્પલ્સ/પિસ્ટિલ). આકૃતિમાં દરેક ચક્રનું સ્થાન અને ઘટકો સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

વનસ્પતિમાં પુષ્પના ચાર મુખ્ય ચક્રોની ગોઠવણી નીચે મુજબ છે:
(i) વજપત્રો એકત્રિત રીતે ચક્રીય ગોઠવણી ધરાવે છે, જેને વજચક્ર (calyx) કહેવાય છે.
(ii) દલપત્રો એકત્રિત રીતે ચક્રીય ગોઠવણી ધરાવે છે, જેને દલચક્ર (corolla) કહેવાય છે.
(iii) પુંકેસરો એકત્રિત રીતે ચક્રીય ગોઠવણી ધરાવે છે, જેને પુંકેસરચક્ર (androecium) કહેવાય છે.
(iv) સ્ત્રીકેસરો એકત્રિત રીતે ચક્રીય ગોઠવણી ધરાવે છે, જેને સ્ત્રીકેસરચક્ર (gynoecium) કહેવાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં 'સ્ત્રીકેસર' એ સ્ત્રીકેસરચક્રનો એક ઘટક છે, જ્યારે 'વજપત્ર' એ વજચક્રનો એક ઘટક છે. પુષ્પચક્ર એ સામૂહિક રચના માટે વપરાતો શબ્દ છે. તેથી, સ્ત્રીકેસર અને વજપત્ર એ પુષ્પચક્ર માટે વપરાતા શબ્દો નથી, પરંતુ તે પુષ્પચક્રના ઘટકો છે.
In simple words: પુષ્પચક્ર એ પુષ્પના ભાગોનો સમૂહ દર્શાવે છે. પુંકેસરચક્ર અને દલપુંજ એ પુષ્પચક્ર માટે યોગ્ય શબ્દો છે. પરંતુ સ્ત્રીકેસર અને વજપત્ર એ પુષ્પચક્રના વ્યક્તિગત ઘટકો છે, આથી તે પુષ્પચક્ર શબ્દને લાગુ પડતા નથી.

🎯 Exam Tip: પુષ્પના દરેક ચક્ર અને તેના ઘટકોના નામ યાદ રાખવા અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. "પુષ્પચક્ર" અને "પુષ્પીય ઘટક" વચ્ચેનો તફાવત સમજવાથી MCQ માં ભૂલો ટાળી શકાય છે.

 

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह आरेख एक पुष्प के विभिन्न चक्रों की व्यवस्था को दर्शाता है। इसमें वृत (बाह्यदलपुंज), दल (पंखुड़ी), पुंकेसरचक्र (पुंकेसर) और स्त्रीकेसरचक्र (कार्पेल) शामिल हैं, जो एक विशिष्ट क्रम में व्यवस्थित होते हैं। यह पुष्प के प्रजनन और गैर-प्रजनन भागों का एक स्पष्ट दृश्य प्रदान करता है।

Question 2. અંડક માટે ભૂણપુટ, કોપરાગાશયમાટે ……………. છે.
(A) પુંકેસર
(B) પુંકેસર તંતુ
(C) પરાગરજ
(D) પુંકેસરચક્ર
Answer: (C) પરાગરજ
પરાગરજ નરજન્યુજનક તરીકે ઓળખાય છે. પરાગાશયના પરિપક્વ અને શુષ્ક થવાથી લઘુબીજાણુ अलग होते हैं और परागरज का विकास होता है। इस प्रकार, भूणपुटी अण्डक में स्थित होता है जबकि परागरज परागकोष में होता है.
In simple words: बीजांड में भ्रूणकोष होता है, और परागकोष में परागकण होते हैं, जो पौधों में प्रजनन के लिए आवश्यक हैं।
🎯 Exam Tip: इस प्रश्न में सही युग्मन को पहचानना महत्वपूर्ण है, जिसमें बीजांड के साथ भ्रूणकोष और परागकोष के साथ परागकण की उपस्थिति शामिल है।

 

Question 3. એક સંપૂર્ણ લાક્ષણિક હિલિંગી અને અધોજાયી પુષ્પમાં પુષ્પાસન પર પુષ્પીયચકોની ગોઠવણી બહારથી અંદરની તરફ કઈ રીતે થાય છે?
(A) વજચક્ર, દલચક્ર, પુંકેસરચક્ર અને સ્ત્રીકેસરચક્ર
(B) વજચક્ર, દલચક્ર, સ્ત્રીકેસરચક્ર અને પુંકેસરચક્ર
(C) સ્ત્રીકેસરચક્ર, પુંકેસરચક્ર, દલચક્ર અને વનચક્ર
(D) પુંકેસરચક્ર, સ્ત્રીકેસરચક્ર, દલચક્ર અને વજચક્ર
Answer: (A) વજચક્ર, દલચક્ર, પુંકેસરચક્ર અને સ્ત્રીકેસરચક્ર
एक विशिष्ट, पूर्ण, द्विलिंगी और हाइपोगिनस पुष्प में, पुष्प अक्ष पर पुष्प चक्रों की बाहरी से आंतरिक व्यवस्था इस प्रकार होती है:
1. वृत: यह सबसे बाहरी चक्र होता है, जिसमें बाह्यदलों की चक्राकार व्यवस्था होती है.
2. दलपुंज: यह वृत के अंदर पंखुड़ियों की चक्राकार व्यवस्था होती है.
3. पुंकेसरचक्र: यह दलपुंज के अंदर पुंकेसरों की चक्राकार व्यवस्था होती है.
4. स्त्रीकेसरचक्र: यह पुष्प का सबसे आंतरिक चक्र होता है, जो स्त्रीकेसरों से बना होता है.
In simple words: एक पूर्ण फूल में, बाहर से अंदर की ओर, आप पहले बाह्यदल, फिर पंखुड़ियाँ, फिर पुंकेसर, और अंत में स्त्रीकेसर पाते हैं।
🎯 Exam Tip: पुष्प चक्रों का सही क्रम जानना महत्वपूर्ण है: बाह्यदलपुंज (बाहरी), दलपुंज, पुंकेसरचक्र, और अंत में स्त्रीकेसरचक्र (केंद्रीय)।

 

Question 4. એક દ્વિદળી વનસ્પતિ પુષ્પો ધારણ કરે છે, પરંતુ તેઓ કદી ફળ અને બીજનું નિર્માણ કરી શકતાં નથી, તો ઉપર્યુક્ત પરિસ્થિતિ માટે નીચે આપેલમાંથી કયું શક્ય કારણ છે?
(A) વનસ્પતિ દ્વિસદની છે અને માત્ર માદા પુષ્પો ધરાવે છે.
(B) વનસ્પતિ હિસદની છે અને નર પુષ્પો અને માદા પુષ્પો બંને પ્રકારના ધરાવે છે.
(C) વનસ્પતિ એકસદની છે.
(D) વનસ્પતિ દ્વિસદની છે અને માત્ર નર પુષ્પો ધરાવે છે.
Answer: (D) વનસ્પતિ હિસદની છે અને માત્રનર પુષ્પો ધરાવે છે.
अखंडित पादपों में, एकलिंगी नर पुष्पों में केवल पुंकेसर होते हैं, जबकि मादा पुष्पों में केवल स्त्रीकेसर होते हैं. फल और बीज के उत्पादन के लिए निषेचन आवश्यक है, और यह तभी संभव है जब नर और मादा पुष्प दोनों मौजूद हों.
जब एक पादप द्विलिंगी होता है, तो निम्नलिखित स्थितियाँ संभव हैं:
1. यदि पादप द्विलिंगी है और केवल स्त्रीकेसर वाले पुष्प धारण करता है, तो परागणकों द्वारा निषेचन संभव है.
2. यदि पादप द्विलिंगी है और केवल पुंकेसर वाले पुष्प धारण करता है, तो निषेचन संभव नहीं है, क्योंकि मादा युग्मक अचल होते हैं और नर युग्मक उन तक पहुँचकर संलयन नहीं कर सकते.
In simple words: यदि एक पौधा केवल नर फूल पैदा करता है, तो वह फल और बीज नहीं बना सकता क्योंकि मादा फूल अनुपस्थित होते हैं, जिससे निषेचन असंभव हो जाता है।
🎯 Exam Tip: यह समझना महत्वपूर्ण है कि फल और बीज निर्माण के लिए नर और मादा प्रजनन अंगों दोनों का होना आवश्यक है, विशेषकर द्विलिंगी पौधों में।

 

Question 5. પરાગાશયની લઘુબીજાણુધાનીના સ્તરોમાં સૌથી બહારનું સ્તર અને સૌથી અંદરનું સ્તર અનુક્રમે કયું છે?
(A) ફોટીસ્તર અને પોષકસ્તર (Endothecium and tapetum)
(B) અધિસ્તર અને અંતઃસ્તર
(C) અધિસ્તર અને મધ્યસ્તર
(D) અધિસ્તર અને પોષકસ્તર
Answer: (D) અધિસ્તર અને પોષક સ્તર
एक विशिष्ट बीजाणुधानी आमतौर पर चार परतदार दीवारों से घिरी होती है. इनमें अधिचर्म (epidermis) सबसे बाहरी सुरक्षात्मक परत, तंतुमय परत (मध्य में स्थित तंतुमय परत), और पोषण स्तर (सबसे भीतरी पोषण परत) शामिल हैं.
In simple words: परागकोष की दीवार में सबसे बाहरी परत अधिचर्म (epidermis) होती है, और सबसे भीतरी परत पोषण स्तर (tapetum) होती है।
🎯 Exam Tip: लघुबीजाणुधानी की विभिन्न परतों और उनके कार्यों को याद रखना महत्वपूर्ण है, खासकर बाहरी अधिचर्म और आंतरिक पोषण स्तर को।

 

Question 6. લઘુબીજાણુજનન દરમિયાન શેમાં અર્ધીકરણ થાય છે?
(A) એન્ડોથેસિયમ (સ્ફોટાસ્તર)
(B) લઘુબીજાણુ માતૃકોષો
(C) લઘુબીજાણુ ચતુષ્ક
(D) પરાગરજ
Answer: (B) લઘુબીજાણુ માતૃકોષો
पुंकेसर के विकास के दौरान, बीजाणुजनक ऊतक में लघुबीजाणु मातृ कोशिकाएँ अर्धसूत्रीविभाजन करती हैं, जिससे पराग चतुष्कों का निर्माण होता है. पराग चतुष्कों को तंतुमय परत के साथ सुखाकर परागकणों में मुक्त किया जाता है.
तंतुमय परत अधिचर्म और मध्य परत के बीच स्थित होती है और स्तंभकार कोशिकाओं से बनी होती है.
In simple words: लघुबीजाणुजनन प्रक्रिया में, लघुबीजाणु मातृ कोशिकाएँ अर्धसूत्रीविभाजन से गुजरती हैं, जिससे परागकण बनते हैं।
🎯 Exam Tip: लघुबीजाणु मातृ कोशिकाएँ (microspore mother cells) ही वह स्थान हैं जहाँ अर्धसूत्रीविभाजन होता है, जिससे अगुणित परागकण बनते हैं।

 

Question 7. આપેલ શબ્દોના જૂથ પૈકી સ્ત્રીકેસરચક્ર સાથે સંકળાયેલ શબ્દોનું સાચું જૂથ શોધો.
(A) પરાગાસન, અંડક, ભૃણપુટ, જરાય
(B) પુષ્પાસન, સ્ત્રીકેસર, પરાગવાહિની, અંડક
(C) અંડક, અંડાશય, ભૂણપુટ, પોષકસ્તર
(D) અંડક, પુંકેસર, અંડાશય, ભૂણપુટ
Answer: (A) પરાગાસન, અંડક, ભૃણપુટ, જરાયું
स्त्रीकेसरचक्र पुष्प के मादा प्रजनन भाग का प्रतिनिधित्व करता है और स्त्रीकेसर (जायांग) से बना होता है. प्रत्येक स्त्रीकेसर (जायांग) के तीन भाग होते हैं: वर्तिकाग्र, वर्तिका, और अंडाशय. अंडाशय के अंदर बीजांड (ovules) होते हैं.
बीजांड से महाबीजाणुधानियाँ विकसित होती हैं, जिन्हें बीजांड कहा जाता है. क्रियाशील महाबीजाणु अर्धसूत्रीविभाजन द्वारा विभाजित होकर मादा युग्मकोद्भिद् या भ्रूणकोष में रूपांतरित होता है.
दिए गए विकल्पों में से, पुष्पासन, पोषण स्तर, पुंकेसर आदि स्त्रीकेसरचक्र के भाग नहीं हैं. इस प्रकार, अन्य विकल्प गलत हैं.
In simple words: स्त्रीकेसरचक्र के मुख्य भाग वर्तिकाग्र (पराग ग्रहण), बीजांड (अंडाशय के अंदर), भ्रूणकोष (मादा युग्मकोद्भिद्), और अपरा (बीजांडों को जोड़ने वाला) हैं।
🎯 Exam Tip: स्त्रीकेसरचक्र के सभी घटकों को जानना महत्वपूर्ण है: वर्तिकाग्र (stigma), वर्तिका (style), अंडाशय (ovary), बीजांड (ovule), भ्रूणकोष (embryo sac), और अपरा (placenta)।

 

Question 8. સૌથી અંદરના ભાગેથી શરૂ કરીને, અંડકમાં આવેલા ભાગોની સાચી શ્રેણી શોધો.
(A) અંડકોષ, પ્રદેહ, ધૂણપુટ, અંડકાવરણ
(B) અંડકોષ, ભૃણપુટ, પ્રદેહ, અંડકાવરણ
(C) ભૂણપુટ, પ્રદેહ, અંડકાવરણ, અંડકોષ
(D) અંડકોષ, અંડકાવરણ, ભૂણપુટ, પ્રદેહ
Answer: (B) અંડકોષ, ભૃણપુટ,પ્રદેહ, અંડકાવરણ
अंडाणु के भीतरी भाग से शुरू करके, अंडाणु के भागों का सही क्रम इस प्रकार है: अंडाणु, भ्रूणकोष, बीजांडकाय, बीजांडावरण.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह एक ऊर्ध्वमुखी बीजांड की आंतरिक संरचना को दर्शाता है, जिसमें बाहरी बीजांडावरण से लेकर भीतरी बीजांडकाय, भ्रूणकोष और बीजांड द्वार तक के विभिन्न भाग स्पष्ट रूप से लेबल किए गए हैं। यह बीजांड की रक्षात्मक परतों और प्रजनन संरचनाओं की व्यवस्था को समझने में मदद करता है।
In simple words: एक बीजांड के अंदरूनी हिस्से से शुरू होकर, आपको पहले अंडाणु, फिर भ्रूणकोष, उसके बाद बीजांडकाय और अंत में सबसे बाहरी बीजांडावरण मिलते हैं।
🎯 Exam Tip: बीजांड के आंतरिक घटकों का सही क्रम, अंदर से बाहर की ओर (अंडाणु, भ्रूणकोष, बीजांडकाय, बीजांडावरण) याद रखना महत्वपूर्ण है।

 

Question 9. સપુષ્પ વનસ્પતિની લાક્ષણિક માદા જન્યુજનકની અવસ્થા માટે નીચે આપેલા વિધાનોમાંથી સાચાં વિધાનો માટેનો યોગ્ય સાચો વિકલ્પ પસંદ કરોઃ
(i) પુખ્તતાએ8-કોષકેન્દ્રો અને7-કોષો ધરાવે છે.
(ii) તેવિકાસદરમિયાનમુક્તકોષકેન્દ્રીય હોય છે.
(ii) તેઅંડકાવરણની અંદર પરંતુ પ્રદેહની બહાર હોય છે.
(iv) તે અંડપ્રસાધન અંડકતલતરફધરાવે છે.
Answer: (C) (i) ને (ii)
मादा युग्मकोद्भिद् या भ्रूणकोष बीजांडकाय के अंदर और बीजांडावरण से घिरा होता है. अधिकांश सपुष्प पौधों में, एक महाबीजाणु सक्रिय रहता है और शेष तीन पतित हो जाते हैं. सक्रिय महाबीजाणु के केंद्रक में एक के बाद एक तीन बार विभाजन होता है, जिससे आठ केंद्रक वाला मादा युग्मकोद्भिद् बनता है.
आठ केंद्रकों में से छह दोनों ध्रुवों की ओर व्यवस्थित हो जाते हैं. बीजांडद्वार सिरे पर तीन केंद्रक मिलकर अंडाणु उपकरण बनाते हैं और चलाजल सिरे पर तीन केंद्रक प्रतिध्रुवी कोशिकाएँ बनाते हैं. बीच में स्थित बड़ी कोशिका में दो केंद्रक होते हैं, जो एक बड़े केंद्रीय कोशिका का निर्माण करते हैं.
भ्रूणकोष के निर्माण में अर्धसूत्रीविभाजन कड़ाई से मुक्त केंद्रकीय होता है. इसलिए, केंद्रक विभाजन के तुरंत बाद कोशिका भित्ति का निर्माण नहीं होता है. युग्मकोद्भिद् के चलाजल सिरे पर बीजांडद्वार सिरे के विपरीत स्थित होता है.
In simple words: एक परिपक्व भ्रूणकोष में 8 केंद्रक और 7 कोशिकाएँ होती हैं, और इसके विकास के दौरान, कोशिका भित्ति के निर्माण से पहले केंद्रक स्वतंत्र रूप से विभाजित होते हैं।
🎯 Exam Tip: भ्रूणकोष की संरचना और विकास के चरणों को याद रखना महत्वपूर्ण है, विशेष रूप से 7-कोशिका और 8-केंद्रक वाली अवस्था, और इसके मुक्त-केंद्रकीय विभाजन की प्रकृति।

 

Question 10. ziąd you (Chasmogamous)hi vahel (Autogamy = સ્વ-પરાગિત) ઘટના જોવા મળે છે, જો
(A) અંડકની પુખ્તતા પહેલાં પરાગ પુખ્ત થાય.
(B) પરાગરજની પુખ્તતા પહેલાં અંડકો પુખ્ત થાય.
(C) પરાગરજ અને અંડકો બંને સાથે પુખ્ત બને.
(D) પરાગાશય અને પરાગાસન બંને સમાન લંબાઈ ધરાવે.
Answer: (C) પરાગરજ અને અંડકો બંને સાથે પુખ્ત બને.
स्व-परागण स्व-परागण का एक प्रकार है, जिसमें एक ही पुष्प का वर्तिकाग्र उसी पुष्प के परागकोष से परागकण प्राप्त करता है. स्व-परागण के लिए, वायुमण्डलीय पुष्पों के दोनों प्रजनन अंग एक साथ परिपक्व होने चाहिए.
ऐसे वायुमण्डलीय पुष्प परिपक्वता पर खुलते हैं और परागकण मुक्त होते हैं. स्व-परागण प्रक्रिया के लिए वर्तिकाग्र का परागकोष के करीब होना भी महत्वपूर्ण है. परागकण और वर्तिकाग्र दोनों का एक साथ परिपक्व होना स्व-परागण में मदद करता है.
ऐसे पुष्पों में परागकोष और वर्तिकाग्र की लंबाई भी स्व-परागण में भूमिका निभाती है. यदि परागकण जल्दी परिपक्व हो जाते हैं और वर्तिकाग्र जल्दी परिपक्व हो जाता है, तो पर-परागण की संभावना बढ़ जाती है.
In simple words: स्व-परागण तब होता है जब एक फूल में परागकण और अंडाणु (ओव्यूल्स) एक ही समय पर परिपक्व होते हैं, जिससे उसी फूल के भीतर परागण संभव हो पाता है।
🎯 Exam Tip: स्व-परागण के लिए परागकण और अंडाणु का सिंक्रोनस परिपक्वता (synchronous maturation) एक महत्वपूर्ण शर्त है।

 

Question 11. નીચે આપેલામાંથી સાચું વિધાન પસંદ કરોઃ
(A) સંવૃત પુષ્પો હંમેશાં સ્વ-પરાગણતા ધરાવે છે.
(B) હવાઈ પુષ્પો હંમેશાં ગેઇટોનોગેમી ધરાવે છે.
(C) હવાઈ પુષ્પો ક્યારેય સ્વ-પરાગણતા અને ગેઇટોનોગેમી બંને ધરાવે છે.
(D) હવાઈ પુષ્પો ક્યારેય પરપરાગનયન ધરાવતાં નથી.
Answer: (A) સંવૃત પુષ્પો હંમેશાં સ્વ-પરાગણતા ધરાવે છે.
खुले पुष्पों में परागण की क्रिया को केशमोगैमी कहते हैं. सभी प्रकार के पुष्पों में होने वाली यह परागण की एक सामान्य क्रिया है.
केशमोगैमी दो प्रकार की होती है, अर्थात् स्व-परागण (ऑटोगैमी) और पर-परागण (एलोगैमी). पर-परागण दो प्रकार का होता है, अर्थात् गैटोनोगैमी और ज़ेनोगैमी (पर-परागण).
अतः यह कहा जा सकता है कि वायुमण्डलीय संवृत पुष्प दोनों स्व-परागण (ऑटोगैमी) और एलोगैमी (पर-परागण) दर्शाते हैं. जबकि भूमिगत संवृत पुष्पों में परागकोष और वर्तिकाग्र एक दूसरे के करीब बंद पुष्पों में व्यवस्थित होते हैं.
जब परागकोष पुष्प कली में फटता है, तो परागकण वर्तिकाग्र के संपर्क में आते हैं, जिससे प्रभावी परागण होता है. इस प्रकार, पुष्प बिना किसी परिवर्तन के परागण दर्शाते हैं.
इस प्रकार, वर्तिकाग्र पर पर-परागण द्वारा परागकण के स्थापित होने की कोई संभावना नहीं होती है.
In simple words: संवृत पुष्प (जो कभी नहीं खुलते) हमेशा स्व-परागण (ऑटोगैमी) दिखाते हैं क्योंकि उनके प्रजनन अंग हमेशा एक-दूसरे के संपर्क में रहते हैं।
🎯 Exam Tip: संवृत पुष्पों की विशेषता यह है कि वे हमेशा स्व-परागण सुनिश्चित करते हैं, क्योंकि उनके प्रजनन अंग कभी भी बाहरी कारकों के संपर्क में नहीं आते हैं।

 

Question 12. વનસ્પતિની કોઈ એક જાતિ હલકી, અશ્વેખી પરાગરજ વધુ સંખ્યામાં ધરાવે છે અને તેનું પરાગાસન લાંબું અને પીંછાંયુક્ત હોય છે. આ રૂપાંતરણો કયા પ્રકારના પરાગનયનને અનુકૂલિત કરે છે?
(A) કીટકો
(B) પાણી
(C) પવન
(D) પ્રાણીઓ
Answer: (C) પવન
पादप दो प्रकार के (पवन और जल) अजैविक और एक जैविक (प्राणी) वाहकों का उपयोग परागण के लिए करते हैं. अधिकांश पादप जैविक वाहकों का उपयोग परागण के लिए करते हैं.
पवन द्वारा होने वाला परागण अजैविक वाहकों द्वारा होने वाले परागण में बहुत सामान्य है. पवन परागण के लिए छोटे, हल्के और गैर-चिपचिपे परागकणों की आवश्यकता होती है ताकि वे पवन धाराओं में वहन कर सकें.
उनमें पुंकेसर अक्सर बाहर की ओर दिखाई देते हैं (ताकि परागकण पवन धाराओं में आसानी से मुक्त हो सकें), और कभी-कभी बड़े रोमदार वर्तिकाग्र होते हैं ताकि वे पवन में मौजूद परागकणों को आसानी से पकड़ सकें. घासों में पवन परागण सामान्य होता है.
इस प्रकार के परागकण अन्य तीन विकल्पों द्वारा परागित नहीं होते हैं:
1. जल द्वारा होने वाला परागण सपुष्प पौधों में शायद ही कभी देखा जाता है, लेकिन यह जलीय पौधों में अनुकूलित होता है.
3. एंटोमोफिली, कीटों द्वारा होने वाला परागण, प्राणियों में सामान्य होता है.
In simple words: हल्के, गैर-चिपचिपे परागकण और लंबे, पंखदार वर्तिकाग्र जैसी विशेषताएँ वायु परागण के लिए अनुकूल होती हैं, जिससे हवा के माध्यम से परागकण आसानी से फैल सकें।
🎯 Exam Tip: वायु-परागणित पौधों की प्रमुख विशेषताओं में हल्के, आसानी से उड़ने वाले परागकण और हवा से पराग को पकड़ने के लिए बड़े, पंखदार वर्तिकाग्र शामिल हैं।

 

Question 13. નીચે આપેલ પરિસ્થિતિમાંથી એક પસંદ કરો કે જે સ્વ-પરાયણતા અને ગેઇટોનોગેમીબંનેને અવરોધે છે.
(A) એકસદની વનસ્પતિ એકલિંગી પુષ્પો ધરાવે છે.
(B) દ્વિસદની વનસ્પતિ માત્રનર કે માદા પુષ્પો ધરાવે છે.
(C) એકસદની વનસ્પતિ દ્વિલિંગી પુષ્પો ધરાવે છે.
(D) હિસદની વનસ્પતિ દ્વિલિંગી પુષ્પો ધરાવે છે.
Answer: (B) હિસદની વનસ્પતિમાત્રનર કે માદા પુષ્પો ધરાવે છે.
स्व-परागण एक स्व-परागण की विधि है जिसमें एक ही पुष्प के परागकोष से परागकण उसी पुष्प के वर्तिकाग्र पर स्थापित होते हैं. जबकि गैटोनोगैमी में, पुष्प के परागकण उसी पादप के किसी अन्य पुष्प पर परागित होते हैं.
इस स्थिति में, द्विलिंगी पादप नर या मादा पुष्प धारण करते हैं. यह स्व-परागण और गैटोनोगैमी दोनों को रोकता है. गैटोनोगैमी, एक पारिस्थितिकीय दृष्टिकोण से पर-परागण के समान है क्योंकि यह उसी पादप से परागकणों का स्थानांतरण है, भले ही यह अलग-अलग पुष्पों पर होता हो.
In simple words: यदि कोई पौधा केवल नर या मादा फूल पैदा करता है (द्विलिंगी), तो यह स्व-परागण और गैटोनोगैमी दोनों को रोकता है क्योंकि परागकणों को निषेचन के लिए दूसरे पौधे पर जाना पड़ता है।
🎯 Exam Tip: स्व-परागण और गैटोनोगैमी को रोकने के लिए द्विलिंगी पौधे का नर या मादा फूल होना सबसे प्रभावी तरीका है।

 

Question 14. ફલિત અંડકમાં કઈ રચના બિકીય પેશીમય છે? કેવી રીતે બિકીય પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થાય છે?
Answer: ભ્રૂણપોષ એક ત્રિકોષીય પેશી છે. મધ્યस्थ कोशिका में स्थित दो ध्रुवीय केंद्रकों और एक नर युग्मक के संलयन से इसका निर्माण होता है.
(i) सहायक कोशिकाएँ-एकल
(ii) ध्रुवीय केंद्रक-एकल
(iii) प्रतिध्रुवीय कोशिकाएँ-एकल
जब ये तीनों कोशिकाएँ (सहायक कोशिकाएँ, ध्रुवीय केंद्रक और प्रतिध्रुवीय कोशिकाएँ) समसूत्री विभाजन से सक्रिय महाबीजाणु बनती हैं, तब वे अगुणित होती हैं.
फलितांड-द्विगुणित
अंडाणु नर युग्मक द्वारा निषेचित होकर द्विगुणित फलितांड बनाता है.
(v) प्राथमिक भ्रूणपोष केंद्रक, जिसमें दो ध्रुवीय केंद्रक वाला केंद्रीय कोशिका होता है, नर युग्मक द्वारा निषेचित होकर त्रिकोषी प्राथमिक भ्रूणपोष केंद्रक में रूपांतरित होता है.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह एक परिपक्व भ्रूणकोष की संरचना को दर्शाता है, जिसमें प्रतिध्रुवी कोशिकाएँ, ध्रुवीय केंद्रक, केंद्रीय कोशिका, अंडाणु, सहायक कोशिकाएँ और तंतुमय उपकरण जैसे विभिन्न भाग लेबल किए गए हैं। यह भ्रूणकोष के 7-कोशिका और 8-केंद्रक वाली स्थिति को स्पष्ट करता है।
In simple words: भ्रूणपोष एक त्रिगुणित ऊतक है जो दो ध्रुवीय केंद्रकों और एक नर युग्मक के संलयन से बनता है, जबकि निषेचित अंडाणु द्विगुणित होता है।
🎯 Exam Tip: भ्रूणपोष की त्रिगुणित प्रकृति और अंडाणु की द्विगुणित प्रकृति को याद रखना महत्वपूर्ण है, जो निषेचन के बाद बनते हैं।

 

Question 15. ભૂણપુટમાં ફલન પછી વિઘટન પામતાકોષો?
(A) સહાયકકોષો અને પ્રાથમિક ભૂણપોષ કોષ
(B) સહાયકકોષો અને પ્રતિધ્રુવીય કોષો
(C) પ્રતિધ્રુવીયકોષો અને પ્રાથમિક ભૂણપોષ કોષ
(D) અંડકોષ અને પ્રતિધ્રુવીય કોષો
Answer: (B) સહાયકકોષો અને પ્રતિધ્રુવીય કોષો
अनाश्रुणु भ्रूणकोष में, प्रतिध्रुवीय कोशिकाएँ और सहायक कोशिकाएँ क्रमशः बीजांडकाय के निचले और बीजांडद्वार सिरे पर स्थित होती हैं. जब निषेचित भ्रूणकोष में फलितांड (zygote) बनता है, तो प्रतिध्रुवीय कोशिकाएँ और सहायक कोशिकाएँ धीरे-धीरे नष्ट हो जाती हैं.
In simple words: निषेचन के बाद, भ्रूणकोष में सहायक कोशिकाएँ और प्रतिध्रुवीय कोशिकाएँ पतित हो जाती हैं, जिससे भ्रूण के विकास के लिए स्थान और पोषक तत्व उपलब्ध होते हैं।
🎯 Exam Tip: सहायक और प्रतिध्रुवीय कोशिकाएँ, जो भ्रूणकोष का हिस्सा हैं, आमतौर पर निषेचन के बाद पतित हो जाती हैं; यह जानना महत्वपूर्ण है।

 

Question 16. જ્યારે કૃત્રિમ સંકરણનું આયોજન દ્વિસદની વનસ્પતિઓમાં કરવામાં આવે ત્યારે તેની સાથે સંબંધિત નીચેનામાંથી કયો તબક્કો જોવા મળતો નથી?
(A) માદા પુષ્પોનું બેગિંગ કરવું (કોથળી ચઢાવવી.)
(B) પરાગાસન પર પરાગરજ છાંટવી.
(C) ઇમેક્યુલેશન
(D) પરાગરજ એકત્રિત કરવી.
Answer: (C) ઇમેક્યુલેશન
यदि मादा जनक केवल एकलिंगी पुष्प उत्पन्न करते हैं, तो पादप को बंध्य बनाने की आवश्यकता नहीं होती है. मादा पुष्पों की कलियों को खिलने से पहले ही थैले से ढक दिया जाता है.
जब वर्तिकाग्र ग्रहणशील हो जाता है, तो वांछित परागकणों द्वारा परागण किया जाता है और पुष्प को फिर से थैले से ढक दिया जाता है. यह प्रक्रिया अवांछित परागकणों से सुरक्षा प्रदान करती है.
यदि मादा पुष्प द्विलिंगी पुष्प धारण करते हैं, तो पुष्प कलियों में परागकोषों के फटने और परागकणों के मुक्त होने से पहले ही पुंकेसरों को हटा दिया जाता है. इस प्रकार, पुंकेसरों को बंध्य बनाया जाता है.
In simple words: द्विलिंगी पौधों में कृत्रिम संकरण करते समय, इमेस्क्युलेशन (पुंकेसर को हटाना) की आवश्यकता नहीं होती क्योंकि नर और मादा फूल अलग-अलग पौधों पर होते हैं, इसलिए स्व-परागण का कोई खतरा नहीं होता।
🎯 Exam Tip: द्विलिंगी पौधों में इमेस्क्युलेशन की अनुपस्थिति को समझना महत्वपूर्ण है, क्योंकि नर और मादा फूलों का अलगाव पहले से ही स्व-परागण को रोकता है।

 

Question 17. નીચે આપેલ ાદતિમાં મગગામન પર આવેલ પરાગરજમાંથી ભૂણપુટ સુધી પરાગનલિકાનો માર્ગ દર્શાવેલ છે. તેમાં નીચેના ભાગોનો સમૂહ પસંદ કરો કે જે સાચાં સમરૂપતા અંગોની રચના કરે છે?
(A) ભૃણમૂળ ચોલ અને ભૂણાગ્ર ચોલ
(B) ભૂણાગ્ર ચોલ અને વરૂથિકા
(C) બીજપત્રો અને વરૂથિકા
(D) અધરાક્ષ અને ભૃણમૂળ
Answer: (C) બીજપત્રો અને વરુથિકા
एक विशिष्ट द्विलिंगी भ्रूण में दो बीजपत्र होते हैं. जबकि एकबीजपत्री पौधे में एक बीजपत्र होता है, जिसे वृषण (स्कुटेलम) कहते हैं.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह एक विशिष्ट द्विलिंगी भ्रूण (a) और घास के भ्रूण के अनुदैर्ध्य खंड (b) को दर्शाता है। यह बीजपत्र, भ्रूणीय अक्ष, मूलांकुर और प्रांकुर के विभिन्न भागों को स्पष्ट रूप से लेबल करता है, जिससे उनके संरचनात्मक संगठन को समझा जा सके।
In simple words: द्विलिंगी भ्रूणों में बीजपत्र होते हैं, जबकि एकबीजपत्री भ्रूणों में स्कुटेलम (वृषण) होता है, जो दोनों ही पोषण प्रदान करने वाले अंग हैं।
🎯 Exam Tip: द्विलिंगी और एकबीजपत्री भ्रूणों के बीजपत्रों और स्कुटेलम की तुलनात्मक संरचना और उनके कार्यों को समझना महत्वपूर्ण है।

 

Question 18. કેટલીક વનસ્પતિઓમાં લિંગી-પ્રસાધનના ભાગો ફલન વગર ગર્ભના નિર્માણ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ ઘટનાને શું કહેવાય?
(A) અફલિત ફળવિકાસ (Parthenocarpy)
(B) અસંયોગીજનન (Apomixis)
(C) વાનસ્પતિજ પ્રજનન (Vegetative propagation)
(D) લિંગી પ્રજનન (Sexualreproduction)
Answer: (B) અસંયોગીજનન (Apomixis)
असंयोगीजनन निषेचन के बिना बीज बनने की विधि है. इस प्रकार बना भ्रूण आनुवंशिक रूप से मातृ पादप के समान होता है.
अन्य विकल्प सही नहीं हैं, क्योंकि अनिषेचित फल विकास और असंयोगीजनन दोनों अलग-अलग विधियाँ हैं. निषेचन के बिना फल के विकास को अनिषेचित फल विकास (पार्थेनोकार्पी) कहते हैं. अतः, इसके फल बीज रहित होते हैं. उदाहरण: केले, अंगूर.
1. वानस्पतिक प्रवर्धन (प्रजनन) पादप में अलैंगिक प्रजनन का एक रूप है, जिसमें नए जीवों का उत्पादन बीज या बीजाणुओं के उत्पादन के बिना होता है.
2. लैंगिक प्रजनन में, एक ही या विपरीत जातियों के विभिन्न पादपों से नर और मादा युग्मकों का उत्पादन होता है! ये युग्मक संलयन द्वारा जुड़कर एक युग्मनज बनाते हैं, जिससे विकास द्वारा एक नया जीव उत्पन्न होता है.
In simple words: कुछ पौधों में, बिना निषेचन के प्रजनन अंगों से भ्रूण का निर्माण होता है, जिसे असंगजनन (अपोमिक्सिस) कहते हैं।
🎯 Exam Tip: असंगजनन (अपोमिक्सिस) को बिना निषेचन के बीज निर्माण के रूप में परिभाषित किया जाता है, जिसके परिणामस्वरूप आनुवंशिक रूप से मातृ पौधे के समान संतान उत्पन्न होती है।

 

Question 19. એક પુષ્પમાં, જે મહાબીજાણુ માતૃકોષ અર્ધીકરણ વગર મહાબીજાણુઓનું નિર્માણ કરે છે અને જો મહાબીજાણુઓમાંનો એક મહાબીજાણુ ભૃણપુટનું નિર્માણ કરે, તો તેનાં કોષકેન્દ્રો કેવાં હોય?
(A) એકકીય
(B) દ્વિકીય
(C) કેટલાંક એકકીય અને કેટલાંકદ્વિકીય
(D) તેઓની પ્લોઇડીમાં વિવિધતા હોય છે.
Answer: (B) દ્વિકીય
कुछ जातियों में, द्विगुणित बीजांड कोशिका अर्धसूत्रीविभाजन के बिना उत्पन्न होती है और बिना निषेचन के भ्रूण में रूपांतरित होती है.
यह अलैंगिक प्रजनन है जो पर्यावरण में होता है. नींबू जैसे कुछ पादपों में, भ्रूणकोष के चारों ओर स्थित बीजांडकाय की कोशिकाएँ विभाजित होना शुरू कर देती हैं और भ्रूण में रूपांतरित हो जाती हैं.
यह बिना अर्धसूत्रीविभाजन के महाबीजाणु मातृ कोशिका में होता है और समसूत्री विभाजन के माध्यम से द्विगुणित भ्रूणकोष बनता है. यह अनिश्चित समय के लिए वांछित लक्षणों को संचित करने में मदद करता है.
अतः, यह निष्कर्ष निकाला जा सकता है कि असंगजनन दर्शाने वाली जातियाँ द्विगुणित कोशिकाएँ उत्पन्न करती हैं. लैंगिक प्रजनन के दौरान जब कोशिका अर्धसूत्रीविभाजन दर्शाती है, तो अगुणित कोशिकाएँ उत्पन्न होती हैं.
विकल्प (C) और (D) को महाबीजाणु मातृ कोशिका द्वारा दर्शाया नहीं गया है.
In simple words: यदि महाबीजाणु मातृ कोशिका अर्धसूत्रीविभाजन के बिना महाबीजाणु बनाती है और उनमें से एक भ्रूणकोष बनाता है, तो भ्रूणकोष के सभी केंद्रक द्विगुणित (diploid) होंगे।
🎯 Exam Tip: यह समझना महत्वपूर्ण है कि यदि अर्धसूत्रीविभाजन नहीं होता है, तो गुणसूत्र संख्या दोगुनी बनी रहती है, जिससे सभी केंद्रक द्विगुणित हो जाते हैं।

 

Question 20. એવી એક ઘટના કે જેમાં અંડાશયનો વિકાસ ફલન વગર ફળમાં થાય છે, તો તેને શું કહેવાય?
(A) અફલિત ફળવિકાસ (Parthenocarpy)
(B) અસંયોગીજનન (Apomixis)
(C) અલિંગી પ્રજનન (Asexualreproduction)
(D) લિંગી પ્રજનન (Sexualreproduction)
Answer: (A) અફલિત ફળવિકાસ (Parthenocarpy)
पार्थेनोकार्पी बिना निषेचन के बीज रहित फलों का उत्पादन है. अनिषेचित अंडाशय से फलों के निर्माण को पार्थेनोकार्पी फल कहा जाता है. अन्य विकल्प गलत हैं क्योंकि:
1. अलैंगिक प्रजनन में, केवल एक जनक नए जीवों का उत्पादन करने में सक्षम होता है.
2. अपोमिक्सिस (असंगजनन) बिना निषेचन के बीज बनने की विधि है, जिसमें भ्रूण आनुवंशिक रूप से मातृ पादप के समान होता है.
3. लैंगिक प्रजनन में, एक ही या विपरीत जातियों के विभिन्न पादपों में नर और मादा युग्मकों के उत्पादन की प्रक्रिया द्वारा उत्पन्न युग्मक संलयन द्वारा निषेचित होकर एक युग्मनज बनाते हैं, जिससे विकास द्वारा एक नया जीव उत्पन्न होता है.
In simple words: अनिषेचित फल विकास (पार्थेनोकार्पी) वह प्रक्रिया है जिसमें अंडाशय बिना निषेचन के ही फल में विकसित हो जाता है, जिसके परिणामस्वरूप बीज रहित फल बनते हैं।
🎯 Exam Tip: अनिषेचित फल विकास (पार्थेनोकार्पी) की परिभाषा और इसके परिणामस्वरूप बीज रहित फल बनने की अवधारणा को समझना महत्वपूर्ण है।

 

અતિ ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (VSQs)

 

Question 1. ભૂણપુટમાં આવેલા અંડપ્રસાધનના ઘટક કોષોનાં નામ આપો.
Answer: भ्रूणकोष में स्थित अंडाणु उपकरण की कोशिकाओं में दो सहायक कोशिकाएँ, एक अंडाणु और एक फिलीफॉर्म उपकरण (तंतुमय घटक) शामिल होते हैं.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह एक परिपक्व भ्रूणकोष की संरचना को दर्शाता है, जिसमें प्रतिध्रुवी कोशिकाएँ, ध्रुवीय केंद्रक, केंद्रीय कोशिका, अंडाणु, सहायक कोशिकाएँ और तंतुमय उपकरण जैसे विभिन्न भाग लेबल किए गए हैं। यह भ्रूणकोष की 7-कोशिका और 8-केंद्रक वाली स्थिति को स्पष्ट करता है।
In simple words: भ्रूणकोष के अंडाणु उपकरण में दो सहायक कोशिकाएँ, एक अंडाणु और एक तंतुमय उपकरण होता है।
🎯 Exam Tip: अंडाणु उपकरण के घटक - सहायक कोशिकाएँ, अंडाणु, और फिलीफॉर्म उपकरण - और उनके स्थानों को याद रखना महत्वपूर्ण है।

 

Question 2. સ્ત્રીકેસર ચક્રના તે ભાગનું નામ આપો કે જે પરાગરજના સ્વભાવકે પ્રકૃતિને ઓળખીને તેની સાથે યોગ્યનિશ્ચિતતા ધરાવે છે.
Answer: स्त्रीकेसर में परागकण की सही (संगत) या गलत (असंगत) प्रकृति को पहचानने की क्षमता होती है. यदि परागकण संगत होता है, तो स्त्रीकेसर परागकण को ग्रहण करता है और परागण के बाद के चरण निषेचन की ओर ले जाते हैं. यदि परागकण असंगत होता है, तो स्त्रीकेसर उसे अस्वीकार कर देता है.
स्त्रीकेसर की क्षमता द्वारा परागकण को स्वीकार या अस्वीकार करने की प्रक्रिया होती है.
परागकण और स्त्रीकेसर के रासायनिक संरचना की प्रक्रिया परागकण और स्त्रीकेसर के बीच होती है.
In simple words: वर्तिकाग्र स्त्रीकेसर का वह भाग है जो परागकण की प्रकृति को पहचानता है और यह निर्धारित करता है कि वह परागण के लिए संगत है या नहीं।
🎯 Exam Tip: वर्तिकाग्र की पहचान क्षमता, जो परागकण की संगतता को निर्धारित करती है, सफल परागण और निषेचन के लिए महत्वपूर्ण है।

 

Question 3. બીજપત્રો અને પ્રદેહ દ્વારા દર્શાવાતાં સામાન્ય કાર્ય જણાવો.
Answer: बीजपत्रों और बीजांडकाय (नुसेलस) के सामान्य कार्य निम्नलिखित हैं:
1. अतिरिक्त संचित भोजन का संग्रहण करना.
2. बीजपत्र भ्रूण को पोषण प्रदान करते हैं. जबकि बीजांडकाय भ्रूणकोष को पोषण प्रदान करने का कार्य करता है.
In simple words: बीजपत्र भोजन संग्रह करते हैं और भ्रूण को पोषण देते हैं, जबकि बीजांडकाय भ्रूणकोष को पोषण प्रदान करता है।
🎯 Exam Tip: बीजपत्र और बीजांडकाय दोनों का मुख्य कार्य विकासशील भ्रूण को पोषण प्रदान करना है, लेकिन उनके स्थान और विशिष्ट कार्य अलग-अलग होते हैं।

 

Question 4. નીચે આપેલરેખાંકિત ચાટપૂર્ણકરો.
परागमूल कोशिका \( \implies \) पराग चतुष्कोण \( \implies \) परागकण \( \implies \) वानस्पतिक कोशिका
परागमूल कोशिका \( \implies \) पराग चतुष्कोण \( \implies \) परागकण \( \implies \) वानस्पतिक कोशिका \( \implies \) जनन कोशिका
Answer:
परागमूल कोशिका \( \implies \) पराग चतुष्कोण \( \implies \) परागकण
परागमूल कोशिका \( \implies \) पराग चतुष्कोण \( \implies \) परागकण \( \implies \) वानस्पतिक कोशिका

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह परागकण की परिपक्वता के विभिन्न चरणों को दर्शाता है, जिसमें एक कोशिकीय चरण से लेकर दो कोशिकीय चरण तक का विकास शामिल है। यह वानस्पतिक कोशिका, जनन कोशिका, केंद्रक और रसधानियों की उपस्थिति को स्पष्ट करता है, जो परागकण के आंतरिक संगठन को दर्शाते हैं।
लघुबीजाणुजनन की प्रक्रिया में, अर्धसूत्रीविभाजन की क्रिया द्वारा पराग मातृकोषिका से परागकण (लघुबीजाणु) उत्पन्न होते हैं. इसमें लघुबीजाणु चार कोशिकाओं के समूह में बनते हैं, जिसे पराग चतुष्कोण कहते हैं.
परागकोष के परिपक्व होने और सूखने पर, लघुबीजाणु एक दूसरे से अलग हो जाते हैं और परागकणों में विकसित होते हैं. जब परागकण परिपक्व होते हैं, तो वे दो कोशिकाओं में होते हैं, जिनमें एक बड़ी कोशिका को वानस्पतिक कोशिका और दूसरी छोटी कोशिका को जनन कोशिका कहते हैं.
In simple words: लघुबीजाणुजनन में, पराग मातृकोशिका अर्धसूत्रीविभाजन से पराग चतुष्कोण बनाती है, जो आगे चलकर परागकणों में विकसित होते हैं, जिनमें एक वानस्पतिक कोशिका और एक जनन कोशिका होती है।
🎯 Exam Tip: लघुबीजाणुजनन के चरण और परागकण की परिपक्वता के समय उसकी दो-कोशिका या तीन-कोशिका वाली स्थिति को याद रखना महत्वपूर्ण है।

 

Question 5. આપેલ રેખાંકિત ચાર્ટમાં અર્ધીકરણ અને સમભાજનની અવસ્થાને ઓળખો કે જે(1,2 અથવા3) દ્વારા નિર્દેશિત કરેલ છે.
મહાબીજાણુ માતૃકોષ 1\( \implies \) મહાબીજાણુઓ 2
ભ્રૂણપુટ 3 અંડકોષ.
Answer:
મહાબીજાણુ માતૃકોષ \( \xrightarrow{\text{અર્ધીકરણ}} \) મહાબીજાણુઓ \( \xrightarrow{\text{સમવિભાજન}} \) ભ્રૂણપુટ અંડકોષ.
(1) અર્ધીકરણ, (2) મહાબીજાણુઓ, (3) સમવિભાજન

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह एक परिपक्व भ्रूणकोष की संरचना को दर्शाता है, जिसमें प्रतिध्रुवी कोशिकाएँ, ध्रुवीय केंद्रक, केंद्रीय कोशिका, अंडाणु, सहायक कोशिकाएँ और तंतुमय उपकरण जैसे विभिन्न भाग लेबल किए गए हैं। यह भ्रूणकोष की 7-कोशिका और 8-केंद्रक वाली स्थिति को स्पष्ट करता है।
द्विगुणित महाबीजाणु मातृ कोशिका (2n) अर्धसूत्रीविभाजन द्वारा विभाजित होकर चार अगुणित महाबीजाणु उत्पन्न करती है. क्रियाशील महाबीजाणु में तीन बार समसूत्री विभाजन होने से आठ अगुणित केंद्रक वाला भ्रूणकोष तैयार होता है, जबकि अन्य तीन महाबीजाणु पतित हो जाते हैं.
भ्रूणकोष एक सात-कोशिका और आठ-केंद्रक वाली संरचना है. इसमें तीन केंद्रक बीजांडद्वार सिरे पर; तीन चलाजल सिरे पर और एक कोशिका केंद्र में स्थित होती है.
बीजांडद्वार की ओर स्थित कोशिकाएँ संयुक्त रूप से अंडाणु उपकरण के रूप में जानी जाती हैं, जिसमें दो सहायक कोशिकाएँ और एक अंडाणु होता है.
जब चलाजल सिरे पर स्थित तीन कोशिकाएँ प्रतिध्रुवी कोशिकाएँ और केंद्रीय कोशिका निषेचन होने तक दो केंद्रक (ध्रुवीय केंद्रक) धारण करती हैं.
In simple words: महाबीजाणु मातृ कोशिका से महाबीजाणु अर्धसूत्रीविभाजन द्वारा बनते हैं, और फिर समसूत्रीविभाजन द्वारा भ्रूणकोष विकसित होता है जिसमें अंडाणु होता है।
🎯 Exam Tip: यह समझना महत्वपूर्ण है कि महाबीजाणु मातृ कोशिका से अगुणित महाबीजाणु बनाने के लिए अर्धसूत्रीविभाजन होता है, जबकि भ्रूणकोष के विकास के लिए समसूत्रीविभाजन जिम्मेदार होता है।

प्रश्न 6. નીચે આપેલ આકૃતિમાં પરાગાસન પર આવેલ પરાગરજમાંથી ભૂણપુટ સુધી પરાગનલિકાનો માર્ગ દર્શાવતો આકૃતિ દોરો અને તેનું વર્ણન કરો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ એક પુષ્પના આયામી છેદને દર્શાવે છે, જે પરાગનલિકાના વિકાસ અને તેના ભૂણપુટ તરફના માર્ગને સ્પષ્ટ કરે છે. આમાં પરાગાસન, પરાગનલિકા, અંડકોષ, સહાયક કોષો, ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો અને પ્રતિધ્રુવીય કોષો જેવા વિવિધ ભાગો દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જે ફલન પ્રક્રિયા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
Answer: યોગ્ય પરાગનયન પછી, પરાગાસન પર પરાગરજ અંકુરિત થાય છે અને જનનછિદ્રોમાંથી એકમાંથી પરાગનલિકા વિકસે છે. પરાગરજમાં રહેલા બે કોષકેન્દ્રો સહિતનું દ્રવ્ય પરાગનલિકામાં પ્રવેશે છે. પરાગનલિકા પરાગાસનની પેશીઓમાંથી પસાર થઈને વૃદ્ધિ પામે છે અને અંડક સુધી પહોંચે છે. અંડછિદ્ર દ્વારા ભૂણપુટમાં દાખલ થાય ત્યારે, ફીલીફોર્મ એપરેટ્સ (તંતુમય ઘટકો) પરાગનલિકાને અંદર પ્રવેશવામાં મદદ કરે છે, અને એક સહાયક કોષ વિઘટિત થાય છે. ત્યારબાદ, પરાગનલિકા તેમાં રહેલા દ્રવ્યોને મુક્ત કરવા તૂટી જાય છે, અને બે નરજન્યુઓ મુક્ત થાય છે. તેમાંથી એક નરજન્યુ અંડકોષ સાથે સંયુગ્મન પામે છે અને બીજો નરજન્યુ મધ્યસ્થ કોષ સાથે સંયુગ્મન પામે છે, આ રીતે ફલન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય છે.
In simple words: પરાગનયન પછી, પરાગરજમાંથી પરાગનલિકા ઉદ્ભવે છે જે અંડક સુધી પહોંચી નરજન્યુઓને મુક્ત કરે છે. આ નરજન્યુઓમાંથી એક અંડકોષ અને બીજો મધ્યસ્થ કોષ સાથે જોડાઈને ફલન પૂર્ણ કરે છે.

🎯 Exam Tip: પરાગનલિકાના માર્ગ અને ફલનની પ્રક્રિયાના પગલાંનું સચોટ વર્ણન કરવું મહત્વપૂર્ણ છે. ફીલીફોર્મ એપરેટ્સની ભૂમિકા અને નરજન્યુઓના ભાવિ પર ધ્યાન આપો.

प्रश्न 7. સ્ત્રીકેસરના ભાગોનાં નામ આપો જેમાંથી ફળ અને બીજનો વિકાસ થાયછે.
Answer: સ્ત્રીકેસર એ પુષ્પનો માદા પ્રજનન અંગ છે, જે પરાગરજ મેળવી શકે છે. સ્ત્રીકેસરનો નીચેનો ભાગ બીજાશય છે, જેમાં અંડકો આવેલા હોય છે. ફલન પછી, બીજાશય ફળમાં રૂપાંતર પામે છે, અને બીજાશયમાં રહેલા અંડકો બીજમાં રૂપાંતર પામે છે.
In simple words: સ્ત્રીકેસરના બીજાશયમાંથી ફળ બને છે, જ્યારે બીજાશયની અંદરના અંડકોમાંથી બીજ બને છે.

🎯 Exam Tip: ફળ અને બીજના વિકાસમાં સ્ત્રીકેસરના કયા ભાગો સંકળાયેલા છે તે સ્પષ્ટપણે સમજાવવું. ખાસ કરીને બીજાશય અને અંડકોના રૂપાંતરણ પર ભાર મૂકવો.

प्रश्न 8. બહુભૂણતાના કિસ્સામાં, જો ભૂણનો વિકાસ સહાયક કોષો અને પ્રદેહના અન્ય કોષોમાંથી થાય તો કયું એકકીય અને દ્વિતીય હોય?
Answer: બહુભૂણતાના કિસ્સામાં, જો ભ્રૂણનો વિકાસ સહાયક કોષોમાંથી થાય, તો તે એકકીય હશે, કારણ કે સહાયક કોષોની પ્લોઇડી સામાન્ય રીતે એકકીય હોય છે. જો ભ્રૂણનો વિકાસ પ્રદેહના અન્ય કોષોમાંથી થાય, તો તે દ્વિતીય હશે, કારણ કે પ્રદેહના કોષોની પ્લોઇડી દ્વિતીય હોય છે.
In simple words: સહાયક કોષોમાંથી બનતો ભ્રૂણ એકકીય હોય છે જ્યારે પ્રદેહના કોષોમાંથી બનતો ભ્રૂણ દ્વિતીય હોય છે, કારણ કે તેમની મૂળ કોષ પ્લોઇડી જુદી હોય છે.

🎯 Exam Tip: બહુભૂણતામાં કોષોની પ્લોઇડી (એકકીય કે દ્વિતીય) અને તેના મૂળ કોષ (સહાયક કોષો કે પ્રદેહ) વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવવો જરૂરી છે.

प्रश्न 9. અસંયોગીજનન ધરાવતા ભૃણપુટમાંથી શું દ્વિતીય ગર્ભ નિર્માણ પામી શકે? જો હા હોય તો પછી કેવી રીતે?
Answer: હા, અસંયોગીજનન દ્વારા દ્વિતીય ગર્ભનું નિર્માણ થઈ શકે છે. જો મહાબીજાણુ અર્ધીકરણ પ્રક્રિયા વિના સીધો જ ભ્રૂણપુટમાં વિકાસ પામે, તો અંડકોષ દ્વિતીય હોય છે. આ દ્વિતીય અંડકોષ પછી સમવિભાજન દ્વારા ભ્રૂણમાં વિકસે છે, જેના પરિણામે દ્વિતીય ગર્ભ બને છે.
In simple words: હા, જો મહાબીજાણુ અર્ધીકરણ વિના ભ્રૂણપુટ બનાવે, તો દ્વિતીય અંડકોષ સમવિભાજનથી દ્વિતીય ગર્ભમાં વિકસે છે.

🎯 Exam Tip: અસંયોગીજનનમાં દ્વિતીય ભ્રૂણના નિર્માણની પ્રક્રિયા, ખાસ કરીને અર્ધીકરણની ગેરહાજરી અને સમવિભાજન દ્વારા વિકાસ, સ્પષ્ટપણે દર્શાવવું.

प्रश्न 10. ત્રિકોષીય રચનાએ મુક્ત થતી પરાગરજમાં આવેલ ત્રણ કોષોનાં નામ આપો.
Answer: 60% જેટલી આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં, પરાગરજ દ્વિકોષીય અવસ્થાએ (વાનસ્પતિક કોષ અને જનનકોષ) મુક્ત થાય છે. બાકીની જાતિઓમાં, પરાગરજ ત્રિકોષીય અવસ્થામાં મુક્ત થાય છે. આ ત્રિકોષીય રચનામાં એક વાનસ્પતિક કોષ અને બે નરજન્યુઓ આવેલા હોય છે, જે જનનકોષના સમવિભાજનથી બને છે.
In simple words: ત્રિકોષીય પરાગરજમાં એક વાનસ્પતિક કોષ અને બે નરજન્યુઓ હોય છે.

🎯 Exam Tip: પરાગરજની દ્વિકોષીય અને ત્રિકોષીય અવસ્થા વચ્ચેનો તફાવત અને તેમાં કયા કોષો સમાવિષ્ટ છે તે યાદ રાખવું.

प्रश्न 11. સ્વ-અસંગતતા એટલે શું?
Answer: સ્વ-અસંગતતા એ એક જનીનિક પ્રક્રિયા છે જે સ્વપરાગને સ્ત્રીકેસરના પરાગાસન પર અંકુરિત થતા અને પરાગનલિકાના વિકાસને અવરોધીને અંડકોને ફલિત થતા અટકાવે છે. આ પ્રયુક્તિ અંતઃસંવર્ધનને રોકવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: સ્વ-અસંગતતા એ એક જનીનિક અવરોધ છે જે છોડને પોતાના પરાગરજ દ્વારા ફલિત થતો અટકાવે છે.

🎯 Exam Tip: સ્વ-અસંગતતાની વ્યાખ્યા, તેનો જનીનિક આધાર અને અંતઃસંવર્ધન રોકવામાં તેની ભૂમિકા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

प्रश्न 12. સ્વ-અસંગતતા ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં પરાગનયનના પ્રકારનું નામ આપો.
Answer: સ્વ-અસંગતતા ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં, સ્વપરાગનયન અવરોધિત થતું હોવાથી, તેમાં પરપરાગનયન (cross-pollination) થાય છે. આ એક જનીનિક ક્રિયાવિધિ છે જે સ્વપરાગને અંડકોને ફલિત થતા, પરાગરજને અંકુરિત થતા અને સ્ત્રીકેસરમાં પરાગનલિકાનો વિકાસ થતો અટકાવે છે.
In simple words: સ્વ-અસંગતતા ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં પરપરાગનયન (અલોગેમી) થાય છે કારણ કે તેઓ પોતાના પરાગરજ દ્વારા ફલિત થઈ શકતી નથી.

🎯 Exam Tip: સ્વ-અસંગતતા અને પરપરાગનયન વચ્ચેના સંબંધને સ્પષ્ટપણે સમજાવો અને જનીનિક અવરોધને હાઇલાઇટ કરો.

प्रश्न 13. પુખ્ત ભૂણપુટની આકૃતિ દોરો અને તેમાં 8 – કોષકેન્દ્રીય અને 7-કોષીય રચનાદર્શાવો. તેમાં નીચેના ભાગો નિર્દેશિત કરોઃ પ્રતિધ્રુવીય કોષો, સહાયક કોષો, અંડકોષ, કેન્દ્રસ્થ કોષ, ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ એક લાક્ષણિક ઊર્ધ્વમુખી ભ્રૂણપુટનો રેખાંકિત દેખાવ દર્શાવે છે. તે અંડકતલીય અને અંડછિદ્રીય છેડાઓને હાઇલાઇટ કરે છે, જેમાં પ્રતિધ્રુવીય કોષો, ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો, કેન્દ્રસ્થ કોષ, અંડકોષ, સહાયક કોષો અને તંતુમય પ્રસાધન જેવા સ્પષ્ટ ભાગો બતાવવામાં આવ્યા છે.
Answer:પુખ્ત ભ્રૂણપુટ એ 7 કોષીય અને 8 કોષકેન્દ્રીય રચના છે. તેની ગોઠવણી નીચે મુજબ છે:
- અંડછિદ્રીય છેડે ત્રણ કોષકેન્દ્રો આવેલા હોય છે: બે સહાયક કોષો અને એક અંડકોષ, જે મળીને અંડપ્રસાધન બનાવે છે.
- સહાયક કોષોમાં અંડછિદ્રની ટોચ તરફ એક વિશિષ્ટ તંતુમય પ્રસાધન હોય છે, જે પરાગનલિકાને અંડકોષમાં પ્રવેશવામાં મદદ કરે છે.
- નાભિના છેડે (અંડકતલ તરફ) ત્રણ કોષકેન્દ્રો આવેલા હોય છે, જેને પ્રતિધ્રુવીય કોષો કહેવાય છે.
- ભ્રૂણપુટના મધ્યમાં એક મોટો કેન્દ્રસ્થ કોષ હોય છે, જેમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો આવેલા હોય છે.
In simple words: પુખ્ત ભ્રૂણપુટમાં અંડછિદ્ર પાસે અંડપ્રસાધન (બે સહાયક કોષો અને એક અંડકોષ) હોય છે, અંડકતલ પાસે ત્રણ પ્રતિધ્રુવીય કોષો હોય છે, અને મધ્યમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ધરાવતો એક કેન્દ્રસ્થ કોષ હોય છે.

🎯 Exam Tip: ભ્રૂણપુટના દરેક કોષ અને કોષકેન્દ્રની સંખ્યા અને તેમની સ્થિતિનું સચોટ નિર્દેશન અને કાર્યક્ષમતા સમજાવો.

प्रश्न 14. ફલિત અંડકમાં કઈ રચના દ્વિતીય પેશીમય છે? કેવી રીતે દ્વિતીય પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થાય છે?
Answer: ફલિત અંડકમાં, ભ્રૂણપોષ એ ત્રિકીય પેશીમય રચના છે. આ ત્રિકીય પરિસ્થિતિ મધ્યસ્થ કોષમાં આવેલા બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો અને નરજન્યુના સંયુગ્મનથી બને છે. આમ, ભ્રૂણપોષ ત્રિકીય સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે.
In simple words: ફલિત અંડકમાં, ભ્રૂણપોષ ત્રિકીય પેશીમય હોય છે, જે બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો અને એક નરજન્યુના જોડાણથી બને છે.

🎯 Exam Tip: ભ્રૂણપોષની ત્રિકીય પ્રકૃતિ અને તે કેવી રીતે બને છે (ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો + નરજન્યુ) તે સમજાવવું, તેમજ તેનું કાર્ય (ભ્રૂણ પોષણ) પણ જણાવવું.

प्रश्न 15. શું અસંયોગીજનનમાં પરાગનયન અને ફલન જરૂરી છે? તેનાં કારણો આપો.
Answer: ના, અસંયોગીજનનમાં પરાગનયન અને ફલન જરૂરી નથી. આના સમર્થનમાં નીચેના કારણો આપી શકાય છે:
1. અસંયોગીજનનમાં, મહાબીજાણુમાંથી અર્ધીકરણ વિના સીધો જ ભ્રૂણપુટ બને છે. આમાં અંડકો દ્વિતીય હોય છે અને તે સીધા જ ભ્રૂણમાં રૂપાંતર પામે છે.
2. કેટલીક જાતિઓમાં, પ્રદેહના દ્વિતીય કોષોમાંથી પણ ભ્રૂણપુટ વિકસે છે, જેમાં અંડકોષ દ્વિતીય હોય છે અને તે અફલિત રીતે ભ્રૂણમાં રૂપાંતર પામે છે.
આમ, ફલન અથવા પરાગનયન વિના જ ભ્રૂણનો વિકાસ થાય છે.
In simple words: અસંયોગીજનનમાં પરાગનયન અને ફલન જરૂરી નથી કારણ કે ભ્રૂણનો વિકાસ સીધો જ મહાબીજાણુ અથવા પ્રદેહના દ્વિતીય કોષોમાંથી થાય છે.

🎯 Exam Tip: અસંયોગીજનનની ફલન-સ્વતંત્ર પ્રકૃતિ પર ભાર મૂકો અને તેના બે મુખ્ય મિકેનિઝમ્સ (અર્ધીકરણ વિના ભ્રૂણપુટ અને પ્રદેહમાંથી ભ્રૂણ વિકાસ) સમજાવો.

प्रश्न 16. નીચે આપેલી આકૃતિઓની મદદથી તેમના સ્ત્રીકેસરના પ્રકારને ઓળખો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ (b) એક એવા પુષ્પને દર્શાવે છે જેમાં ઘણા સ્ત્રીકેસરો ભેગા મળીને એક સંયુક્ત બીજાશય બનાવે છે, જે યુક્ત સ્ત્રીકેસરી સ્થિતિ સૂચવે છે. આકૃતિ (c) ઘણા મુક્ત સ્ત્રીકેસરો ધરાવતા બીજા પુષ્પને દર્શાવે છે, જે મુક્ત સ્ત્રીકેસરી સ્થિતિ સૂચવે છે.
Answer:આકૃતિઓની મદદથી સ્ત્રીકેસરના પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
(b) આ આકૃતિ યુક્ત સ્ત્રીકેસરી (syncarpous) બીજાશય દર્શાવે છે. આમાં ઘણા સ્ત્રીકેસરો ભેગા મળીને જોડાઈને એક જ સંયુક્ત રચના બનાવે છે. ઉદાહરણ: ખસખસ (Poppy).
(c) આ આકૃતિ મુક્ત સ્ત્રીકેસરી (apocarpous) બીજાશય દર્શાવે છે. આમાં ઘણા સ્ત્રીકેસરો હોય છે, પરંતુ તે એકબીજાથી મુક્ત હોય છે અને જોડાયેલા હોતા નથી. ઉદાહરણ: મિચેલિયા.
In simple words: આકૃતિ (b) યુક્ત સ્ત્રીકેસરી બીજાશય બતાવે છે જ્યાં સ્ત્રીકેસરો જોડાયેલા હોય છે, જ્યારે આકૃતિ (c) મુક્ત સ્ત્રીકેસરી બીજાશય દર્શાવે છે જ્યાં સ્ત્રીકેસરો અલગ હોય છે.

🎯 Exam Tip: યુક્ત સ્ત્રીકેસરી અને મુક્ત સ્ત્રીકેસરી બીજાશય વચ્ચેનો તફાવત ઉદાહરણો સહિત સ્પષ્ટપણે સમજાવો અને આકૃતિ સાથે સંબંધિત કરો.

प्रश्न 17. જલીય વનસ્પતિઓમાં પરાગનયન કેવી રીતે થાય છે?
Answer: જલીય વનસ્પતિઓમાં પરાગનયન જુદી જુદી રીતે થાય છે:
(a) ઘણી જલીય વનસ્પતિઓમાં, પુષ્પો પાણીની સપાટીની બહાર આવે છે અને પવન અથવા કીટકો દ્વારા પરાગનયન થાય છે.
(b) કેટલીક જલીય વનસ્પતિઓમાં, પરાગનયન પાણીની સપાટીની નીચે થાય છે, જેને અધોજલપરાગનયન (hypohydrophily) કહે છે. ઉદાહરણ: ઝીરેટોફાઇલમ.
(c) અન્ય જલીય વનસ્પતિઓમાં, પરાગનયન પાણીની સપાટી પર થાય છે, જેને સપાટીય જલપરાગનયન (epihydrophily) કહે છે. ઉદાહરણ: વેલેસ્નેરિયા સ્પાઇરાલીસ.
In simple words: જલીય વનસ્પતિઓમાં પરાગનયન પાણીની સપાટી ઉપર (પવન/કીટકો દ્વારા અથવા સપાટીય જલપરાગનયન) અથવા પાણીની સપાટી નીચે (અધોજલપરાગનયન) થાય છે.

🎯 Exam Tip: જલીય પરાગનયનના વિવિધ પ્રકારો (વાયુ, કીટક, સપાટીય જલ, અધોજલ) અને તેમના સંબંધિત ઉદાહરણો યાદ રાખો.

प्रश्न 18. આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં પ્રત્યેક પરાગરજ દ્વારા નિર્માણ પામતા બે નરજન્યુઓનું કાર્ય શું છે?
Answer: આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં પરાગરજ દ્વારા નિર્માણ પામતા બે નરજન્યુઓનું કાર્ય નીચે મુજબ છે:
1. પ્રથમ નરજન્યુ અંડકોષ સાથે સંયુગ્મન પામીને ફલિતાંડ (zygote) બનાવે છે. આ પ્રક્રિયાને સંયુગ્મન કે ફલન કહેવાય છે. ફલિતાંડ પછી ભ્રૂણમાં વિકાસ પામે છે.
2. બીજો નરજન્યુ ભૂણપુટના મધ્યસ્થ કોષમાં રહેલા બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો સાથે જોડાઈને ત્રિકીય ભ્રૂણપોષ કેન્દ્ર બનાવે છે. આ પ્રક્રિયાને ત્રિકીય જોડાણ કહેવાય છે. ભ્રૂણપોષ પછી વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે.
In simple words: પરાગરજમાંથી બનેલા બે નરજન્યુઓમાંથી એક અંડકોષનું ફલન કરીને ફલિતાંડ બનાવે છે, જ્યારે બીજો મધ્યસ્થ કોષ સાથે જોડાઈને ભ્રૂણપોષ બનાવે છે જે ભ્રૂણને પોષણ આપે છે.

🎯 Exam Tip: બેવડા ફલનની પ્રક્રિયામાં બંને નરજન્યુઓની ભૂમિકા (સંયુગ્મન અને ત્રિકીય જોડાણ) અને તેના પરિણામી ઉત્પાદનો (ફલિતાંડ અને ભ્રૂણપોષ) પર ધ્યાન આપો.

ટૂંકજવાબી પ્રકારના પ્રશ્નો

प्रश्न 1. દ્વિલિંગી હવાઈ પુષ્પની ત્રણ પ્રયુક્તિઓ જણાવો કે જેના દ્વારા તેઓ સ્વપરાગનયનના(સ્વપરાયણતા) વિકાસને અવરોધે છે.
Answer: દ્વિલિંગી હવાઈ પુષ્પોમાં સ્વપરાગનયન અટકાવવા માટે વિકસાવેલી ત્રણ મુખ્ય પ્રયુક્તિઓ નીચે મુજબ છે:
(a) પૃથક્ પક્વતા (Dichogamy): આ પદ્ધતિમાં, પરાગરજ મુક્ત થવાનો સમય અને પરાગાસનની ગ્રહણશીલતાનો સમય એકબીજાથી જુદા હોય છે. દા.ત., સૂર્યમુખીમાં પરાગાસન પરિપક્વ બને તે પહેલાં પરાગરજ મુક્ત થાય છે, જ્યારે ધતૂરામાં પરાગરજ મુક્ત થાય તે પહેલાં પરાગાસન તૈયાર થયેલું હોય છે.
(b) અનાત્મપરાગણતા (Herkogamy): આ પ્રયુક્તિમાં, નર અને માદા પ્રજનન અંગો પુષ્પમાં જુદી જુદી સ્થિતિમાં અથવા જુદી જુદી દિશામાં ગોઠવાયેલા હોય છે. આને કારણે, એક જ પુષ્પના પરાગાસનના સંપર્કમાં પરાગરજ આવી શકતી નથી. ઉદાહરણ: હિબિસ્કસ (જાસુદ), ગ્લોરિયોસા.
(c) સ્વવંધ્યતા (Self-sterility): આ એક જનીન આધારિત પદ્ધતિ છે, જેમાં પુષ્પની પરાગરજ તે જ પુષ્પના પરાગાસન પર અંકુરિત થઈ શકતી નથી, અથવા પરાગનલિકાનો વિકાસ અવરોધાય છે. ઉદાહરણ: એબોટીલોન.
In simple words: દ્વિલિંગી હવાઈ પુષ્પો સ્વપરાગનયન ટાળવા માટે પરાગરજ અને પરાગાસનના પક્વતાના સમયનો તફાવત, ભૌતિક અવરોધ (અંગોની ગોઠવણી) અને જનીનિક સ્વવંધ્યતાનો ઉપયોગ કરે છે.

🎯 Exam Tip: દરેક પ્રયુક્તિની વ્યાખ્યા, તેનું કાર્ય અને યોગ્ય ઉદાહરણો સાથે સમજાવો. ખાસ કરીને ડાઇકોગેમીના પ્રોટેન્ડ્રી અને પ્રોટોગાયની પ્રકારોને ધ્યાનમાં રાખો.

प्रश्न 2. કૃત્રિમ સંકરણમાં અવલોકિત થતી ઘટનાઓને નીચે જણાવેલી છે. સંકરણ દરમિયાન તેઓ દ્વારા અનુસરાતી ક્રમબદ્ધ શ્રેણી મુજબ આ ક્રમોને ગોઠવો.
(a) પુનઃ કોથળી ચઢાવવી.
(b) પિતૃઓની પસંદગી કરવી.
(c) કોથળી ચઢાવવી.
(d) પરાગાસન પર પરપરાગરજોને છાંટવી.
(e) ઇમેક્યુલેશન.
(f) નરપિતૃ છોડ પરથી પરાગરજને એકઠી કરવી.
Answer: કૃત્રિમ સંકરણમાં અનુસરવામાં આવતી ક્રમબદ્ધ શ્રેણી નીચે મુજબ છે:
1. (b) પિતૃઓની પસંદગી કરવી.
2. (e) ઇમેક્યુલેશન (પુષ્પની કળીમાંથી પરાગાશયને તે ફાટે તે પહેલાં દૂર કરવાની પ્રક્રિયા).
3. (c) કોથળી ચઢાવવી (ઇમેસ્કયુલેશન કરેલ પુષ્પને બટર પેપર જેવી કોથળીથી ઢાંકવી).
4. (f) નરપિતૃ છોડ પરથી પરાગરજને એકઠી કરવી.
5. (d) પરાગાસન પર પરપરાગરજોને છાંટવી.
6. (a) પુનઃ કોથળી ચઢાવવી.
નોંધ: જો માદા છોડમાં એકલિંગી પુષ્પો હોય, તો ઇમેક્યુલેશન કરવાની જરૂરિયાત રહેતી નથી.
In simple words: કૃત્રિમ સંકરણમાં પહેલા પિતૃ પસંદ થાય છે, પછી ઇમેક્યુલેશન અને બેગિંગ થાય છે, પછી પરાગરજ ભેગી કરીને પરાગાસન પર છાંટવામાં આવે છે, અને ફરીથી બેગિંગ કરવામાં આવે છે.

🎯 Exam Tip: કૃત્રિમ સંકરણના દરેક પગલાંને યોગ્ય ક્રમમાં યાદ રાખવું અને ઇમેક્યુલેશન તથા બેગિંગની પ્રક્રિયાઓ અને તેના હેતુઓ પર ભાર મૂકવો.

प्रश्न 3. અપત્યપ્રસવીમાં એક માતુમાંથી એક સમયે જન્મનારી સંતતિઓની સંખ્યા આપમેળે નિયંત્રિત થાય છે. કેવી રીતે?
Answer: અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓમાં બાળજન્મ પ્રસૂતિ દ્વારા થાય છે, અને આ પ્રાણીઓ મોટે ભાગે આંતરિક ફલન અને આંતરિક ગર્ભવિકાસ ધરાવે છે.
- માદા દેહની અંદર ફલન થતું હોવાથી, નિશ્ચિત નરજન્યુ અંડકોષને ફલિત કરશે અને પરિણામી ફલિતાંડ ગર્ભાશયમાં સ્થાનાંતરિત થઈ વૃદ્ધિ પામશે.
- આ રીતે, ચોક્કસ નરજન્યુ દ્વારા માદા અંડકોષ ફલિત થવાથી ફલિતાંડ પણ ચોક્કસ સંખ્યામાં નિર્માણ પામે છે, જેથી માતા દ્વારા ઉત્પન્ન થતી સંતતિઓની સંખ્યા આપમેળે નિયંત્રિત થાય છે. આંતરિક ગર્ભવિકાસને કારણે ભક્ષકો દ્વારા સંતતિના નાશ થવાની શક્યતા ઓછી હોય છે.
- જોકે, બાહ્ય ફલન અને બાહ્ય ગર્ભવિકાસ ધરાવતા પ્રાણીઓ ખૂબ મોટી સંખ્યામાં સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે, કારણ કે તેમાં ભક્ષકો દ્વારા નાશ થવાની શક્યતા વધુ હોય છે.
In simple words: અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓમાં આંતરિક ફલન અને ગર્ભવિકાસને કારણે ઉત્પન્ન થતી સંતતિની સંખ્યા મર્યાદિત અને નિયંત્રિત હોય છે, કારણ કે ગર્ભનો વિકાસ માતાના શરીરમાં સુરક્ષિત રીતે થાય છે.

🎯 Exam Tip: અપત્યપ્રસવી અને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓમાં સંતતિઓની સંખ્યાને નિયંત્રિત કરતા પરિબળો (આંતરિક/બાહ્ય ફલન અને ગર્ભવિકાસ) વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરો.

प्रश्न 4. સ્વ-વંધ્યતા દર્શાવતી વનસ્પતિ સ્વપરાયણતા પર કોઈ પ્રકારનાં પ્રતિબંધો સ્થાપે છે? તેનાં કારણો આપો પદ્ધતિ સૂચવો.
Answer: હા, સ્વ-વંધ્યતા દર્શાવતી વનસ્પતિઓ સ્વપરાગનયન પર પ્રતિબંધો સ્થાપે છે.
કારણો અને પદ્ધતિ:
- સ્વપરાગનયનથી અંતઃસંવર્ધન દબાણ (inbreeding depression) થાય છે, જે વનસ્પતિની સદ્ધરતા ઘટાડે છે. આને રોકવા માટે, સપુષ્પી વનસ્પતિઓએ સ્વપરાગનયન અટકાવવા અને પરપરાગનયનને ઉત્તેજવા વિવિધ પ્રયુક્તિઓ વિકસાવી છે.
- સ્વ-વંધ્યતા એ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રયુક્તિ છે જે સ્વપરાગનયનને અટકાવે છે.
- સ્વ-વંધ્યતા કેટલાક દ્વિલિંગી પુષ્પોમાં જોવા મળે છે. જો એક જ પુષ્પની પરાગરજ તેના પોતાના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય, તો તે અંકુરિત થતી નથી અથવા પરાગનલિકાનો વિકાસ થતો નથી.
- જો આ જ જાતિના બીજા પુષ્પની પરાગરજ પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય, તો તે અંકુરિત થાય છે અને ફલન થાય છે. આ એક જનીનિક પ્રયુક્તિ છે જે સ્વપરાગનયનને અટકાવવા માટે કાર્યરત હોય છે.
In simple words: સ્વ-વંધ્યતા એ એક જનીનિક પ્રક્રિયા છે જે વનસ્પતિને પોતાના પરાગરજ દ્વારા ફલિત થતા અટકાવીને સ્વપરાગનયન પર નિયંત્રણ મૂકે છે, જેથી પરપરાગનયનને પ્રોત્સાહન મળે છે અને અંતઃસંવર્ધન ટાળી શકાય.

🎯 Exam Tip: સ્વ-વંધ્યતાની વ્યાખ્યા, તેના જનીનિક આધાર અને સ્વપરાગનયન અટકાવવામાં તેની ભૂમિકા તેમજ પરપરાગનયનને પ્રોત્સાહન પર ધ્યાન આપો.

प्रश्न 5. આપેલ આકૃતિમાં રેખાંકિત કરેલ ભાગોનાં સાચાં નામનિર્દેશિત કરો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ ઘાસના ભ્રૂણના રેખાંકિત આયામી છેદને દર્શાવે છે, જે એકદળી વનસ્પતિમાં ભ્રૂણના બંધારણને સમજાવે છે. તેમાં વરુથિકા (બીજપત્ર), ભ્રૂણાગ્ર, પ્રરોહાગ્ર, ઉપરી ભ્રૂણાવરણ, ભ્રૂણમૂળ, મૂળટોપ અને ભ્રૂણમૂળચોલ જેવા વિવિધ ભાગોને સ્પષ્ટપણે નિર્દેશિત કરવામાં આવ્યા છે.
Answer:આકૃતિમાં દર્શાવેલ ભાગોના નામનિર્દેશન નીચે મુજબ છે:
- વરુથિકા (બીજપત્ર): એકદળી વનસ્પતિના ભ્રૂણમાં એક જ બીજપત્ર હોય છે, જેને ઘાસના કુળમાં વરુથિકા કહે છે, જે ભ્રૂણધરીની એક બાજુએ આવેલું હોય છે.
- ભ્રૂણાગ્રચોલ (Coleoptile): આ ભાગ પ્રરોહાગ્ર અને કેટલાક પર્ણપ્રદાયને આવરે છે અને પોલા પર્ણ જેવી રચના ધરાવે છે.
- પ્રરોહાગ્ર (Plumule): તે ભ્રૂણધરીના ઉપરના ભાગમાં આવેલો હોય છે.
- ઉપરી ભ્રૂણાવરણ (Epiblast): આ એક નાનો અવિકસિત પડ છે.
- ભ્રૂણમૂળ (Radicle): તે ભ્રૂણધરીના નીચેના છેડે આવેલો હોય છે.
- મૂળટોપ (Root cap): ભ્રૂણમૂળને આવરતી રચના.
- ભ્રૂણમૂળચોલ (Coleorhiza): ભ્રૂણમૂળ અને મૂળટોપને આવરતું અવિભેદિત આવરણ.
In simple words: આકૃતિમાં દર્શાવેલ ઘાસના ભ્રૂણમાં વરુથિકા, પ્રરોહાગ્ર, ભ્રૂણમૂળ, ભ્રૂણાગ્રચોલ અને ભ્રૂણમૂળચોલ જેવા મુખ્ય ભાગો હોય છે, જે એકદળી વનસ્પતિના ભ્રૂણના બંધારણને રજૂ કરે છે.

🎯 Exam Tip: એકદળી ભ્રૂણના દરેક ભાગનું નામ અને તેની સ્થિતિ સચોટ રીતે યાદ રાખવી, ખાસ કરીને વરુથિકા, ભ્રૂણાગ્રચોલ અને ભ્રૂણમૂળચોલ જેવા વિશિષ્ટ ભાગો પર ધ્યાન આપો.

प्रश्न 6. ભ્રૂણાગ્ર ચોલ શું છે? કેવી રીતે ઉપયોગ થાય છે?
Answer: [કૃપા કરીને નોંધ લો કે તમારા OCR ઇનપુટમાં આ પ્રશ્ન માટેનો ઉત્તર ખૂટે છે.]
In simple words: [આ પ્રશ્ન માટેનો સરળ શબ્દોમાંનો જવાબ પણ ખૂટે છે.]

🎯 Exam Tip: [આ પ્રશ્ન માટેનો પરીક્ષા ટિપ પણ ખૂટે છે.]

प्रश्न 7. શું અફલિત ફળવિકાસ અને અસંયોગીજનન અલગ ઘટનાઓ છે? તેઓના ફાયદાઓની ચર્ચા કરો.
Answer: હા, અફલિત ફળવિકાસ (Parthenocarpy) અને અસંયોગીજનન (Apomixis) એ બે અલગ ઘટનાઓ છે.
1. અફલિત ફળવિકાસ (Parthenocarpy):
- તે ફલન વિના ફળના વિકાસની પ્રક્રિયા છે.
- તેના પરિણામે બીજ રહિત ફળો ઉત્પન્ન થાય છે.
- ફાયદા: આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ ધંધાદારી રીતે બીજ રહિત ફળો (દા.ત., કેળા, દ્રાક્ષ)ના ઉત્પાદન માટે થાય છે, જે ગ્રાહકો માટે વધુ અનુકૂળ હોય છે.
2. અસંયોગીજનન (Apomixis):
- તે ફલન વિના બીજના નિર્માણની પદ્ધતિ છે.
- તેના પરિણામે આનુવંશિક રીતે માતૃવનસ્પતિ જેવા જ ભ્રૂણ ઉત્પન્ન થાય છે.
- ફાયદા:
- રંગસૂત્રોનું વિભાજન કે જોડાણ થતું ન હોવાથી, આનુવંશિક લક્ષણો ઘણી પેઢીઓ સુધી જળવાઈ રહે છે.
- સંકર બીજ ઉદ્યોગોમાં તે ખૂબ જ ઉપયોગી છે, કારણ કે દર વર્ષે નવા સંકર બીજ ખરીદવાની જરૂર રહેતી નથી અને સંકર જાતોના લક્ષણો જળવાઈ રહે છે.
- અપસ્થાનિક ભ્રૂણતા (adventive embryony) નો ઉપયોગ વાયરસમુક્ત અને મજબૂત છોડના ઉત્પાદન માટે થાય છે.
In simple words: અફલિત ફળવિકાસ એ ફલન વિના બીજ રહિત ફળ બનાવવાની પ્રક્રિયા છે, જ્યારે અસંયોગીજનન એ ફલન વિના આનુવંશિક રીતે સમાન બીજ બનાવવાની પ્રક્રિયા છે. બંનેના ફાયદા કૃષિ અને બાગાયતમાં મહત્વપૂર્ણ છે.

🎯 Exam Tip: અફલિત ફળવિકાસ અને અસંયોગીજનન વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત, તેમના પરિણામો (બીજ રહિત ફળ vs. ફલન વિનાના બીજ) અને કૃષિમાં તેમના વ્યવહારિક ફાયદા સ્પષ્ટપણે સમજાવો.

प्रश्न 8. શા માટે ફલિતાંડનું વિભાજન પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષ (PEC)ના વિભાજન પછી જ શરૂ થાય છે?
Answer: ફલિતાંડનું વિભાજન સામાન્ય રીતે પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષ (Primary Endosperm Cell - PEC)ના વિભાજન પછી જ શરૂ થાય છે કારણ કે:
- પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષ સતત વિભાજન પામીને ત્રિકીય ભ્રૂણપોષ પેશી ઉત્પન્ન કરે છે. આ પેશી વિપુલ પ્રમાણમાં સંગ્રહિત ખોરાક ધરાવે છે, જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણના પોષણ માટે આવશ્યક છે.
- ભ્રૂણ અંડછિદ્ર તરફના છેડે વિકાસ પામે છે જ્યાં ફલિતાંડ સ્થિત હોય છે. ભ્રૂણપોષ પેશીનો પૂરતો જથ્થો બન્યા પછી જ ફલિતાંડ વિભાજન શરૂ કરે છે.
- આ અનુકૂલન ખાતરી કરે છે કે વિકાસશીલ ભ્રૂણને પૂરતું અને સતત પોષણ મળે, જેથી તેનો સુયોગ્ય વિકાસ થઈ શકે.
In simple words: ભ્રૂણના વિકાસ માટે જરૂરી પોષણ પૂરું પાડવા માટે ભ્રૂણપોષ પહેલા વિકસે છે; એકવાર ભ્રૂણપોષ તૈયાર થઈ જાય પછી જ ફલિતાંડ વિભાજન શરૂ કરે છે.

🎯 Exam Tip: ભ્રૂણપોષના વિકાસની પ્રાથમિકતા અને ભ્રૂણના પોષણમાં તેની ભૂમિકા પર ભાર મૂકો. PEC માંથી ભ્રૂણપોષના નિર્માણની પ્રક્રિયા સમજાવો.

प्रश्न 9. દ્વિકોષીય પરાગરજમાં જનનકોષનું વિભાજન પરાગનલિકાની અંદર થાય છે, પરંતુ ત્રિકોષીય પરાગરજમાં આવું થતું નથી. તેનાં કારણો આપો.
Answer: દ્વિકોષીય અને ત્રિકોષીય પરાગરજમાં જનનકોષના વિભાજનમાં તફાવત તેના વિકાસની અવસ્થાને કારણે હોય છે:
- 60% જેટલી આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં, પરાગરજ બે કોષકેન્દ્રવાળી અવસ્થાએ મુક્ત થાય છે, જેમાં એક નાલકોષ (વાનસ્પતિક કોષ) અને એક જનનકોષ હોય છે. આ દ્વિકોષીય પરાગરજમાં, જનનકોષનું વિભાજન પરાગનલિકાના વિકાસ દરમિયાન થાય છે, જેથી બે નરજન્યુઓ બને છે.
- બાકી રહેલી જાતિઓમાં, પરાગરજનું સ્થાપન થાય તે પહેલાં જ જનનકોષ સમવિભાજનથી વિભાજન પામીને બે નરજન્યુઓ ઉત્પન્ન કરી ચૂક્યો હોય છે. આથી, આવા ત્રિકોષીય પરાગરજમાં (એક વાનસ્પતિક કોષ અને બે નરજન્યુઓ) પરાગનલિકાની અંદર વધુ વિભાજનની જરૂર રહેતી નથી.
In simple words: દ્વિકોષીય પરાગરજમાં જનનકોષ પરાગનલિકામાં વિભાજન પામે છે કારણ કે તે પરાગનયન સમયે એક જ જનનકોષ ધરાવે છે, જ્યારે ત્રિકોષીય પરાગરજમાં નરજન્યુઓ પહેલાથી જ બનેલા હોય છે.

🎯 Exam Tip: દ્વિકોષીય અને ત્રિકોષીય પરાગરજની રચના અને પરાગનયન સમયે તેમાં આવેલા કોષોની સંખ્યાના આધારે જનનકોષના વિભાજનનો તફાવત સમજાવો.

प्रश्न 10. પુખ્ત ભ્રૂણપુટની આકૃતિ દોરો અને તેમાં 8 – કોષકેન્દ્રીય અને 7-કોષીય રચનાદર્શાવો. તેમાં નીચેના ભાગો નિર્દેશિત કરોઃ પ્રતિધ્રુવીય કોષો, સહાયક કોષો, અંડકોષ, કેન્દ્રસ્થ કોષ, ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ એક લાક્ષણિક પુખ્ત ભ્રૂણપુટનો રેખાંકિત દેખાવ દર્શાવે છે, જે 7 કોષીય અને 8 કોષકેન્દ્રીય રચનાને સ્પષ્ટ કરે છે. આમાં અંડછિદ્રીય છેડે અંડપ્રસાધન (બે સહાયક કોષો અને એક અંડકોષ), અંડકતલીય છેડે પ્રતિધ્રુવીય કોષો, અને મધ્યમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ધરાવતો કેન્દ્રસ્થ કોષ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. પરાગનલિકા અને નરજન્યુઓ પણ દર્શાવ્યા છે.
Answer:પુખ્ત ભ્રૂણપુટની રચના:
- **પ્રતિધ્રુવીય કોષો (Antipodal cells):** આ ત્રણ કોષો ભ્રૂણપુટના નાભિના છેડે (chalazal end) આવેલા હોય છે.
- **સહાયક કોષો (Synergid cells):** આ બે કોષો અંડછિદ્રીય છેડે આવેલા હોય છે અને અંડકોષ સાથે મળીને અંડપ્રસાધન બનાવે છે. તેમાં તંતુમય પ્રસાધન હોય છે.
- **અંડકોષ (Egg cell):** આ એક કોષ સહાયક કોષોની વચ્ચે અંડછિદ્રીય છેડે આવેલો હોય છે અને નરજન્યુ સાથે સંયુગ્મન પામે છે.
- **કેન્દ્રસ્થ કોષ (Central cell):** ભ્રૂણપુટના મધ્યમાં આવેલો મોટો કોષ, જેમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો હોય છે.
- **ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો (Polar nuclei):** કેન્દ્રસ્થ કોષમાં આવેલા બે કોષકેન્દ્રો, જે બીજા નરજન્યુ સાથે જોડાઈને ભ્રૂણપોષ કેન્દ્ર બનાવે છે.
- **પરાગનલિકા (Pollen tube):** પરાગાસન પર અંકુરિત થઈને ભ્રૂણપુટ સુધી પહોંચતી નળી.
- **નરજન્યુ (Male gametes):** પરાગનલિકા દ્વારા ભ્રૂણપુટમાં મુક્ત થતા બે જન્યુઓ.
In simple words: પુખ્ત ભ્રૂણપુટમાં અંડકોષ, બે સહાયક કોષો, ત્રણ પ્રતિધ્રુવીય કોષો અને બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ધરાવતો કેન્દ્રસ્થ કોષ હોય છે. પરાગનલિકા નરજન્યુઓને લાવે છે.

🎯 Exam Tip: ભ્રૂણપુટના દરેક કોષ અને કોષકેન્દ્રની સ્થિતિ, સંખ્યા અને કાર્યોનું સચોટ નિર્દેશન કરવું. પરાગનલિકા અને નરજન્યુઓનું કાર્ય પણ સમજાવવું.

प्रश्न 1. ફલિતાંડથી શરૂ કરી દ્વિદળી વનસ્પતિમાં ભૂણવિકાસની વિભિન્ન અવસ્થાઓની આકૃતિઓ દોરો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિઓ દ્વિદળી વનસ્પતિમાં ફલિતાંડથી શરૂ કરીને ભ્રૂણવિકાસના વિવિધ તબક્કાઓ દર્શાવે છે. જેમાં યુગ્મનજ, તલસ્થ કોષો, પૂર્વભ્રૂણ, ગોળાકાર ભ્રૂણ, હૃદયાકાર ભ્રૂણ અને પુખ્ત ભ્રૂણનો સમાવેશ થાય છે. આકૃતિઓ અગ્રસ્થ કોષો, નિલંબ, પ્રરોહ વર્ધમાન અને મૂળ વર્ધમાન જેવા ભાગોને પણ નિર્દેશિત કરે છે.
Answer: દ્વિદળી વનસ્પતિમાં ફલિતાંડમાંથી ભ્રૂણવિકાસ (embryogeny) નીચેના તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે:
1. **યુગ્મનજ (Zygote):** ફલન પછી બનેલો દ્વિતીય કોષ. તે અંડછિદ્ર છેડે આવેલો હોય છે.
2. **પૂર્વભ્રૂણ (Proembryo):** યુગ્મનજ વિભાજન પામીને પૂર્વભ્રૂણ બનાવે છે. આમાં તલસ્થ કોષ અને અગ્રસ્થ કોષો જોવા મળે છે.
3. **ગોળાકાર ભ્રૂણ (Globular embryo):** પૂર્વભ્રૂણ આગળ વિભાજન પામીને ગોળાકાર ભ્રૂણમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ અવસ્થામાં ભ્રૂણનો આકાર ગોળ હોય છે.
4. **હૃદયાકાર ભ્રૂણ (Heart-shaped embryo):** ગોળાકાર ભ્રૂણ વધુ વિકાસ પામીને હૃદયાકાર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જ્યાં બે બીજપત્રોનો વિકાસ શરૂ થાય છે.
5. **પરિપક્વ ભ્રૂણ (Mature embryo):** હૃદયાકાર ભ્રૂણ અંતિમ તબક્કે પરિપક્વ ભ્રૂણમાં રૂપાંતરિત થાય છે, જેમાં સુવિકસિત ભ્રૂણધરી (પ્રરોહાગ્ર, ભ્રૂણમૂળ) અને બીજપત્રો હોય છે.
નોંધ: એકદળી અને દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં ભ્રૂણવિકાસના શરૂઆતના તબક્કાઓ સમાન હોય છે.
In simple words: દ્વિદળી ભ્રૂણનો વિકાસ ફલિતાંડથી શરૂ થઈને પૂર્વભ્રૂણ, ગોળાકાર, હૃદયાકાર અને છેલ્લે પરિપક્વ ભ્રૂણમાં થાય છે, જેમાં પ્રરોહ અને મૂળના ભાગો વિકસે છે.

🎯 Exam Tip: ભ્રૂણવિકાસના દરેક તબક્કાનું ક્રમશઃ અને સચોટ વર્ણન કરવું. દરેક તબક્કામાં ભ્રૂણના આકાર અને મુખ્ય રચનાઓ પર ધ્યાન આપો.

प्रश्न 2. હવાઈ પુષ્પોમાં પરાગનયનના શક્ય પ્રકારો કયા છે? તેનાં કારણો : આપો.
Answer: હવાઈ પુષ્પોમાં પરાગનયનના મુખ્ય બે પ્રકારો જોવા મળે છે: સ્વપરાગનયન અને પરપરાગનયન.
(a) **સ્વપરાગનયન (Autogamy):**
- **વ્યાખ્યા:** આ પ્રક્રિયામાં એક જ પુષ્પના પરાગાશયમાંથી પરાગરજ તે જ પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાનાંતરિત થાય છે.
- **કારણો:** હવાઈ પુષ્પો સામાન્ય રીતે ખીલેલા હોય છે, અને સ્વપરાગનયન ત્યારે થાય છે જ્યારે પરાગરજ મુક્ત થવાનો અને પરાગાસનની ગ્રહણશીલતાનો સમય સમાન હોય તેમજ પરાગાસન અને પરાગાશય એકબીજાની નજીક આવેલા હોય.
(b) **પરપરાગનયન (Allogamy):**
- **વ્યાખ્યા:** આ પ્રક્રિયામાં પરાગરજોનું પરાગાશયમાંથી બીજા પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાનાંતરણ થાય છે. આના બે પ્રકાર છે:
- **ગેઇટોનોગેમી (Geitonogamy):** આમાં એક જ વનસ્પતિના એક પુષ્પમાંથી પરાગરજ તે જ વનસ્પતિના બીજા પુષ્પના પરાગાસન પર જાય છે. કાર્યાત્મક રીતે તે પરપરાગનયન છે કારણ કે તેમાં વાહકની જરૂર પડે છે, પરંતુ જનીનિક રીતે તે સ્વપરાગનયન જેવું છે.
- **ઝેનોગેમી (Xenogamy):** આમાં એક પુષ્પમાંથી પરાગરજ બીજી વનસ્પતિના પુષ્પના પરાગાસન પર જાય છે. આ જનીનિક રીતે અલગ પરાગરજોને કારણે સાચું પરપરાગનયન છે.
In simple words: હવાઈ પુષ્પોમાં સ્વપરાગનયન (પોતાના જ પુષ્પમાં) અને પરપરાગનયન (અન્ય પુષ્પમાં, જેમાં ગેઇટોનોગેમી અને ઝેનોગેમીનો સમાવેશ થાય છે) બંને શક્ય છે.

🎯 Exam Tip: સ્વપરાગનયન અને પરપરાગનયનના દરેક પ્રકારની વ્યાખ્યા અને તેના માટે જવાબદાર પરિબળો (દા.ત., પરાગરજ-પરાગાસન સમય અને સ્થાન) સ્પષ્ટપણે સમજાવો.

प्रश्न 3. આવૃત બીજધારીના પુખ્ત ભ્રૂણપુટની નામનિર્દેશનવાળી સ્પષ્ટ અને સ્વચ્છ આકૃતિ દોરી તેનું વર્ણન કરો. સહાયક કોષોની ભૂમિકા જણાવો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ એક લાક્ષણિક પુખ્ત ભ્રૂણપુટને દર્શાવે છે, જે 7 કોષીય અને 8 કોષકેન્દ્રીય ગોઠવણી ધરાવે છે. તેમાં અંડછિદ્રીય છેડે અંડપ્રસાધન (અંડકોષ અને સહાયક કોષો), અંડકતલીય છેડે પ્રતિધ્રુવીય કોષો અને મધ્યમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ધરાવતો કેન્દ્રસ્થ કોષ સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
Answer: આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં પુખ્ત ભ્રૂણપુટ સામાન્ય રીતે 7 કોષીય અને 8 કોષકેન્દ્રીય રચના ધરાવે છે.
**વર્ણન:**
- **અંડછિદ્રીય છેડો (Micropylar end):** આ છેડે ત્રણ કોષોનો સમૂહ આવેલો હોય છે જેને અંડપ્રસાધન (egg apparatus) કહેવાય છે. તેમાં એક અંડકોષ અને બે સહાયક કોષો (synergids) હોય છે.
- **સહાયક કોષો:** આ કોષોમાં અંડછિદ્રની ટોચ તરફ એક વિશિષ્ટ તંતુમય પ્રસાધન (filiform apparatus) હોય છે, જે પરાગનલિકાને અંડકોષમાં પ્રવેશવા માટે માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
- **નાભિનો છેડો (Chalazal end):** આ છેડે ત્રણ કોષો આવેલા હોય છે જેને પ્રતિધ્રુવીય કોષો (antipodal cells) કહેવાય છે. તેમનું કાર્ય સામાન્ય રીતે પોષણ પૂરું પાડવાનું માનવામાં આવે છે.
- **કેન્દ્રસ્થ કોષ (Central cell):** ભ્રૂણપુટના મધ્યમાં આવેલો સૌથી મોટો કોષ છે, જેમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો (polar nuclei) હોય છે. ફલન પછી આ કોષ ભ્રૂણપોષ બનાવે છે.
**સહાયક કોષોની ભૂમિકા:**
- સહાયક કોષો પરાગનલિકાને અંડછિદ્ર દ્વારા ભ્રૂણપુટમાં પ્રવેશવા માટે માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
- તેઓ ચોક્કસ રસાયણોનો સ્ત્રાવ કરે છે જે પરાગનલિકાને અંડકોષ તરફ આકર્ષિત કરે છે.
- પરાગનલિકા સામાન્ય રીતે એક સહાયક કોષમાં પ્રવેશીને નરજન્યુઓને મુક્ત કરે છે.
In simple words: પુખ્ત ભ્રૂણપુટમાં અંડકોષ અને સહાયક કોષો અંડછિદ્ર છેડે, પ્રતિધ્રુવીય કોષો નાભિ છેડે અને બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ધરાવતો કેન્દ્રસ્થ કોષ મધ્યમાં હોય છે. સહાયક કોષો પરાગનલિકાને માર્ગદર્શન આપે છે.

🎯 Exam Tip: ભ્રૂણપુટના દરેક કોષ અને કોષકેન્દ્રની સ્થિતિ, સંખ્યા અને તેમના ચોક્કસ કાર્યોનું વિગતવાર વર્ણન કરો. ખાસ કરીને સહાયક કોષોની ભૂમિકાને હાઇલાઇટ કરો.

प्रश्न 4. લઘુબીજાણુધાનીની આકૃતિ દોરો અને તેના દીવાલના સ્તરોનું નામ-નિર્દેશન કરો. અંતઃસ્તરનો ફાળો ટૂંકમાં વર્ણવો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિઓ લઘુબીજાણુધાનીના આયામી છેદ અને તેના દીવાલના સ્તરોને દર્શાવે છે. આકૃતિ (a) તરુણ પરાગાશયનો આડો છેદ બતાવે છે, જ્યારે (b) દીવાલના સ્તરોને (અધિસ્તર, સ્ફોટી સ્તર, મધ્ય સ્તરો, પોષકસ્તર) અને (c) સ્ફોટન પામતું પરિપક્વ પરાગાશય દર્શાવે છે.
Answer: લઘુબીજાણુધાની (microsporangium)ની દીવાલ ચાર સ્તરોની બનેલી હોય છે.
**દીવાલના સ્તરો:**
1. **અધિસ્તર (Epidermis):** તે સૌથી બહારનું રક્ષણાત્મક સ્તર છે, જે ચપટા કોષોનું બનેલું હોય છે અને પરાગાશયને રક્ષણ આપે છે.
2. **અંતઃસ્તર/સ્ફોટી સ્તર (Endothecium):** આ અધિસ્તરની નીચે આવેલું સ્તર છે. આ કોષોમાં આરીય રીતે તંતુમય સ્થૂલનો હોય છે. પુખ્તતાએ આ કોષો પાણી ગુમાવીને ખેંચાય છે અને પરાગાશયના સ્ફોટનમાં (dehiscence) મદદ કરે છે, જેથી પરાગરજ મુક્ત થઈ શકે.
3. **મધ્ય સ્તરો (Middle layers):** આ સ્તરો અંતઃસ્તર અને પોષકસ્તરની વચ્ચે આવેલા હોય છે. તે એકથી પાંચ પાતળા દીવાલવાળા સ્તરો હોય છે અને પરાગાશયના સ્ફોટનમાં પણ મદદ કરે છે.
4. **પોષકસ્તર (Tapetum):** આ દીવાલનું સૌથી અંદરનું સ્તર છે. તેના કોષો મોટા, પાતળી કોષદીવાલ, ઘટ્ટ કોષરસ અને ઘણીવાર એક કરતાં વધુ કોષકેન્દ્રો ધરાવે છે. તે વિકાસ પામતી પરાગરજોને પોષણ પૂરું પાડે છે.
**અંતઃસ્તર (સ્ફોટી સ્તર)નો ફાળો:**
- અંતઃસ્તરના કોષોમાં આરીય તંતુમય સ્થૂલનો હોય છે.
- પરાગાશયના વિકાસ દરમિયાન, જ્યારે તે પરિપક્વ થાય છે, ત્યારે અંતઃસ્તરના કોષો પાણી ગુમાવે છે.
- પાણી ગુમાવવાને કારણે આ કોષો સંકોચાય છે અને તણાવ ઉત્પન્ન કરે છે, જેના પરિણામે પરાગાશય ફાટે છે (સ્ફોટન થાય છે) અને અંદર રહેલી પરાગરજ મુક્ત થાય છે.
In simple words: લઘુબીજાણુધાનીમાં અધિસ્તર, અંતઃસ્તર, મધ્ય સ્તરો અને પોષકસ્તર હોય છે. અંતઃસ્તર પરાગાશયના સ્ફોટનમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે, જેથી પરાગરજ બહાર નીકળી શકે.

🎯 Exam Tip: લઘુબીજાણુધાનીના દરેક દીવાલ સ્તરનું નામ, તેની સ્થિતિ, રચના અને કાર્યનું સચોટ વર્ણન કરો. ખાસ કરીને અંતઃસ્તર (endothecium)ની સ્ફોટનમાં ભૂમિકા પર ભાર મૂકો.

 

Question 4. લઘુબીજાણુધાનીની આકૃતિ દોરો અને તેના દીવાલના સ્તરોનું નામ-નિર્દેશન કરો. અંતઃસ્તરનો ફાળો ટૂંકમાં વર્ણવો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह चित्र एक तरुण परागकोष की अनुप्रस्थ काट (a), लघुबीजाणुधानी की दीवार की परतों का विस्तृत दृश्य (b) और परिपक्व परागकोष का स्फुटन (c) दर्शाता है। यह लघुबीजाणुधानी के विभिन्न विकासात्मक चरणों और उनकी संरचनाओं को स्पष्ट करता है, जिसमें बाहरी एपिडर्मिस से लेकर आंतरिक टेपेटम तक की परतें शामिल हैं।
Answer: એક લાક્ષણિક લઘુબીજાણુધાની અનુપ્રસ્થ છેદમાં ગોળાકાર સ્વરૂપ ધરાવે છે અને તે ચાર દીવાલ સ્તરોથી આવરિત હોય છે. આ સ્તરો અધિસ્તર, સ્ફોટીસ્તર (Endothecium), મધ્યસ્તરો અને પોષકસ્તર છે.
સ્ફોટીસ્તર (Endothecium) અધિસ્તરની નીચે આવેલું સ્તર છે. આ સ્તર આરીય રીતે તંતુમય સ્થૂલનો દ્વારા વિકસિત થાય છે. પરિપક્વતા દરમિયાન, આ કોષો પાણી ગુમાવીને સંકોચાય છે, જે પરાગકોષના સ્ફોટન (પાગરજ મુક્તિ)માં સહાયક બને છે.
In simple words: લઘુબીજાણુધાની ચાર સ્તરોથી બનેલી હોય છે: અધિસ્તર, સ્ફોટીસ્તર, મધ્યસ્તરો અને પોષકસ્તર. સ્ફોટીસ્તર પરાગકોષના સ્ફોટન અને પરાગરજના મુક્ત થવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

🎯 Exam Tip: લઘુબીજાણુધાનીના દરેક સ્તરના કાર્ય અને સ્થાનને યાદ રાખવું, ખાસ કરીને સ્ફોટીસ્તર અને પોષકસ્તરના કાર્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું, આ પ્રશ્નમાં સારા ગુણ મેળવવા માટે નિર્ણાયક છે.

 

Question 5. કેટલીક અસંગતતા ધરાવતી જાતિના ભૂણપુટો સામાન્ય હોય છે, પરંતુ તેઓ દ્વિકીય કોષો ધરાવે છે. આ પરિસ્થિતિ માટે યોગ્ય સમજૂતી આપો.
Answer: અસંયોગીજનન એ એક અલિંગી પ્રજનન પ્રક્રિયા છે જે લિંગી પ્રજનનનું અનુકરણ કરે છે, પરંતુ તેમાં ફલન વિના બીજનું નિર્માણ થાય છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થતા સજીવો આનુવંશિક રીતે પિતૃ વનસ્પતિને સમાન હોય છે. સપુષ્પ વનસ્પતિઓમાં, જોકે લિંગી પ્રજનન સામાન્ય છે, અસંયોગીજનન દ્વારા બીજનું અલિંગી પ્રજનન કેટલીક જાતિઓમાં જોવા મળે છે, ખાસ કરીને એસ્ટરેસી અને પોએસી કુળમાં.
આવી જાતિઓમાં, કેટલીકવાર અર્ધસૂત્રણ વિના દ્વિકીય અંડકોષ ઉત્પન્ન થાય છે અને તે ફલન વગર ભ્રૂણમાં વિકાસ પામે છે. ઉદાહરણ તરીકે, લીંબુ જેવી જાતિઓમાં, ભ્રૂણપુટની આસપાસના પ્રદેહના કોષો વિભાજન કરવાનું શરૂ કરે છે અને ભ્રૂણમાં વિકસે છે. આ કિસ્સાઓમાં, મહાબીજાણુ માતૃકોષ અર્ધસૂત્રણ વિભાજન કરતું નથી, અને સમસૂત્રણ દ્વારા દ્વિકીય ભ્રૂણપુટ બને છે. પરિણામે, અસંયોગી જાતિઓના ભ્રૂણપુટ સામાન્ય દેખાય છે પરંતુ દ્વિકીય કોષો ધરાવે છે.
In simple words: કેટલીક વનસ્પતિઓમાં, ફલન વગર ભ્રૂણ બને છે (અસંયોગીજનન). આમાં, દ્વિકીય અંડકોષ સીધા જ ભ્રૂણમાં વિકસે છે, અથવા ભ્રૂણપુટની આસપાસના કોષો ભ્રૂણ બનાવે છે, જેના કારણે દ્વિકીય ભ્રૂણપુટ મળે છે.

🎯 Exam Tip: અસંયોગીજનનની વ્યાખ્યા અને તે કયા સંજોગોમાં થાય છે તે સમજવું અગત્યનું છે. ખાસ કરીને દ્વિકીય કોષોના નિર્માણ અને ફલન વિના ભ્રૂણના વિકાસની પ્રક્રિયાને યાદ રાખવી. ઉદાહરણ તરીકે લીંબુ.