GSEB Class 12 Biology Solutions Chapter 16 પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ

GSEB Solutions Class 12 Biology Chapter 16 पर्यावरणीय समस्याओ

GSEB Class 12 Biology पर्यावरणीय समस्याओ Text Book Questions and Answers

Question 1. ઘરેલું વાહિત મળના વિવિધ ઘટકો કયા છે? વાહિત મળના નદીમાં વિસર્જન થવાથી થતી અસરોની ચર્ચા કરો.
Answer: ઘરગથ્થુ ગટરોમાંના સુએજમાં લગભગ 0.1% અશુદ્ધિઓ અને 99.9% પાણીનો સમાવેશ થાય છે. માનવીય મળ, વધેલા ખોરાકના અવશેષો, ડિટર્જન્ટ અને આવા અન્ય રહેણાંક વિસ્તારોમાંથી નીકળતા કચરાનો સમુહ ઘરગથ્થુ સુએજ બનાવે છે. તેના મુખ્ય ઘટકો નીચે મુજબ છે:
(i) નિલંબિત ઘટકો, જેમાં રેતી, કઠણ માટી અને કાંપનો સમાવેશ થાય છે.
(ii) કલિલ કણો, જેમાં મળ, કાગળ અને કાપડના તંતુઓ, બેક્ટેરિયાનો સમાવેશ થાય છે.
(iii) ઓગળેલાં દ્રવ્યો, જેમાં નાઇટ્રેટ, એમોનિયા, સોડિયમ, કેલ્શિયમ જેવા અકાર્બનિક પોષક તત્વો હોય છે.

નદીમાં સુએજના નિકાલની અસરો:
જ્યારે સુએજ નદીમાં છોડવામાં આવે છે, ત્યારે તે દૂષિત થાય છે. સૂક્ષ્મજીવો પાણીમાં ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે, જેના કારણે પાણી ઓક્સિજન-વિહીન બને છે. આના પરિણામે લીલનો વિસ્ફોટ થાય છે અને જલીય પ્રાણીઓ મૃત્યુ પામે છે.
ઘરગથ્થુ સુએજ વિઘટનકર્તાઓની પ્રવૃત્તિને વેગ આપે છે, જેના માટે મોટી માત્રામાં ઓક્સિજનની જરૂર પડે છે. આનાથી BOD (બાયોલોજિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) વધે છે, અને ઓગળેલા O2ની ગુણવત્તા ઘટે છે. પરિણામે માછલીઓ અને અન્ય તાજા પાણીના જીવો મૃત્યુ પામે છે.
કાર્બનિક કચરો પ્રદૂષિત પાણીમાં કાદવ અને ગંદા પ્રવાહીનું નિર્માણ કરે છે, જે ઔદ્યોગિક ઉપયોગ માટે અયોગ્ય બને છે.
In simple words: ઘરગથ્થુ ગટરનું પાણી રેતી, મળ અને રસાયણો જેવી અશુદ્ધિઓ ધરાવે છે. જ્યારે આ પાણી નદીઓમાં છોડવામાં આવે છે, ત્યારે તે પાણીમાં ઓક્સિજન ઘટાડે છે, જેનાથી જલીય જીવો મૃત્યુ પામે છે અને કાદવ જેવી અયોગ્ય પરિસ્થિતિઓ સર્જાય છે.

🎯 Exam Tip: આ પ્રશ્નમાં, સુએજના ઘટકો અને તેની નદીના પર્યાવરણ પરની અસરો, ખાસ કરીને BOD અને ઓક્સિજન સ્તર પર, સ્પષ્ટપણે સમજાવવી મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 2. તમે તમારા ઘર, શાળાકે બીજાં અન્ય સ્થળોએ ભ્રમણ દરમિયાન જે કચરો ઉત્પન્ન કરો છો, તેમની યાદી બનાવો. શું તમે તેમને સરળતાથી ઓછા કરી શકો છો? એવો કયો કચરો છે જેને ઓછો કરવો મુશ્કેલકે અસંભવ છે?
Answer: જુદા જુદા સ્થળોએ ઉત્પન્ન થતા કચરાની યાદી:
1. ઘર: કાગળ, કપડાં, પ્લાસ્ટિક, ટીનના ડબ્બા, ખોખા, ક્રોકરી, થર્મોકોલ.
2. શાળા: કાગળ, ચોક, પરબીડિયા, પોલીથીન.
3. પ્રવાસ દરમિયાન: ડીસ્પોઝેબલ કપ, ગ્લાસ, ચમચી, વધેલો ફેંકેલો ખોરાક, પોલીથીન.

કચરો ઘટાડવા અંગે:
જે કચરો ઘટાડી શકાય છે તેને જૈવવિઘટનીય કચરો કહેવાય છે, જે સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા કુદરતી રીતે વિઘટિત થાય છે. તેમાં વધેલો ખોરાક, કાગળો, લાકડાં, ચીંથરા જેવી તમામ કાર્બનિક ઉત્પત્તિ ધરાવતી વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે.
જે કચરાનું વિઘટન થતું નથી, જેમ કે તૂટેલા ગ્લાસ, ધાતુના ટીનના ડબ્બા, પ્લાસ્ટિક્સ અને પોલીથીન, તેને જૈવ અવિઘટનીય ઘટકો કહેવાય છે, અને તેને ઘટાડવો મુશ્કેલ અથવા અશક્ય છે.
In simple words: આપણે ઘરમાં, શાળામાં અને મુસાફરીમાં કાગળ, પ્લાસ્ટિક, ખોરાક અને અન્ય વસ્તુઓનો કચરો ઉત્પન્ન કરીએ છીએ. ખોરાક અને કાગળ જેવા જૈવવિઘટનીય કચરાને ઘટાડી શકાય છે, પરંતુ પ્લાસ્ટિક અને કાચ જેવા જૈવઅવિઘટનીય કચરાને ઘટાડવો મુશ્કેલ છે કારણ કે તેનું કુદરતી રીતે વિઘટન થતું નથી.

🎯 Exam Tip: કચરાના સ્ત્રોતો અને જૈવવિઘટનીય તથા જૈવઅવિઘટનીય કચરા વચ્ચેનો તફાવત દર્શાવવો તેમજ કયા કચરાને ઘટાડવો મુશ્કેલ છે તે સમજાવવું મહત્વનું છે.

Question 3. વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાનમાં થતા વધારાનાં કારણો અને અસરોની ચર્ચા કરો. વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાનમાં થતા વધારાને નિયંત્રિત કરવાના ઉપાયો કયા છે?
Answer: પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ (CO2, CH4, CFC)ની સાંદ્રતામાં વધારાને કારણે તાપમાનમાં થતા વધારાને વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાન વૃદ્ધિ કહે છે.

કારણો:
1. ઓટોમોબાઈલ્સ અને ઉદ્યોગો દ્વારા અશ્મિ બળતણનો વપરાશ.
2. ડીફોરેસ્ટેશન (વનનાબૂદી).

અસરો:
1. વૈશ્વિક તાપમાન વધારાથી નીંદણની વૃદ્ધિ વિસ્ફોટક બને છે. વનસ્પતિ રોગો અને કીટકોનું પ્રમાણ વધશે. આ તમામ પરિબળોને કારણે ઉષ્ણકટિબંધીય અને ઉપઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં પાકનું ઉત્પાદન ઘટશે.

નિયંત્રક પગલાંઓ/ઉપાયો:
1. ડીફોરેસ્ટેશન ઘટાડવા માટે પુનઃવનીકરણને વેગ આપવો.
2. વધુ વૃક્ષો વાવવાં.
3. શક્તિના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતોના ઉપયોગ દ્વારા અશ્મિ બળતણનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરવો.
4. મનુષ્યની વસ્તીમાં ઘટાડો કરવો.
In simple words: વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાન એ વાતાવરણમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ (જેમ કે CO2, CH4) વધવાથી પૃથ્વીના તાપમાનમાં થતો વધારો છે, જેના મુખ્ય કારણો બળતણનો ઉપયોગ અને વનનાબૂદી છે. તેની અસરોમાં પાક ઉત્પાદનમાં ઘટાડો અને રોગોનો વધારો શામેલ છે. તેને નિયંત્રિત કરવા માટે વૃક્ષો વાવવા, બળતણનો ઓછો ઉપયોગ કરવો અને વસ્તી નિયંત્રણ જેવા પગલાં લઈ શકાય.

🎯 Exam Tip: વૈશ્વિક ઉષ્ણતામાનની વ્યાખ્યા, તેના કારણો, અસરો અને નિયંત્રણના ઉપાયોને મુદ્દાસર રજૂ કરવાથી સારા ગુણ મેળવી શકાય છે. વાયુઓના નામ અને તેમની સાંદ્રતાનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી છે.

Question 4. કોલમત અનેBમાં આપેલા શબ્દોને સંગત કરોઃ

કોલમ – A	કોલમ – B
(a) ઉદ્દીપક પરિવર્તક	(i) કણીય દ્રવ્ય (Particulate matter)
(b) સ્થિરવિધુત અવક્ષેપક	(ii) કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ
(c) કર્ણમફ (Ear muff)	(iii) ઘોંઘાટ સ્તર
(d) લેન્ડફિલ્સ	(iv) ઘન કચરો

Answer: (a – ii) (b - i) (c – iii) (d – iv)
In simple words: આ પ્રશ્ન વિવિધ પર્યાવરણીય સાધનો અને તેમની સંબંધિત કાર્યક્ષમતાને જોડે છે: ઉદ્દીપક પરિવર્તક કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ સાથે સંબંધિત છે, સ્થિરવિધુત અવક્ષેપક કણીય દ્રવ્ય સાથે, કર્ણમફ ઘોંઘાટ સ્તર ઘટાડવા માટે, અને લેન્ડફિલ્સ ઘન કચરાના નિકાલ માટે છે.

🎯 Exam Tip: કોલમ-મેચિંગ પ્રશ્નોમાં, દરેક વિકલ્પની સાચી જોડી ઓળખવી અને તેનો પર્યાવરણીય સંદર્ભ સમજવો આવશ્યક છે. આ જ્ઞાન પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને કચરા વ્યવસ્થાપનની મૂળભૂત બાબતોને સ્પષ્ટ કરે છે.

Question 5. નીચેનાપર આલોચનાત્મકનોંધ લખોઃ
(a) સુપોષકતકરણ
(b) જૈવવિવર્ધન (જૈવિક વિશાલન)
(c) ભૂમિજળ અવક્ષય અને તેની પુનઃપૂર્તિની રીતો
Answer:
(a) સુપોષકતકરણ:
સુપોષકતકરણ (Eutrophication) એ તળાવના પાણીમાં પોષક તત્ત્વોના વધારા દ્વારા થતી તેની વૃદ્ધિની પ્રક્રિયા છે.
નવનિર્મિત તળાવનું પાણી ઠંડું અને સ્વચ્છ હોય છે, જેમાં થોડાક જ જલીય જીવો હોય છે. જેમ-જેમ તળાવની ફળદ્રુપતા વધે છે, તેમ-તેમ વનસ્પતિ અને પ્રાણીજીવન પણ વધે છે અને કાર્બનિક અવશેષો તળાવના તળિયે જમા થાય છે.
ધીમે ધીમે કાંપ (silt) અને કાર્બનિક અવશેષોના ઢગલા થવાથી તળાવ છીછરું અને ગરમ થતું જાય છે. આનાથી ઠંડા વાતાવરણમાં જીવતા સજીવોના સ્થાને ગરમ પાણીના સજીવોનું જીવન વસે છે.
ઘાસમય નીચાણવાળા કળણ ભૂમિવિસ્તારની વનસ્પતિઓ છીછરી જગ્યાએ મૂળ જમાવી તળાવના મૂળભૂત તટપ્રદેશને ભરી દે છે. આખરે તરતી વનસ્પતિઓની મોટી સંખ્યાથી તળાવ ભરાઈ જાય છે. આનાથી ભેજવાળી પોચી જમીન બને છે, અને છેવટે ભૂમિમાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે.
આબોહવા, તળાવનું કદ અને અન્ય પરિબળોના આધારે આ કુદરતી જીર્ણતામાં હજારો વર્ષો લાગી શકે છે, પરંતુ ઉદ્યોગો અને ઘરગથ્થુ કચરા જેવી માનવીય પ્રવૃત્તિઓથી આ પ્રક્રિયા ખૂબ ઝડપી બને છે. આ ઘટનાને સંવર્ધિત કે પ્રવેગિત સુપોષકતકરણ કહે છે.
છેલ્લી સદીમાં પૃથ્વીના ઘણા ભાગોમાં તળાવો વાહિત મળ અને કૃષિવિષયક કે ઔદ્યોગિક નકામા કચરાથી સુપોષિત થયા છે. તેમાં મુખ્ય અશુદ્ધિઓ નાઇટ્રેટ્સ અને ફોસ્ફેટ્સ છે, જે વનસ્પતિઓ માટે પોષક તત્ત્વોનું કામ કરે છે.
આના કારણે લીલની અતિશય વૃદ્ધિ થાય છે, જેનાથી સપાટી પર લીલું આચ્છાદન (Scum) બને છે, દુર્ગંધ આવે છે અને પાણીમાં ઓગળેલા O2નું પ્રમાણ ઘટી જાય છે. તેની સાથે તળાવમાં વહીને આવેલા અન્ય પ્રદૂષકો માછલીઓની સંપૂર્ણ વસ્તીને ઝેરી બનાવી શકે છે. જેના વિઘટનથી પાણીમાં ઓગળેલા O2નું પ્રમાણ વધુ ઘટી જાય છે, આ પ્રકારે તળાવની જૈવિકતા અવરોધાઈને મૃત્યુ પામે છે.

(b) જૈવવિવર્ધન (જૈવિક વિશાલન):
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ જલીય આહાર શૃંખલામાં DDTના જૈવિક વિવર્ધનની પ્રક્રિયા દર્શાવે છે. તે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે DDTની સાંદ્રતા પાણીમાંથી (0.003 ppb) ક્રમશઃ પ્રાણીપ્લવકો (0.04 ppm), નાની માછલીઓ (0.5 ppm), મોટી માછલીઓ (2 ppm) અને છેલ્લે માછલી ખાનારા પક્ષીઓમાં (25 ppm) વધે છે.
ઉદ્યોગોના નકામા પાણીમાં રહેલા કેટલાક ઝેરી પદાર્થો જલીય આહાર શૃંખલામાં જૈવિક વિશાલન (Biomagnification) કરી શકે છે.
જૈવિક વિશાલનનો અર્થ છે કે અનુક્રમિત પોષક સ્તરોએ ઝેરીલા પદાર્થોની સાંદ્રતામાં વધારો થવો.
આ ઘટના મરક્યુરી અને DDT (ડાયક્લોરો ડાયફિનાઈલ ટ્રાયક્લોરોઇથેનો) માટે જાણીતી છે.
આ પ્રમાણે જલીય આહારશૃંખલામાં DDTનું જૈવસંકેન્દ્રણ વધતું જાય છે.
જો પાણીમાં આ સંકેન્દ્રણ 0.003 ppb (ભાગ પ્રતિ અબજ)થી શરૂ થાય છે, તો જૈવિક વિશાલન દ્વારા માછલી ખાનારાં પક્ષીઓમાં વધીને તે 25 ppm સુધી પહોંચી શકે છે.
આના કારણે પક્ષીઓમાં કેલ્શિયમના ચયાપચયને ખલેલ પહોંચે છે, જેના કારણે અંડકવચ પાતળાં થઈ જાય છે, પરિપક્વતા પહેલાં તૂટી જાય છે તેથી પક્ષીઓની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે.

(c) ભૂમિજળ અવક્ષય અને તેની પુનઃપૂર્તિની રીતો:
ભૂગર્ભીય જળનું પ્રમાણ શહેરી વિસ્તાર અને ખેતીવાડીની માંગને કારણે દિવસે દિવસે ઘટતું જાય છે. સપાટીય જળના વધુ પડતા વપરાશના કારણે લોકો સિંચાઈ માટે, પીવા માટે અને ઔદ્યોગિક વપરાશ માટે ભૂમીય જળ પર આધાર રાખે છે. લગભગ 85% ગ્રામ્ય પાણી અને 50% શહેરી અને ઔદ્યોગિક પુરવઠો ખોદી મેળવાય છે. જેના પરિણામે ભૂગર્ભીય જળમાં ઘટાડો નોંધાય છે.

ભૂગર્ભીય જળ પુનઃસંચિત કરવા:
1. વરસાદનાં પાણીનો સંગ્રહ કરવો.
2. વપરાશ અને વેડફવામાં ઘટાડો કરવો જરૂરી છે.
In simple words: સુપોષકતકરણ એ પાણીમાં પોષક તત્વો વધવાથી લીલની અતિશય વૃદ્ધિ છે, જે પાણીમાં ઓક્સિજન ઘટાડે છે. જૈવવિવર્ધન એ આહાર શૃંખલામાં ઝેરી પદાર્થોનું સંકેન્દ્રણ વધવું છે, જેમ કે DDT. ભૂગર્ભજળનો અવક્ષય એટલે પાણીનો વધુ પડતો ઉપયોગ થવાથી ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઘટવું, જેને વરસાદી પાણીના સંગ્રહ અને પાણીના ઓછા ઉપયોગ દ્વારા પુનઃપૂર્તિ કરી શકાય છે.

🎯 Exam Tip: આ વિસ્તૃત પ્રશ્નમાં, દરેક ભાગની વ્યાખ્યા, કારણો અને અસરોને સ્પષ્ટપણે સમજાવવી મહત્વપૂર્ણ છે. જૈવવિવર્ધન માટે DDTનું ઉદાહરણ અને સુપોષકતકરણ માટે લીલ વિસ્ફોટનો ઉલ્લેખ કરવો જોઈએ. ભૂગર્ભજળના સંરક્ષણના ઉપાયો વ્યવહારુ હોવા જોઈએ.

Question 6. ઓઝોન છિદ્ધ શા માટે બને છે? પારજાંબલી વિકિરણોના વધારાથી આપણા ઉપર અસર પડશે?
Answer: ઓઝોન છિદ્ર:
મર્યાદિત વિસ્તારમાં ઓઝોન સ્તરની જાડાઈમાં ઘટાડાને ઓઝોન ગર્ત કહે છે, જે સૌપ્રથમ ઍન્ટાર્કટિકામાં શોધાયું. ઍન્ટાર્કટિકાની હવા બાકીના વિશ્વથી પોલર વર્ટેક્સ પવનના પરિભ્રમણથી સંપૂર્ણ રીતે અલગ પડે છે. વાતાવરણમાં મુક્ત થતા CFCs ધીમે ધીમે સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં પ્રવેશે છે અને પવન તેમને ધ્રુવીય પ્રદેશો તરફ ધકેલે છે. ઍન્ટાર્કટિકા પ્રદેશમાં પ્રવર્તિત વાતાવરણીય પરિસ્થિતિ શિયાળાના મહિનાઓ દરમિયાન ઓઝોન ગર્તના નિર્માણ માટે સહાયક બને છે. શિયાળાના મહિનાઓ દરમિયાન સૂર્યપ્રકાશનો અભાવ, નીચું તાપમાન બરફના વાદળો બનાવે છે જે ક્લોરિન પ્રક્રિયા માટે ઉત્મરકસપાટી પૂરી પાડે છે.

પારજાંબલી વિકિરણોની અસરો:
UV-B વિકિરણો ખૂબ હાનિકારક છે. આંખની કીકી આ વિકિરણોનું શોષણ કરે છે અને પરિણામે સોજો આવે છે. આ અનિયમિતતાને 'સ્નોબ્લાઇન્ડનેસ' (મોતિયો) કહે છે, જે આંખની દૃષ્ટિ ક્ષમતામાં ઘટાડો કરે છે. UV-B વિકિરણો ત્વચાના કોષોને હાનિ પહોંચાડે છે અને ત્વચાનું કેન્સર પણ પ્રેરે છે.
In simple words: ઓઝોન છિદ્ર એ સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઓઝોન સ્તરમાં થતો ઘટાડો છે, જે મુખ્યત્વે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન (CFCs) જેવા રસાયણોને કારણે થાય છે. પારજાંબલી (UV) વિકિરણોના વધારાથી માનવોમાં સ્નોબ્લાઇન્ડનેસ (આંખોમાં સોજો) અને ત્વચાના કેન્સર જેવા ગંભીર સ્વાસ્થ્ય પ્રશ્નો થઈ શકે છે.

🎯 Exam Tip: ઓઝોન છિદ્રની રચના માટે જવાબદાર રસાયણો (CFCs) અને તેની અસરો, ખાસ કરીને UV-B વિકિરણોની માનવ સ્વાસ્થ્ય પરની અસર (સ્નોબ્લાઇન્ડનેસ, ત્વચાનું કેન્સર) સ્પષ્ટપણે સમજાવવી જરૂરી છે.

Question 7. જંગલોનું સંરક્ષણ અને સુરક્ષામાં મહિલાઓ તથા સમુદાયો (communities)ની ભૂમિકાની ચર્ચા કરો.
Answer:
(i) 1731માં જોધપુરના રાજાના મહેલ બનાવવા માટે લાકડાની વ્યવસ્થા કરવા માટે, રાજાના કર્મચારીઓ જયાં બિશ્નોઈ પરિવારના લોકો રહેતા હતા તેની નજીકના જંગલમાં વૃક્ષો કાપવા ગયા. અમૃતા નામની મહિલા વૃક્ષોને ન કાપવા દેવા માટે વૃક્ષને વળગીને ઊભી રહી. રાજાના લોકોએ અમૃતાદેવી અને તેની ત્રણ પુત્રીઓ ઉપરાંત ઘણાં બધાં લોકોની કતલ કરી. ઇતિહાસમાં આ એક અદ્ભુત દાખલો છે જેમાં પર્યાવરણની રક્ષા માટે લોકોએ બલિદાન આપ્યું હોય. ભારત સરકારે, અમૃતાદેવી બિશ્નોઈ વન્યજીવ - સંરક્ષણ પુરસ્કાર શરૂ કર્યો છે.
(ii) 1974માં ચિપકો ચળવળ હિમાચલના ગઢવાલ પ્રદેશની સ્થાનિક મહિલાઓ દ્વારા શરૂ કરાઈ હતી. ઠેકેદારો દ્વારા કાપી નખાતાં વૃક્ષોની સુરક્ષા માટે સ્થાનિક મહિલાઓએ બહાદુરીપૂર્વક ચળવળ ચલાવી હતી.
સ્થાનિક સમુદાયોની ભાગીદારીના મહત્ત્વને સમજતાં ભારત સરકારે 1980માં સંયુક્ત વનવ્યવસ્થાપન (JFM)ની કલ્પના રજૂ કરી. જેનાથી સ્થાનિક સમુદાયો સાથે મળીને જંગલોનું રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનનું કાર્ય સરળ રીતે થઈ શકે છે.
In simple words: ભારતમાં જંગલ સંરક્ષણમાં મહિલાઓ અને સમુદાયોએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. અમૃતાદેવી બિશ્નોઈ જેવી મહિલાઓએ વૃક્ષો બચાવવા માટે પોતાના જીવનું બલિદાન આપ્યું હતું, અને ચિપકો ચળવળમાં મહિલાઓએ વૃક્ષો કાપવાથી બચાવવા માટે લડત આપી હતી. સરકારે પણ સ્થાનિક સમુદાયોને જંગલ વ્યવસ્થાપનમાં સામેલ કરીને સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.

🎯 Exam Tip: જંગલ સંરક્ષણમાં મહિલાઓ અને સમુદાયોની ભૂમિકા સમજાવવા માટે અમૃતાદેવી બિશ્નોઈ અને ચિપકો ચળવળના ઉદાહરણો પ્રદાન કરવાથી સારો પ્રભાવ પડે છે. સંયુક્ત વનવ્યવસ્થાપન (JFM)નો ઉલ્લેખ પણ મહત્વનો છે.

Question 8. પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને રોકવા માટે એક વ્યક્તિરૂપે તમે શું ઉપાયો કરશો?
Answer: પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને રોકવા માટે, હું એવી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરીશ કે જે વિઘટનીય હોય કે રિસાયકલ થઈને ઉપયોગમાં લઈ શકાય.
1. મારી શાળામાં અને ઘરે ઓછામાં ઓછો કચરો ઉત્પન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરીશ.
2. અશ્મિ બળતણનો ઓછો ઉપયોગ કરવા માટે હું પરિવહન માટે સાયકલનો ઉપયોગ કરવાનું પસંદ કરીશ.
3. પાણીનો બગાડ અટકાવવા અને વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવાના ઉપાયો અપનાવીશ.
4. ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણોનો ઉપયોગ ઘટાડીશ અને ઈ-કચરાનો યોગ્ય નિકાલ થાય તેની ખાતરી કરીશ.
5. વૃક્ષારોપણ કાર્યક્રમોમાં ભાગ લઈશ અને પર્યાવરણ જાગૃતિ ફેલાવીશ.
In simple words: પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે, હું રિસાયકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરીશ, કચરો ઓછો કરીશ, પાણીનો બગાડ અટકાવીશ, સાયકલ ચલાવીશ અને વૃક્ષો વાવીશ.

🎯 Exam Tip: આ પ્રશ્નમાં, એક વ્યક્તિ તરીકે પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે લઈ શકાય તેવા વ્યવહારુ અને સરળ પગલાં સૂચવવા જોઈએ. મુદ્દાસર અને સ્પષ્ટ જવાબો વધુ અસરકારક રહેશે.

Question 9. નીચેનાપર સંક્ષિપ્ત નોંધ લખોઃ
(a) કિરણોત્સર્ગી કચરો
(b) બિનઉપયોગી હાજ અને ઈ-કચરો
(c) નગરપાલિકાનો ઘન કચરો
Answer:
(a) કિરણોત્સર્ગી કચરો:
આણ્વિક પ્લાન્ટ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો કચરો રેડિયોએક્ટિવિટી મુક્ત કરે છે. તેમનાં તત્ત્વોનાં ન્યુક્લિઓઇડ (નાભિ)માંથી \(\alpha\)-કણો, \(\beta\)-કણો અને ગામા કિરણો છોડે છે.
રેડિયોએક્ટિવિટીના પ્રમાણના આધારે ત્રણ પ્રકારનો રેડિયોએક્ટિવ કચરો જોવા મળે છે: નીચા સ્તરનો, મધ્યસ્તરનો અને ઉચ્ચ સ્તરનો.
ઉચ્ચ સ્તરની રેડિયોએક્ટિવિટી ખૂબ જ વિનાશક છે જે એટોમિક રિએક્ટરના આકસ્મિક લીકેજના કારણે જોવા મળે છે. આ વિકિરણો ગાંઠ, કેન્સર અને જનીનિક અનિયમિતતા માટે કારણરૂપ છે. ઉચ્ચ સ્તરના કચરા માટે ખાસ પ્રકારના રક્ષણાત્મક આવરણ, તેમની જાળવણી, વહન દરમિયાન કુલિંગની આવશ્યકતા હોય છે.

(b) બિનઉપયોગી હાજ અને ઈ-કચરો:
જૂના બિનકાર્યરત વહાણોને વિકાસશીલ દેશો જેવાં કે ભારત, પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશમાં તોડવામાં આવે છે. તેનું કારણ સસ્તી મજૂરી અને સ્ટેપ મટીરીયલ/ધાતુની માંગ છે. આ વહાણો સંખ્યાબંધ ઝેરી દ્રવ્યો જેવા કે એસ્બેસ્ટોસ, લીડ, મરક્યુરી, ટ્રાયબ્યુટીલીન અને પોલિક્લોરિનેટેડ બાફિનાઈલ્સ ધરાવે છે. જે મજૂરો આ વહાણને તોડવા રોકાયા હોય છે તે આ ઝેરી દ્રવ્યો સામે ખુલ્લાં બને છે. દરિયાઈ કાંઠાના વિસ્તાર જ્યાં આ વહાણ તોડવાની પ્રવૃત્તિ ચાલતી હોય છે તે પણ પ્રદૂષિત થાય છે.
ઈ-કચરામાં સમારકામ ન થઈ શકે તેવા કમ્પ્યુટર્સ અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક સામાન્ય જે વિકાસશીલ દેશોમાં રિસાયક્લિંગ દ્વારા, ધાતુઓનાં અલગ કરવા માટે આયાત કરાય છે, તેનો સમાવેશ થાય છે.

(c) નગરપાલિકાનો ઘન કચરો:
આ ઘરો, ઓફિસો, સ્ટોર્સ, હોસ્પિટલો અને લઘુઉદ્યોગોમાંથી રહેઠાણના વિસ્તારમાં મુક્ત કરાતો કચરો છે. તેમાં કપડાં, તૂટેલાં કાચ, બોટલ્સ, પોલીથીન, કોથળીઓ, ચામડું, ધાતુઓ અને ઇલેક્ટ્રોનિક સામાન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
In simple words: કિરણોત્સર્ગી કચરો એ પરમાણુ પ્લાન્ટ્સમાંથી નીકળતો રેડિયોએક્ટિવ પદાર્થ છે જે કેન્સર અને જનીનિક નુકસાન પહોંચાડે છે. બિનઉપયોગી જહાજો અને ઈ-કચરામાં ઝેરી ધાતુઓ હોય છે જે કામદારો અને પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે. નગરપાલિકાનો ઘન કચરો એ ઘરો, ઓફિસો અને ઉદ્યોગોમાંથી આવતો દૈનિક કચરો છે, જેમાં પ્લાસ્ટિક, કાચ અને કપડાં જેવી વિવિધ વસ્તુઓ શામેલ છે.

🎯 Exam Tip: દરેક કચરાના પ્રકારની વ્યાખ્યા, તેના મુખ્ય ઘટકો અને સંબંધિત પર્યાવરણીય અથવા સ્વાસ્થ્ય અસરોને સ્પષ્ટપણે રજૂ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને કિરણોત્સર્ગી કચરાની ગંભીરતા અને તેના જોખમોનો ઉલ્લેખ કરવો જોઈએ.

Question 10. દિલ્લીમાં વાહનોથી થતાં વાયુ-પ્રદૂષણને ઓછું કરવા માટે કયા પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા ? શું દિલ્લીના વાયુઓની ગુણવત્તા (quality)માં સુધારો થયો છે?
Answer: હવાના પ્રદૂષણના મુખ્ય બે સ્ત્રોત છે.
1990ના આંકડા પ્રમાણે વિશ્વના સૌથી વધુ પ્રદૂષિત શહેરોમાં દિલ્હીનો ચોથો ક્રમ હતો.
દિલ્હીમાં સંખ્યાબંધ વાહનોની અવરજવરના કારણે હવાના પ્રદૂષણનું સ્તર આપણા દેશમાં સૌથી વધારે છે.
દિલ્હીમાં પ્રદૂષણની સમસ્યાની ગંભીરતા જોતાં કોર્ટમાં જાહેર હિતની અરજી દાખલ કરાઈ. ત્યારબાદ ભારત સરકારને, સાર્વજનિક પરિવહનના સમગ્ર કાફલામાં ફેરબદલી સહિત યોગ્ય પગલાં લેવાનો આદેશ કરાયો.

પ્રદૂષણ ઘટાડવાના પ્રયત્નો:
1. જાહેર ટ્રાન્સપોર્ટ બસોમાં ડીઝલના સ્થાને CNGનો ઉપયોગ, 2002 સુધીમાં બધી જ બસોને CNGમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવી.
2. અન્ય સમાંતર પગલાંઓમાં ધીરે ધીરે જૂનાં વાહનોનો નિકાલ કરવો.
3. સીસારહિત પેટ્રોલનો વપરાશ.
4. ઓછાં સલ્ફરયુક્ત ડીઝલ/પેટ્રોલનો ઉપયોગ.
5. વાહનોમાં કેટલાયટિક કન્વર્ટર લગાડવા.
6. વાહનોમાં PUC (પ્રદૂષણ નિયંત્રણ પ્રમાણપત્ર) કરાવવું વગેરે.
આ સમગ્ર નિયમોને અનુસરવાથી દિલ્હીમાં એક અંદાજ પ્રમાણે 1997થી 2005 વચ્ચે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ તથા સલ્ફર ડાયોક્સાઇડનું સ્તર નોંધપાત્ર રીતે નીચે આવ્યું છે.
In simple words: દિલ્હીમાં વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે, ડીઝલ બસોને CNGમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી, જૂના વાહનોનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો, અને સીસારહિત પેટ્રોલનો ઉપયોગ ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યો. આ પ્રયત્નોના પરિણામે દિલ્હીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડનું સ્તર નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે વાયુની ગુણવત્તામાં સુધારો થયો છે.

🎯 Exam Tip: દિલ્હીમાં વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે લેવાયેલા ચોક્કસ પગલાંઓ (જેમ કે CNGનો ઉપયોગ, સીસારહિત પેટ્રોલ) અને તેના પરિણામો (પ્રદૂષણના સ્તરમાં ઘટાડો)ને સ્પષ્ટપણે રજૂ કરવાથી ઉત્તમ ગુણ મેળવી શકાય છે.

Question 11. નીચેનાની સંક્ષિપ્તમાં ચર્ચા કરોઃ
(a) ગ્રીનહાઉસ ગેસ
(b) ઉદ્દીપક પરિવર્તક
(c) પારજાંબલી-B
Answer:
(a) ગ્રીનહાઉસ ગેસ:
ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ વાતાવરણમાં ઉષ્મા શોષવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. તે બધાં જ સૂર્ય વિકિરણોને અવકાશમાં પાછા ફરતાં અટકાવે છે. આ ગુણધર્મને કારણે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ પૃથ્વીના તાપમાનને ઈષ્ટતમ સ્તરે જાળવી રાખે છે. ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનાં ઉદાહરણમાં CO2, મિથેન અને CFC (ક્લોરોફ્લોરો કાર્બન) છે. ઊંચા ઉત્સર્જનને કારણે વાતાવરણમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓની સાંદ્રતા વધી છે. તેના કારણે વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો થયો છે, જે આબોહવાકીય ફેરફારોનું નિર્માણ કરે છે.

(b) ઉદ્દીપક પરિવર્તક:
વાહનોમાં કેટલાયટિક કન્વર્ટર ઝેરી વાયુઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે લગાડાય છે. તેમાં મોંઘી ધાતુઓ જેવી કે પ્લેટિનમ-પેલેડિયમ અને રોડિયમનો કેટાલિસ્ટ તરીકે વપરાશ થાય છે. જ્યારે એક્ઝોસ્ટ કેટાલાયટિક કન્વર્ટરમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે દહન નહીં પામેલા હાઇડ્રોકાર્બન CO2 અને પાણીમાં ફેરવાય છે, કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને નાઈટ્રિક ઍસિડ એ કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને નાઇટ્રોજન વાયુમાં ફેરવાય છે. તે વાહનોમાંથી પ્રદૂષિત વાયુઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

(c) પારજાંબલી – B:
UV-B DNAને નુકસાન કરે છે જેથી વિકૃતિ થવાની શક્યતા રહે છે. તે ત્વચામાં વૃદ્ધત્વ, ત્વચાના કોષોને હાનિ અને વિવિધ પ્રકારના ત્વચાના કેન્સરનું કારણ બને છે. મનુષ્યની આંખમાં નેત્રપટલ UV-B રેડિએશન શોષે છે જેના કારણે તેમાં સોજો આવે છે જેને સ્નોબ્લાઇન્ડનેસ (મોતિયો) વગેરે કહે છે. આવા સંપર્કથી નેત્રપટલોને કાયમી નુકસાન થઈ શકે છે.
In simple words: ગ્રીનહાઉસ ગેસ (જેમ કે CO2, CH4) પૃથ્વીનું તાપમાન જાળવી રાખે છે, પરંતુ તેમની વધુ સાંદ્રતા વૈશ્વિક તાપમાન વધારે છે. ઉદ્દીપક પરિવર્તક વાહનોમાંથી ઝેરી ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે પ્લેટિનમ જેવી ધાતુઓનો ઉપયોગ કરે છે. પારજાંબલી-B (UV-B) કિરણો DNAને નુકસાન પહોંચાડીને ત્વચાનું કેન્સર અને આંખોમાં સ્નોબ્લાઇન્ડનેસ જેવા રોગોનું કારણ બની શકે છે.

🎯 Exam Tip: આ પ્રશ્નના દરેક ભાગની વ્યાખ્યા, ઉદાહરણો અને અસરોને સ્પષ્ટપણે સમજાવવી મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને, ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના નામ, ઉદ્દીપક પરિવર્તકોમાં વપરાતી ધાતુઓ અને UV-Bની સ્વાસ્થ્ય અસરોનો ઉલ્લેખ કરવો જોઈએ.

GSEB Class 12 Biology પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ NCERT Exemplar Questions and Answers

બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQs)

Question 1. કોના દ્વારા જેવઅવિઘટનીયપ્રદૂષકોનું નિર્માણ થાય છે?
(A) કુદરત
(B) સ્રોતોનો વધુ પડતો ઉપયોગ
(C) માનવો દ્વારા
(D) કુદરતી આપત્તિઓ
Answer: (C) માનવો દ્વારા
જૈવઅવિઘટનીય પદાર્થો જેવા કે પ્લાસ્ટિક, ટીનના કન્ટેઇનર, સખત ધાતુઓ વગેરે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ, ખાસ કરીને ઔદ્યોગિકીકરણ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. આ પદાર્થોનું જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ઝડપથી વિઘટન કે અધોગતિ થતી નથી.
In simple words: જૈવઅવિઘટનીય પ્રદૂષકો, જેમ કે પ્લાસ્ટિક, માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે અને કુદરતી રીતે વિઘટિત થતા નથી.

🎯 Exam Tip: જૈવઅવિઘટનીય પ્રદૂષકોની વ્યાખ્યા અને તેમના સ્ત્રોતને યાદ રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે. "માનવો દ્વારા" એ મુખ્ય જવાબ છે કારણ કે આવા પદાર્થો કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા બનતા નથી.

Question 2. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કન્ટ્રોલ બોર્ડ અનુસાર કેટલા વ્યાસના કણોને કારણે માનવ-સ્વાથ્યને વધુ હાનિ પહોંચે છે?
(A) 2.5 માઈક્રોમીટર
(B) 5.0 માઈક્રોમીટર
(C) 10.00 માઈક્રોમીટર
(D) 7.5 માઈક્રોમીટર
Answer: (A) 2.5 માઈક્રોમીટર
કાળી મેશ, ધુમાડો, વિવિધ પ્રકારની ધૂળ, પરાગરજ, બીજાણુઓ, ફર, વાળ વગેરે તરત હવાઈ પ્રદૂષકોને નીચે બેસી જતાં (10\(\mu\)m કે તેથી વધુ) તરીકે અને હવામાં તરતાં (10\(\mu\)m કરતાં ઓછા કદના) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
વાતાવરણમાં તેની અસર તેઓના કદ ઉપર આધાર રાખે છે. કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (CPCB)ના મંતવ્ય પ્રમાણે 2.5 \(\mu\)m કે તેથી ઓછા વ્યાસવાળી પ્રદૂષિત હવાના કણો માનવ તંદુરસ્તી ઉપર ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે. 2.5 \(\mu\)m કે તેથી નાના કદની પ્રદૂષિત હવા શ્વસનમાર્ગમાં ફેફસાં સુધી ઊંડે શ્વાસ દ્વારા લેવામાં આવે ત્યારે શ્વસનમાર્ગની સમસ્યાઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને તે માનવીના મૃત્યુ સુધી લઈ જાય છે.
In simple words: સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કન્ટ્રોલ બોર્ડ મુજબ, 2.5 માઈક્રોમીટર કે તેથી ઓછા વ્યાસના હવાઈ કણો માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે સૌથી વધુ હાનિકારક છે, કારણ કે તે ફેફસાંમાં ઊંડે સુધી પ્રવેશી શકે છે.

🎯 Exam Tip: હવાઈ પ્રદૂષકોના કદ અને તેમની સ્વાસ્થ્ય પરની અસરો વિશેની માહિતી યાદ રાખવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને 2.5 માઈક્રોમીટરની મર્યાદા મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 3. રેકોર્ડિંગ સુડિયો અને ઓડિટોરિયમ વગેરે જેવા ઓરડાઓને ધ્વનિ-પ્રતિરોધક બનાવવા માટે સામાન્ય રીતે શાનો ઉપયોગ કરાય છે?
(A) કપાસ
(B) કાથી
(C) લાકડાં
(D) સ્ટાયરોફોમ
Answer: (D) સ્ટાયરોફોમ
રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયો, સિનેમા હોલ વગેરેને અવાજરહિત (સાઉન્ડ પ્રૂફ) બનાવવા માટે વાપરવામાં આવતો પદાર્થ સ્ટાયરોફોમ કહેવાય છે, જે અવાજને શોષી લે છે અને સાઉન્ડ પ્રૂફ બનાવવામાં મદદ કરે છે. વાણિજ્ય અને ઔદ્યોગિક એકમોમાં કામ કરતા લોકો ઇયર પ્લગ વાપરે છે જે ખૂબ જ ઝીણું ગ્લાસવુલ કે રૂના વુલ જેમાં મીણ આવેલ હોય છે. જ્યારે કાનના મફ કે જે પ્રવાહીના સીલ કે અવાજને શોષી લેતાં પ્લાસ્ટિકના ફોર્મ હોય છે.
In simple words: રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયો અને ઓડિટોરિયમ જેવા સ્થળોને અવાજરહિત બનાવવા માટે સ્ટાયરોફોમનો ઉપયોગ થાય છે કારણ કે તે ધ્વનિને શોષી લે છે.

🎯 Exam Tip: ધ્વનિ-પ્રતિરોધક સામગ્રી અને તેના ઉપયોગના ઉદાહરણો યાદ રાખવા. સ્ટાયરોફોમ એ સામાન્ય રીતે વપરાતી ધ્વનિ શોષક સામગ્રી છે.

Question 4. કોમ્પ્રેશન નેચરલ ગેસ (CNG) શું છે?
(A) પ્રોપેન
(B) મિથેન
(C) ઇથેન
(D) બ્યુટેન
Answer: (B) મિથેન
કોમ્પ્રેશન નેચરલ ગેસ (CNG) ઉચ્ચ કક્ષાનો અને સસ્તો ઇંધણ છે. તેને પેટ્રોલ અને ડીઝલને બદલે બળતણ તરીકે વાપરવામાં આવે છે, કારણ કે તેને શુદ્ધ બળતણ ગણવામાં આવે છે.
કોમ્પ્રેશન નેચરલ ગેસ 90% મિથેન ધરાવે છે. તેને તેના કદમાં 1% જેટલો દબનીય બનાવીને સ્ટાન્ડર્ડ વાતાવરણનું દબાણ ધરાવે છે. પ્રોપેન અને બ્યુટેન બંને ભેગા મળીને પ્રવાહી પેટ્રોલિયમ ગેસ અથવા પ્રવાહીપણું ધરાવતો પેટ્રોલિયમ ગેસ બનાવે છે જ્યારે ઇથેન રાસાયણિક ઉદ્યોગોમાં ઇથેન બનાવવામાં વપરાય છે.
In simple words: કોમ્પ્રેશન નેચરલ ગેસ (CNG) મુખ્યત્વે મિથેનથી બનેલો છે, જે એક સ્વચ્છ અને સસ્તો બળતણ વિકલ્પ છે.

🎯 Exam Tip: CNGનું મુખ્ય ઘટક યાદ રાખવું અને તેના ફાયદાઓ (સ્વચ્છ અને સસ્તું બળતણ) પર ધ્યાન આપવું.

Question 5. વિશ્વનું સૌથી વધુ સમસ્યા સર્જતું જલીય નીંદણ કયું છે?
(A) અઝોલા
(B) વુલ્ફીઆ
(C) આઇકોર્નિયા
(D) ટ્રાપા
Answer: (C) આઈકોર્નિયા
આઇકોર્નિયા (વૉટર હાયસિન્થ), ભારતમાં પાણી પ્રદૂષણને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે રજૂ કરવામાં આવેલ હતું. આ વનસ્પતિ પારો, કેડમિયમ, સીસું અને નિકલને સુએજના દૂષિત પાણીમાંથી શોષી લે છે.
તે વિશ્વની સૌથી વધુ સમસ્યાજનક જંગલી નીંદણ છે કારણ કે તે સૌથી વધુ ઝડપી ફેલાતી આક્રમક જાતિ છે. જો તેના ઉપર નિયંત્રણ મૂકવામાં ન આવે તો વૉટર હાયસિન્થ સમગ્ર તળાવ કે સરોવરને આવરી લે છે અને પાણીના પ્રવાહને અસર પહોંચાડે છે. તે સૂર્યપ્રકાશને અવરોધે છે અને મચ્છર, યકૃત કૃમિ, ચપટાં કૃમિના યજમાન નેઇલની મુખ્ય વસવાટરચે છે. તેમજ પાણીમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટાડે છે.
In simple words: આઇકોર્નિયા (વૉટર હાયસિન્થ) એ વિશ્વનું સૌથી સમસ્યાજનક જલીય નીંદણ છે કારણ કે તે ઝડપથી ફેલાય છે, પાણીને ઢાંકી દે છે, અને પાણીમાં ઓક્સિજન ઘટાડે છે.

🎯 Exam Tip: આઇકોર્નિયાનું વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેના પર્યાવરણ પરના નકારાત્મક પ્રભાવો (ઝડપી વૃદ્ધિ, સૂર્યપ્રકાશ અવરોધવો, ઓક્સિજન ઘટાડવો) યાદ રાખવા.

Question 6. નીચે આપેલપૈકી કોના દ્વારા જૈવિક વિશાલન સર્જાય છે?
(A) SO2
(B) મરક્યુરી
(C) DDT
(D) (B) અને (C) બંને
Answer: (D) (B) અને (C) બંને
મરક્યુરી અને DDT જેવાં ઝેરી પદાર્થોને જુદા જુદા ટ્રોપિક વિસ્તારોમાં અવિઘટનીય ઝેરી પદાર્થોને ભેગા થવાની ક્રિયાને જૈવસંગ્રહિત પદાર્થોને જૈવિકવિશાલન કહે છે.
પોષણ કડીના ક્રમિક ટ્રોપિક સ્તરોમાં જૈવઅવિઘટનીય પ્રદૂષકોની સાંદ્રતા, જૈવિક વિશાલનની પ્રક્રિયામાં વધતી જાય છે. આ રીતે પર્યાવરણ કે નિવસનતંત્રને ચેતવણી સ્વરૂપે નુકસાન કરે છે. જ્યારે SO2 (સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ) હવામાં રહેલ હવાઈ પ્રદૂષણ છે અને અગ્રવર્તી રીતે ઍસિડ વર્ષા તરીકે પ્રદૂષિત પદાર્થ છે.
In simple words: જૈવિક વિશાલન મરક્યુરી અને DDT બંને જેવા ઝેરી પદાર્થો દ્વારા થાય છે, જે આહાર શૃંખલામાં ક્રમશઃ વધે છે.

🎯 Exam Tip: જૈવિક વિશાલન માટેના મુખ્ય ઉદાહરણો (મરક્યુરી, DDT) અને તેમની આહાર શૃંખલામાં સંચયની પ્રક્રિયાને યાદ રાખવી.

Question 7. DDTનું પૂર્ણનામ શું છે?
(A) ડાયક્લોરો ડાયફિનાઇલ ટ્રાયક્લોરોઇથેન
(B) ડાયક્લોરો ડાયઇથાઇલ ટ્રાયક્લોરોઇથેન
(C) ડાયક્લોરો ડાયપાયરીડિલ ટ્રાયક્લોરોઇથેન
(D) ડાયક્લોરો ડાયફિનાઇલ ટેટ્રાક્લોરોએસટેટ
Answer: (A) ડાયક્લોરો ડાયફિનાઇલ ટ્રાયક્લોરોઇથેન
DDTનું વિસ્તૃત સ્વરૂપ ડાયક્લોરો ડાઇફિનાઇલ ટ્રાયક્લોરોઇથેન છે. તે કીટનાશક છે જેનું સંશ્લેષણ 1874માં સૌપ્રથમ થયું હતું. કીટકોમાં તે તેમના ચેતાકોષોની સોડિયમ આયન ચેનલો ખોલે છે. તે સ્પાઇનને આગળ વધારે છે અને DDT આખરે મૃત્યુ લાવે છે. BHC કાર્બનિક સંયોજન છે જેઓ 1970 અને 1980માં જંતુઓ વિરુદ્ધ અસરકારક રીતે વાપરવામાં આવેલ હતું.
આજે તેઓની ઓછી અસર કે ડિગ્રેડેશન થતું હોવાથી હાલમાં તેના ઉપર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવેલ છે.
In simple words: DDTનું પૂરું નામ ડાયક્લોરો ડાયફિનાઇલ ટ્રાયક્લોરોઇથેન છે, જે એક શક્તિશાળી કીટનાશક હતું પરંતુ હવે પર્યાવરણીય અસરને કારણે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.

🎯 Exam Tip: DDTનું સાચું પૂર્ણ સ્વરૂપ યાદ રાખવું અને તેનો ઉપયોગ તેમજ વર્તમાન સ્થિતિ (પ્રતિબંધિત) વિશે જાણકારી રાખવી.

Question 8. નીચે આપેલપૈકી કયું દ્રવ્ય જૈવવિઘટન માટે સૌથી વધુ સમય લે છે?
(A) કપાસ
(B) પેપર
(C) અસ્થિ
(D) શણ
Answer: (C) અસ્થિ
અસ્થિ જૈવવિઘટન માટે સૌથી વધુ સમય લે છે જ્યારે જીવાણુઓની અસરની મદદથી કપાસ (રૂ), કાગળ અને શણનું સરળતાથી વિઘટન પામી શકે છે. અસ્થિ પ્રોટીનના ઘટકો, ખનીજ ઘટકો અને કાર્બનિક પદાર્થોનું બનેલ છે.
In simple words: અસ્થિ (હાડકાં) એ કપાસ, કાગળ અને શણ જેવા અન્ય પદાર્થોની તુલનામાં જૈવવિઘટન માટે સૌથી વધુ સમય લે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ પદાર્થોની જૈવવિઘટન ક્ષમતા અને તેમને લાગતા સમયનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરવો. અસ્થિ તેના રાસાયણિક બંધારણને કારણે લાંબો સમય લે છે.

Question 9. નીચે આપેલપૈકી એક વિધાનઅસત્ય છે, તે પસંદ કરો:
(A) મોન્ટ્રિયલ પ્રોટોકોલ ઓઝોનનું વિઘટન દર્શાવતા ઘટકોની અસરના નિયંત્રણ સાથે સંકળાયેલ છે.
(B) મિથેન અને કાર્બનડાયોક્સાઇડ બંને ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ છે.
(C) ઑક્સિજન પ્રમાણનું માપન કરવા માટે ડૉબસન એકમનો ઉપયોગ થાય છે.
(D) હૉસ્પિટલના કચરાનો નાશ કરવા માટે ભસ્મક યંત્ર (incinerators) અતિઆવશ્યક છે.
Answer: (C) ઑક્સિજન પ્રમાણનું માપન કરવા માટે ડૉબસન એકમનો ઉપયોગ થાય છે.
ટ્રેસ વાયુઓ એટલે કે ઓઝોનની ઘનતાના કૉલમને દર્શાવવા માટે ડૉબસન યુનિટ વાપરવામાં આવે છે. બીજી બાજુએ ઑક્સિજન સેન્સર છોડવામાં આવેલ ઓક્સિજન ગૅસની સાંદ્રતા માપવા માટે વપરાય છે.
In simple words: ડૉબસન એકમનો ઉપયોગ ઓક્સિજનનું પ્રમાણ માપવા માટે નહીં, પરંતુ ઓઝોન સ્તરની ઘનતા માપવા માટે થાય છે, તેથી વિકલ્પ (C) ખોટો છે.

🎯 Exam Tip: પર્યાવરણીય માપન માટે વપરાતા એકમો અને તેમના સંબંધિત કાર્યોને સ્પષ્ટપણે સમજવા. ડૉબસન એકમ ખાસ કરીને ઓઝોન માપન સાથે સંબંધિત છે.

Question 10. નીચે આપેલ પૈકી કયા એકને કારણે વધુ માત્રામાં ઘરેલું રાસાયણિક પ્રદૂષણ થાય છે?
(A) કોલસા બળવાથી
(B) રાંધણગેસના બળવાથી
(C) મચ્છર મારવાની કૉઇલ બળવાથી
(D) રૂમ ફ્રેશનર વાપરવાથી
Answer: (A) કોલસા બળવાથી
ઘરેલું રાસાયણિક પ્રદૂષણ માટે મુખ્ય કારણ બળતો કોલસો છે. તે વાતાવરણમાં કાર્બનનું પ્રમાણ છોડે છે. તે ઓક્સિજન સાથે સંયોજાઈને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બનાવે છે કે જે પર્યાવરણને ચેતવણીરૂપ (હાનિકારક) છે અથવા તે કાર્બન મોનોક્સાઇડ બનાવે છે કે જે માનવની તંદુરસ્તી માટે નુકસાનકારક છે.
બળતો કોલસો, નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઈડ, સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ, ધાતુઓ અને સિમેન્ટના ન લઈ શકાય તેવા રજકણો પણ મુક્ત કરે છે. જોકે મચ્છર માટેની સળગતી કૉઈલ અને રૂમમાં છંટાતા એ ઘરમાં રાસાયણિક પ્રદૂષણ ઉત્પન્ન કરે છે, પરંતુ તેની અસરો લાંબા ગાળાની હોય છે.
In simple words: કોલસો બાળવાથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને અન્ય હાનિકારક કણો મુક્ત થાય છે, જે ઘરગથ્થુ રાસાયણિક પ્રદૂષણનું મુખ્ય કારણ છે.

🎯 Exam Tip: ઘરેલું પ્રદૂષણના મુખ્ય સ્ત્રોતો અને તેમના દ્વારા ઉત્સર્જિત થતા પ્રદૂષકોને ઓળખવા. કોલસો એ એક નોંધપાત્ર સ્ત્રોત છે.

Question 11. મીઠા પાણીમાં જોવા મળતાં લીલા મેલને શું કહે છે?
(A) નીલહરિત લીલ
(B) રાતી લીલ
(C) લીલી લીલ
(D) (A) અને (C) બંને
Answer: (D) (A) અને (C) બંને
મીઠા પાણીમાં જોવા મળતા લીલા મેલને લીલી લીલ અને નીલહરિત લીલ કહે છે જ્યારે રાતી લીલ મુખ્યત્વે દરિયાઈ હોય છે.
પાણીની સમગ્ર સપાટી ઉપર છવાઈ જતી લીલ પાણીને ચોક્કસ વિશિષ્ટ રંગ બક્ષે છે તે તેના રંજકદ્રવ્ય કણોને લીધે જોવા મળે છે.
લીલના કેટલાંક સમૂહના રંજકદ્રવ્ય કણોનું બંધારણ નીચે મુજબ છે:
- લીલ લીલ – હરિતદ્રવ્ય-b
- બદામી લીલ – હરિતદ્રવ્ય-C1 + C2 ક્યુકોઝેન્થીન
- પીળી લીલ – હરિતદ્રવ્ય-C1 + C2 ફ્યુકોઝેન્થીન
- રાતી લીલ – ફાયકોડરશ્રીન, ફાયકોસાઇનીઝ
- નીલહરિત લીલ – ફાયકોઇરેગ્રીન, ફાયકોસાયનીન
In simple words: મીઠા પાણીમાં જોવા મળતો લીલો મેલ સામાન્ય રીતે લીલી લીલ અને નીલહરિત લીલનો બનેલો હોય છે, જે પાણીની સપાટી પર તરતા જોવા મળે છે.

🎯 Exam Tip: મીઠા પાણીમાં જોવા મળતી લીલના મુખ્ય પ્રકારો (લીલી લીલ અને નીલહરિત લીલ) અને તેમના દેખાવ માટે જવાબદાર રંજકદ્રવ્યોને યાદ રાખવા.

Question 12. ધ્વનિનું કયું સ્તર વ્યક્તિ તકલીફ વગર સહન કરી શકે છે?
(A) 150 dB
(B) 215 dB
(C) 30 dB
(D) 80 dB
Answer: (D) 80 dB
અવાજનું સંબંધિત મોટાપણું 30 dB થી 60 dB હોય તે સામાન્ય રીતે નુકસાનકારક નથી. 60 dB થી 80 dB જેટલો મોટો અવાજ વધુ અગવડભરેલ નથી. જ્યારે 80 dB થી વધારે મોટો અવાજ હોય તો તે દુઃખદાયક હોય છે અને તે ધીમે ધીમે સાંભળવાની ક્ષમતામાં કાયમી ઘટાડો થાય છે કે બહેરાશ આવે છે.
જુદા જુદા વિસ્તારોમાં પરવાનગીપાત્ર અવાજનું સ્તર નીચે આપેલ છે:

વિસ્તાર	દિવસ	રાત્રી
ઔધોગિક	75 dB	70 dB
વાણિજ્ય	65 dB	55 dB
રહેઠાણ	55 dB	45 dB
શાંત વિસ્તાર	50 dB	40 dB

In simple words: સામાન્ય રીતે, 80 dB સુધીનો અવાજ વ્યક્તિ માટે તકલીફદાયક નથી અને તેને સહન કરી શકાય છે, જોકે 80 dB થી વધુ અવાજ લાંબા ગાળે સુનાવણીને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

🎯 Exam Tip: ધ્વનિ પ્રદૂષણના સ્તરો અને માનવ સ્વાસ્થ્ય પર તેની અસરને યાદ રાખવી. વિવિધ વિસ્તારો માટેના ધ્વનિ મર્યાદાઓ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 13. વૈશ્વિક સ્તરે ધ્વનિ-પ્રદૂષણના મુખ્ય સ્રોત તેને લીધે છે:
(A) ઑફિસના સાધન દ્વારા
(B) પરિવહનતંત્ર દ્વારા
(C) ઔદ્યોગિકીકરણ દ્વારા
(D) ઑઇલ રિફાઇનરીઓ અને થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ દ્વારા
Answer: (B) પરિવહનતંત્ર દ્વારા
સમગ્ર વિશ્વમાં અવાજના પ્રદૂષણનો મુખ્ય સ્ત્રોત પરિવહન (ખાનગી વાહનો અને જાહેર પબ્લિક વાહનો) છે.
જ્યારે અવાજ ઉત્પન્ન કરતાં બધા મશીનો, કૃષિના, મોટર વાહનના મશીનો અને વિવિધ ઔદ્યોગિક એકમોના મશીનો જેવાં કે કાપડના છાપકામના, ખાંડ ઉદ્યોગ, એન્જિનિયરિંગ અને કૃષિવિષયક મશીનો અવાજનું પ્રદૂષણ ઉત્પન્ન કરતા એકમો છે.
In simple words: વૈશ્વિક સ્તરે ધ્વનિ પ્રદૂષણનો મુખ્ય સ્ત્રોત પરિવહનતંત્ર છે, જેમાં ખાનગી અને જાહેર વાહનો બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

🎯 Exam Tip: ધ્વનિ પ્રદૂષણના મુખ્ય સ્ત્રોત તરીકે પરિવહનતંત્રને યાદ રાખવું. અન્ય ઔદ્યોગિક અને મશીનરીના સ્ત્રોતો પણ મહત્વના છે.

Question 14. યોગ્ય જોડકાં જોડો અને સારો વિકલ્પ પસંદ કરોઃ

કોલમ – I	કોલમ – II
(a) એન્વાયરમેન્ટ પ્રોટેક્શન એક્ટ	(i) 1974
(b) એર પ્રિવેન્શન એન્ડ કન્ટ્રોલ ઓફ પોલ્યુશન એક્ટ	(ii) 1987
(c) વોટર એક્ટ	(iii) 1986
(d) એમેન્ડમેન્ટ ઓફ એર એક્ટ ટુ ‘ઇશુડ નોઇસ એઝ એન એર પોલ્યુશન	(iv) 1981

Answer: (A) (a – iii) (b – iv)(c – i) (d – ii)
ધિ એન્વાયરન્મેન્ટ પ્રોટેક્શન એક્ટ નવેમ્બર 1986માં, ભારતના પૂર્વ પ્રધાનમંત્રી શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધીની જન્મજયંતી સમયે અમલમાં આવ્યો હતો.
ધિ ઍર (પ્રિવેન્શન ઍન્ડ કન્ટ્રોલ ઑફ પૉલ્યુશન) એક્ટ 1981થી અમલમાં આવ્યો હતો. તે હવાની ગુણવત્તા જાળવવા માટે આવેલ છે.
સપાટીય અને જમીનમાં રહેલાં બધા જ પ્રકારના પાણીની ગુણવત્તા જાળવવા માટે વૉટર એક્ટ 1974માં પસાર થયો.
ઍર એક્ટમાં સુધારો 1987માં અમલમાં આવ્યો હતો.
In simple words: આ જોડકાં પર્યાવરણીય કાયદાઓ અને તેમના અમલના વર્ષોને જોડે છે: એન્વાયરમેન્ટ પ્રોટેક્શન એક્ટ 1986, એર પ્રિવેન્શન એન્ડ કન્ટ્રોલ ઓફ પોલ્યુશન એક્ટ 1981, વોટર એક્ટ 1974, અને એર એક્ટનો સુધારો 1987.

🎯 Exam Tip: ભારતના મુખ્ય પર્યાવરણીય કાયદાઓ અને તેમના અમલના વર્ષોને ચોકસાઈપૂર્વક યાદ રાખવા. આ કાયદાઓ પર્યાવરણ સંરક્ષણના મૂળભૂત પાસાં છે.

 

Question 15. ઓટોમોબાઇલ(વાહનો)માંથી મુક્ત થતાં નુકસાનકારક વાયુઓનું પ્રમાણ ઘટાડવા માટે તેમાં ઉદ્દીપકીય રૂપાંતરકો ફિટ કરેલા હોય છે. ઉદ્દીપકીય રૂપાંતરકો દહન ન થયેલા હાઇડ્રોકાર્બન્સનું રૂપાંતરણશામાં કરે છે?
(A) કાર્બનડાયોક્સાઇડ અને પાણી
(B) કાર્બન મોનૉક્સાઇડ
(C) મિથેન
(D) કાર્બનડાયૉક્સાઈડ અને મિથેન
Answer: (A) કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને પાણી
ઉદ્દીપકીય રૂપાંતરકોમાં રોડિયમ અને પ્લેટિનમ-પેલેડિયમ જેવી કીમતી ધાતુઓનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઉદ્દીપકીય રૂપાંતરકો અદગ્ધ હાઇડ્રોકાર્બનને (જે કેન્સર માટે કારણભૂત છે) ઑક્સિડાઇઝ કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
In simple words: Catalytic converters use precious metals to convert unburnt hydrocarbons, which are harmful, into carbon dioxide and water, reducing vehicular pollution.

🎯 Exam Tip: Remember the primary function of catalytic converters and the types of precious metals used in them, as well as the harmful substances they convert.

 

Question 16. પેટ્રોલિયમનીપજોમાંથી સલ્ફરને દૂર કરવું શા માટે આવશ્યક છે?
(A) બહાર નીકળતા ધુમાડામાં સલ્ફર ડાયોક્સાઇડને ઘટાડે છે
(B) ઑટોમોબાઇલ્સ એન્જિન્સની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે.
(C) વ્યાપારિક ઉપયોગ માટે પેટ્રોલિયમમાંથી સલ્ફરને દૂર કરવામાં આવે છે.
(D) એન્જિન સાઈલેન્સર્સની આયુમાં વધારો કરે છે.
Answer: (A) બહાર નીકળતા ધુમાડામાં સલ્ફર ડાયોક્સાઇડને બહાર નીકળતા ઘટાડે છે.
પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો (ડીઝલ)માંથી સલ્ફર દૂર કરવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા ઉત્સર્જિત ધુમાડામાં રહેલા સલ્ફરના ઑક્સાઈડ જેવા કે \( \text{SO}_2 \) અને \( \text{SO}_3 \) નું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય છે.
In simple words: Removing sulfur from petroleum products like diesel is crucial because it reduces the emission of harmful sulfur oxides such as \( \text{SO}_2 \) and \( \text{SO}_3 \) into the atmosphere.

🎯 Exam Tip: Focus on the environmental impact of sulfur in fuels, particularly the formation of sulfur oxides and their contribution to air pollution.

 

Question 17. નીચે આપેલપૈકી કઈ અશુદ્ધિઓનકામા પાણીમાંથી સરળતાથી દૂર કરવામાં આવે છે?
(A) બૅક્ટરિયા
(B) કલિલકણો
(C) દ્રાવ્યઘન ઘટકો
(D) નિલંબિત ઘન ઘટકો
Answer: (D) નિલંબિત ઘનઘટકો
નકામા પાણીમાંથી નિલંબિત ઘન ઘટકોને દૂર કરવા પ્રમાણમાં સરળ છે, પરંતુ ઓગળેલા ક્ષારો જેવા કે કૅલ્શિયમ, એમોનિયા, ઝેરી પદાર્થો, ફૉસ્ફેટ, સોડિયમ અને નાઈટ્રેટને દૂર કરવા મુશ્કેલ છે. રેતીના કણો અને માટીના (Clay's) કણો જેવી અશુદ્ધિઓ પણ સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાંથી સરળતાથી દૂર થઈ શકે છે.
In simple words: Suspended solid particles like sand and clay are relatively easy to remove from wastewater compared to dissolved salts and toxic substances.

🎯 Exam Tip: Understand the difference between suspended solids, colloidal particles, and dissolved solids in wastewater treatment, and which are easiest to remove.

 

Question 18. નીચે આપેલ પૈકી રોગોમાંથી કયો રોગ દૂષિત પાણીને લીધે થતો નથી?
(A) હિપેટાઈટીસ-B
(B) કમળો
(C) કૉલેરા
(D) ટાઈફૉઈડ
Answer: (A) હિપેટાઇટીસ-B
હિપેટાઈટીસ-બી દૂષિત પાણી દ્વારા ફેલાતો રોગ નથી, પરંતુ ચેપી માધ્યમો દ્વારા સંક્રમિત થાય છે. તેનાથી વિપરીત, કમળો, કૉલેરા અને ટાઇફોઈડ જેવા રોગો દૂષિત પાણી અને ખોરાકના વપરાશથી થાય છે.
In simple words: Hepatitis-B is transmitted through infectious body fluids, not contaminated water, unlike jaundice, cholera, and typhoid which are water-borne diseases.

🎯 Exam Tip: Differentiate between water-borne diseases and those transmitted through other means like body fluids for accurate classification in exams.

 

Question 19. કુદરતી પાણીમાં જલજ વનસ્પતિઓની ઉપદ્રવી વૃદ્ધિ ઊગી નીકળવું તે કોના ઊંચા સંકેન્દ્રણને કારણે થાય છે?
(A) કાર્બન
(B) સલ્ફર
(C) કૅલ્શિયમ
(D) ફૉસ્ફરસ
Answer: (D) ફૉસ્ફરસ
કુદરતી પાણીમાં જલજ વનસ્પતિઓ અને લીલની અતિશય વૃદ્ધિને કારણે થતો વસ્તીવિસ્ફોટ, પાણીમાં વધુ પ્રમાણમાં ઓગળેલ કાર્બનિક અને અકાર્બનિક પોષક પદાર્થોના કારણે થાય છે. પાણીમાં ઓગળેલ ફૉસ્ફરસનું વધુ પ્રમાણ જલીય વનસ્પતિઓના છોડ જેવાં કે આઇકોર્નિયા (વૉટર હાયસિન્થ) અને કેટલીક નીલ હરિત લીલની વૃદ્ધિપ્રેરે છે.
In simple words: Excessive growth of aquatic plants and algae in natural water bodies, known as algal blooms, is primarily stimulated by high concentrations of dissolved phosphorus and other nutrients.

🎯 Exam Tip: Understand the role of phosphorus as a key nutrient leading to eutrophication and algal blooms in aquatic ecosystems.

 

Question 20. લીલનો સમૂહપાણીને વિશિષ્ટરંગબક્ષે છે, જે શેના લીધે છે?
(A) તેઓના રંજકદ્રવ્યકણો
(B) રંગીન ઘટકોના ઉત્સર્જન
(C) લીલના દેહધાર્મિક વિઘટનને કારણે રંગીન રસાયણોના નિર્માણને ઉત્તેજન મળે છે.
(D) લીલની કોષદીવાલદ્વારા પ્રકાશનું શોષણ
Answer: (A) તેઓનારંજકદ્રવ્યકણો
પાણીની સમગ્ર સપાટી ઉપર છવાઈ જતી લીલ પાણીને ચોક્કસ વિશિષ્ટ રંગ આપે છે તે તેના રંજકદ્રવ્યકણોને લીધે જોવા મળે છે. લીલના કેટલાંક સમૂહના રંજકદ્રવ્યકણોનું બંધારણ નીચે મુજબ છે:
- લીલલીલ – હરિતદ્રવ્ય-b
- બદામી લીલ – હરિતદ્રવ્ય-C1 + C2 ક્યુકોઝેન્થીન
- પીળી લીલ – હરિતદ્રવ્ય-C₁ + C₂ ફ્યુકોઝેન્થીન
- રાતી લીલ – ફાયકોડરશ્રીન, ફાયકોસાઇનીઝ
- નીલહરિત લીલ – ફાયકોઇરેગ્રીન, ફાયકોસાયનીન
In simple words: The distinct color imparted to water by algal blooms is due to the specific pigments present within the algal cells, which vary among different types of algae.

🎯 Exam Tip: Connect the visible color of algal blooms to the unique pigments found in different algal groups, as these pigments absorb and reflect light differently.

 

Question 21. કોલમ – I અને કોલમ – II માં આપેલને જોડો અને સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:
કોલમ – I
(a) UV
(b) જૈવ વિઘટનીય કાર્બનિક દ્રવ્ય
(c) DDT
(d) ફોસ્ફેટ
કોલમ – II
(i) જૈવવિશાલન
(ii) સુપોષકતીકરણ
(iii) ખોબ્લાઇન્ડનેસ
(iv) BOD
સાચી જોડ છે.
(A) (a – ii) (b – i) (c – iv) (d – iii)
(B) (a – iii) (b – ii) (c – iv) (d – i)
(C) (a – iii) (b – iv) (c – i) (d – ii)
(D) (a – iii) (b – i) (c – iv) (d – ii)
Answer: (C) (a-iii) (b – iv)(c – i) (d – i)
(a) UV કિરણો આંખમાં સ્નોબ્લાઇન્ડનેસ (મોતિયો)નું કારણ બને છે.
(b) જૈવ વિઘટનીય કાર્બનિક દ્રવ્યો જળ પ્રદૂષણમાં BOD (બાયોલોજિકલ ઑક્સિજન ડિમાન્ડ) વધારી શકે છે.
(c) DDT એક જૈવ અવિઘટનીય ઝેરી પદાર્થ છે જે જૈવવિશાલન (Biomagnification) માટે જવાબદાર છે.
(d) ફોસ્ફેટ્સ જળ પ્રદૂષણમાં સુપોષકતીકરણ (Eutrophication) નો મુખ્ય ઘટક છે.
In simple words: Matching the environmental factors to their effects shows that UV causes snow blindness, biodegradable organic matter relates to BOD, DDT leads to biomagnification, and phosphates contribute to eutrophication.

🎯 Exam Tip: This question tests your ability to link environmental pollutants and phenomena with their specific effects. Focus on understanding the primary consequences of each term.

 

Question 22. તમારા પાઠ્યપુસ્તકમાં “ત્રણ માઇલ ટાપુ અને ચનોંબિલ દુર્ઘટના રેડિયો ઍક્ટિવ કચરાના અચાનક લીકેજને દ્રારાગે શઈ હતી ” ભારતમાં ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના થઈ હતી. તેનીચે આપેલમાંથી કોની સાથે સંકળાયેલ છે?
(A) CO2
(B) મિથાઇલ આઇસોસાઇનેટ
(C) CFC
(D) મિથાઇલ સાયનેટ
Answer: (B) મિથાઇલ આઇસોસાઇનેટ
ભોપાલમાં યુનિયન કાર્બાઇડના SAVIN જંતુનાશકના યુનિટમાંથી મિથાઇલ આઇસોસાયનેટ (MIC) વાયુ લીક થયો હતો. જેના કારણે ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના સર્જાઈ. આ રાસાયણિક દુર્ઘટના મધ્ય પ્રદેશના પાટનગર ભોપાલમાં 2જી ડિસેમ્બર 1984ના રોજ થઈ હતી, જેમાં તે જ રાત્રીએ 2000થી 3000 જેટલા લોકોના મૃત્યુ થયા હતા.
In simple words: The Bhopal Gas Tragedy, a major industrial disaster in India, was caused by the accidental release of Methyl Isocyanate (MIC) gas from a pesticide plant.

🎯 Exam Tip: Remember the specific chemical (Methyl Isocyanate) associated with the Bhopal Gas Tragedy and its devastating impact. This is a critical historical environmental event.

 

Question 1. વાહનો દ્વારા થતાં પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે સીસારહિત પેટ્રોલ કે ડીઝલવપરાશને પ્રાધાન્ય અપાય છે. સીસાની મુખ્ય ભૂમિકા શું છે?
Answer:
વાહનોમાંથી ઝેરી વાયુઓનો ઉત્સર્જન ઘટાડવા અને ન વપરાયેલ હાઇડ્રોકાર્બનને \( \text{CO}_2 \) અને \( \text{H}_2\text{O} \) માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ખર્ચાળ ધાતુઓ જેવી કે પ્લેટિનમ, પેલેડિયમ અને રોડિયમને ઉદ્દીપકો (વિઘટન કરતાં રૂપાંતરકો) તરીકે વાહનોમાં જોડવામાં આવે છે. મોટર વાહનોમાં ઉદ્દીપક રૂપાંતરકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે સીસા વગરના પેટ્રોલ અથવા ડીઝલનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી બને છે, કારણ કે પેટ્રોલ-ડીઝલમાં રહેલું સીસું ઉદ્દીપક રૂપાંતરકોને નિષ્ક્રિય બનાવી દે છે અને હાઇડ્રોકાર્બનનું ઉત્સર્જન કરે છે, જેનાથી વાતાવરણ પ્રદૂષિત થાય છે.
In simple words: Lead in petrol or diesel can deactivate the catalytic converters designed to reduce toxic emissions from vehicles, making lead-free fuel essential for pollution control.

🎯 Exam Tip: Focus on how lead interferes with catalytic converters, rendering them ineffective, and why lead-free fuels are crucial for maintaining air quality.

 

Question 2. કયા વર્ષમાં એર પ્રિવેન્શન એન્ડ કન્ટ્રોલ ઓફ પોલ્યુશન એકટ હેઠળધ્વનિ-પ્રદૂષણને હવાના પ્રદૂષણ તરીકે સમાવેશ અપાયો હતો?
Answer:
1987માં ધી એર (પ્રિવેન્શન એન્ડ કન્ટ્રોલ ઑફ પૉલ્યુશન) ઍક્ટમાં સુધારો કરીને ધ્વનિ પ્રદૂષણને હવાના પ્રદૂષણના સ્રોત તરીકે ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.
In simple words: The Air (Prevention and Control of Pollution) Act was amended in 1987 to include noise pollution as a form of air pollution.

🎯 Exam Tip: Remember the specific year (1987) when noise pollution was officially recognized as an air pollutant under the relevant act in India.

 

Question 3. આપણા દેશના એક શહેરમાં સમગ્ર જાહેર માર્ગ પરિવહન (પબ્લિક રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ) CNG દ્વારા ચાલે છે. તે શહેરનું નામ આપો.
Answer:
દિલ્હીમાં, સમગ્ર જાહેર માર્ગ પરિવહન, ખાસ કરીને રોડ પરિવહન કોમ્પેક્ટ કુદરતી ગેસ (CNG) થી ચાલે છે.
In simple words: Delhi is the city in India where the entire public road transport system primarily runs on Compressed Natural Gas (CNG).

🎯 Exam Tip: Recall Delhi as a prominent example of a city that has largely adopted CNG for its public transport to combat air pollution.

 

Question 4. ઓવરહેડ ટાંકીમાંથી તળિયે બેસેલ કચરાને એકઠું કરવું એ સામાન્ય પ્રક્રિયા છે. પાણીના ટાંકામાં નીચે જમા થતા કચરા (salt)નો સ્રોત કયો છે?
Answer:
ઓવરહેડ પાણીની ટાંકીઓમાં નીચે જમા થતા કચરાનો મૂળ સ્ત્રોત માટીના કણો છે, જે ઊંડાં બોરવેલ અથવા નદીઓમાંથી આવતા પાણી સાથે ભળીને આવે છે.
In simple words: The primary source of accumulated waste or "salt" at the bottom of overhead water tanks is soil particles that enter with water from borewells or rivers.

🎯 Exam Tip: Understand that sedimentation of fine soil particles from the water source is the main reason for sludge accumulation in water storage tanks.

 

Question 5. સંવર્ધિત સુપોષકતકરણ એટલે શું?
Answer:
આ ઘટનામાં ઉદ્યોગો અને ઘરમાંથી આવતા કચરાઓ, કુદરતી અને સુધારેલ તળાવ જેવા જળસ્થાનોમાં વર્તમાન ક્રિયાપ્રેરે છે, જે સામાન્ય રીતે કુદરતી જીવંતગાળો વર્ષોનો હોય છે. આ ઘટનાને સંવર્ધિત કે પ્રવેગિત સુપોષકતકરણ કહે છે.
In simple words: Accelerated eutrophication refers to the rapid aging of water bodies due to human activities, such as industrial and domestic waste discharge, which drastically increase nutrient levels and speed up the natural process of lake degradation.

🎯 Exam Tip: Emphasize the role of human activities (anthropogenic inputs) in accelerating the natural process of eutrophication, making it a key environmental problem.

 

Question 6. માનવસ્વાથ્યપર કણમયદ્રવ્યની કોઈપણ બેઅસરો જણાવો જો કણમય દ્રવ્યનું કદ 2.5µm કે ઓછું હોય.
Answer:
જો કણમય દ્રવ્યોનું કદ 2.5µm કે ઓછું હોય, તો માનવ સ્વાસ્થ્ય પર તેની નીચેની અસરો થઈ શકે છે:
1. શ્વાસોચ્છવાસ અને શ્વસનતંત્રની ક્રિયા પર અસર.
2. સોજો.
3. દાહ કે બળતરા.
4. ફેફસાંમાં નુકસાન અને વહેલું મૃત્યુ.
In simple words: Fine particulate matter, less than 2.5µm, can cause respiratory problems, inflammation, irritation, lung damage, and even premature death due to its ability to penetrate deep into the lungs.

🎯 Exam Tip: Focus on the specific health impacts of very fine particulate matter (PM2.5) due to its ability to reach deep into the respiratory system.

 

Question 7. પોલીબ્લેન્ડમાટેનો કાચોમાલશો છે?
Answer:
પોલીબ્લેન્ડ એ બે કે તેથી વધુ પોલિમર્સ, ખાસ કરીને પ્લાસ્ટિકના કચરામાંથી બનાવવામાં આવતા માનવનિર્મિત રેસા છે.
In simple words: Polyblend is a composite material made from a mixture of two or more polymers, primarily utilizing plastic waste as its raw material.

🎯 Exam Tip: Identify plastic waste as the key raw material for Polyblend and recognize its significance in waste management and road construction.

 

Question 8. પોલીબ્લેન્ડનો ઉપયોગ કરીને, રોડની આવરદા કયાં ત્રણ પરિબળો દ્વારા વધારાય છે?
Answer:
પોલીબ્લેન્ડ એ ફરીથી ઉપયોગમાં લેવાયેલ રૂપાંતરિત પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર છે. પ્લાસ્ટિકના બંધાવાની ગુણવત્તાથી રોડ મજબૂત બને છે. તેનાથી રોડની આવરદા નીચેના પરિબળો દ્વારા વધે છે:
1. ડામર (બિટુમેન)નું પીગળવા માટેનું તાપમાન પ્લાસ્ટિકના ઉમેરાથી વધે છે, જે ભારતના ગરમ અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં તાપમાન 50°C થી વધુ હોય ત્યારે રોડની ટકાઉપણું સુધારે છે.
2. ડામરમાં પ્લાસ્ટિકના હોવાને કારણે વરસાદનું પાણી અંદર પ્રવેશી શકતું નથી, જે રોડને નુકસાન થતું અટકાવે છે.
In simple words: Polyblend improves road durability by increasing the melting point of bitumen, preventing water seepage due to its plastic content, and generally strengthening the road structure.

🎯 Exam Tip: Understand how Polyblend enhances road quality by improving bitumen's thermal properties and water resistance, leading to longer-lasting roads.

 

Question 9. કૃષિક્ષેત્રે ખેતરમાં પવન અવરોધવા માટે કોઈપણ બે વનસ્પતિઓનાં ઉદાહરણો જણાવો.
Answer:
પવનને અવરોધતા આશ્રય સ્થાનો; પવન સામે રક્ષણ આપી, જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે. જાંબુ અને આમલી જેવા વૃક્ષો, તેમજ બાવળ, મેંદી, થેવેટીઆ, આકડો જેવા છોડ ખેતરમાં પવન રોકવાનું કાર્ય કરે છે.
In simple words: Plants like Jamun (Indian Blackberry) and Tamarind (Imli) are used as windbreaks in agricultural fields to protect crops from strong winds and prevent soil erosion.

🎯 Exam Tip: Remember examples of specific plants that can be used as windbreaks in agriculture to protect fields from wind erosion and damage.

 

Question 10. એવા ઉધોગનું નામ આપો કે જેના લીધે વાયુ-પ્રદૂષણ અને થર્મલપ્રદૂષણ બંને થાય છે તેમજ સુપોષણકારક સર્જાય છે.
Answer:
રાસાયણિક ખાતરનો એકમ, થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ, રિફાઇનરીઓ, ધાતુ ગાળતાં અને મેટાલર્જિકલ પ્રોસેસિંગ યુનિટો, સ્ટીલની મીલો અને પાણી તેમજ વરાળને ઠંડા પાડવા માટે વપરાય છે તે વાયુ સ્વરૂપના અને થર્મલ પ્રદૂષણો ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઉદ્યોગો કે જેમાં રસાયણો (નાઇટ્રોજન અને ફૉસ્ફરસ વધુ હોય) મુક્ત કરે છે તે સુપોષકતકરણમાં રૂપાંતર થાય છે.
In simple words: Industries such as chemical fertilizer units, thermal power plants, and metallurgical processing units contribute to both air and thermal pollution, and their effluents, rich in nitrogen and phosphorus, can lead to eutrophication.

🎯 Exam Tip: Identify industries that are major contributors to multiple types of pollution (air, thermal, and nutrient loading leading to eutrophication) for comprehensive environmental impact analysis.

 

Question 11. લીલનો વસ્તી વિસ્ફોટ એટલે શું?
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह चित्र एक जलीय निकाय में एक शैवाल प्रस्फुटन को दर्शाता है, जिसमें पानी की सतह को हरे शैवाल की घनी परत से ढका हुआ दिखाया गया है। यह शैवाल के अत्यधिक विकास को दर्शाता है जो जल प्रदूषण का संकेत है।
Answer:
જળાશયોમાં વધતા પ્રમાણમાં પોષક દ્રવ્યોની હાજરીના કારણે પ્લવકીય (ફ્રી ફ્લોટિંગ) લીલની ઝડપી વૃદ્ધિ અને અસામાન્ય રીતે મોટી સંખ્યામાં વધારાને લીલ પ્રસ્ફુટન (અલ્ગલ બ્લૂમ) કહે છે.
- આ જળાશયોને અલગ રંગ આપે છે, પાણીની ગુણવત્તા ઘટાડે છે અને માછલીઓ મૃત્યુ પામે છે.
- કેટલીક પ્રફુટનકારક લીલ મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ માટે અત્યંત ઝેરી હોઈ શકે છે.
In simple words: Algal bloom is the rapid and excessive growth of free-floating algae in water bodies, often due to high nutrient levels, which discolors the water, reduces its quality, and can be toxic to aquatic life and other organisms.

🎯 Exam Tip: Define algal bloom in terms of rapid algal growth and its ecological impacts, including discoloration, oxygen depletion, and potential toxicity.

 

Question 12. જૈવવિશાલન માટે તમારી સમજણ શી છે?
Answer:
સજીવોની આહાર શૃંખલાના વિવિધ સ્તરે કોઈ દ્રવ્યના સંકેન્દ્રણના વધારાને જૈવવિશાલન (બાયોમેગ્નિફિકેશન) કહે છે. આ ઘટનાને કારણે આહાર શૃંખલાના વિવિધ પોષક સ્તરે સજીવોમાં ઝેરી ઘટકોની સાંદ્રતા વધતી જાય છે. આનું કારણ એ છે કે સજીવોમાં એકત્રિત થતા ઝેરી ઘટકોનું ચયાપચય થતું નથી કે તેનો નિકાલ થતો નથી, અને જ્યારે આ સજીવોનો ખોરાક તરીકે ઉચ્ચ પોષક સ્તરના બીજા પ્રાણી દ્વારા ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે તે ઝેરી ઘટકો તે પ્રાણીમાં પસાર થાય છે અને પછી ઉચ્ચ કક્ષાના પોષક સ્તરના પ્રાણીમાં પણ પસાર થાય છે, આમ સાંદ્રતા આગળ વધતી રહે છે.
In simple words: Biomagnification is the process where the concentration of toxic substances, like DDT, increases progressively at each trophic level in a food chain because these substances are not metabolized or excreted by organisms.

🎯 Exam Tip: Clearly explain biomagnification as the increasing concentration of non-degradable toxins up the food chain, emphasizing why it occurs (non-metabolization/excretion).

 

Question 13. ઘર-વપરાશના નકામા પાણીમાં કઈ ત્રણ પ્રકારની મુખ્ય અશુદ્ધિઓ હોય છે?
Answer:
ઘર-વપરાશના પ્રદૂષિત પાણીમાં ત્રણ પ્રકારની મુખ્ય અશુદ્ધિઓ નીચે મુજબ હોય છે:
1. પાણીમાં દ્રાવ્ય ક્ષારો જેવાં કે નાઇટ્રેટ્સ, ફૉસ્ફેટ, અન્ય પોષક દ્રવ્યો, ઝેરી દ્રવ્યો અને ધાતુઓના આયનો.
2. જૈવવિઘટનીય કાર્બનિક પદાર્થો.
3. રોગો ઉત્પન્ન કરતાં સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ.
In simple words: Domestic wastewater typically contains three main types of impurities: dissolved salts and toxins (like nitrates, phosphates, metal ions), biodegradable organic matter, and disease-causing microorganisms.

🎯 Exam Tip: Categorize the main impurities in domestic wastewater into dissolved inorganic substances, organic matter, and pathogenic microorganisms for a clear and structured answer.

 

Question 14. પુનઃ વનીકરણ એટલે શું?
Answer:
પુનઃવનીકરણ એ જંગલોનું ફરીથી નિર્માણ કરવાની પદ્ધતિ છે. આ પ્રક્રિયા એવા વિસ્તારોમાં હાથ ધરવામાં આવે છે જ્યાં ભૂતકાળમાં જંગલો હતા, પરંતુ કોઈ કારણોસર નષ્ટ થઈ ગયા હતા. જોકે વનનાશ થયેલ ક્ષેત્રોમાં પુનઃવનીકરણ કુદરતી રીતે થાય છે, પરંતુ વૃક્ષો વાવવાથી તેની વૃદ્ધિ ઝડપી બને છે. જે વિસ્તારમાં જૈવવિવિધતા નાશ પામેલ હતી ત્યાં જૈવવિવિધતા સ્થાપિત થાય છે.
In simple words: Reforestation is the process of replanting and restoring forests in areas that were previously forested but have been cleared, aiming to re-establish biodiversity and accelerate natural regeneration.

🎯 Exam Tip: Define reforestation as the re-establishment of forests on previously forested lands and highlight its importance in restoring biodiversity and ecological balance.

 

Question 15. ઇલેક્ટ્રોનિક કચરાની સારવાર માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉકેલ કયો છે?
Answer:
ઇલેક્ટ્રોનિક કચરાની સારવાર માટે સૌથી વધુ સારી પ્રક્રિયા રિસાઇક્લિગ (પુનઃચક્રણ) છે. ઇલેક્ટ્રોનિક કચરાની રિસાઇક્લિગ સુવિધા માટે અગાઉથી વિચારણા થવી જોઈએ. હાલમાં, ઇ-કચરાનું 95-98% વજનથી રિસાઇક્લિગ થાય છે. રિસાઇક્લિગના મુખ્ય બે ફાયદા નીચે મુજબ છે:
1. તે કમ્પ્યુટરના ઝેરી ભાગોને નાજુક વાતાવરણ અને લેન્ડફિલ દ્વારા જમીનમાં જતાં અટકાવે છે.
2. તે પ્રાથમિક કાચા માલોને મેળવવા અને તેના ઉપયોગને ધીમો કરે છે.
In simple words: Recycling is the best solution for electronic waste (e-waste) as it prevents toxic components from polluting the environment and reduces the need for virgin raw materials.

🎯 Exam Tip: Emphasize recycling as the primary and most effective method for managing e-waste, focusing on its benefits in reducing pollution and conserving resources.

 

Question 1. તે શું સાચું છે કે કાર્પેટ્સ અને પડદાઓ જમીન પર કે દીવાલની સપાટીએ હોવાને લીધેધ્વનિનું સ્તર ઘટે છે. ટૂંકમાં સમજાવો.
Answer:
હા, તે સાચું છે કે જમીન પર કે દીવાલની સપાટી ઉપર કાર્પેટ (પાથરણાં) વાપરવાથી અને દીવાલની સપાટી ઉપર તથા બારીઓમાં પડદા લગાવવાથી ઘોંઘાટનું સ્તર ઘટાડી શકાય છે. આનું કારણ એ છે કે પડદાઓ અને કાર્પેટ મફલિંગ ડિવાઇસ તરીકે કાર્ય કરે છે અને સામાન્ય સ્તરના અવાજને શોષે છે.
In simple words: Yes, carpets and curtains on surfaces reduce noise levels because they act as sound-absorbing materials, minimizing sound reflections and overall noise in a room.

🎯 Exam Tip: Understand that soft furnishings like carpets and curtains absorb sound, thereby reducing reverberation and overall noise levels in enclosed spaces.

 

Question 2. હાઇબ્રીડ વેહિકલ ટેક્નોલોજી શું છે? યોગ્ય ઉદાહરણ સહિત તેના ફાયદાઓ સમજાવો.
Answer:
હાઇબ્રીડ વેહિકલ ટેક્નોલોજી એવી છે જેમાં વાહનોના બેવડા અંદાજ ઉપર પેટ્રોલ અથવા કોમ્પેક્ટ કુદરતી વાયુ (CNG) નો ઉપયોગ થાય છે. આ વાહનો પેટ્રોલ કે CNG ઉપર ચાલે છે. CNG એ ચોખ્ખું અને Green fuel (બળતણ) છે. આથી તે વાતાવરણનું પ્રદૂષણ ઓછું કરવામાં મદદ કરે છે અને પેટ્રોલ કે અશ્મિ બળતણને બચાવવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: Hybrid vehicle technology combines two or more power sources, typically petrol/diesel and an electric motor, allowing for cleaner emissions (especially with CNG) and conserving fossil fuels by using energy more efficiently.

🎯 Exam Tip: Focus on the dual fuel system of hybrid vehicles and how it contributes to reduced pollution and fuel conservation, especially when using cleaner fuels like CNG.

 

Question 3. તે સાચું છે કે જો દ્રાવ્ય ઓક્સિજનનું સ્તર શૂન્ય બને તો પાણી વિપકારી (septic) બની જાય છે. એવું એક જળાશયમાં દ્રાવ્ય ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટાડી શકે તેવા ઘટકનું એક ઉદાહરણ આપો.
Answer:
હા તે સાચું છે. જો દ્રાવ્ય ઑક્સિજનનું સ્તર શૂન્ય બને તો પાણી વિષકારી (સેપ્ટિક) બની જાય છે. ફર્ટિલાઇઝર જેવાં કાર્બનિક પ્રદૂષકો જલીય માધ્યમોમાં હોય ત્યારે ઓગળેલ ઑક્સિજનનું પ્રમાણ શૂન્ય સુધી ઘટાડવા માટે જવાબદાર છે.
In simple words: When dissolved oxygen in water drops to zero, it becomes septic. Organic pollutants like fertilizers cause this by promoting microbial activity that consumes oxygen.

🎯 Exam Tip: Understand that organic pollutants, such as fertilizers, lead to oxygen depletion in water bodies, causing septic conditions due to increased microbial respiration.

 

Question 4. કોઈ પણ એક ગ્રીનહાઉસ વાયુનું નામ આપો અને મોટા પાયે તેનું ઉત્પાદન કરતા શક્ય સ્રોત જણાવો. તેની હાનિકારક અસરો શી છે?
Answer:
સામાન્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ છે: \( \text{CO}_2 \); \( \text{CH}_4 \) (મિથેન); ક્લોરોફ્લોરો કાર્બન (CFC); નાઇટ્રોજન ઑક્સાઇડ (\( \text{N}_2\text{O} \)); પાણીની વરાળ અને ઓઝોન (\( \text{O}_3 \)). મોટા પ્રમાણમાં વનોનો નાશ થવાને કારણે કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ વધે છે. જમીનના વપરાશમાં ફેરફાર અને અમર્યાદિત રીતે અશ્મિ બળતણનો ઉપયોગ ગ્લોબલ વોર્મિંગ તરફ દોરી જાય છે.
મિથેનનો સ્રોત અને બીજા મુખ્ય ગ્રીનહાઉસ ગેસોનો સ્રોત કચરાના ઢગલાં (Garbage dump)નું અજારક મિથેનોજેન્સ દ્વારા થતું અપૂર્ણ વિઘટન, ડાંગરના ખેતરોમાં પૂર આવવાથી અને માર્શી જમીન છે. લગભગ 90થી 95 ટકા મિથેન (\( \text{CH}_4 \)) એશિયાના ડાંગરના ખેતરોમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
In simple words: Methane (\( \text{CH}_4 \)) is a potent greenhouse gas largely produced from anaerobic decomposition in landfills and flooded rice paddies, contributing to global warming.

🎯 Exam Tip: Focus on methane as an example of a greenhouse gas, its major sources (landfills, rice paddies), and its contribution to global warming.

 

Question 5. બિલ્ડિંગની દીવાલે કોટની નજીકમાં વૃક્ષો અને ક્ષુપોનું વાવવું સામાન્ય છે. તેઓને વાવવાનું કારણ શું છે?
Answer:
વસવાટનાં મકાનો, ઑફિસનાં મકાનોની દીવાલે કોટની નજીકમાં વૃક્ષો અને ક્ષુપો વાવવા માટેની પ્રણાલી છે. વસવાટનાં મકાનો અને ઑફિસનાં મકાનો અવાજના અંતરાય તરીકે કાર્ય કરે છે અને અવાજના પ્રદૂષણને અટકાવે છે. આ વૃક્ષો અને ક્ષુપોનો હરિયાળો પટ્ટો પ્રાથમિક ધૂળના રજકણો વગેરેને અસરકર્તા છે.
In simple words: Planting trees and shrubs near building walls is a common practice because they act as sound barriers, reducing noise pollution, and also filter out primary dust particles, improving air quality.

🎯 Exam Tip: Understand the dual benefits of planting greenery near buildings: noise reduction and air quality improvement by trapping dust particles.

 

Question 6. નેશનલ ફોરેસ્ટ કમિશન ઓફ ઇન્ડિયા શા માટે એવો આગ્રહ રાખે છે કે મેદાનો કરતાં ટેકરીઓ મોટા જંગલીય વિસ્તારોથી આવરિત હોવી જોઈએ?
Answer:
ભારતમાં માનવજાત માટે વધુ પ્રમાણમાં ઉપયોગી વનવિસ્તારને જાળવવા, સંરક્ષણ આપવાની આપણી નૈતિક ફરજ છે. 20મી સદીમાં લગભગ 30 ટકા જેટલી જમીનને વન દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલ હતી કે જે 2000ના વર્ષમાં 18 ટકાથી 19 ટકા જેટલી ઘટાડેલ છે. ભારતમાં નેશનલ ફૉરેસ્ટ કમિશન (1988)માં પર્વતો ઉપર 67 ટકા જેટલો મોટો વનવિસ્તાર અને મેદાનોમાં 33 ટકા જેટલા વનવિસ્તાર માટે ભલામણ કરેલ હતી.
પર્વતોના મોટા વિસ્તારમાં વનની ભલામણ વનસ્પતિ-વૃક્ષોની લાક્ષણિકતાઓ જેવી કે જમીનનું ધોવાણ, પાણી ઝમવું, અને જમીનમાં રહેલ પાણીમાં ઉમેરો થવો, જમીનના સ્તરો ધસી પડવા અને બીજી કુદરતી આફતો અને પર્વતો ઉપરની કુદરતી વનસ્પતિઓ અને કુદરતી પ્રાણીઓને જાળવવી જોઈએ.
In simple words: The National Forest Commission recommends higher forest cover in hilly regions (67%) compared to plains (33%) to prevent soil erosion, enhance water infiltration, stabilize land, and protect natural flora and fauna from landslides and other natural disasters.

🎯 Exam Tip: Highlight the ecological functions of forests in mountainous regions, such as preventing soil erosion, regulating water cycles, and maintaining biodiversity, to justify higher forest cover.

 

Question 7. કેવી રીતે કાપણી અને બાળી નાંખેલ કૃષિ, પર્યાવરણને અનુકૂળ બની શકે છે?
Answer:
કાપણી અને બાળી નાંખેલ કૃષિને પર્યાવરણને અનુકૂળ બનાવવા માટે નીચેના પગલાં લઈ શકાય છે:
1. નાના-મોટા પ્રમાણમાં છૂટાછવાયા પ્લોટ્સને વનના ઉછેર માટે વાપરવાથી વનપર્યાવરણને નુકસાન થાય નહીં.
2. પાકોની ફેરબદલી કરવી જોઈએ કે જેથી જમીનની ફળદ્રુપતા સમગ્ર રીતે ગુમાવાય નહીં.
3. વાવેતરનો સમય ઓછો અને ખેડીને રાખેલ વાવ્યા વગરની જમીન લાંબા સમય માટે રાખવી જોઈએ.
In simple words: To make slash-and-burn agriculture eco-friendly, it should be practiced on small, scattered plots, crop rotation should be implemented to maintain soil fertility, and fallow periods should be extended to allow for regeneration.

🎯 Exam Tip: Focus on sustainable practices like crop rotation, smaller plot sizes, and adequate fallow periods to mitigate the environmental impact of traditional slash-and-burn agriculture.

 

Question 8. ભારત સરકાર દ્વારા દાખલ કરાયેલ “જોઇન્ટ ફોરેસ્ટ મેનેજમેન્ટ કોન્સેપ્ટ પાછળનો મુખ્યવિચાર શો છે?
Answer:
ભારત સરકાર દ્વારા દાખલ કરાયેલ જોઇન્ટ ફૉરેસ્ટ મેનેજમેન્ટ (સંયુક્ત જંગલ વ્યવસ્થાપન) કૉન્સેપ્ટ પાછળનો મુખ્ય વિચાર સ્થાનિક સમાજોને જંગલના વ્યવસ્થાપનમાં ભાગ લેતાં કરવાનો છે. આ ધ્યેયને ખાસ પ્રકારની હિંમત અને સ્થાનિક લોકોએ જંગલી જાતિઓને રક્ષણ આપી, બિશ્નોઈ ચળવળ કે જોધપુરમાં થઈ તે ચળવળ દ્વારા અને હિમાચલમાં ગઢવાલમાં થયેલ ચીપકો ચળવળ થઈ તેના દ્વારા આધ્યેય સંભાળેલ છે.
In simple words: The Joint Forest Management (JFM) concept by the Government of India aims to involve local communities in forest management and protection, drawing inspiration from movements like the Bishnoi movement and Chipko movement.

🎯 Exam Tip: Understand JFM as a collaborative approach between the government and local communities for sustainable forest management, emphasizing community participation.

 

Question 9. ખોબ્લાઇન્ડનેસ દ્વારા તમે શું સમજો છો?
Answer:
નેત્રપટલ ઉપર આવેલ સોજો, બળતરા (દાહ), વધુ પ્રમાણમાં અલ્ટ્રાવાયોલેટ-B (\( \text{UV-B} \)) ના વિકિરણો શોષાવાથી થાય છે. તેને સ્નોબ્લાઇન્ડનેસ (મોતિયો) કહે છે.
In simple words: Snowblindness, or photokeratitis, is an inflammation and irritation of the cornea caused by excessive absorption of UV-B radiation, leading to temporary vision impairment.

🎯 Exam Tip: Connect snowblindness directly to the damage caused by high exposure to UV-B radiation on the retina and cornea.

 

Question 10. પક્ષીઓની વસ્તી ઘટવામાંDDT કેવી રીતે કારણભૂત છે?
Answer:
DDTનું વધુ પ્રમાણ પક્ષીઓમાં કૅલ્શિયમના ચયાપચયમાં વિક્ષેપ ઉત્પન્ન કરે છે. જેને કારણે ઈંડાંના કવચ પાતળાં બને છે અને ઈંડાં પુખ્ત થાય તે પહેલાં તૂટી જાય છે. આથી આખરે પક્ષીઓની વસતિમાં ઘટાડો થાય છે.
In simple words: High concentrations of DDT in birds interfere with calcium metabolism, leading to thin-shelled eggs that break prematurely, thus causing a decline in bird populations.

🎯 Exam Tip: Explain the specific mechanism: DDT's impact on calcium metabolism, leading to thin eggshells and reproductive failure in birds, resulting in population decline.

 

Question 11. આકૃતિ A અને Bનું અવલોકન કરો અને નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપોઃ
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह चित्र दो प्रदूषण-मुक्त ऊर्जा उत्पादन विधियों को दर्शाता है। चित्र A सौर ऊर्जा पैनलों को दिखाता है, जबकि चित्र B पवनचक्की को दर्शाता है, दोनों बिजली बनाने के लिए स्वच्छ ऊर्जा का उपयोग करते हैं।
(i) વિધુતનું નિર્માણ ઉપર્યુક્ત બે પદ્ધતિઓ દ્વારા થાય છે જે પ્રદૂષણરહિત છે. સાચું,ખોટું?
(ii) સૌરઊર્જાના કોઈ પણ બે ઉપયોજનનીનોંધકરો.
(iii) ફોટોવોલ્ટેઇકસેલશું છે?
Answer:
(i) આકૃતિ-A સોલાર ઍનર્જી પેનલની છે અને આકૃતિ B પવનચક્કીની છે. બંને વાતાવરણને પ્રદૂષિત કર્યા વગર વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે, તેથી વિધાન સાચું છે.
(ii) સૌર ઊર્જાના બે ઉપયોગો:
- સોલાર લૅમ્પ (દીવો), જે LED દીવાની બનેલ હોય છે. તેમાં ફોટોવોલ્ટેઇક સોલાર પેનલ અને રિચાર્જ કરી શકાય તેવી બેટરી હોય છે.
- સોલાર ગરમ પાણીની સિસ્ટમ.
(iii) ફોટોવોલ્ટેઇક કોષને સોલાર સેલ પણ કહે છે. તે ફોટો ઇલેક્ટ્રિક કોષના સ્વરૂપમાં હોય છે, જે સૂર્યપ્રકાશની શક્તિને ફોટોવોલ્ટેઇક કોષ દ્વારા ઇલેક્ટ્રિક શક્તિમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
In simple words: Both solar panels (A) and wind turbines (B) produce electricity without causing pollution. Solar energy is used in LED lamps and water heaters. A photovoltaic cell, also known as a solar cell, converts sunlight directly into electricity.

🎯 Exam Tip: For diagram-based questions, accurately identify the components or processes shown. For renewable energy, remember key applications and the basic principle of energy conversion (e.g., solar cells converting light to electricity).

No questions were found in the specified range (between page 29 and page 30) of the document. The content in this range consists of website navigation elements and copyright information, not educational questions or answers.