GSEB Class 12 Biology Solutions Chapter 15 જૈવવ-વિવિધતા અને સંરક્ષણ

 

Question 1. જૈવવિવિધતાનાં ત્રણ મહત્ત્વના ઘટકોનાં નામ જણાવો.
Answer: પૃથ્વી પર જૈવવિવિધતાના ત્રણ મુખ્ય સ્તરો અથવા ઘટકો નીચે મુજબ છે:
(a) જનીનિક વિવિધતા (Genetic Diversity)
(b) જાતિ વિવિધતા (Species Diversity)
(c) નિવસનતંત્રીય વિવિધતા (Ecological Diversity)
In simple words: જૈવવિવિધતાને મુખ્યત્વે ત્રણ સ્તરે જોઈ શકાય છે: જનીનોની વિવિધતા, પ્રજાતિઓની વિવિધતા અને વિવિધ નિવસનતંત્રોની વિવિધતા.

🎯 Exam Tip: જૈવવિવિધતાના આ ત્રણ ઘટકો તેના અભ્યાસ અને સંરક્ષણ માટે પાયાના છે. દરેક સ્તર પરની વિવિધતા પૃથ્વી પરના જીવનની સમૃદ્ધિ અને જટિલતા દર્શાવે છે.

 

Question 2. પરિસ્થિતિવિદો કેવી રીતે વિશ્વમાં રહેલી જાતિઓની કુલ સંખ્યાનો અંદાજ લગાવે છે?
Answer: પરિસ્થિતિવિદો જાતિઓની કુલ સંખ્યાનો અંદાજ કાઢવા માટે આંકડાકીય સરખામણીનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓએ ઉષ્ણકટિબંધીય અને ઉપઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં કીટકોના સમુદાયોમાં જાતિની સમૃદ્ધિનો વિગતવાર અભ્યાસ કર્યો. આ અભ્યાસ દ્વારા મેળવેલા ગુણોત્તર પ્રમાણનો ઉપયોગ તેમણે પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિ સમુદાયો માટે કરીને પૃથ્વી પરની કુલ જાતિઓની અંદાજિત સંખ્યાની ગણતરી કરી.
In simple words: વૈજ્ઞાનિકો વિશ્વમાં કુલ કેટલી જાતિઓ છે તેનો અંદાજ લગાવવા માટે, ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં કીટકોની જાતિઓના અભ્યાસના આંકડાકીય મોડેલોનો ઉપયોગ કરે છે અને તેને અન્ય જીવંત સજીવો પર લાગુ પાડે છે.

🎯 Exam Tip: આવા અંદાજો જૈવવિવિધતાના અભ્યાસમાં નિર્ણાયક છે, કારણ કે તેઓ સંરક્ષણ પ્રયાસો માટે પ્રાથમિક માહિતી પૂરી પાડે છે.

 

Question 3. શા માટે ઉષ્ણકટિબંધીય ક્ષેત્રો સૌથી વધારે સ્તરોની જાતિસમૃદ્ધિ દશવિછે તેમાટેની ત્રણ પરિકલ્પનાઓ આપો.
Answer: જૈવવિવિધતા પૃથ્વી પર સમાનરૂપે વહેંચાયેલી નથી. ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં જૈવવિવિધતા ઘણી ઓછી જોવા મળે છે, જ્યારે દક્ષિણ અમેરિકા પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે. ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા માટે કેટલીક પરિકલ્પનાઓ નીચે મુજબ છે:
1. ઉષ્ણકટિબંધોમાં કોઈ પ્રતિકૂળ ઋતુઓ હોતી નથી. સતત અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિને કારણે, ઉષ્ણકટિબંધીય સજીવો વધુ વિકાસ પામે છે.
2. ઉષ્ણકટિબંધોમાં સૌર ઊર્જાનું પ્રમાણ વધારે હોય છે, જે ઊંચી ઉત્પાદકતા તરફ દોરી જાય છે અને પરિણામે વધુ વિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
3. ઉષ્ણકટિબંધીય વાતાવરણ પ્રાચીન (આદિ) હોવાથી, વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની મોટી સંખ્યાને ઉત્ક્રાંતિ માટે પૂરતો સમય મળે છે.
In simple words: ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં સ્થિર વાતાવરણ, વધુ સૂર્યપ્રકાશ અને લાંબો ઉત્ક્રાંતિનો ઇતિહાસ હોવાથી, ત્યાં જાતિઓની સંખ્યા અને વિવિધતા અન્ય પ્રદેશો કરતાં ઘણી વધારે જોવા મળે છે.

🎯 Exam Tip: આ પરિકલ્પનાઓ ઉષ્ણકટિબંધોમાં જોવા મળતી અસાધારણ જૈવવિવિધતા પાછળના મુખ્ય પર્યાવરણીય અને ઉત્ક્રાંતિના પરિબળોને સમજાવે છે.

 

Question 4. જાતિ-ક્ષેત્ર સંબંધમાં સમાશ્રયણનાઢોળાવની શું મહત્ત્વતા છે?
Answer: એલેક્ઝાન્ડર વૉન હમ્બોલ્ટે અવલોકન કર્યું કે, ચોક્કસ મર્યાદા સુધી, કોઈ વિસ્તારમાં જાતિઓની સમૃદ્ધિ વિસ્તારના વધારા સાથે વધે છે. જાતિઓની સમૃદ્ધિ અને વિસ્તાર વચ્ચેનો સંબંધ મોટાભાગના વર્ગો માટે લંબચોરસ હાયપરબોલા (આયતાકાર અતિશયોક્તિ) હોય છે. લઘુગુણકીય માપ પર, આ સંબંધ એક સીધી રેખા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે: \[ \text{log S = log C + Z logA} \] જ્યાં, S = જાતિસમૃદ્ધિ (Species richness) Z = રેખાનો ઢોળાંશ (સમાશ્રયણ ગુણાંક - Regression coefficient) C = Y-આંતછેદ (Y-intercept) A = વિસ્તાર (Area) સામાન્ય રીતે, Z નું મૂલ્ય 0.1 - 0.2 ની વચ્ચે હોય છે. વર્ગીકરણ સમૂહ કે વિસ્તારને ધ્યાનમાં લીધા વિના, ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે નાના વિસ્તારોમાં જાતિ-વિસ્તાર સંબંધોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે, ત્યારે ઢોળાંશની કિંમત વર્ગીકરણ જૂથ કે વિસ્તારને અવગણીને પણ સમાન જ રહે છે. જો કે, જો ખૂબ મોટા વિસ્તારો માટે જાતિ-વિસ્તારનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે, જેમ કે સમગ્ર ખંડ, તો રિગ્રેશનના ઢોળાંશની રેખા વધુ તીવ્ર બને છે.
In simple words: જાતિ-ક્ષેત્ર સંબંધનો ઢોળાંશ દર્શાવે છે કે જેમ જેમ કોઈ ભૌગોલિક વિસ્તાર વધે છે તેમ તેમ ત્યાં કેટલી નવી પ્રજાતિઓ શોધવાની સંભાવના છે. આ સંબંધ વૈજ્ઞાનિકોને જૈવવિવિધતાના વિતરણને સમજવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: આ સંબંધ સંરક્ષણ જીવવિજ્ઞાનમાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે વસવાટના નુકસાનથી જાતિના નુકસાનની આગાહી કરવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 5. કોઈ એક જૈવભૌગોલિક ક્ષેત્રમાં જાતિક્ષતિનાં મુખ્ય કારણો શું છે?
Answer: કોઈ પણ જૈવભૌગોલિક ક્ષેત્રમાં જાતિઓ લુપ્ત થવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
1. વસવાટનો નાશ અથવા વિભાજન (Habitat loss and fragmentation)
2. વધુ પડતો વપરાશ (Over-exploitation)
3. બિન-સ્થાનિક જાતિઓનું આગમન (Alien species invasion)
4. સહવિલોપન (Co-extinction)
In simple words: પ્રજાતિઓના લુપ્ત થવા પાછળના મુખ્ય કારણોમાં તેમના કુદરતી રહેઠાણોનો નાશ, સંસાધનોનો અતિશય ઉપયોગ, બહારની પ્રજાતિઓનો પ્રવેશ અને અન્ય પ્રજાતિઓ સાથેનું સહવિલોપનનો સમાવેશ થાય છે.

🎯 Exam Tip: આ ચાર કારણોને "દુષ્ટ ચતુષ્ક" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જે જૈવવિવિધતાના વિનાશના મુખ્ય ચાલકબળો છે.

 

Question 6. નિવસનતંત્રક્રિયાવિધિમાટે જેવવિવિધતા કેવી રીતે મહત્ત્વની છે?
Answer: જૈવવિવિધતા નિવસનતંત્રની કાર્યક્ષમતા માટે નીચેની રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે:
• જૈવવિવિધતા નિવસનતંત્રીય સમુદાયોની સ્થિરતા માટે વધુ જાતિઓની જરૂરિયાત દર્શાવે છે, જે ઓછા જાતિવાળા સમુદાયો કરતાં વધુ સ્થિર હોય છે. તે પ્રસંગોપાત ખલેલ સામે પ્રતિકાર કરી શકે છે.
• નિવસનતંત્રની ઉત્પાદકતા પર જાતિઓની સમૃદ્ધિની સીધી અસર જોવા મળે છે. ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા ધરાવતાં નિવસનતંત્રોની ઉત્પાદકતા ઓછી જૈવવિવિધતા ધરાવતાં નિવસનતંત્રો કરતાં વધુ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલો સમશીતોષ્ણ જંગલો કરતાં વધુ ઉત્પાદક હોય છે.
• જૈવવિવિધતા નિવસનતંત્રના સ્વાસ્થ્ય અને જાળવણી માટે અનિવાર્ય છે.
In simple words: જૈવવિવિધતા નિવસનતંત્રને સ્થિરતા, ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા અને એકંદર આરોગ્ય જાળવવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: વૈજ્ઞાનિકો ડિવિડ ટિલમેનના પ્રયોગો દર્શાવે છે કે વધુ જૈવવિવિધતાવાળા પ્લોટ્સમાં વર્ષ-દર-વર્ષે કુલ જૈવમાસ ઓછું જોવા મળે છે, જે સ્થિરતા સૂચવે છે.

 

Question 7. પવિત્રઉપવનો શું છે? તેમની સંરક્ષણમાં શું ભૂમિકા છે?
Answer: પ્રાચીન સમયમાં, અનેક સંસ્કૃતિઓમાં જંગલોના અમુક ભાગોને અલગ રાખવામાં આવતા હતા અને તેમાંના તમામ વૃક્ષો તથા વન્યજીવનની પૂજા કરવામાં આવતી હતી. આ રીતે સંપૂર્ણપણે રક્ષણ પામતા આવા વિસ્તારોને પવિત્ર ઉપવનો કહેવામાં આવે છે. આદિવાસી સમાજો માટે આ ઉપવનોનું મૂલ્ય ઘણું ઊંચું છે. આદિવાસીઓ પવિત્ર વૃક્ષોની એક પણ ડાળી કાપવાની પરવાનગી આપતા નથી. ભારતના કેટલાક પ્રદેશોમાં આવા ઉપવનો જોવા મળે છે, જેમ કે રાજસ્થાન (અરવલ્લી પહાડો), મધ્ય પ્રદેશ (સરગુજા), મેઘાલય અને મહારાષ્ટ્ર. આ પવિત્ર વૃક્ષો તે વિસ્તારોમાં ઉગતી ઘણી ભયગ્રસ્ત જાતિઓના સંરક્ષણમાં મદદ કરે છે.
In simple words: પવિત્ર ઉપવનો એ એવા જંગલના વિસ્તારો છે જેને ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પરંપરાઓ દ્વારા રક્ષણ આપવામાં આવે છે, અને તે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ માટે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાનો તરીકે સેવા આપે છે.

🎯 Exam Tip: પવિત્ર ઉપવનો In-situ સંરક્ષણનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે, જ્યાં પ્રજાતિઓ તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં સુરક્ષિત રહે છે.

 

Question 8. નિવસનતંત્રીય સેવાઓ અંતર્ગત પૂર અને જમીન-ધોવાણ કે ઘસારાનું નિયંત્રણ છે. આ સેવાઓ નિવસનતંત્રના જૈવિક ઘટકો દ્વારાકેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે?
Answer: વૃક્ષો પૂર નિયંત્રણ અને જમીનના ધોવાણને રોકવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. વૃક્ષોના મૂળ જમીનના કણોને મજબૂતીથી જકડી રાખે છે અને વહેતા પાણીને જમીનના ઉપરના સ્તરને પોતાની સાથે ખેંચી જતાં અટકાવે છે. જમીનમાં રહેલું સેન્દ્રિય દ્રવ્ય (humus) અને વનસ્પતિના મૂળ જમીનને છિદ્રાળુ બનાવે છે, જેથી ભૂમિમાં પાણી સરળતાથી ગળાઈ શકે છે, જે પાણીના પ્રવાહનો વેગ ઘટાડે છે અને જમીનના ધોવાણને અટકાવે છે.
In simple words: જૈવિક ઘટકો, ખાસ કરીને વૃક્ષો, તેમના મૂળ દ્વારા જમીનને બાંધી રાખે છે અને જમીનને છિદ્રાળુ બનાવી પાણીના શોષણને પ્રોત્સાહન આપે છે, જેનાથી પૂર અને જમીનના ધોવાણનું નિયંત્રણ થાય છે.

🎯 Exam Tip: નિવસનતંત્રની આ સેવાઓ મનુષ્ય અને પર્યાવરણ બંને માટે અનિવાર્ય છે અને જંગલના સંરક્ષણના મહત્ત્વ પર ભાર મૂકે છે.

 

Question 9. વનસ્પતિઓની જાતિ-વિવિધતા (22 %) એ પ્રાણીઓની (72 %) જાતિ-વિવિધતા કરતાં ખૂબ જ ઓછી છે; પ્રાણીઓને સૌથી વધારે વૈવિધ્યીકરણપ્રાપ્ત થવાની સ્પષ્ટતા શું હોઈ શકે છે?
Answer: વનસ્પતિઓની સરખામણીમાં પ્રાણીઓમાં શરીરના કદમાં વધારો અને જનીનિક ભિન્નતા વધુ જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત, પ્રાણીઓ જટિલ ચેતાતંત્ર ધરાવે છે જે શરીરની વિવિધ ક્રિયાઓનું નિયમન અને સમન્વય કરે છે. પ્રાણીઓ સંવેદના અંગો પણ ધરાવે છે જેના દ્વારા તેઓ પર્યાવરણીય સંવેદનાઓ ગ્રહણ કરીને તેના પ્રત્યે પ્રતિભાવ આપી શકે છે. ગતિશીલતા (પ્રચલન શક્તિ) પણ પ્રાણીઓમાં જોવા મળતી ઉચ્ચ વિવિધતાઓનું એક કારણ હોઈ શકે છે.
In simple words: પ્રાણીઓમાં વનસ્પતિ કરતાં વધુ જૈવવિવિધતા હોવાના કારણોમાં તેમનું જટિલ ચેતાતંત્ર, સંવેદના અંગો અને પ્રચલન કરવાની ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમને વિવિધ વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા અને વિકસિત થવા દે છે.

🎯 Exam Tip: પ્રાણીઓની આ વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતાઓ તેમને વિવિધ રહેઠાણો અને જીવનશૈલી અપનાવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે, જે ઉચ્ચ સ્તરની જાતિ-વિવિધતા તરફ દોરી જાય છે.

 

Question 10. તમે એવી સ્થિતિ વિશે વિચારી શકો છો કે, જ્યાં આપણે જાણી જોઈને કોઈ જાતિને વિલુપ્ત કરવાનું ઇચ્છીએ છીએ ?
Answer: હા, એવી પરિસ્થિતિઓની કલ્પના કરી શકાય છે જ્યાં જાણી જોઈને કોઈ જાતિને લુપ્ત કરવી ઉચિત હોઈ શકે છે. સૂક્ષ્મજીવો કે જે સમાજ માટે હાનિકારક હોય અને નિવસનતંત્રના મહત્ત્વના જૈવિક ઘટકો ન હોય, તેમનો નાશ કરવો ન્યાયી છે. ઉદાહરણ તરીકે, આપણે રોગ પેદા કરતા સજીવોને (જેમ કે પોલિયો વાયરસ, HIV) દુનિયામાંથી નાબૂદ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ. કેટલાક ઓછા હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ નિવસનતંત્રની કાર્યક્ષમતાને અસર કરશે નહીં. આવી જીવલેણ પરિસ્થિતિઓમાં ઇરાદાપૂર્વક જાતિને લુપ્ત કરવી ન્યાયી છે.
In simple words: કેટલાક હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવો અથવા રોગ પેદા કરતા જીવોને, જો તેઓ નિવસનતંત્ર માટે અનિવાર્ય ન હોય, તો તેમને ઇરાદાપૂર્વક લુપ્ત કરવાનું ન્યાયી ઠેરવી શકાય છે, જેમ કે આપણે પોલિયો વાયરસ જેવા રોગકારકોને નાબૂદ કરવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ.

🎯 Exam Tip: આ મુદ્દો જીવવિજ્ઞાન અને નીતિશાસ્ત્ર વચ્ચેના સંબંધને પ્રકાશિત કરે છે, જ્યાં માનવ કલ્યાણ અને નિવસનતંત્રની અખંડિતતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

બહવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQs)

 

Question 1. નીચે આપેલપૈકી કયો એક દેશસૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે?
(A) દક્ષિણ અમેરિકા
(B) દક્ષિણ આફ્રિકા
(C) રશિયા
(D) ભારત
Answer: (A) દક્ષિણ અમેરિકા
ઉષ્ણકટિબંધીય અક્ષાંશો પર આવેલા દક્ષિણ અમેરિકા જેવા દેશોનું વાતાવરણ સ્થિર અને સતત હોય છે, જે ઉચ્ચ સ્તરની જૈવવિવિધતા તરફ દોરી જાય છે.
In simple words: દક્ષિણ અમેરિકા, ખાસ કરીને એમેઝોન વર્ષાજંગલો, તેની સ્થિર ઉષ્ણકટિબંધીય આબોહવાને કારણે વિશ્વમાં સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવતો પ્રદેશ છે.

🎯 Exam Tip: ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં સામાન્ય રીતે વધુ સ્થિર આબોહવા, વધુ સૂર્યપ્રકાશ અને લાંબો ઉત્ક્રાંતિનો ઇતિહાસ હોય છે, જે તેમને જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ બનાવે છે.

 

Question 2. નીચે આપેલ પૈકી કઈ એક જૈવવિવિધતા ગુમાવવાનું કારણ નથી?
(B) વિદેશી જાતિઓનો પ્રવેશ
(C) પ્રાણીઓને પ્રાણીઉદ્યાનોમાં મૂકવામાં આવે
(D) નૈસર્ગિકસ્રોતોનું અતિશોષણ
Answer: (C) પ્રાણીઓને પ્રાણીઉદ્યાનોમાં મૂકવામાં આવે
પ્રાણીઓને પ્રાણીઉદ્યાનોમાં રાખવાથી જૈવવિવિધતાનો નાશ થતો નથી, પરંતુ તે ex-situ સંરક્ષણનો એક ભાગ છે. જૈવવિવિધતાના નાશના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
1. કુદરતી રહેઠાણનો વિનાશ (પ્રાથમિક કારણ)
2. સ્થાનિક જાતિઓ સાથે બિન-સ્થાનિક જાતિઓનો પ્રવેશ
3. કુદરતી સંસાધનોનો અતિશય ઉપયોગ
4. સહવિલોપન
In simple words: પ્રાણીસંગ્રહાલયોમાં પ્રાણીઓને રાખવું એ જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણનો એક પ્રયાસ છે, જ્યારે રહેઠાણનો નાશ, બહારની પ્રજાતિઓ અને સંસાધનોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય કારણો છે.

🎯 Exam Tip: સંરક્ષણના સંદર્ભમાં, પ્રાણીઉદ્યાનો ex-situ સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ હેઠળ આવે છે, જે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના જનીન પૂલને જાળવવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 3. નીચે આપેલપૈકી કઈ એક ભારતમાં દાખલ કરવામાં આવેલ વિદેશી જાતિનથી?
(A) લેન્ટના
(B) સાયનોડોન
(C) પાર્થેનિયમ
(D) આઇકોર્નિઆ
Answer: (B) સાયનોડોન
સાયનોડોન (ડોબગ્રાસ) એ આક્રમક બિન-સ્થાનિક જાતિ નથી. જ્યારે પાર્થેનિયમ (કોંગ્રેસ ઘાસ અથવા ગાજર ઘાસ), આઇકોર્નિઆ (વોટર હાયસિન્થ) અને લેન્ટના (ગંધારી) એ ત્રણ બિન-સ્થાનિક જાતિઓ છે જે ભારતમાં દાખલ થઈ છે અને સ્થાનિક વનસ્પતિઓને ધમકી આપે છે.
In simple words: સાયનોડોન એ એક સ્થાનિક ઘાસ છે, જ્યારે લેન્ટના, પાર્થેનિયમ અને આઇકોર્નિઆ એ ભારતમાં દાખલ કરાયેલી બિન-સ્થાનિક આક્રમક જાતિઓ છે જે સ્થાનિક જૈવવિવિધતા માટે હાનિકારક છે.

🎯 Exam Tip: આક્રમક બિન-સ્થાનિક જાતિઓ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય કારણોમાંનું એક છે, કારણ કે તેઓ સ્થાનિક જાતિઓ સાથે સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે અને તેમને વિસ્થાપિત કરે છે.

 

Question 4. નીચે આપેલ પૈકી કયા ભાગમાં કળશપર્ણ વનસ્પતિ જોવા મળે છે?
(A) ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતનાં વર્ષાજંગલોમાં
(B) સુંદરવનમાં
(C) થારના રણમાં
(D) પશ્ચિમ ઘાટમાં
Answer: (A) ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતનાં વર્ષાજંગલોમાં
નિપેન્થસ (કળશપર્ણ) નામની કીટાહારી વનસ્પતિ મુખ્યત્વે ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતના જંગલોમાં જોવા મળે છે, ખાસ કરીને એવી જમીનમાં જ્યાં પોષકતત્ત્વોની ઉણપ હોય છે. પશ્ચિમ ઘાટમાં પણ પુષ્કળ જૈવવિવિધતા જોવા મળે છે, પરંતુ કળશપર્ણનું મુખ્ય રહેઠાણ ઉત્તર-પૂર્વ ભારત છે. સુંદરવન મેન્ગ્રોવ વનસ્પતિઓ માટે જાણીતું છે, અને થારનું રણ રણપ્રદેશની વનસ્પતિઓ માટે.
In simple words: કળશપર્ણ, એક કીટાહારી વનસ્પતિ, ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતના વર્ષાજંગલોમાં જોવા મળે છે, ખાસ કરીને નાઈટ્રોજનની ઉણપવાળી જમીનમાં.

🎯 Exam Tip: કીટાહારી વનસ્પતિઓ પોષકતત્ત્વોની ઉણપવાળી જમીનમાં અનુકૂલન સાધવા માટે કીટકોનું ભક્ષણ કરે છે, અને તે જૈવવિવિધતાનું એક વિશિષ્ટ ઉદાહરણ છે.

 

Question 5. નીચે આપેલ પૈકીમાંથી કયું એક જૈવવિવિધતાના ધ્યાનાકર્ષિત પ્રદેશની મુખ્ય લાક્ષણિકતા નથી?
(A) જાતિની વધુ સંખ્યા
(B) વધુ સ્થાનિક જાતિઓ
(C) મોટા ભાગની ઉષ્ણકટિબંધમાં જોવા મળે.
(D) મોટા ભાગની ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં જોવા મળે.
Answer: (D) મોટા ભાગની ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં જોવા મળે.
જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ એવા વિસ્તારો છે જ્યાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની મોટી સંખ્યા, ખાસ કરીને સ્થાનિક જાતિઓ, જોવા મળે છે. આ હોટસ્પોટ્સ મુખ્યત્વે ઉષ્ણકટિબંધીય અને સમશીતોષ્ણ કટિબંધના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ જોવા મળતા નથી, કારણ કે ત્યાંની કઠોર આબોહવાને કારણે જાતિઓની સંખ્યા ઓછી હોય છે.
In simple words: જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ એ ઉચ્ચ સ્તરની જાતિ સમૃદ્ધિ અને સ્થાનિકતા ધરાવતા પ્રદેશો છે, જે મોટાભાગે ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં હોય છે, ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં નહીં.

🎯 Exam Tip: જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ સંરક્ષણ પ્રયાસો માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેઓ પૃથ્વીની જૈવવિવિધતાનો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે અને તે ભય હેઠળ છે.

 

Question 6. કોલમ – I માં આપેલ પ્રાણીઓને કોલમ – II માં આપેલ સ્થાન સાથે જોડો:

કોલમ – I	કોલમ – II
(a) રીસ	(i) આફ્રિકા
(b) ડુગોંગ	(ii) રશિયા
(c) થાયલેસીન	(iii) મોરેશિયસ
(d) ટેલર દરિયાઈ ગાય	(iv) ઓસ્ટ્રેલિયા

નીચે આપેલમાંથી સાચી જોડપસંદ કરો:
(A) (a – i), (b – iii), (c – ii), (d – iv)
(B) (a – iv), (b – iii), (c – i), (d – ii)
(C) (a – iii), (b – i), (c – ii), (d – iv)
(D) (a – iii), (b – i), (c – iv), (d – ii)
Answer: (D) (a – iii), (b – i), (c – iv), (d – ii)
આ મેચિંગ નીચે મુજબ છે:
(a) રીસ (આ કિસ્સામાં સંભવતઃ ડોડો જેવા લુપ્ત પ્રાણીનો સંદર્ભ આપે છે) – મોરેશિયસ (iii)
(b) ડુગોંગ – આફ્રિકા (i) (ડુગોંગ્સ આફ્રિકાના દરિયાકિનારા પર જોવા મળે છે)
(c) થાયલેસીન (તાસ્માનિયન વાઘ) – ઓસ્ટ્રેલિયા (iv)
(d) ટેલર દરિયાઈ ગાય (Steller's Sea Cow) – રશિયા (ii)
In simple words: આ પ્રશ્નમાં આપેલ પ્રાણીઓ અને તેમના સંબંધિત રહેઠાણો અથવા લુપ્તતાના સ્થાનોને યોગ્ય રીતે જોડવામાં આવ્યા છે, જે જૈવવિવિધતા અને ભૌગોલિક વિતરણનું જ્ઞાન દર્શાવે છે.

🎯 Exam Tip: આ પ્રકારના પ્રશ્નો માટે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ અને તેમના વિતરણ વિશેની માહિતી યાદ રાખવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 7. નીચે આપેલ વનસ્પતિઓમાં શું સામાન્ય છે? એપેન્થસ, સાયલોટમ, રાઉલ્ફીઆ અને એકોનિટમ
(A) બધી જ વનસ્પતિઓ સુશોભન માટેની છે.
(B) બધી જ જાતિ ઉદૂવિકાસીય જોડાણ ધરાવે છે.
(C) બધા જ અતિશોષણ પામવાની સંભાવના ધરાવે છે.
(D) બધી જ વનસ્પતિ વિશિષ્ટ છે. જે પૂર્વ હિમાલયમાં આવેલી છે.
Answer: (C) બધા જ અતિશોષણ પામવાની સંભાવના ધરાવે છે.
ઉપરોક્ત દર્શાવેલ તમામ વનસ્પતિઓ, તેમના વ્યક્તિગત લક્ષણોના આધારે, અતિશોષણનો ભોગ બનવાની સંભાવના ધરાવે છે. નીપેન્થસ (કળશપર્ણ) એક કીટાહારી વનસ્પતિ છે, સાયલોટમ એક ત્રિઅંગી વનસ્પતિ છે, અને એકોનિટમ એક ઔષધીય વનસ્પતિ છે. રાઉલ્ફીઆ પણ ઔષધીય ગુણધર્મો ધરાવે છે. આ બધાના વિશિષ્ટ ગુણધર્મોને કારણે તેમના પર અતિશોષણનો ખતરો રહેલો છે.
In simple words: આ બધી વનસ્પતિઓ તેમના વિશિષ્ટ ગુણધર્મો (જેમ કે ઔષધીય અથવા શિકારી) ને કારણે માનવ દ્વારા વધુ પડતા ઉપયોગ માટે સંવેદનશીલ છે, જેના કારણે તેમના લુપ્ત થવાની સંભાવના વધે છે.

🎯 Exam Tip: લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ અને તેમના સંરક્ષણની સ્થિતિ વિશે જાગૃત રહેવું એ જૈવવિવિધતાના અભ્યાસનો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

 

Question 8. એકશિંગી ગેંડો નીચે આપેલા પૈકી કયા અભયારણ્યની ઓળખ છે?
(A) ભીટર કાનિકા
(B) બાન્દીપુર
(C) કાઝીરંગા
(D) કૉર્બેટ પાર્ક
Answer: (C) કાઝીરંગા
કાઝીરંગા નેશનલ પાર્ક આસામના ગોલાઘાટ જિલ્લામાં આવેલું છે, અને તે એકશિંગી ગેંડા માટે વિશિષ્ટ રીતે જાણીતું છે. કોર્બેટ પાર્ક ઉત્તરાખંડના નૈનીતાલ જિલ્લામાં આવેલું છે અને તે વાઘ માટે પ્રખ્યાત ભારતનું પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે. બાન્દીપુર નેશનલ પાર્ક મૈસૂરમાં આવેલું છે અને તે પણ વાઘ માટે જાણીતું છે. ભીતરકણિકા નેશનલ પાર્ક ઓડિશામાં ખારા પાણીના મગર માટે વિશિષ્ટ છે.
In simple words: કાઝીરંગા નેશનલ પાર્ક, આસામમાં આવેલું, એકશિંગી ગેંડાનું મુખ્ય રહેઠાણ છે અને તેના સંરક્ષણ માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યો તેમની મુખ્ય સંરક્ષિત પ્રજાતિઓ સાથે યાદ રાખવા એ ભૌગોલિક જૈવવિવિધતા અને સંરક્ષણના પ્રશ્નો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 9. નીચે આપેલ પ્રાણી-જૂથોમાંથી કર્યું એક નાશપ્રાયઃ થવાની વધુ સંભાવના ધરાવે છે?
(A) કીટકો
(B) સસ્તન
(C) ઉભયજીવી
(D) સરિસૃપ
Answer: (C) ઉભયજીવી
વર્તમાન સમયમાં, ઉભયજીવીઓમાં લુપ્ત થવાનો દર સૌથી વધુ જોવા મળે છે. વિશ્વભરમાં લગભગ 32% જેટલા ઉભયજીવીઓ લુપ્ત થવાના ભય હેઠળ છે. તેની સરખામણીમાં, સસ્તન પ્રાણીઓમાં 23% અને પક્ષીઓમાં 12% લુપ્ત થવાનો ભય ધરાવે છે.
In simple words: ઉભયજીવીઓ તેમના સંવેદનશીલ નિવાસસ્થાનો અને પર્યાવરણીય ફેરફારો પ્રત્યેની નબળાઈને કારણે લુપ્ત થવાના સૌથી વધુ જોખમ હેઠળ છે.

🎯 Exam Tip: ઉભયજીવીઓની લુપ્તતાની ઊંચી ટકાવારી પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો, ખાસ કરીને પ્રદૂષણ અને રહેઠાણના નુકસાન, માટે એક સૂચક તરીકે કામ કરે છે.

 

Question 10. નીચે આપેલ પૈકી કઈ એક વનસ્પતિ ભારતની નાશપ્રાયઃ જાતિ છે?
(A) રાઉલ્ફીઆસર્પેન્ટાઇના
(B) સેન્ટેલમ આલ્બમ (ચંદનનું કાષ્ઠ)
(C) સાયકસ બેડોનેઈ
(D) ઉપર્યુક્ત બધી જ
Answer: (D) ઉપર્યુક્ત બધી જ
ઉપર દર્શાવેલ તમામ વનસ્પતિઓ - રાઉલ્ફીઆ સર્પેન્ટાઇના (સર્પગંધા), સેન્ટલમ આલ્બમ (ચંદનનું લાકડું), અને સાયકસ બેડોનેઈ - ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓ છે. તેમની ઔષધીય અને વાણિજ્યિક અગત્યતાને કારણે, તેમના પર વધુ પડતા શોષણનો ભય છે, જે તેમના લુપ્ત થવા તરફ દોરી જાય છે.
In simple words: રાઉલ્ફીઆ સર્પેન્ટાઇના, ચંદન અને સાયકસ બેડોનેઈ - આ બધી વનસ્પતિઓ ભારતમાં લુપ્તપ્રાય છે કારણ કે તેમના ઔષધીય અને આર્થિક મૂલ્યને કારણે તેમનું અતિશય શોષણ થાય છે.

🎯 Exam Tip: આવી પ્રજાતિઓનું સંરક્ષણ કરવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેઓ જૈવવિવિધતાના મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટકો છે અને પર્યાવરણમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

 

Question 11. લેન્ટના, આઇકોર્નિયા અને આફ્રિકન કેટફિશ વચ્ચે સમાનતા શી છે?
(A) બધી જ ભારતનીનાશપ્રાયઃ જાતિ છે.
(B) બધી જ ચાવીરૂપ જાતિ છે.
(C) બધા જ સસ્તન છે, મળે છે.
(D) બધી જ જાતિ ન તો નાશ થવાની સંભાવના યુક્ત છે કે ન તો ભારતની સ્વદેશી જાતિઓ છે.
Answer: (D) બધી જ જાતિ ન તો નાશ થવાની સંભાવના યુક્ત છે કે ન તો ભારતની સ્વદેશી જાતિઓ છે.
ઉપર વર્ણવેલી ત્રણેય જાતિઓ - ગંધારી (લેન્ટના), વોટર હાયસિન્થ (આઇકોર્નિયા) અને આફ્રિકન કેટફિશ (ક્લેરિયાસ ગેરીપીનસ) - ભારતની સ્થાનિક જાતિઓ નથી અને લુપ્ત થવાના જોખમ હેઠળ પણ નથી. વાસ્તવમાં, તે બધી વિદેશી આક્રમક જાતિઓ છે જે સ્થાનિક જાતિઓ પર હાનિકારક અસરો દર્શાવે છે અને તેમને લુપ્ત થવા તરફ ધકેલી શકે છે.
In simple words: લેન્ટના, આઇકોર્નિયા અને આફ્રિકન કેટફિશ ભારતમાં બિન-સ્થાનિક આક્રમક જાતિઓ છે, જે સ્થાનિક જૈવવિવિધતા માટે ખતરો ઊભો કરે છે.

🎯 Exam Tip: આક્રમક જાતિઓ સ્થાનિક નિવસનતંત્રો માટે ગંભીર ખતરો ઊભો કરે છે, કારણ કે તેઓ સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરી શકે છે, રોગો ફેલાવી શકે છે, અથવા સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું ભક્ષણ કરી શકે છે.

 

Question 12. પીઝનની લુપ્તતામાટે કોણ જવાબદાર છે?
(A) ભક્ષક પક્ષીઓની સંખ્યામાં વધારો
(B) માનવ દ્વારા અતિશોષણને પરિણામે
(C) ખોરાકની અપ્રાપ્યતા
(D) બર્ડફ્લ્યુ વાઇરસની ચેપગ્રસ્તતા
Answer: (B) માનવ દ્વારા અતિશોષણને પરિણામે
પેસેન્જર પીઝન (Ectopistes migratorius) માનવ દ્વારા વધુ પડતા શોષણ (શિકાર) ને કારણે લુપ્ત થઈ ગયું છે. ભક્ષક પક્ષીઓની સંખ્યામાં વધારો, ખોરાકની અપ્રાપ્યતા અને બર્ડ ફ્લૂ વાયરસનો ચેપ વગેરે પેસેન્જર પીઝનના લુપ્ત થવા માટે જવાબદાર નથી.
In simple words: પેસેન્જર પીઝનનું લુપ્ત થવાનું મુખ્ય કારણ માનવી દ્વારા તેનો અતિશય શિકાર હતો, જે અતિશોષણના ભયંકર પરિણામોનું સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે.

🎯 Exam Tip: "ઓવર-એક્સપ્લોઇટેશન" (અતિશોષણ) જૈવવિવિધતાના નુકસાનના મુખ્ય ચાર કારણોમાંનું એક છે, જે માનવ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા પ્રજાતિઓના લુપ્તતા તરફ દોરી જાય છે.

 

Question 13. નીચે આપેલ વિધાનોમાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
(A) પાર્થનિયમ આપણા દેશની સ્થાનિક જાતિ છે.
(B) આફ્રિકન કૅટફિશ ભારતીય કૅટફિશ માટે ભયજનક નથી.
(C) સ્ટેલર દરિયાઈ ગાય લુપ્તપ્રાણી છે.
(D) લેન્ટના, ગાજર ઘાસ તરીકે વિખ્યાત છે.
Answer: (C) સ્ટેલર દરિયાઈ ગાય લુપ્તપ્રાણી છે.
આપેલા વિધાનોમાંથી, પાર્થેનિયમ (ગાજર ઘાસ) એક બિન-સ્થાનિક નીંદણ છે જે ઝડપથી વૃદ્ધિ પામીને સ્થાનિક જાતિઓને નકારાત્મક અસર કરે છે. આફ્રિકન કેટફિશ એક વિદેશી જાતિ છે જે સ્થાનિક ક્લેરિયમ જાતિઓની વૃદ્ધિને નકારાત્મક રીતે અસર કરે છે. લેન્ટના કેમેરા (ગંધારી) પણ એક બિન-સ્થાનિક જાતિ છે જે સ્થાનિક જાતિઓ સાથે સખત રીતે સ્પર્ધા કરે છે. સ્ટેલર દરિયાઈ ગાય (Steller's Sea Cow) એક લુપ્તપ્રાય પ્રાણી છે.
In simple words: સ્ટેલર દરિયાઈ ગાય એ એક લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ છે, જ્યારે પાર્થેનિયમ, આફ્રિકન કેટફિશ અને લેન્ટના આક્રમક બિન-સ્થાનિક જાતિઓ છે.

🎯 Exam Tip: આવા તથ્યો યાદ રાખવા માટે, પ્રજાતિઓની સ્થાનિકતા, તેમની સંરક્ષણ સ્થિતિ અને નિવસનતંત્ર પર તેમની અસરને સમજવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 14. નીચે આપેલ નિવસનતંત્રમાંથી કર્યું એક નિવસનતંત્ર મહત્તમ જૈવવિવિધતાદશવિછે?
(A) મેન્ગ્રોસ
(B) રણપ્રદેશ
(C) પરવાળાના ખડકો
(D) અલ્પાઇન ઘાસનાં મેદાનો
Answer: (C) પરવાળાના ખડકો
પરવાળાના ખડકો અત્યંત ઉત્પાદક નિવસનતંત્ર છે (વાર્ષિક 2000 – 6000 Kcal/m²/y ઉત્પાદકતા) અને દરિયાકિનારાના સૌથી વિવિધતા ધરાવતા ભાગોમાં માછલીઓ, મૃદુકાય, ક્રસ્ટેશિયન, વાદળીઓ અને કોએલન્ટરેટ્સ જેવા જીવો માટે નિવાસસ્થાન પૂરા પાડે છે. મેન્ગ્રોવ્સ ભેજવાળા અને ખારા પાણીવાળા દરિયાકિનારાના વિસ્તારોમાં ઉગે છે. રણપ્રદેશોમાં વિશિષ્ટ રણજાતિઓ જોવા મળે છે. આલ્પાઇન ઘાસના મેદાનો ઊંચાઈ પર જોવા મળે છે અને તેમાં વૃક્ષોની વૃદ્ધિ થતી નથી.
In simple words: પરવાળાના ખડકો તેમની ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા અને અનેક દરિયાઈ જીવો માટે નિવાસસ્થાન પૂરા પાડવાની ક્ષમતાને કારણે મહત્તમ જૈવવિવિધતા ધરાવતા નિવસનતંત્રો પૈકી એક છે.

🎯 Exam Tip: પરવાળાના ખડકોને "દરિયાનો વર્ષાજંગલ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જે તેમની અસાધારણ જૈવવિવિધતા અને નિવસનતંત્રીય મહત્ત્વ દર્શાવે છે.

 

Question 15. નીચે આપેલ પૈકા કાન "પૃથ્વી ગ્રહના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે?
(A) ટાયગા જંગલ
(B) ટુંડ્રા જંગલ
(C) એમેઝોનનાં વર્ષાજંગલ
(D) ભારતનાં ઉત્તર-પૂર્વીય વર્ષાજંગલો
Answer: (C) એમેઝોનનાં વર્ષાજંગલ
એમેઝોન વર્ષાજંગલ દક્ષિણ અમેરિકાના એમેઝોન બેસિનને આવરી લે છે. આ પ્રદેશમાં દક્ષિણ અમેરિકાના નવ દેશોનો સમાવેશ થાય છે. તે પૃથ્વીના અડધાથી વધુ વર્ષાજંગલોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને સૌથી મોટી, સૌથી વધુ વિવિધતા ધરાવતું વિષુવવૃત્તીય વર્ષાજંગલ છે. તે 40,000 વનસ્પતિ જાતિઓ, 3000 માછલીઓ, 1300 પક્ષીઓ, સસ્તન પ્રાણીઓ, ઉભયજીવીઓ, સરિસૃપો અને 1,25,000 થી વધુ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ ધરાવે છે. એમેઝોન વર્ષાજંગલને "પૃથ્વીના ફેફસાં" તરીકે પ્રખ્યાત રીતે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે ત્યાંની વનસ્પતિઓ (લીલોતરી) સતત કાર્બન ડાયોક્સાઇડને ઓક્સિજનમાં રૂપાંતરિત કરે છે. ટાયગા જંગલ ઉત્તર ગોળાર્ધના વિશાળ પટ્ટામાં આવેલા છે અને મોટાભાગના વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું કુદરતી ભૂમિ નિવાસસ્થાન છે. ટુંડ્રા જંગલોમાં નીચા તાપમાન અને ટૂંકી વૃદ્ધિની ઋતુ હોય છે. ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતના વિષુવવૃત્તીય જંગલો પણ જનીનિક વિવિધતાનો સંગ્રહ ધરાવે છે.
In simple words: એમેઝોન વર્ષાજંગલોને "પૃથ્વીના ફેફસાં" કહેવામાં આવે છે કારણ કે ત્યાંની વિપુલ વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં ઓક્સિજનનું ઉત્પાદન કરે છે, જે વૈશ્વિક વાતાવરણ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

🎯 Exam Tip: એમેઝોનનું સંરક્ષણ વૈશ્વિક આબોહવા નિયમન અને જૈવવિવિધતાની જાળવણી માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 16. નીચે આપેલ પૈકી કયા છોડમાંથી રેસેરપાઇન (reserpine) નામનું સક્રિય રાસાયણિક ઘટક મળે છે, જેનો ઉપયોગ હાઈપરટેન્શન અને શામક તરીકે થાય છે?
(A) રીસ
(B) રાઉલ્ફીઆ
(C) એટ્રોપા
(D) પાપાવર
Answer: (B) રાઉલ્ફીઆ
રાઉલ્ફીઆ વોમિટોરીયા (Rauwolfia vomitoria) માંથી રેસેરપાઇન નામનું સક્રિય રાસાયણિક દવા મળે છે, જેનો ઉપયોગ હાઈપરટેન્શનની સારવાર માટે અને શામક (ટ્રાન્ક્વીલાઈઝર) તરીકે થાય છે. ધતુરાનો છોડ હલ્યુસિનોજેનિક (ભ્રાંતિ ઉત્પન્ન કરનાર) ગુણધર્મો ધરાવે છે. એટ્રોપા બેલાડોનામાંથી બેલાડોના ઔષધ મળે છે. અફીણ (ઓપિયમ) પાપાવર સોમનીફેરમ (Papaver somniferum) માંથી મેળવવામાં આવે છે.
In simple words: રાઉલ્ફીઆ વનસ્પતિમાંથી રેસેરપાઇન નામનું મહત્ત્વપૂર્ણ રસાયણ મળે છે, જે હાઈ બ્લડ પ્રેશર ઘટાડવામાં અને શામક તરીકે ઉપયોગી છે.

🎯 Exam Tip: ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને તેમનામાંથી મેળવાતા સક્રિય ઘટકો પર્યાવરણ અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ બંને માટે અત્યંત મૂલ્યવાન છે.

 

Question 17. નીચે આપેલ પૈકી કયો એક વનસ્પતિ-સમૂહ વધારે જાતિ-વિવિધતા ધરાવે છે?
(A) બેક્ટેરિયા
(B) લીલ
(C) દ્ધિઅંગી
(D) ફૂગ
Answer: (D) ફૂગ
ફૂગ એ સુકોષકેન્દ્રી સજીવોનો વૈવિધ્યસભર સમૂહ છે, જેમાં વિવિધ પ્રકારો, કદ, દેહધાર્મિકતા અને પ્રજનનના પ્રકારો જોવા મળે છે. તેઓ લીલ, દ્ધિઅંગી વનસ્પતિઓ અને ત્રિઅંગી વનસ્પતિઓ કરતાં વધુ ચોક્કસ વિવિધતા દર્શાવે છે.
In simple words: ફૂગ, તેમની વિશાળ શ્રેણીની પ્રજાતિઓ, કદ, શરીર રચના અને પ્રજનન પદ્ધતિઓને કારણે, અન્ય વનસ્પતિ સમૂહો કરતાં વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે.

🎯 Exam Tip: ફૂગ નિવસનતંત્રમાં વિઘટનકર્તા તરીકે મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે અને તેમના વૈવિધ્યસભર સ્વરૂપો તેમને જૈવવિવિધતાનો એક મોટો ઘટક બનાવે છે.

 

Question 18. નીચે આપેલ પૈકી કયા એક પ્રદેશની ઋતુકીય ભિન્નતા ઓછી હોય છે?
(A) ઉષ્ણકટિબંધીય
(B) સમશીતોષ્ણ કટિબંધીય
(C) અલ્પાઇન
(D) (A) અને (B) બન્ને
Answer: (A) ઉષ્ણકટિબંધીય
ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં જૈવવિવિધતાનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, કારણ કે ત્યાં ઋતુકીય ફેરફારો ઓછા હોય છે. આનો અર્થ એ છે કે ત્યાંની જૈવવિવિધતા કોઈ મોટા ફેરફારો દર્શાવતી નથી. સમશીતોષ્ણ કટિબંધના વિસ્તારોમાં ઋતુકીય ફેરફારો વધુ જોવા મળે છે અને સતત એકધારા વાતાવરણનો અભાવ હોય છે, પરિણામે જાતિઓની વિવિધતા ઓછી હોય છે. આલ્પાઇન પ્રદેશો વધુ ઊંચાઈ પર અને નીચા તાપમાનવાળા હોવાથી ત્યાં પણ ઓછી વિવિધતા હોય છે.
In simple words: ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં ઋતુઓમાં ઓછી ભિન્નતા જોવા મળે છે, જેના પરિણામે સ્થિર વાતાવરણ હોય છે અને જૈવવિવિધતા માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ સર્જાય છે.

🎯 Exam Tip: સ્થિર અને અનુકૂળ પર્યાવરણ જૈવવિવિધતાના વિકાસ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, જે ઉષ્ણકટિબંધમાં જોવા મળતી ઉચ્ચ જાતિ સમૃદ્ધિનું એક મુખ્ય કારણ છે.

 

Question 19. જૈવવિવિધતા પર ઐતિહાસિક સંમેલન રીઓ ડી જાનેરો ખાતે 1992માં થયું હતું. તે કયા નામે ઓળખાય છે?
(A) CITES કન્વેન્શન
(B) અર્થ સમિટ
(C) G-16સમિટ
(D) MAB પ્રોગ્રામ
Answer: (B) અર્થ સમિટ
1992માં બ્રાઝિલના રીઓ-ડી-જાનેરોમાં જૈવવિવિધતા પર યોજાયેલ ઐતિહાસિક સંમેલનને "અર્થ સમિટ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
In simple words: 1992માં રીઓ-ડી-જાનેરો ખાતે યોજાયેલ જૈવવિવિધતા સંમેલન "અર્થ સમિટ" તરીકે જાણીતું છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે પર્યાવરણ અને ટકાઉ વિકાસ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ હતું.

🎯 Exam Tip: અર્થ સમિટ (પર્યાવરણ અને વિકાસ પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પરિષદ) એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના હતી જેણે ટકાઉ વિકાસ અને જૈવવિવિધતા સંરક્ષણના વૈશ્વિક પ્રયાસોને વેગ આપ્યો.

 

Question 20. (i) in vitro ફલન
(ii) શીત-જાળવણી અને
(iii) પેશી-સંવર્ધન
ટેનિકોમાં સામાન્ય શું છે?
(A) બધી in situ જાળવણી પદ્ધતિઓ છે.
(B) બધી ex situ જાળવણી પદ્ધતિઓ છે.
(C) બધાં માટે અત્યાધુનિક સાધનો અને વધારે જગ્યા જોઈએ.
(D) બધીજ પદ્ધતિઓ લુપ્ત સજીવોની જાળવણીની છે.
Answer: (B) બધી ex situ જાળવણી પદ્ધતિઓ છે.
આપેલ ત્રણેય પદ્ધતિઓ - in vitro ફલન, શીત-જાળવણી અને પેશી-સંવર્ધન - એ ex-situ સંરક્ષણની પદ્ધતિઓ છે. જોખમ હેઠળની જાતિઓના જીવંત પ્રજનન કોષોને ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન પદ્ધતિ દ્વારા -196°C જેવા ખૂબ નીચા તાપમાને લાંબા સમય સુધી જીવંત અવસ્થામાં સાચવવામાં આવે છે. પ્રયોગશાળામાં in vitro પદ્ધતિ દ્વારા ફલન કરીને પ્રજાતિઓને સુધારી શકાય છે, અથવા પેશી-સંવર્ધનના સિદ્ધાંત દ્વારા વનસ્પતિઓનું ઉત્પાદન કરી શકાય છે.
In simple words: In vitro ફલન, શીત-જાળવણી અને પેશી-સંવર્ધન એ બધી ex-situ સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ છે, જેમાં જીવોને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષિત કરવામાં આવે છે.

🎯 Exam Tip: Ex-situ સંરક્ષણ લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના જનીન પૂલને જાળવવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને જ્યારે in-situ સંરક્ષણ શક્ય ન હોય અથવા પૂરતું ન હોય.

અતિ ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (VSQs)

 

Question 1. કયાં લક્ષણો જૈવ સમાજને સ્થાયી બનાવે છે?
Answer: જૈવ સમાજને સ્થાયી બનાવતા લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
1. વર્ષ-દર-વર્ષના ઉત્પાદનમાં ઓછી વિવિધતા દર્શાવવી.
2. કુદરતી કે માનવસર્જિત ખલેલ સામે પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા અથવા સ્થિતિસ્થાપકતા ધરાવવી.
3. બિન-સ્થાનિક જાતિઓ દ્વારા થતી આક્રમકતા સામે રક્ષણ મેળવવું.
In simple words: સ્થિર જૈવ સમાજ એ છે જેનું ઉત્પાદન સમય જતાં સતત રહે, જે ખલેલ સામે ટકી શકે અને બિન-સ્થાનિક જાતિઓના આક્રમણનો પ્રતિકાર કરી શકે.

🎯 Exam Tip: નિવસનતંત્રની સ્થિરતા તેના ઘટકોની જૈવવિવિધતા અને તેમની વચ્ચેના જટિલ આંતરકાર્ય પર આધાર રાખે છે.

 

Question 2. ભૂતકાળમાં કઈ ઘટના જાતિના સામૂહિક લોપની પ્રવેગિતતા માટે જવાબદાર છે?
Answer: ભૂતકાળમાં જાતિઓના સામૂહિક લુપ્ત થવા પાછળનું સાચું કારણ સંપૂર્ણપણે જાણીતું નથી. જોકે, વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે નીચેનીમાંથી કોઈ એક ઘટના ભૂતકાળમાં પ્રજાતિઓના સામૂહિક લુપ્ત થવા માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે:
1. સમુદ્ર સપાટીના સ્તરમાં ઘટાડો.
2. તાપમાનમાં ફેરફાર (જેમ કે ઠંડું થવું અથવા ગરમ થવું).
3. ગ્રહો પર એસ્ટરોઇડ અથવા ઉલ્કાપિંડના ટકરાવાથી ગરમી ઉત્પન્ન થવી.
4. સમુદ્રમાંથી ઝેરી હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડનું ઉત્સર્જન થવું.
5. નોવા અથવા સુપરનોવા ગામા કિરણોનો વિસ્ફોટ થવો.
6. પૃથ્વીના સ્થળમંડળમાં પથ્થરની પ્લેટોનું ખસવું.
In simple words: ભૂતકાળના સામૂહિક લુપ્તતાના કારણોમાં સમુદ્ર સ્તરના ફેરફારો, આબોહવા પરિવર્તન, એસ્ટરોઇડની અસર, ઝેરી વાયુઓનું ઉત્સર્જન અને ભૌગોલિક પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે.

🎯 Exam Tip: ભૂતકાળની સામૂહિક લુપ્તતાની ઘટનાઓ પૃથ્વીના ઇતિહાસમાં મોટા પાયે જૈવવિવિધતાના નુકસાનના ઉદાહરણો પૂરા પાડે છે, અને વર્તમાન લુપ્તતાના દરને સમજવા માટે તે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 3. ભારતમાં વધુ માત્રામાં પરિસ્થિતિકીય જૈવવિવિધતા માટેનાં કારણો આપો.
Answer: ભારતમાં ઉચ્ચ સ્તરની પરિસ્થિતિકીય જૈવવિવિધતા જોવા મળે છે, કારણ કે તે વિવિધ સ્થાનિક ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓને અનુસરીને ભૌગોલિક વિવિધતા ધરાવે છે.
1. રણપ્રદેશો, વર્ષાજંગલો, કોરલ રીફ, ભેજવાળી જમીન, નદી કિનારાના મુખત્રિકોણ પ્રદેશો અને આલ્પાઇન મેડોઝ જેવા વિવિધ નિવસનતંત્રો ભારતમાં આવેલા છે. આ નિવસનતંત્રો વિવિધ પ્રકારની જાતિઓ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં નિવસનતંત્રીય વિવિધતા દર્શાવે છે.
In simple words: ભારતની ઊંચી પરિસ્થિતિકીય જૈવવિવિધતા તેના ભૌગોલિક વિવિધતા, જેમાં રણ, જંગલો, કોરલ રીફ અને ભેજવાળી જમીનોનો સમાવેશ થાય છે, ને કારણે છે, જે વિવિધ પ્રકારની પ્રજાતિઓને સમર્થન આપે છે.

🎯 Exam Tip: ભારતની ભૌગોલિક વિવિધતા તેને વિશ્વના મેગાડાયવર્સ દેશોમાંથી એક બનાવે છે, જે સંરક્ષણ પ્રયાસો માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 4. ડેવિડ ટીલમેન અનુસાર વધુ વિવિધતા, વધુ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા. શું તમે એવું માનવસર્જિત નિવસનતંત્ર વિચારી શકો છો, જેની જૈવવિવિધતા ઓછી હોય, પરંતુ ઉત્પાદકતા વધુ હોય?
Answer: હા, માનવસર્જિત નિવસનતંત્રો જેવા કે કૃષિ ક્ષેત્રો (ખેતરો) તેના ઉદાહરણ છે. ડાંગર કે ઘઉંના ખેતરોમાં સૌથી ઓછી જૈવવિવિધતા હોય છે, કારણ કે તે મોનોકલ્ચર (એક જ પાકનું વાવેતર) હોય છે. છતાં, આવા ખેતરોમાં ઉત્પાદકતા ખૂબ ઊંચી હોય છે, કારણ કે તેમાં સઘન ખેતી પદ્ધતિઓ અને કૃષિ તકનીકોનો ઉપયોગ થાય છે.
In simple words: કૃષિ ક્ષેત્રો, જેમ કે ડાંગર કે ઘઉંના ખેતરો, એ માનવસર્જિત નિવસનતંત્રો છે જ્યાં ઓછી જૈવવિવિધતા હોવા છતાં, સઘન ખેતીને કારણે ઉત્પાદકતા ઘણી ઊંચી હોય છે.

🎯 Exam Tip: આ ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા હંમેશા ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા સાથે સંકળાયેલી હોતી નથી, ખાસ કરીને માનવ-પ્રભુત્વવાળા નિવસનતંત્રોમાં.

 

Question 5. રેડ લિસ્ટ (2004) IUCN દ્વારા તૈયાર કરાયું તેમાં રેડ' કોનું સૂચન કરે છે?
Answer: IUCN (ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઑફ નેચર) દ્વારા 2004માં તૈયાર કરાયેલી રેડ લિસ્ટમાં "રેડ" શબ્દ એવા સજીવોનું સૂચન કરે છે જેઓ લુપ્ત થવાના અત્યંત ઊંચા જોખમ હેઠળ છે.
In simple words: IUCNની રેડ લિસ્ટમાં "લાલ" રંગ એવા જીવોને દર્શાવે છે જે લુપ્ત થવાના ગંભીર જોખમમાં છે, જે તેમના સંરક્ષણની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.

🎯 Exam Tip: IUCN રેડ લિસ્ટ એ જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ માટે એક વૈશ્વિક સૂચિ છે, જે પ્રજાતિઓની સંરક્ષણ સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે અને ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓને ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 6. માત્ર ધ્યાન ખચતા પ્રદશાના જવાવાવંધતાનું રક્ષણ કરવાથી જ જાતિઓનો લુપ્તતાનો હાલનો દર 30 % સુધી ઘટાડી શકાય છે? સમજાવો.
Answer: હા, જૈવવિવિધતાના "હોટસ્પોટ્સ" (તાત્કાલિક ધ્યાન ખેંચતા પ્રદેશો) નું રક્ષણ કરીને જાતિઓના લુપ્તતાનો વર્તમાન દર 30% સુધી ઘટાડી શકાય છે. આ હોટસ્પોટ્સ એવા પ્રદેશો છે જ્યાં જાતિઓની સમૃદ્ધિ ખૂબ ઊંચા સ્તરે હોય છે અને તે માનવ પ્રવૃત્તિઓથી ગંભીર જોખમ હેઠળ હોય છે.
• આ વિસ્તારોમાં, જેમ કે જૈવવૈજ્ઞાનિક રિઝર્વ, નેશનલ પાર્ક અને વન્યજીવન અભયારણ્યોમાં સંરક્ષણ કરવાથી, લુપ્તતાના વર્તમાન દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે.
• આવા વિસ્તારોનું સંરક્ષણ લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓને તાત્કાલિક આશ્રય પૂરો પાડે છે અને જનીનિક ભિન્નતાનું જાળવણી કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સનું સંરક્ષણ કરવાથી લુપ્તતાના દરને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે, કારણ કે આ વિસ્તારોમાં ઘણી બધી અનન્ય અને ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓ રહે છે.

🎯 Exam Tip: હોટસ્પોટ સંરક્ષણ એ સંરક્ષણ જીવવિજ્ઞાનમાં એક ખર્ચ-અસરકારક વ્યૂહરચના છે, જે મર્યાદિત સંસાધનો સાથે મહત્તમ જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

 

Question 7. સ્થાનિક અને વિદેશી જાતિવચ્ચેનો ભેદ શું છે?
Answer: સ્થાનિક (Native) અને વિદેશી (Exotic) જાતિઓ વચ્ચેનો ભેદ નીચે મુજબ છે:

સ્થાનિક જાતિઓ	વિદેશી જાતિઓ
(1) સ્થાનિક જાતિઓ મૂળભૂત રીતે કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશની સ્વદેશી પ્રજાતિઓ હોય છે.	(1) વિદેશી જાતિઓ મૂળભૂત રીતે સ્થાનિક નથી અને અન્ય પ્રદેશોમાંથી દાખલ થયેલી હોય છે.
(2) તેઓ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત હોય છે.	(2) વિદેશી જાતિઓને એક ભૌગોલિક વિસ્તારમાંથી બીજા ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રજૂ કરવામાં આવેલી હોય છે.

In simple words: સ્થાનિક જાતિઓ કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે ઉદ્ભવેલી હોય છે, જ્યારે વિદેશી જાતિઓ માનવીય અથવા કુદરતી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા અન્ય પ્રદેશોમાંથી ત્યાં લાવવામાં આવેલી હોય છે.

🎯 Exam Tip: વિદેશી જાતિઓ, ખાસ કરીને આક્રમક જાતિઓ, સ્થાનિક નિવસનતંત્રો માટે ખતરો બની શકે છે અને જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું કારણ બની શકે છે.

 

Question 8. જાતિ-વિવિધતા કઈ રીતે પરિસ્થિતિકીય વિવિધતાથી અલગ પડે છે?
Answer: જાતિ-વિવિધતા અને પરિસ્થિતિકીય વિવિધતા વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:
• જાતિ-વિવિધતા એ એક વિસ્તારમાં રહેલી જાતિઓની સંખ્યા અને તેમનું વિતરણ દર્શાવે છે. તે એકમ ક્ષેત્રમાં રહેલી જુદી જુદી જાતિઓની સંખ્યા પણ દર્શાવે છે.
• પરિસ્થિતિકીય વિવિધતા એ નિવસનતંત્રીય સ્તરની વિવિધતા દર્શાવે છે. તે જુદા જુદા પરિસ્થિતિકીય રહેઠાણો, ઉદાહરણ તરીકે, ભૂમિ આધારિત (જંગલો, ઘાસના મેદાનો વગેરે) અને જલીય (મીઠા પાણી અને દરિયાઈ પાણી) નિવસનતંત્રોમાં જોવા મળે છે.
In simple words: જાતિ-વિવિધતા એ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં કેટલી જુદી જુદી પ્રજાતિઓ છે તે દર્શાવે છે, જ્યારે પરિસ્થિતિકીય વિવિધતા એ વિવિધ પ્રકારના નિવસનતંત્રો અને તેમના કાર્યોની વિવિધતાનો ઉલ્લેખ કરે છે.

🎯 Exam Tip: આ બંને પ્રકારની વિવિધતા જૈવવિવિધતાના વ્યાપક ખ્યાલના મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટકો છે અને સંરક્ષણ પ્રયાસો માટે તેમને સમજવા જરૂરી છે.

 

Question 9. રાઉલ્ફીઆ વોકીટોરીઆમાં જનીનિક ભિન્નતા શા માટે અગત્યની છે?
Answer: રાઉલ્ફીઆ વોમિટોરીયા (Rauwolfia vomitoria) વનસ્પતિમાંથી રેસેરપાઇન (reserpine) નામનું સક્રિય રસાયણ મળે છે, જેનો ઉપયોગ શામક અને હાઈપરટેન્શનની દવા તરીકે થાય છે. આ ઔષધીય વનસ્પતિમાં જોવા મળતી જનીનિક વિવિધતા તેની રેસેરપાઇન ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ અને સાંદ્રતાના આધારે જોવા મળે છે. આ જનીનિક ભિન્નતા વિના, વનસ્પતિની ઔષધીય ગુણવત્તામાં ભિન્નતા આવી શકે છે.
In simple words: રાઉલ્ફીઆ વોમિટોરીયામાં જનીનિક વિવિધતા મહત્ત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે વનસ્પતિ દ્વારા ઉત્પાદિત ઔષધીય રસાયણ રેસેરપાઇનની માત્રા અને શક્તિને અસર કરે છે.

🎯 Exam Tip: જનીનિક વિવિધતા માત્ર ઔષધીય વનસ્પતિઓમાં જ નહીં, પરંતુ તમામ પ્રજાતિઓમાં રોગ પ્રતિકારક શક્તિ અને અનુકૂલન માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

Question 10. રેડડેટાબુક એટલે શું?
Answer: રેડ ડેટા બુકમાં લુપ્ત થતી કે લુપ્ત થવાના ભય હેઠળની જાતિઓની સંપૂર્ણ માહિતી અને નોંધણીનું સંકલન કરવામાં આવે છે. આ પુસ્તકનું સંચાલન IUCN (ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઑફ નેચર ઍન્ડ નેચરલ રિસોર્સીસ) દ્વારા કરવામાં આવે છે. IUCNનું મુખ્ય કાર્યાલય સ્વિટ્ઝરલેન્ડના ગ્લેન્ડમાં આવેલું છે.
In simple words: The Red Data Book lists species at risk of extinction, maintained by IUCN to track and highlight endangered biodiversity globally.

🎯 Exam Tip: Understanding the purpose and maintainer of the Red Data Book is crucial for questions on biodiversity conservation and global initiatives.

Question 11. જનીનસેતુની વ્યાખ્યા આપો.
Answer: જનીનસેતુ (Gene Pool) એટલે નવી ઉત્પન્ન થતી સંતતિમાં અથવા કોઈ ચોક્કસ પ્રજાતિના પ્રત્યેક સજીવમાં રહેલાં કુલ જનીનોનો સમૂહ.
In simple words: A gene pool refers to the complete set of unique alleles or genes present in a population or species.

🎯 Exam Tip: Define gene pool precisely, as it's a fundamental concept in population genetics and evolution.

Question 12. ‘ફળાહારી' (Frugivorous) શબ્દનો અર્થ શો છે?
Answer: ફળાહારી શબ્દ એવા પ્રાણીઓ માટે વપરાય છે કે જેઓ ફળોને પોતાના મુખ્ય આહાર તરીકે ગ્રહણ કરે છે.
In simple words: Frugivorous animals are those that primarily feed on fruits.

🎯 Exam Tip: Be ready to define dietary classifications of organisms, like frugivorous, herbivorous, carnivorous, etc.

Question 13. IUCNનું વિગત સ્વરૂપ શું છે?
Answer: IUCNનું પૂરું નામ 'આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘ કે જે કુદરતી અને કુદરતી સ્ત્રોતોના સંરક્ષણ માટેની સંસ્થા છે.' તેની મુખ્ય કચેરી ગ્લેન્ડ, સ્વિટ્ઝરલેન્ડમાં આવેલી છે.
In simple words: IUCN stands for the International Union for Conservation of Nature, an organization dedicated to global nature and natural resource conservation, headquartered in Gland, Switzerland.

🎯 Exam Tip: Know the full form and main function of key environmental organizations like IUCN for direct questions.

Question 14. (1) જૈવિક શોધ (2) સ્થાનિકતા શબ્દને વ્યાખ્યાયિત કરો.
Answer:
(1) જૈવિક શોધ: જીવવિજ્ઞાનના સ્રોતો પર આધારિત નવા ઉત્પાદનોની શોધની પ્રક્રિયા અને તેના વાણિજયીકરણને જૈવિક શોધ કહેવાય છે.
(2) સ્થાનિકતા: કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં અમુક જાતિઓની હાજરી અને ત્યાં જોવા મળતી જાતિઓની વિશિષ્ટ ઉપસ્થિતિ દર્શાવે છે, તેને સ્થાનિકતા (Endemism) કહે છે.
In simple words: Bioprospecting involves searching for new commercial products from biological resources, while endemism describes species found exclusively in a particular geographical area.

🎯 Exam Tip: Differentiate clearly between bioprospecting (resource utilization) and endemism (geographical restriction of species) with precise definitions.

Question 15. આકૃતિમાં દશવિલી A અને B જાતિવચ્ચે શી સમાનતા છે?
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ A એક નીંદણ છોડ દર્શાવે છે જેમાં નાના ફૂલો છે. આકૃતિ B બીજા નીંદણ છોડને દર્શાવે છે જેમાં ગુચ્છમાં ફૂલો જોવા મળે છે. બંને છોડ જમીન પર ફેલાયેલા છે.
Answer: આકૃતિ A અને આકૃતિ Bમાં દર્શાવેલી બંને જાતિઓ આક્રમક નીંદણ છે અને સપુષ્પી આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ છે.
In simple words: Both depicted species are invasive flowering weeds belonging to angiosperms.

🎯 Exam Tip: When presented with diagrams, focus on identifying common biological characteristics or classifications if the question asks for similarities.

Question 16. આપેલ આકૃતિA અને B જાતિમાં શું સમાનતા જોવા મળે છે?
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ A વાઘ (ટાઇગર) નું ચિત્ર દર્શાવે છે. આકૃતિ B હાથી (એલિફન્ટ) નું ચિત્ર દર્શાવે છે. બંને જંગલી પ્રાણીઓ છે.
Answer: બંને આકૃતિઓ પ્રમુખ જાતિઓ (કેયસ્ટોન સ્પીસીસ)ના ઉદાહરણો છે અને તેઓ તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોમાં સંરક્ષિત છે.
In simple words: Both the tiger and elephant are keystone species and are conserved in their natural habitats.

🎯 Exam Tip: Keystone species are crucial for ecosystem stability; be prepared to identify and explain their importance.

ટ્રિક જવાબી પ્રકારના પ્રશ્નો

Question 1. હાલમાં લુપ્ત થતી જાતિ કરતાં પહેલાં થયેલો સામૂહિક લોપ કેવી રીતે ભિન્ન છે? સમજાવો.
Answer: શરૂઆતના સમયમાં જાતિઓના સામૂહિક લોપના કુદરતી કારણોમાં પૂર, જ્વાળામુખી ફાટી નીકળવો, લાંબા સમય સુધીનો દુષ્કાળ અને ભૂસ્ખલન જેવી કુદરતી આફતોનો સમાવેશ થતો હતો. જ્યારે હાલમાં જાતિઓના લુપ્ત થવા પાછળનું મુખ્ય કારણ માનવીય પ્રવૃત્તિઓ છે. જૈવવિવિધતાના નાશ માટેના ચાર મુખ્ય કારણો છે, જેને "The Evil Quartet" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં નીચેના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે:
(a) વસવાટનું નુકસાન તથા અવખંડન (Habitat loss and fragmentation):
1. વર્ષાવનો પૃથ્વીની જમીન સપાટીના 14% થી વધુ વિસ્તારને આવરી લેતા હતા, પરંતુ હાલમાં તે ઘટીને 6% થઈ ગયા છે.
2. એમેઝોન વર્ષાવનો, જેને પૃથ્વીનાં ફેફસાં તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેને સોયાબીનની ખેતી અને ઢોરનાં ચારાં માટે તૃણભૂમિમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યા છે.
3. પ્રદૂષણને કારણે ઘણા વસવાટો અવનતીકરણ પામ્યાં છે, જેનાથી ઘણી જાતિઓના અસ્તિત્વ માટે ભયરૂપ બન્યા છે.
4. માનવ પ્રવૃત્તિઓને કારણે વિશાળ વસવાટો નાના-નાના ખંડોમાં વિભાજિત કરાય છે, જેનાથી સસ્તનો કે પક્ષીઓને મોટા પ્રદેશની જરૂર હોય તેમને અસર થાય છે અને વસ્તીમાં ઘટાડો જોવા મળે છે.
(b) અતિશોષણ (Over - exploitation): માનવીની ખોરાક અને આશ્રયસ્થાન માટેની આવશ્યકતા અતિશય વધી ગઈ છે, જેના માટે કુદરતી સ્રોતોનું અતિશોષણ કરે છે.
1. છેલ્લા 500 વર્ષોમાં સ્ટીલર સી-કાઉ અને પેસેન્જર પીજીયન જેવી જાતિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ છે.
2. ઘણી દરિયાઈ માછલીઓની વસ્તી ઓછી થઈ રહી છે. વ્યાવસાયિક રીતે મહત્ત્વની કેટલીક જાતિઓનું અસ્તિત્વ ખતરામાં મુકાયું છે.
(c) વિદેશી જાતિઓનું અતિક્રમણ (Alien species invasions): આકસ્મિક રીતે કે ઇરાદાપૂર્વક દાખલ થયેલી કેટલીક વિદેશી જાતિઓ કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશમાં પ્રવેશીને સ્થાનિક જાતિઓનો નાશ કે ઘટાડો કરે છે.
(d) સહવિલોપન કે સહલુપ્તતા (Co-extinctions): જ્યારે કોઈ એક જાતિ લુપ્ત થઈ જાય છે, ત્યારે તેની સાથે સંકળાયેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીજાતિઓ પણ ફરજિયાતપણે લુપ્ત થઈ જાય છે. દા.ત. યજમાન માછલીની જાતિ લુપ્ત થાય ત્યારે તેના પરોપજીવીઓનું જૂથ પણ નાશ પામે છે. વનસ્પતિમાં પરાગવાહકની સહોપકારિતામાં એક જાતિનું વિલોપન અન્ય જાતિનો નાશ પ્રેરે છે.
In simple words: Modern mass extinctions differ from past natural ones because they are primarily driven by human activities like habitat loss, overexploitation, invasive species, and co-extinctions, rather than purely natural disasters.

🎯 Exam Tip: Detail each of "The Evil Quartet" causes clearly, providing examples for each to illustrate their impact on biodiversity.

Question 3. તમારા રોજબરોજના અવલોકનને આધારે, એક ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવો કે કઈ રીતે એક જાતિની લુપ્તતા બીજી જાતિને પણ લુપ્તતા તરફ દોરી જાય છે.
Answer: સહલુપ્તતા એ એકબીજા સાથે પરસ્પર સંકળાયેલ જાતિઓના કિસ્સામાં જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો યજમાન માછલીની જાતિ લુપ્ત થાય, તો તેના પર આધાર રાખતા પરોપજીવીઓ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે. બીજા ઉદાહરણમાં, વનસ્પતિઓમાં પરાગનયન કરવાવાળા પરાગવાહકો સાથેની સહોપકારિતામાં, જો એક જાતિ લુપ્ત થાય તો બીજી જાતિ પણ લુપ્ત થઈ શકે છે. તેવી જ રીતે, મોનોફેગસ કીટકો (જે ચોક્કસ વનસ્પતિ જાતિ પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે) જો તેમની યજમાન વનસ્પતિ લુપ્ત થાય તો તેઓ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે.
In simple words: Co-extinction occurs when the extinction of one species leads to the extinction of another species that is dependent on it, such as a host and its parasites, or a plant and its specific pollinator.

🎯 Exam Tip: Illustrate co-extinction with clear examples like host-parasite relationships or plant-pollinator dependencies to demonstrate the interconnectedness of species.

Question 4. જાતિ-વિસ્તાર વક્રને જાતિઓની સંખ્યા વિરુદ્ધ વિસ્તારનો આલેખ દોરી કેવી રીતેનાના વિસ્તાર કરતાં મોટા વિસ્તારનો ઢાળ વધુ જોવા મળે છે?
Answer: મોટા વિસ્તારમાં જાતિઓની સંખ્યા ઘણી વધારે હોય છે, તેથી વક્રનો ઢાળ વધુ ઢોળાવવાળો જોવા મળે છે. આનું કારણ એ છે કે મોટા વિસ્તારમાં ખોરાકની ઉપલબ્ધિ વધુ હોય છે અને અન્ય સ્રોતો પણ વધુ હોય છે, જેના કારણે વધુ જાતિઓ ટકી શકે છે.
In simple words: The species-area curve exhibits a steeper slope for larger areas because greater available resources and diverse habitats support a higher number of species compared to smaller areas.

🎯 Exam Tip: Explain the species-area relationship and why larger areas tend to have more species, leading to a steeper curve due to increased resource availability and habitat diversity.

Question 5. શું તે શક્ય છે કે ઉત્પાદકતા અને વિવિધતા નૈસર્ગિક સમાજમાં એકસો વર્ષો સુધીના સમયગાળામાં અચળ રહી શકે?
Answer: ના, ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન નૈસર્ગિક સમાજમાં વિવિધતા અને ઉત્પાદકતા અચળ રહી શકે નહીં. આ માટેના કેટલાક કારણો નીચે મુજબ છે:
1. હકીકતમાં, નૈસર્ગિક સમાજ ક્યારેય સંપૂર્ણપણે સ્થિર રહી શકતો નથી.
2. પુષ્કળ પ્રમાણમાં સ્રોતો ક્યારેય સતત ઉપલબ્ધ રહી શકતાં નથી. તેઓ હંમેશાં અપૂરતા પ્રમાણમાં અથવા જરૂર પૂરતા જ હોય છે.
3. અસ્તિત્વ અને પ્રજનન માટે વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓ સતત બદલાતી રહે છે.
In simple words: No, natural ecosystems cannot maintain constant productivity and diversity over a century because resources fluctuate, environments change, and ecosystems are inherently dynamic.

🎯 Exam Tip: Emphasize the dynamic nature of ecosystems, citing resource limitations and environmental changes as key reasons why perfect stability in productivity and diversity is unrealistic.

Question 6. ઉષ્ણકટિબંધ/ઉપઉષ્ણકટિબંધના પ્રદેશોમાં જૈવવિવિધતાનું પ્રમાણ સમશીતોષ્ણકટિબંધપ્રદેશકરતાં ઘણું વધારે છે. સમજાવો.
Answer: ઉષ્ણકટિબંધ અને ઉપઉષ્ણકટિબંધ વિસ્તારોમાં જૈવવિવિધતાનું પ્રમાણ સમશીતોષ્ણ કટિબંધ પ્રદેશો કરતાં ઘણું વધારે હોય છે. આના કારણો નીચે મુજબ છે:
1. વાતાવરણીય સ્થિતિ ઓછા પ્રમાણમાં ચલિત હોય છે: ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં આબોહવા લાંબા સમયથી સ્થિર રહી છે, જેના કારણે જાતિઓને ઉદ્વિકાસ માટે પૂરતો સમય મળ્યો છે.
2. ઋતુકીય વાતાવરણ ઓછું: સમશીતોષ્ણ વાતાવરણમાં ઋતુકીય પરિવર્તન ઓછું અને સતત અણધાર્યું હોય છે, જે વિશિષ્ટ જાતિઓના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે.
3. વધુ સૂર્યશક્તિ અને ઉત્પાદકતા: ઉષ્ણકટિબંધના વર્ષાવનોમાં સૂર્યશક્તિ વધુ મળે છે, જે વધુ ઉત્પાદકતા અને પરિણામે વધુ જૈવવિવિધતા પૂરી પાડે છે.
In simple words: Tropical and subtropical regions exhibit higher biodiversity than temperate zones due to their stable climate over long evolutionary periods, less seasonal variation, and abundant solar energy supporting greater productivity.

🎯 Exam Tip: List the key factors (climatic stability, solar energy, evolutionary time) that contribute to the higher biodiversity in tropical regions compared to temperate ones.

Question 7. શા માટે બેક્ટરિયાની જૈવવિવિધતાનું માપન કરવા માટે પરંપરાગત પદ્ધતિઓ યોગ્ય નથી?
Answer: બેક્ટેરિયાની જૈવવિવિધતાનું માપન કરવા માટે પરંપરાગત પદ્ધતિઓ યોગ્ય નથી કારણ કે:
• ઇન વિટ્રો (પ્રયોગશાળામાં) કેટલાક બેક્ટેરિયાનો વિકાસ કરી શકાતો નથી, કારણ કે તેઓને ઓળખવામાં બાહ્યાકાર અને જૈવરાસાયણિક લક્ષણોને આધારે સમય લાગે છે.
• બેક્ટેરિયાની જૈવવિવિધતા નક્કી કરવા માટે બાહ્યાકાર રચના, જૈવરાસાયણિક ગુણધર્મો અને અન્ય પરંપરાગત કસોટીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે બહુ ઉપયોગી નથી.
In simple words: Traditional methods are inadequate for measuring bacterial biodiversity because many bacteria cannot be cultured in vitro, and morphological or biochemical traits alone are insufficient for comprehensive identification.

🎯 Exam Tip: Highlight the limitations of culture-dependent methods and the vast unseen diversity of microorganisms when explaining why traditional methods fail for bacteria.

Question 8. કયા માપદંડોને આધારે કોઈ જાતિને લુપ્તતાના ભયમુક્ત જૂથમાં વર્ગીકૃતકરી શકાય?
Answer: જાતિને લુપ્તતાના ભયમુક્ત જૂથમાં વર્ગીકૃત કરવાના માપદંડો નીચે મુજબ છે:
1. ભયાનક રીતે દરેક જાતિના સભ્યોની સંખ્યામાં ઘટાડો ન થતો હોય.
2. તેઓનું રહેઠાણ સુધારેલ હોય કે નાશ પામેલ ન હોય.
3. શિકારી પ્રવૃત્તિઓ વધેલ ન હોય.
In simple words: A species is classified as least concern if its population is stable or increasing, its habitat is secure, and it faces minimal threats from hunting or other pressures.

🎯 Exam Tip: Focus on population trends, habitat status, and threat levels as key indicators for classifying species conservation status, especially for "least concern" categories.

Question 9. અન્ય પ્રાણી જૂથ કરતાં ઉભયજીવી પ્રાણીઓની લુપ્ત થવાની સંભાવના વધારે છે. તે માટેની સંભવિત સમજૂતી આપો.
Answer: અન્ય પ્રાણી જૂથ કરતાં ઉભયજીવી પ્રાણીઓની લુપ્ત થવાની સંભાવના વધારે છે કારણ કે:
• રહેઠાણનો સુધારો કે નાશ પામવું: ઉભયજીવીઓ રક્ષણ મેળવવા માટે જલીય અને ભૂમિ પરના બંને રહેઠાણની જરૂરિયાત ધરાવે છે. તેમના રહેઠાણ માટેના ભય તેમની વસ્તીને અસર કરે છે. આથી, ઉભયજીવીઓ તેમના રહેઠાણના સુધારા માટે નબળાઈ ધરાવે છે કે પછી સજીવોને એક જ પ્રકારના રહેઠાણની જરૂરિયાત રહે છે.
• રહેઠાણનું વિભાજન: નાના-નાના રહેઠાણ દ્વારા ઓછા વિસ્તારમાં રહેઠાણમાં સુધારો થાય છે. નાની વસ્તી આવા ટુકડાઓમાં વસે છે. તેઓ વાતાવરણમાં નાના ફેરફારોને કારણે ઘણી વખત આંતરિક પ્રજનન, આનુવંશિકતાનું વહન કે લુપ્તતા માટે ઘણી વખત સંવેદનશીલ હોય છે.
• વાતાવરણમાં મોટા પ્રમાણમાં ફેરફાર: આ પ્રકારના ફેરફારો તેમના જલીય રહેઠાણને સુધારીને ઉભયજીવીઓને સ્પૉનીંગ (પ્રજનન) થી અટકાવે છે.
In simple words: Amphibians are highly vulnerable to extinction due to their reliance on both aquatic and terrestrial habitats, making them susceptible to habitat loss and fragmentation, as well as being sensitive to environmental changes that disrupt their breeding cycles.

🎯 Exam Tip: Emphasize amphibians' dual habitat requirements (aquatic and terrestrial) as their primary vulnerability, making them highly sensitive to both habitat degradation and climate shifts.

Question 10. પૃથ્વી પર કુલ જાતિઓની સંખ્યા વૈજ્ઞાનિકો કઈ રીતે મૂલ્યાંકિત કરે છે?
Answer: પૃથ્વી પર કુલ જાતિઓની સંખ્યાનું મૂલ્યાંકન વૈજ્ઞાનિકો નીચેની પદ્ધતિઓ દ્વારા કરે છે:
• વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી પ્રાથમિક પદ્ધતિમાં, પૃથ્વી પર રહેલી જાતિઓની સંખ્યાનો અંદાજ નવી જાતિઓની શોધ દ્વારા લગાવવામાં આવે છે.
• ઉષ્ણકટિબંધ અને સમશીતોષ્ણ કટિબંધમાં કીટકોની જાતિઓના સમૃદ્ધતાનો સંપૂર્ણ અભ્યાસ કરી, આંકડાશાસ્ત્રીય તફાવત દ્વારા જાતિઓની કુલ સંખ્યાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
• આ ગુણોત્તરનો ઉપયોગ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની હાલની જાતિઓનું મૂલ્યાંકન કરી, પૃથ્વી પરની કુલ જાતિઓની અંદાજિત સંખ્યા નક્કી કરવા માટે થાય છે.
In simple words: Scientists estimate global species diversity by extrapolating from known species, especially insects in tropical and temperate regions, to predict the total number of species across different plant and animal groups.

🎯 Exam Tip: Focus on the extrapolation method used by scientists, especially involving species richness studies in well-known groups like insects, to estimate global biodiversity.

Question 11. સજીવની વિવિધતામાનવ માટે ફાયદાકારક છે, તેનાં બે ઉદાહરણો આપો.
Answer: જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ કરવાનાં કારણોને નીચેના ત્રણ ઉદ્દેશ્યોમાં સમાવી શકાય છે:
(a) સંક્ષિપ્ત રીતે ઉપયોગિતાવાદી:
1. મનુષ્યો પ્રકૃતિમાંથી સીધા અગણિત લાભો મેળવે છે, જેમ કે ખોરાક (ધાન્ય, કઠોળ, ફળ), બળતણ, રેસા, ઔદ્યોગિક પેદાશો (જેમ કે ગુંદર, રાળ, રંગ, ટેનિન) અને ઔષધીય પેદાશો.
2. સ્થાનિક જાતિઓમાંથી લગભગ 25,000 જેટલી વનસ્પતિ જાતિઓનો ઉપયોગ પારંપરિક દવાઓ તરીકે થાય છે. આધુનિક દવાઓ પણ વનસ્પતિમાંથી મેળવાય છે.
(b) વ્યાપક રીતે ઉપયોગિતાવાદી:
1. પ્રકૃતિ દ્વારા પ્રદાન કરવામાં આવતી ઘણી નિવસનતંત્રકીય સેવાઓમાં જૈવવિવિધતા મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે.
2. એમેઝોન જંગલો પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પૃથ્વીના વાતાવરણના કુલ ઑક્સિજનના 20% જેટલો \( O_2 \) ઉત્પન્ન કરતા હોવાનો અંદાજ છે.
3. પરાગનયન વગર ફળો કે બીજનું નિર્માણ થઈ શકતું નથી.
4. અન્ય અપ્રત્યક્ષ લાભો પણ આપણે પ્રકૃતિમાંથી મેળવીએ છીએ, જેવા કે, પક્ષીઓને નિહાળવાનો, ગાતા સાંભળવાનો, વિવિધ પુષ્પોને નિહાળવાનો, ગાઢ જંગલોમાં ચાલવાનો વગેરે.
(c) નૈતિક:
1. આ પૃથ્વી ગ્રહ પર રહેલી એવી વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ તથા સૂક્ષ્મજીવોની લાખો જાતિઓ જેના આપણે ઋણી છીએ.
2. દાર્શનિક કે આધ્યાત્મિક રીતે આપણે સમજવું જરૂરી છે કે દરેક જાતિઓ તેનું આંતરિક મૂલ્ય ધરાવે છે.
3. ભવિષ્યની આવનારી પેઢીઓને સારી રીતે સુનિશ્ચિત કરવા તેમજ સુખાકારી માટે આપણા જૈવિક વારસાનું જતન કરવાની આપણી નૈતિક ફરજ છે.
In simple words: Biodiversity offers direct benefits like food, medicines, and industrial products, and indirect benefits such as ecosystem services like oxygen production, pollination, and aesthetic value, while also holding inherent moral and ethical obligations for future generations.

🎯 Exam Tip: Categorize the benefits of biodiversity into direct (e.g., resources, medicines), indirect (e.g., ecosystem services), and ethical/aesthetic values for a comprehensive answer.

Question 12. જૈવવિવિધતાના લોપનાં i સિવાયનાં અન્ય બે મુખ્ય કારણો આપો.
Answer: જૈવવિવિધતાના લોપનાં (વસવાટના નુકસાન સિવાયના) અન્ય બે મુખ્ય કારણો આ પ્રમાણે છે:
(c) વિદેશી જાતિઓનું અતિક્રમણ (Alien species invasions):
પેટપ્રશ્ન: સ્થાનિક જાતિઓમાં ઘટાડો કે તેમના વિલોપન માટે વિદેશી જાતિઓનું અતિક્રમણ કારણભૂત છે- શામાટે?
ઉત્તર: આકસ્મિક રીતે કે ઇરાદાપૂર્વક પ્રવેશ પામતી કેટલીક વિદેશી જાતિઓ કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશમાં પ્રવેશીને આક્રમક બને છે, જેનાથી સ્થાનિક જાતિઓનો નાશ કે ઘટાડો પ્રેરાય છે.
1. નાઇલ પર્શ (મીઠા જળની માછલી) પૂર્વ આફ્રિકાના વિક્ટોરિયા સરોવરમાં દાખલ કરવામાં આવી, જેના કારણે સ્થાનિક સિચલિડ (cichlid) માછલીઓનો 200થી વધુ જાતિ સમૂહ એકસાથે નાશ પામ્યો.
2. ગાજર ઘાસ (Parthenium), ગંધારી (lantana) અને જળકુંભી (Eichornia) જેવી નીંદણ જાતિઓ પર્યાવરણને નુકસાન કરે છે અને સ્થાનિક જાતિઓ માટે ભય પ્રેરે છે.
3. જળચર સજીવના ઉછેર માટે ક્લેરિયસ ગેરિપિનસ નામની આફ્રિકન કૅટફિશને આપણી નદીઓમાં દાખલ કરાઈ, જે સ્થાનિક કૅટફિશ માટે જોખમરૂપ બની રહી છે.
(d) સહવિલોપન કે સહલુપ્તતા (Co-extinctions): જ્યારે કોઈ એક જાતિ લુપ્ત થઈ જાય છે, ત્યારે તેની સાથે સંકળાયેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીજાતિઓ પણ ફરજિયાતપણે લુપ્ત થઈ જાય છે. દા.ત. યજમાન માછલીની જાતિ લુપ્ત થાય ત્યારે તેના પરોપજીવીઓનું જૂથ પણ નાશ પામે છે. વનસ્પતિમાં પરાગવાહકની સહોપકારિતામાં એક જાતિનું વિલોપન અન્ય જાતિનો નાશ પ્રેરે છે.
In simple words: Beyond habitat loss, two major causes of biodiversity decline are invasive alien species, which outcompete or prey on native species, and co-extinction, where the loss of one species leads to the extinction of another dependent species.

🎯 Exam Tip: Explain the mechanisms of how invasive species disrupt ecosystems and how co-extinctions demonstrate the intricate dependencies within biological communities.

Question 13. નાશપ્રાયઃ જાતિ એટલે શું? નાશપ્રાયઃ વનસ્પતિ અને નાશપ્રાયઃ પ્રાણીજાતિનું એક-એક ઉદાહરણ આપો.
Answer: નાશપ્રાયઃ જાતિઓ એ સજીવોની વસ્તી છે જે લુપ્ત થવાના ઊંચા જોખમનો સામનો કરે છે, કારણ કે:
(a) તેઓની સંખ્યા ઘણી ઓછી હોય છે.
(b) બદલાતા વાતાવરણ દ્વારા સંકટ અનુભવે છે.
(c) શિકારીઓની ધમકીનો સામનો કરે છે.
નાશપ્રાય: વનસ્પતિ જાતિઓ: વીનસ ફલાય ટ્રેપ
નાશપ્રાય: પ્રાણીની જાતિઓ: સાઇબેરિયન વાઘ
In simple words: Endangered species are populations at high risk of extinction due to low numbers, environmental changes, or threats like poaching; examples include the Venus flytrap (plant) and the Siberian tiger (animal).

🎯 Exam Tip: Provide a clear definition of an endangered species and illustrate with specific examples of both plants and animals.

Question 14. ધાર્મિક વનસ્પતિઓ એટલે શું ? અને તેમની જૈવવિવિધતાની જાળવણીમાં શી ભૂમિકા છે?
Answer: ધાર્મિક વનસ્પતિઓ એટલે એવી વનસ્પતિઓ કે જેને જનીનનિધિ (જવલ્લે પ્રાપ્ત જનીનો)ની જાળવણી માટે વિકસાવાય છે. ખાસ કરીને પાકોની જાતો અને જંગલી જનીનિક સ્રોતોની જાળવણી માટે તે મહત્ત્વની છે. પરંપરાગત રીતે, ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં ચોક્કસ વૃક્ષો અને જંગલના ભાગોને પવિત્ર ગણવામાં આવે છે અને તેમની પૂજા કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તે વિસ્તારોમાં જૈવવિવિધતાનું કુદરતી સંરક્ષણ થાય છે.
In simple words: Sacred plants refer to those valued for their genetic diversity, especially in conserving crop varieties and wild genetic resources, and are often protected due to traditional beliefs, aiding biodiversity preservation.

🎯 Exam Tip: Connect the concept of sacred groves and plants with in-situ conservation efforts, explaining how cultural practices contribute to biodiversity preservation.

Question 15. પરવાળા ખડક, મેન્ગ્રોસ વનસ્પતિઓ અને વેલાનમુખીનો અભ્યાસ કરવા માટેનાં યોગ્ય સ્થળો જણાવો.
Answer: પરવાળા ખડકોનો અભ્યાસ કરવા માટે અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ યોગ્ય સ્થળો છે. મેન્ગ્રોવ પ્રકારની વનસ્પતિઓનો અભ્યાસ કરવા માટે પશ્ચિમ બંગાળમાં સુંદરવન ઉત્તમ છે. કર્ણાટકના દરિયાકિનારે વેલાનર્મુખીનો અભ્યાસ કરી શકાય છે.
In simple words: Ideal locations for studying coral reefs are the Andaman and Nicobar Islands, for mangroves, the Sundarbans in West Bengal, and for estuaries, the coastal areas of Karnataka.

🎯 Exam Tip: Be able to identify specific geographical locations in India that are rich in particular ecosystems like coral reefs, mangroves, and estuaries for ecological studies.

Question 16. શું તે સાચું છે કે ઉષ્ણ કટિબંધમાં સૌરઊર્જાની પ્રાપ્યતા વધુ છે? ટૂંકમાં વર્ણવો.
Answer: હા, ઉષ્ણકટિબંધમાં સૌરઊર્જાની પ્રાપ્યતા વધુ છે. કારણ કે:
1. સૂર્યનાં કિરણો વધુ કેન્દ્રિત હોય છે કારણ કે તે સીધા પડે છે.
2. સૂર્યનાં કિરણોને પસાર થવા માટે ઓછું વાતાવરણ જરૂરી છે, આથી વાતાવરણમાં સૂર્યનાં કિરણોના વિખેરણ માટે ઓછી શક્તિની આવશ્યકતા રહે છે.
3. ઉષ્ણકટિબંધના વર્ષાજંગલોના વિસ્તારમાં વધુ ઘટ્ટ વનસ્પતિઓ હોવાથી વિકિરણો શોષે છે. ઉષ્ણકટિબંધમાં વધુ સૂર્યશક્તિ મળવાને કારણે વધુ પ્રમાણમાં ઉત્પાદકતા મેળવી શકાય છે, જે બદલામાં ઘણી મોટી જૈવવિવિધતા પૂરી પાડે છે.
In simple words: Tropical regions receive higher solar energy due to direct sunlight and less atmospheric scattering, which supports high primary productivity and, consequently, rich biodiversity.

🎯 Exam Tip: Explain the direct relationship between direct sunlight, minimal atmospheric interference, and high primary productivity in tropical regions, leading to increased solar energy availability.

Question 17. સહલુપ્તતા શું છે?યોગ્યઉદાહરણ સાથે વર્ણવો.
Answer: સહલુપ્તતા (Co-extinction) એટલે જ્યારે એક જાતિ લુપ્ત બને છે ત્યારે તેની સાથે સંકળાયેલ વનસ્પતિ અને પ્રાણીની જાતિઓ ફરજિયાતપણે લુપ્ત બને છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો યજમાન માછલીની જાતિ લુપ્ત થાય, તો તેના પર આધાર રાખતા પરોપજીવીઓ પણ દૂર થાય છે, આને સહલુપ્તતા કહે છે.
સહલુપ્તતાના બીજા ઉદાહરણોમાં વનસ્પતિની પરાગરજવાહક પરસ્પરતા દર્શાવે છે, ત્યારે એકની લુપ્તતા બીજાની લુપ્તતા પ્રેરે છે. જ્યારે મોનોફેગસ કીટકો (જે ચોક્કસ વનસ્પતિ જાતિ ઉપર આધાર રાખે છે) જો તેમની યજમાન વનસ્પતિ લુપ્ત થાય તો તે કીટક પણ લુપ્ત થાય છે.
In simple words: Co-extinction is the simultaneous loss of interdependent species; for example, if a host fish goes extinct, its parasites also perish, or if a specific plant pollinator disappears, the plant may also face extinction.

🎯 Exam Tip: Define co-extinction clearly and provide examples of obligate relationships, such as host-parasite or plant-pollinator, to demonstrate species interdependence.

દીર્ઘજવાબી પ્રશ્નો

Question 1. વિદેશી જાતિના પ્રવેશથી કેવી રીતે કોઈ વિસ્તારની જાતિ વિવિધતા ઘટે છે તે સવિસ્તર સમજાવો.
Answer: વિદેશી જાતિઓનું અતિક્રમણ (Alien species invasions): આકસ્મિક રીતે કે ઇરાદાપૂર્વક પ્રવેશ પામતી કેટલીક વિદેશી જાતિઓ કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશમાં પ્રવેશીને આક્રમક બને છે, જેનાથી સ્થાનિક જાતિઓનો નાશ કે ઘટાડો પ્રેરાય છે.
1. નાઇલ પર્શ (મીઠા જળની માછલી) પૂર્વ આફ્રિકાના વિક્ટોરિયા સરોવરમાં દાખલ કરવામાં આવી, જેના કારણે સ્થાનિક સિચલિડ (cichlid) માછલીઓનો 200થી વધુ જાતિ સમૂહ એકસાથે નાશ પામ્યો.
2. ગાજર ઘાસ (Parthenium), ગંધારી (lantana) અને જળકુંભી (Eichornia) જેવી નીંદણ જાતિઓ પર્યાવરણને નુકસાન કરે છે અને સ્થાનિક જાતિઓ માટે ભય પ્રેરે છે.
3. જળચર સજીવના ઉછેર માટે ક્લેરિયસ ગેરિપિનસ નામની આફ્રિકન કૅટફિશને આપણી નદીઓમાં દાખલ કરાઈ, જે સ્થાનિક કૅટફિશ માટે જોખમરૂપ બની રહી છે.
In simple words: Invasive alien species reduce native biodiversity by outcompeting, predating, or altering habitats, leading to the decline or extinction of local species, as seen with the Nile perch in Lake Victoria or invasive weeds like Parthenium.

🎯 Exam Tip: Provide specific examples (like Nile perch or invasive weeds) to illustrate how introduced species become invasive and negatively impact native biodiversity through competition, predation, or habitat alteration.

Question 2. તમે એક વ્યક્તિ તરીકે કેવી રીતે જૈવવિવિધતાના લોપને અટકાવી શકો?
Answer: જૈવવિવિધતા વિવિધ પ્રકારની જાતિઓ, નિવસનતંત્ર, જનીન અને જનીનસંકુલ ચોક્કસ સ્થાનમાં અને પૃથ્વીના જુદા જુદા ભાગોમાં જોવા મળે છે. એક વ્યક્તિ તરીકે જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ માટે જૈવિક અને અજૈવિક સ્રોતોનું વ્યવસ્થાપન કરવું જોઈએ. કેટલીક સંરક્ષણની નીતિઓ નીચે મુજબ છે:
1. ઉપયોગી પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને તેમના કુદરતી રહેઠાણોમાં સંરક્ષણ પૂરું પાડવું જોઈએ.
2. ખોરાક મેળવવાના અને પ્રજનનનો વિસ્તાર જેવાં મહત્ત્વપૂર્ણ રહેઠાણનું સંરક્ષણ તેમજ આરામનો વિસ્તાર લુપ્ત થાય તે પહેલાંના પ્રાણીઓ (endangered)ની જાતિઓનું રક્ષણ કરવું જોઈએ તેમજ તેમની વૃદ્ધિ અને ગુણનને વધારવું જોઈએ.
3. શિકારનો પ્રતિબંધ લાદવો જોઈએ અથવા નિયંત્રિત કરવો જોઈએ.
4. દ્વિપક્ષીય કે બહુપક્ષીય કરાર દ્વારા માઇગ્રેટ થનારા પ્રાણીઓને રક્ષણ આપવું જોઈએ.
5. જૈવવિવિધતાની અગત્યતા અને તેના સંરક્ષણ માટે લોકોને જાગૃત કરવા જોઈએ.
6. કુદરતી સ્ત્રોતોની અતિશયોક્તિ ટાળવી જોઈએ.
7. માલનો પુરવઠો અને સેવાઓ જાળવી રાખવા માટે જૈવવિવિધતા ઘણો અગત્યનો ભાગ ભજવે છે.
8. જૈવ વિવિધતાનું સંરક્ષણ બધા જીવંત સજીવો અને તેમના ભવિષ્યની પેઢીઓના સંરક્ષણ માટે ખાતરી આપે છે.
In simple words: As an individual, one can contribute to biodiversity conservation by avoiding over-exploitation of natural resources, raising awareness, advocating for protective policies, supporting conservation efforts, and ensuring sustainable practices to safeguard species and ecosystems for future generations.

🎯 Exam Tip: Focus on actionable steps at individual and community levels, emphasizing sustainable use, awareness, and supporting policies that protect habitats and species.

Question 3. નિવસનતંત્રની સ્થિરતા અને વિવિધતા એકબીજા સાથે સીધા સંબંધિત છે. આ વિધાન માટે પોલ ઇહરલીક દ્વારા અપાયેલ સમજૂતી સિવાય તમે કોઈ વૈજ્ઞાનિક સમજૂતી આપી શકો?
Answer: નિવસનતંત્રની સ્થિરતા અને વિવિધતા વચ્ચેનો સીધો સંબંધની વૈજ્ઞાનિક સમજૂતી નીચે પ્રમાણે હોઈ શકે:
• જંગલના વિસ્તારમાં વનસ્પતિઓની વિવિધ જાતિઓ વૃદ્ધિ પામે છે તેનો વિચાર કરો. વનસ્પતિઓ, કીટકોની વિવિધ જાતિઓનું રહેઠાણ છે, કે જેની ઉપર વિવિધ પક્ષીઓની જાતિઓ નાશ પામે ત્યારે તેને સંલગ્ન કીટકોની વસ્તી પર પણ અસર થાય છે કે જે પક્ષીઓને ખોરાક ન મળવા બાબત દર્શાવે છે.
• વધારામાં જો વનસ્પતિ જાતિઓ નાઇટ્રોજન સ્થાપક હોય તો આ વનસ્પતિઓનો નાશ થાય પછી એટલે કે નાઇટ્રોજનયુક્ત જમીનમાં પરિપૂર્ણ ન થઈ શકે. આ દેખીતી રીતે બીજી વનસ્પતિઓને પણ અસર થાય. આથી જો ચક્રિય પ્રક્રિયા ચાલુ રહે તો આખી રહેઠાણ કે નિવસનતંત્ર નકારાત્મક અસર પામે છે.
In simple words: High biodiversity enhances ecosystem stability by providing redundant functions, such that the loss of one species may be compensated by another, maintaining overall ecosystem processes like nutrient cycling and energy flow. For instance, diverse plant communities ensure continuous nitrogen fixation even if some species decline, preventing a complete ecosystem collapse.

🎯 Exam Tip: Provide a scientific explanation for the link between diversity and stability, focusing on concepts like functional redundancy, resilience to disturbances, and complex food webs.

Question 4. માનવ ઉર્વિકાસની સાથે માનવ અને વન્યજીવન વચ્ચેના સંઘર્ષની સાથે માનવ ઉવિકાસની શરૂઆત થઈ હતી. આધુનિક માનવની પ્રવૃત્તિઓને કારણે સંઘર્ષની તીવ્રતા વધી. તમારા જવાબની યથાર્થતા માટે યોગ્યઉદાહરણો આપી સમજાવો.
Answer: માનવના ઉદ્વિકાસની સાથે જ માનવ અને વન્યજીવન વચ્ચે સંઘર્ષની શરૂઆત થઈ હતી, અને આધુનિક માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે આ સંઘર્ષની તીવ્રતા વધી છે:
• 2.5 મિલિયન વર્ષો પૂર્વે માનવી સૌપ્રથમ ઉદ્વિકસિત થયા હતા અને કૃષિની શરૂઆત 11 હજાર વર્ષો પૂર્વે થઈ હતી. તે પછી માનવીએ ખેતીવાડી માટે જંગલની જમીનનું શોષણ કરવાનું શરૂ કર્યું.
• મેડિકલ ટેકનોલોજીના વિકાસે માનવીનો જીવનકાળ વધાર્યો છે અને માતા-બાળકના મૃત્યુદરને ઘટાડ્યો છે, જેનાથી માનવવસ્તીમાં વૃદ્ધિ થઈ છે.
• ઔદ્યોગિક ક્રાંતિને લીધે પૃથ્વીના સ્રોતોનો વિશાળ વપરાશ વધ્યો છે. મોટા પ્રમાણમાં કચરાનું ઉત્પાદન થયું છે અને અન્ય જાતિઓના કુદરતી રહેઠાણોનો નાશ થયો છે. આ રહેઠાણો જલીય કે ભૂમિ આધારિત હોય, તે ખતરનાક બને છે અને જાતિઓની લુપ્તતા પ્રેરે છે.
• આધુનિક માનવ પ્રવૃત્તિઓ, જેમ કે વસવાટનો નાશ, પ્રદૂષણ, અને સંસાધનોનું અતિશોષણ, માનવ અને જંગલી જીવન વચ્ચેના સંઘર્ષને વધારી રહી છે.
In simple words: Human evolution, particularly the advent of agriculture and industrialization, has intensified conflicts with wildlife by consuming natural resources, destroying habitats, and increasing pollution, leading to species decline and ecosystem degradation.

🎯 Exam Tip: Trace the historical progression from early human activities to modern industrialization, linking each stage to specific impacts that escalated human-wildlife conflict and biodiversity loss.

Question 5. નિવસનતંત્રની સેવા એટલે શું ? નૈસર્ગિક નિવસનતંત્ર દ્વારા દર્શાવાતી મુખ્ય ચાર સેવાઓ જણાવો. શું તમે નિવસનતંત્ર દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાની કિંમત ચૂકવવાના હિમાયતી છો કે કે વિરોધી છો?
Answer: નિવસનતંત્રની સેવાઓ એટલે નિવસનતંત્રની પ્રક્રિયાઓની નીપજો જે માનવજાતિને લાભ પૂરા પાડે છે. જંગલો મુખ્ય સ્રોત છે. તેઓ પૂરી પાડે છે તેવી નિવસનતંત્રીય સેવાઓ નીચે મુજબ છે:
1. હવા અને પાણીનું શુદ્ધીકરણ
2. દુષ્કાળ અને પૂરને દૂર કરવાં
3. ચક્રીય રીતે પોષકતત્ત્વોની ગોઠવણ
4. ઉપજાઉ જમીન ઉત્પન્ન કરવી
5. જંગલજીવન રહેઠાણ પૂરું પાડવું.
6. જૈવવિવિધતાની જાળવણી
7. પાકનું પરાગનયન થવું
8. કાર્બન માટે સંગ્રહ કરતી જગ્યા ઊભી કરવી
9. સૌંદર્ય, ખુશી, સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક મૂલ્યો પૂરાં પાડવાં.
રૉબર્ટ કોનસ્ટાન્ઝા અને તેમના મિત્રોએ કુદરતી જીવનની સપોર્ટ સેવાઓ પૂરી પાડવાની કિંમતોની યાદી મૂકવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો કે જે એક વર્ષમાં લગભગ યુ.એસ. ડૉલર 33 ટ્રિલિયન હતો.
ના, હું નિવસનતંત્રની સેવાની કિંમત ચૂકવવા માટે વિરોધ કરું છું. પરંતુ કુદરત આપણને કેટલી સેવાઓ આપે છે, તે આપણે સમજવું જોઈએ તે અગત્યની બાબત છે. જો આપણે કુદરતના સ્રોતોનો ખોટો કે વધુ પડતો ઉપયોગ કરીએ, તો આપણે તેના માટે ભારે કિંમત ચૂકવવી પડે.
In simple words: Ecosystem services are the benefits humans receive from ecosystems, such as clean air and water, pollination, and soil formation; while I am against assigning a monetary value to these services, recognizing their immense, irreplaceable worth and avoiding over-exploitation is crucial.

🎯 Exam Tip: Define ecosystem services with several examples and then articulate a reasoned stance on monetizing these services, highlighting their intrinsic value versus economic valuation.

Question 6. જૈવવિવિધતાનાં ખોરાક, ડ્રગ્સ, દવા, બળતણ અને રેસાઓના ઉપભોગીમૂલ્યની યોગ્યઉદાહરણ દ્વારા સમજૂતી આપો.
Answer: પૃથ્વી પર જૈવવૈજ્ઞાનિક સ્રોતો જીવનનો આધાર છે. મહત્તમ જૈવવિવિધતા ધરાવતા દેશોમાં બાકીના વિશ્વ સાથે સ્પર્ધા કરવાની વધુ સારી ક્ષમતા હોય છે. જૈવવિવિધતાનું આર્થિક મહત્ત્વ ઊંચું હોવાને કારણે તેના ઘણા ઉપયોગો છે, કેટલાકમાંથી જે ઉપભોક્તા મૂલ્યને અનુસરે છે તે નીચે મુજબ છે:
• ખોરાક: જૈવવિવિધતાના સ્રોતો જેવાં કે પશુધન, જંગલની વસ્તુઓ અને માછલીઓ આધુનિક કૃષિવિદ્યામાં નવા પાકના સ્રોતો દ્વારા થાય છે. ઉદાહરણ: માત્ર ત્રણ અનાજ જેવા કે ઘઉં, ચોખા અને મકાઈમાં 55% પ્રોટીન અને 60% કેલરી માનવમાં પૂરી પાડે છે.
• ઔષધો: મૉર્ફિન (પાપાવર સોમ્રીફેરમ), ક્વિનાઈન (સીકોના લેડજેરીઆના), રેસ્પેરીન (રાઉવોલ્ફીઆ વોમીટારીયા), બેલાડોના (એટ્રોપા બેલાડોના), એકોનાઇટ (એકોનીટમ), ટેટ્રાસાયક્લિન (બેક્ટરિયા), ડીજીટાલીન (ડીજીટાલીસ) વગેરે ઔષધીય વનસ્પતિઓના ઉદાહરણ છે.
• રેસાઓ: કોરકોરસ (શણ) જેવા છોડમાંથી રેસાઓ મળે છે. જ્યારે જેટ્રોપા જૈવબળતણનો સ્રોત છે. અશ્મિ બળતણ (પેટ્રોલિયમ) સજીવોના અશ્મિ માંથી મળે છે.
In simple words: Biodiversity provides valuable consumer goods: food from diverse crops like wheat and rice; medicines like morphine and quinine from plants; fibers from plants like jute; and biofuels like Jatropha, highlighting its direct economic utility.

🎯 Exam Tip: For each category (food, drugs, fuel, fiber), provide at least one specific example from biodiversity to illustrate its economic and practical value.

Question 7. જો આપણે વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશથી ધ્રુવ તરફ જઈએ, તો જાતિવિવિધતા ઘટતી જાય છે. આ માટેનાં શક્યકારણો જણાવો.
Answer: જેમ આપણે વિષુવવૃત્ત પ્રદેશથી ધ્રુવ તરફ જઈએ છીએ તેમ જાતિઓની વિવિધતા ઘટતી જાય છે. કારણ કે,
1. તાપમાન ઘટતું જાય છે અને સ્થિતિ કઠોર બને છે.
2. સૂર્યશક્તિનું પ્રમાણ અને તીવ્રતા ઘટતી જાય છે.
3. વનસ્પતિઓ ઘટતી જાય છે.
4. જાતિઓને મદદ કરવા ઓછા સ્રોત પ્રાપ્ત થાય છે.
પ્રજાતિકરણ એ સમય અને પર્યાવરણની સ્થિરતાનું કાર્ય છે. આથી જો પરિસ્થિતિ કઠોર (સખત) હોય તો નવી જાતિઓને અનુકૂળ બનવાનું અઘરું છે, જેના પરિણામે ધ્રુવ તરફ જૈવવિવિધતામાં ઘટાડો થાય છે.
In simple words: Biodiversity decreases from the equator to the poles primarily due to decreasing temperatures, reduced solar intensity, and harsher environmental conditions, which limit resources and make adaptation and speciation more challenging for organisms.

🎯 Exam Tip: Connect the gradient of biodiversity with environmental factors such as temperature, solar radiation, and resource availability, explaining how these factors influence species richness along latitudinal lines.

Question 8. પૌલ ઇહરલિકે આપેલ અધિતક "રીવેટ પોપર હાઇપોથિસિસ'ને ટૂંકમાં વર્ણવો.
Answer: જાતિઓની સંખ્યા અને નિવસનતંત્રની કામગીરી આ બંને બાબતો પરસ્પર આધારિત છે કે નહિ તેની કોઈ સ્પષ્ટતા પરિસ્થિતિવિદો પાસે નથી. પહેલાંની માન્યતા પ્રમાણે, વધુ જાતિ ધરાવતાં સમુદાયોની સ્થિરતા ઓછી જાતિ ધરાવતાં સમુદાયો કરતાં વધુ જોવા મળે છે.
1. સ્થિર સમુદાયમાં તેની ઉત્પાદકતામાં વધુ ફેરફાર ન થતો હોવો જોઈએ.
2. કુદરતી કે માનવસર્જિત અવરોધો સામે પ્રતિકારક અથવા સ્થિતિસ્થાપક (resilient) હોવું જરૂરી છે.
3. વિદેશી જાતિઓ દ્વારા થતા આક્રમણ સામે પ્રતિરોધક પણ હોવું જરૂરી છે.
ડેવિડ ટિલમેન દ્વારા કરાયેલા પ્રયોગો દ્વારા જાણવા મળ્યું કે વધુ જાતિઓ ધરાવતા ભૂખંડો કુલ જૈવભારમાં ઓછી વિવિધતા દર્શાવતા હતા. વધતી જતી વિવિધતા ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા પ્રેરે છે.
પોલ ઇહરલિકે "રીવેટ પોપર હાઇપોથિસિસ" દ્વારા આને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. આ અધિતક વિમાનને નિવસનતંત્ર સાથે સરખાવે છે અને વિમાનના ભાગોને જાતિઓ સાથે સરખાવે છે. જો વિમાનના બધાં જ મુસાફરો એક પછી એક ખીલી (જાતિઓ) દૂર કરે, તો શરૂઆતમાં આની અસર વિમાન (નિવસનતંત્ર) પર નહીં થાય (નિવસનતંત્રની ક્રિયાશીલતા જળવાઈ રહેશે). પણ જ્યારે વધુને વધુ ખીલીઓ દૂર થશે તો વિમાન માટે જોખમી (નિવસનતંત્ર ભયમાં મૂકાશે) બનશે. સાથે સાથે કયો ભાગ દૂર કરાયો છે (બારી-બારણાં કે પંખો) તે મહત્ત્વનું છે. જો ચાવીરૂપ જાતિઓ દૂર થાય તો નિવસનતંત્ર પર ગંભીર અસરો જોવા મળે છે.
In simple words: Paul Ehrlich's 'Rivet Popper Hypothesis' compares an ecosystem to an airplane, where each species is a rivet. Removing a few rivets might not immediately crash the plane, but removing critical rivets (keystone species) or many non-critical ones can eventually lead to ecosystem collapse, illustrating how species loss impacts ecosystem function and stability.

🎯 Exam Tip: Clearly explain the airplane analogy, identifying what each part represents (plane=ecosystem, rivets=species, critical rivets=keystone species) and how removal of different types of rivets impacts the system's stability.

Question 9. જાતિ સમૃદ્ધતા અને વ્યાપક જાતિવર્ગક માટેનો વિસ્તાર કાટખૂણીય ઉપવલયદશવિ છે. ટૂંકમાં સમજાવો.
Answer: જર્મનીના પ્રખ્યાત પ્રકૃતિવિદ્ અને ભૂગોળશાસ્ત્રી એલેકઝાંડર વૉન હમ્બોલ્ટે દક્ષિણ અમેરિકાનાં જંગલોના વેરાન પ્રદેશોમાં તેમના પ્રારંભિક અને વ્યાપક સંશોધન દરમિયાન જોયું કે કોઈ પ્રદેશની જાતિસમૃદ્ધિમાં વધારો થાય છે, પણ તે અમુક મર્યાદા સુધી જ હોય છે.
• વર્ગકો (taxa) જેવાં કે આવૃત બીજધારી વનસ્પતિ, પક્ષીઓ, ચામાચીડિયા, મીઠા જળની માછલીઓ વગેરેની વ્યાપક વિવિધતા માટે જાતિસમૃદ્ધિ અને વિસ્તાર વચ્ચેનો સંબંધ લંબચોરસ અતિવલય (rectangular hyperbola) સ્વરૂપે જોવા મળે છે.
• લઘુગુણક માપ પર, આ સંબંધ એ નીચેના સમીકરણ દ્વારા દર્શાવાતી સીધી રેખા છે.
\[ \log S = \log C + Z \log A \]
જ્યાં \( S = \) જાતિસમૃદ્ધિ (Species richness)
\( A = \) વિસ્તાર (Area)
\( Z = \) રેખાનો ઢાળ (સમાશ્રયણ ગુણાંક - Regression coefficient)
\( C = \) Y-આંતરછેદ (Y-intercept)
• પરિસ્થિતિવિદોએ શોધ કરી કે \( Z \) રેખાનું મૂલ્ય 0.1 થી 0.2ની ક્ષેત્રમર્યાદામાં હોય છે. વર્ગીકરણીય સમૂહ (બ્રિટનમાં વનસ્પતિઓ, કેલિફોર્નિયામાં પક્ષીઓ, ન્યૂયોર્કમાં મૃદુકાયો વગેરે) કોઈ પણ હોય તેને અનુલક્ષીને સમાશ્રયણ રેખાનો ઢાળ આશ્ચર્યજનક રીતે સરખો જ રહે છે.
• પણ જો તમે સમસ્ત ખંડો જેવા ખૂબ જ વિશાળ પ્રદેશો વચ્ચેના જાતિ-વિસ્તાર સંબંધોનું વિશ્લેષણ કરશો તો જોવા મળે છે કે સમાશ્રયણ રેખાનો ઢાળ ખૂબ જ ત્રાંસો છે. (\( Z \) નું મૂલ્ય 0.6 થી 1.2 જેટલી ક્ષેત્ર મર્યાદા દર્શાવે છે.) ઉષ્ણ કટિબંધીય જંગલોમાં ફળાહારી પક્ષીઓ અને સસ્તનોની \( Z \) રેખાનો ઢોળાવ 1.15 જેટલો જોવા મળે છે.
In simple words: The species-area relationship, typically represented as a rectangular hyperbola or a straight line on a log-log scale \( \left( \log S = \log C + Z \log A \right) \), indicates that species richness increases with area, but at a diminishing rate. The slope (\( Z \)) varies, being shallow for small regions (0.1-0.2) and steeper for very large continental areas (0.6-1.2).

🎯 Exam Tip: Remember the log-log equation for the species-area relationship, define each variable, and explain how the Z-value changes for different scales of areas, giving examples for better understanding.

I have reviewed the content on page 29 of the provided OCR. According to the "IGNORE AND SKIP" rules, specifically "Website headers, page headers, SEO titles, metadata lines at the beginning of content completely," and "Navigation menus, sidebars, related posts, breadcrumbs and footer structures completely," the content present on page 29 (which includes "Recent Posts" and website interaction elements) falls under these categories. Therefore, there is no content from page 29 that needs to be digitized as per the specified rules.