GSEB Class 12 Biology Solutions Chapter 13 સજીવો અને વસ્તી

Question 1. શીતનિદ્રાથી પ્રાણી સુષુપ્તાવસ્થા કેવી રીતે જુદી છે?
Answer: સુષુપ્તાવસ્થા એક એવી પરિસ્થિતિ છે જેમાં પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિબળો દરમિયાન સજીવોનો વિકાસ અટકી જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, તળાવો અને સરોવરોમાં જોવા મળતી પ્રાણીપ્લવકની જાતિઓ, શિયાળાની પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓને ટાળવા માટે સુષુપ્તાવસ્થામાં પ્રવેશે છે. શીતનિદ્રા એ નિષ્ક્રિયતાનો એક પ્રકાર છે જેમાં દેડકાં જેવા શીતરુધિરવાળા પ્રાણીઓ શિયાળામાં ઊંઘે છે.
In simple words: સુષુપ્તાવસ્થા એ વિકાસ અટકાવવાની સ્થિતિ છે, જે પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં જોવા મળે છે, જ્યારે શીતનિદ્રા એ ઠંડા હવામાનથી બચવા માટે પ્રાણીઓ દ્વારા કરવામાં આવતી નિષ્ક્રિયતા છે.

🎯 Exam Tip: શીતનિદ્રા અને સુષુપ્તાવસ્થા વચ્ચેનો તફાવત, ખાસ કરીને તેના કારણો અને ઉદાહરણો, પરીક્ષામાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

Question 2. જો સામદ્રિક માછલીને મીઠા પાણીના માછલીઘરમાં રાખવામાં આવે છે, તો શું તે માછલી જીવિત રહેવા માટે સક્ષમ હશે?
Answer: શા માટે અને શા માટે નહીં? જો કોઈ દરિયાઈ માછલીને મીઠા પાણીના માછલીઘરમાં મૂકવામાં આવે, તો તે જીવી શકશે નહીં. આનું મુખ્ય કારણ આસૃતિ-સંબંધિત સમસ્યાઓ છે. દરિયાઈ માછલીઓમાં મીઠા પાણીની માછલીઓ જેવી ક્ષાર શોષણ કરવાની પદ્ધતિઓનો અભાવ હોય છે, જે તેમને મીઠા પાણીના વાતાવરણમાં અનુકૂલિત થવા દેતી નથી.
In simple words: દરિયાઈ માછલી મીઠા પાણીમાં જીવી શકતી નથી કારણ કે તે પાણીમાં ક્ષારના પ્રમાણને નિયંત્રિત કરવા માટે અનુકૂળ નથી, જેના કારણે આસૃતિની સમસ્યાઓ થાય છે.

🎯 Exam Tip: આસૃતિ-નિયમન અને વિવિધ જળચર જીવોના પર્યાવરણીય અનુકૂલનને સમજવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

Question 3. મોટા ભાગના સજીવો 45° સેથી વધુ તાપમાને જીવિત રહી શકતા નથી. કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો 100° સે કરતાં પણ વધારે તાપમાન ધરાવતા નિવાસસ્થાનમાં કેવી રીતે જીવિત રહે છે?
Answer: જે સૂક્ષ્મજીવો ઊંચા તાપમાનવાળા વિસ્તારોમાં ટકી રહે છે તેમને થર્મૉએસિડૉફિલસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ 100° સે કરતા પણ વધુ તાપમાનમાં જીવિત રહેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ ક્ષમતાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
1. તેમના શરીરમાં મુક્ત પાણીની માત્રા ઓછી હોય છે.
2. તેમની કોષરસપટલમાં લિપિડની શાખિત શૃંખલાઓ હોય છે, જે કોષરસપટલની તરલતામાં ઘટાડો કરે છે અને તેને ઊંચા તાપમાને સ્થિર રાખે છે.
In simple words: કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો, જેને થર્મૉએસિડૉફિલસ કહેવાય છે, ઊંચા તાપમાને પણ જીવી શકે છે કારણ કે તેમની પાસે પાણીની ઓછી માત્રા અને વિશિષ્ટ કોષરસપટલ હોય છે જે તેમને ગરમીનો સામનો કરવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: સજીવોના તાપમાન પ્રત્યેના અનુકૂલન અને થર્મૉએસિડૉફિલસ જેવા વિશિષ્ટ સજીવોની લાક્ષણિકતાઓ સમજવી અગત્યની છે.

Question 4. એવાં લક્ષણોની યાદી બનાવો જે વસ્તીમાં હોય પરંતુ વ્યક્તિગત સજીવોમાં હોતા નથી.
Answer: વસ્તી એ સજીવોનો સમુહ છે, અને તેથી તેમાં એવાં લક્ષણો હોય છે જે વ્યક્તિગત સજીવોમાં જોવા મળતા નથી. આવાં લક્ષણોની યાદી નીચે મુજબ છે:
1. વસ્તીગીચતા (Populations density)
2. જન્મદર (Natality)
3. મૃત્યુદર (Mortality)
4. વૃદ્ધિદર (Growth rate)
5. જાતિ પ્રમાણ (Sex ratio)
6. વયવિતરણ (Age distribution)
In simple words: વસ્તીમાં વસ્તીગીચતા, જન્મદર, મૃત્યુદર, વૃદ્ધિદર, જાતિ પ્રમાણ અને વયવિતરણ જેવાં ગુણધર્મો હોય છે જે એકલ સજીવમાં ન હોઈ શકે, કારણ કે આ ગુણધર્મો સમૂહને લાગુ પડે છે.

🎯 Exam Tip: વસ્તીની લાક્ષણિકતાઓ અને વ્યક્તિગત સજીવોની લાક્ષણિકતાઓ વચ્ચેના તફાવતને સ્પષ્ટપણે સમજવું જરૂરી છે.

Question 5. જો ચરઘાતાંકીય રીતે વધતી વસ્તી 3 વર્ષમાં કદમાં બે ગણી થઈ જાય છે, તો તેના વધારાનો આંતરિક દર (r) શું છે?
Answer: આપેલ માહિતી મુજબ, વસ્તી 3 વર્ષમાં બમણી થાય છે. આથી, આપણે ચરઘાતાંકીય વૃદ્ધિના સૂત્રનો ઉપયોગ કરી શકીએ છીએ:
\(N_t = N_0 e^{rt}\)
જ્યાં, \(N_t = 2\) (કારણ કે વસ્તી બમણી થઈ છે)
\(N_0 = 1\) (પ્રારંભિક વસ્તી)
\(e = 2.71828\) (કુદરતી લૉગેરિધમનો આધાર)
\(t = 3\) વર્ષ

\(2 = (1 \times 2.71828)^{3r}\)

\(2 = e^{3r}\)
બંને બાજુએ કુદરતી લૉગેરિધમ લેતા:

\(\log_e 2 = 3r \log_e e\)

\(0.693 = 3r \times 1\)

\(0.693 = 3r\)

\(r = \frac{0.693}{3}\)

\(r = 0.2310\)
આમ, વસ્તીના વધારાનો આંતરિક દર \(r\) 0.2310 છે.
(નોંધ: મૂળ ગણતરીમાં \(\log_e e\) ને 2.71828 તરીકે લીધું છે જે ખોટું છે, \(\log_e e = 1\). અને \(\log_{10} 2 = 0.3010\) અને \(\log_{10} 2.71828 \approx 0.4343\) નો ઉપયોગ કર્યો છે. તેથી સાચી ગણતરી \(\log_e 2 = 0.693\) પર આધારિત હોવી જોઈએ.)
In simple words: જો વસ્તી 3 વર્ષમાં બમણી થાય, તો ચરઘાતાંકીય વૃદ્ધિના સૂત્રનો ઉપયોગ કરીને, આપણે ગણતરી કરી શકીએ છીએ કે તેનો આંતરિક વૃદ્ધિ દર (r) 0.2310 છે.

🎯 Exam Tip: ચરઘાતાંકીય વૃદ્ધિના સૂત્ર \(N_t = N_0 e^{rt}\) નો ઉપયોગ કરીને વસ્તી વૃદ્ધિના પ્રશ્નો ઉકેલવામાં સક્ષમ હોવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

Question 6. વનસ્પતિઓમાં તૃણાહારીઓની સામે મહત્ત્વપૂર્ણ રક્ષણ ક્રિયાવિધિઓનાં નામ આપો.
Answer: વનસ્પતિઓ તૃણાહારીઓથી પોતાનું રક્ષણ કરવા માટે વિવિધ ક્રિયાવિધિઓ વિકસાવે છે. આમાં શાકભક્ષીઓ સામેના મુખ્ય રક્ષણાત્મક ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
પોતાનું કંટકમાં રૂપાંતર: ઘણી વનસ્પતિઓ, જેમ કે બાવળ અને થોર, કાંટા ધરાવે છે જે પ્રાણીઓને ખાવાથી રોકે છે.
ઝેરી રસાયણોનું ઉત્પાદન: કેટલીક વનસ્પતિઓ અત્યંત ઝેરી ગ્લાયકોસાઇડ જેવા રસાયણો ઉત્પન્ન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આકડો (Calotropis) હૃદયને ઉત્તેજિત કરતું ગ્લાયકોસાઇડ ધરાવે છે, જેના કારણે કોઈ પશુ તેને ખાતું નથી.
અન્ય રસાયણોનું નિર્માણ: અમુક વનસ્પતિઓ પ્રાણીઓથી બચવા માટે નિકોટિન, કેફીન, ક્વિનાઇન, સ્ટ્રિકનાઇન, ઓપિયમ વગેરે જેવા વિવિધ રસાયણો ધરાવે છે.
In simple words: વનસ્પતિઓ કાંટા, ઝેરી રસાયણો (જેમ કે આકડામાં) અને નિકોટિન કે કેફીન જેવા અન્ય રસાયણો ઉત્પન્ન કરીને તૃણાહારીઓ સામે પોતાનું રક્ષણ કરે છે.

🎯 Exam Tip: વનસ્પતિઓમાં તૃણાહારીઓ સામેના રક્ષણાત્મક અનુકૂલનો અને તેના ઉદાહરણો યાદ રાખવા જરૂરી છે.

Question 7. ઓર્કિડ વનસ્પતિ આંબાના વૃક્ષની શાખા પર ઊગી રહી છે. ઓર્કિડ અને આંબાના વૃક્ષ વચ્ચેની આ પારસ્પરિક ક્રિયાનું વર્ણન તમે કેવી રીતે કરશો?
Answer: આંબાના વૃક્ષ પર ઓર્કિડ વનસ્પતિનું ઊગવું એ સહભોજિતાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ પ્રકારના સંબંધમાં, ઓર્કિડ આંબાના વૃક્ષ પર પરરોહી તરીકે જીવે છે, એટલે કે તે આશ્રય અને આધાર માટે આંબા પર આધાર રાખે છે. જોકે, આંબાના વૃક્ષને ઓર્કિડથી ન તો કોઈ લાભ થાય છે કે ન તો કોઈ નુકસાન થાય છે. આ સંબંધમાં એક જાતિને (ઓર્કિડ) લાભ થાય છે, જ્યારે બીજી જાતિ (આંબાનું વૃક્ષ) અપ્રભાવિત રહે છે.
In simple words: ઓર્કિડ અને આંબાનું વૃક્ષ સહભોજિતાનો સંબંધ દર્શાવે છે, જેમાં ઓર્કિડને આંબા પર આશ્રય મળે છે, પરંતુ આંબાને કોઈ ફાયદો કે નુકસાન થતું નથી.

🎯 Exam Tip: પર્યાવરણમાં જોવા મળતી વિવિધ પ્રકારની પારસ્પરિક ક્રિયાઓ (જેમ કે સહભોજિતા, પરોપજીવન) અને તેના ઉદાહરણો સમજવા મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

Question 8. જંતુ કીટકોના પ્રબંધની જૈવિક નિયંત્રણ પદ્ધતિ પાછળ રહેલો પરિસ્થિતિકીય સિદ્ધાંત શું છે?
Answer: જંતુ કીટકોના પ્રબંધની જૈવિક નિયંત્રણ પદ્ધતિ પાછળનો મુખ્ય પરિસ્થિતિકીય સિદ્ધાંત એ વસવાટમાં વસ્તીનું નિયંત્રણ ઉપભોક્તાની ક્ષમતા પર આધારિત છે. આ સિદ્ધાંત અનુસાર, ચોક્કસ પરભક્ષી અથવા પરોપજીવી સજીવોનો ઉપયોગ કરીને હાનિકારક જંતુઓની વસ્તીને કુદરતી રીતે નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગેમ્બસિયા માછલી મચ્છરના ડિમ્ભનો શિકાર કરીને મેલેરિયાનું જૈવિક નિયંત્રણ કરે છે.
In simple words: જૈવિક નિયંત્રણનો સિદ્ધાંત એ છે કે એક સજીવ (ઉપભોક્તા) દ્વારા બીજા સજીવ (જંતુ) ની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવી, જેથી પર્યાવરણને નુકસાન ન થાય.

🎯 Exam Tip: જૈવિક નિયંત્રણના સિદ્ધાંતો, તેના ઉદાહરણો અને પર્યાવરણીય ફાયદાઓને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 9. નીચેના વચ્ચેનો તફાવત આપો.
(a) શીતનિદ્રા અને ગ્રીષ્મનિદ્રા
(b) બાહ્યઉષ્મી અને અંતઃઉષ્મી
Answer:

શીતનિદ્રા	ગ્રીષ્મનિદ્રા
(1) શિયાળા દરમિયાન જોવા મળતી સમસ્યાઓને ટાળવા પ્રાણીઓ શીતનિદ્રામાં જાય છે.	(1) ઉનાળા સંબંધિત સમસ્યાઓને ટાળવા પ્રાણીઓ ગ્રીષ્મનિદ્રામાં જાય છે.
(2) તે સંપૂર્ણ શિયાળા દરમિયાન જોવા મળે છે.	(2) તેનો સમયગાળો ટૂંકો હોય છે.
(3) શીતનિદ્રા ઉષ્ણ રુધિરવાળા અને શીત રુધિરવાળા એમ બન્ને પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.	(3) ગ્રીષ્મનિદ્રા શીતરુધિરવાળા પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.
	(4) ઉદાહરણ : ગોકળગાય, માછલીઓ.

બાહ્યઉષ્મી	અંતઃઉષ્મી
(1) આ પ્રાણીઓ શીતરુધિર ધરાવતા પ્રાણીઓ તરીકે ઓળખાય છે.	(1) આ પ્રાણીઓ ઉષ્ણ રુધિર ધરાવતા પ્રાણીઓ તરીકે ઓળખાય છે.
(2) આ પ્રાણીઓ શરીરના તાપમાન માટે બાહ્ય સ્રોતો પર આધાર રાખે છે.	(2) તેઓ પર્યાવરણથી સ્વતંત્ર પોતાનું તાપમાન જાળવી રાખે છે.
(3) શરીરનું તાપમાન સમયાંતરે બદલાતું રહે છે.	(3) શરીરનું તાપમાન સતત જળવાઈ રહે છે.
(4) આ પ્રાણીઓનું ભૌગોલિક રીતે વિતરણ ઓછું જોવા મળે છે.	(4) આ પ્રાણીઓનું ભૌગોલિક વિતરણ વધુ છે.
(5) આ પ્રાણીઓનો ચયાપચય દર નીચો હોય છે.	(5) આ પ્રાણીઓનો ચયાપચય દર ઊંચો હોય છે.
(6) ઉદાહરણ : ઉભયજીવી, સરિસૃપ.	(6) ઉદાહરણ : પક્ષીઓ, સસ્તનો.

In simple words: શીતનિદ્રા અને ગ્રીષ્મનિદ્રા બંને સુષુપ્તાવસ્થાના પ્રકાર છે, જે અનુક્રમે શિયાળા અને ઉનાળાની પ્રતિકૂળતાથી બચાવે છે. બાહ્યઉષ્મી પ્રાણીઓ શરીરનું તાપમાન બાહ્ય સ્ત્રોતમાંથી મેળવે છે, જ્યારે અંતઃઉષ્મી પ્રાણીઓ તેમનું શરીરનું તાપમાન આંતરિક રીતે જાળવી રાખે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ પ્રકારના અનુકૂલનો (શીતનિદ્રા, ગ્રીષ્મનિદ્રા) અને સજીવોના તાપમાન નિયમન (બાહ્યઉષ્મી, અંતઃઉષ્મી) વચ્ચેનો તફાવત ઉદાહરણો સાથે સમજવો જરૂરી છે.

Exercise 13(A)

Question 10. ટૂંકનોંધ લખો.
(a) મરુ (રણમાં ઊગતી) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનાં અનુકૂલનો
(b) જળ-અછત (પાણીની અછત) સામે વનસ્પતિઓનાં અનુકૂલનો
(c) પ્રાણીઓમાં વ્યાવહારિક અનુકૂલનો
(d) વનસ્પતિઓમાટે પ્રકાશનું મહત્ત્વ
(e) તાપમાન અને જળ-અછતની અસર તથા પ્રાણીઓનાં અનુકૂલનો
Answer:
(a) મરુ (રણમાં ઊગતી) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના અનુકૂલનો: રણની વનસ્પતિઓ પાણીના નુકસાનને ઘટાડવા માટે જાડું ક્યુટિકલ ધરાવે છે અને બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીનો વ્યય ઘટાડવા માટે તેમના પર્ણો ઊંડા ગર્તામાં ગોઠવાયેલા હોય છે. તેઓ CAM (Crassulacean Acid Metabolism) નામનો વિશિષ્ટ પ્રકાશસંશ્લેષણ માર્ગ પણ ધરાવે છે, જે તેમને દિવસ દરમિયાન તેમના પર્ણોને બંધ રાખવા દે છે. કેટલીક રણની વનસ્પતિઓ, જેમ કે ફાફડાથોર, પર્ણો ધરાવતી નથી; તેના બદલે તેઓ કાંટામાં રૂપાંતરિત થાય છે, અને પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય ચપટા પ્રકાંડ દ્વારા પૂર્ણ થાય છે.
(b) જળ-અછત (પાણીની અછત) સામે વનસ્પતિઓનાં અનુકૂલનો: પાણીની અછતનો સામનો કરવા માટે વનસ્પતિઓ વિવિધ પ્રકારનાં અનુકૂલનો દર્શાવે છે. આવી વનસ્પતિઓમાં અધિસ્તરની પ્રવેશશીલતા ઓછી હોય છે. વાયુરંધ્રો અને ક્યુટિકલ બાષ્પોત્સર્જનનો દર ઘટાડી પાણીનો બચાવ કરે છે. તેમના મૂળ જમીનમાં ઊંડે સુધી વિસ્તરેલા હોય છે જેથી પાણીનું શોષણ કરી શકે. અમુક વનસ્પતિઓ (જેમ કે ઓર્કિડ) વિશિષ્ટ હવાઈ મૂળ વિકસાવે છે જે વાતાવરણમાંથી ભેજનું શોષણ કરે છે.
(c) પ્રાણીઓમાં વ્યાવહારિક અનુકૂલનો: સજીવો તણાવપૂર્ણ નિવાસસ્થાનમાંથી કામચલાઉ ધોરણે વધુ અનુકૂળ વિસ્તારમાં સ્થળાંતરિત થઈ જાય છે. તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ સાઇબેરીયન બગલા છે. શિયાળા દરમિયાન સાઇબેરીયન બગલા ભારતમાં આવે છે અને શિયાળાના અંતે તેઓ પોતાના મૂળ સ્થાને પાછા જતા રહે છે.
(d) વનસ્પતિઓ માટે પ્રકાશનું મહત્ત્વ: વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે. આ પ્રક્રિયા ત્યારે જ શક્ય બને છે જ્યારે પ્રકાશ ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે ઉપલબ્ધ હોય. તેથી, આપણે સજીવ જીવન માટે, ખાસ કરીને સ્વયંપોષીઓ માટે, પ્રકાશના મહત્ત્વને ઝડપથી સમજી શકીએ છીએ. જંગલોમાં વિકાસ પામતી નાની વનસ્પતિઓની ઘણી જાતિઓ ખૂબ જ ઓછી પ્રકાશવાળી પરિસ્થિતિઓમાં મહત્તમ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવા માટે અનુકૂલિત થયેલી હોય છે, કારણ કે તેઓ સતત ઊંચા વૃક્ષોની છત્રછાયામાં રહે છે. ઘણી વનસ્પતિઓ પણ પુષ્પોદ્ભવ માટે તેમની પ્રકાશ અવધિની આવશ્યકતાઓની પૂર્તતા માટે સૂર્યપ્રકાશ પર નિર્ભર રહેતી હોય છે.
(e) તાપમાન અને જળ-અછતની અસર તથા પ્રાણીઓનાં અનુકૂલનો: તાપમાન અને જળ-અછત જેવી પરિસ્થિતિઓમાં પ્રાણીઓ વિવિધ પ્રકારનાં અનુકૂલનો દર્શાવે છે. મોટાભાગનાં પ્રાણીઓ તેમની ત્વચા પર ભીંગડા ધરાવે છે જે પાણી ગુમાવવાની પ્રક્રિયાને અટકાવે છે. અમુક પ્રાણીઓ યુરિક એસિડ સ્વરૂપે મૂત્રનો ત્યાગ કરે છે. સરિસૃપ વર્ગનાં પ્રાણીઓ બાહ્ય પર્યાવરણને અનુસરીને તેમના શરીરનું તાપમાન જાળવે છે.
In simple words: રણની વનસ્પતિઓ પાણી બચાવવા માટે જાડા ક્યુટિકલ્સ અને કાંટા જેવા અનુકૂલન ધરાવે છે. પાણીની અછત સામે, વનસ્પતિઓ ઓછી પ્રવેશશીલતાવાળા અધિસ્તર અને ઊંડા મૂળ વિકસાવે છે. પ્રાણીઓ સારા વાતાવરણમાં સ્થળાંતર કરીને અનુકૂલન સાધે છે, જેમ કે સાઇબેરીયન બગલા. પ્રકાશ વનસ્પતિઓ માટે ખોરાક બનાવવામાં અને ફૂલો ખીલવવામાં મહત્વપૂર્ણ છે. પ્રાણીઓ તાપમાન અને પાણીની અછત સામે ભીંગડા અને યુરિક એસિડનું ઉત્સર્જન જેવા અનુકૂલન વિકસાવે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ પર્યાવરણીય પરિબળો (તાપમાન, પાણી, પ્રકાશ) સામે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના અનુકૂલનોના ઉદાહરણો સાથે વિગતવાર સમજણ આપવી એ ઉચ્ચ ગુણ મેળવવા માટે જરૂરી છે.

Question 11. વિવિધ અજૈવિક પર્યાવરણીય પરિબળોની યાદી બનાવો.
Answer: સજીવોના જીવન અને વિતરણને અસર કરતા વિવિધ અજૈવિક પર્યાવરણીય પરિબળોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
પ્રકાશ
પવન
પાણી
તાપમાન
જમીનનું બંધારણ
pH
ખનિજ તત્ત્વો
In simple words: પર્યાવરણમાં જીવંત વસ્તુઓને અસર કરતા મુખ્ય અજૈવિક પરિબળોમાં પ્રકાશ, પવન, પાણી, તાપમાન, જમીન, pH અને ખનિજોનો સમાવેશ થાય છે.

🎯 Exam Tip: પર્યાવરણના મૂળભૂત અજૈવિક ઘટકો અને તેમની ભૂમિકાને યાદ રાખવી એ ઇકોલોજીકલ ખ્યાલો માટે પાયાનું છે.

Question 12. નીચેના માટે ઉદાહરણ આપો?
(a) અંતઃઉષ્મીયપ્રાણીઓ
(b) બાહ્યઉષ્મીયપ્રાણીઓ
(c) પાણીના તળિયે જોવા મળતા સજીવો (નિઃતલસ્થ સજીવો)
Answer:
(a) અંતઃઉષ્મીય પ્રાણીઓ: મનુષ્ય (સસ્તન), પક્ષીઓ
(b) બાહ્યઉષ્મીય પ્રાણીઓ: દેડકો (ઉભયજીવી), સરિસૃપ
(c) પાણીના તળિયે જોવા મળતા સજીવો (નિઃતલસ્થ સજીવો): તારામાછલી
In simple words: અંતઃઉષ્મીય પ્રાણીઓ પોતાના શરીરનું તાપમાન જાતે નિયંત્રિત કરે છે (જેમ કે મનુષ્ય), જ્યારે બાહ્યઉષ્મીય પ્રાણીઓ બાહ્ય વાતાવરણ પર આધાર રાખે છે (જેમ કે દેડકાં). નિઃતલસ્થ સજીવો પાણીના તળિયે રહે છે, જેમ કે તારામાછલી.

🎯 Exam Tip: સજીવોના તાપમાન નિયમન અને નિવાસસ્થાનના આધારે ઉદાહરણો સાથે વર્ગીકરણ સમજવું અગત્યનું છે.

Question 13. વસ્તી અને સમુદાય વ્યાખ્યાયિત કરો.
Answer:
1. વસ્તી: વસ્તી એ એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહેતી સજીવોના એક જ જાતિના સમૂહને દર્શાવે છે જે આંતરપ્રજનન કરી શકે છે.
2. સમુદાય: સમુદાય એ વિવિધ જાતિઓના સજીવોનો સમૂહ છે જેઓ એકબીજા સાથે અને પર્યાવરણના એકસરખા સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતા હોય છે.
In simple words: વસ્તી એ એક જ પ્રકારના સજીવોનો સમૂહ છે જે આંતરપ્રજનન કરી શકે છે, જ્યારે સમુદાય એ વિવિધ પ્રકારના સજીવોનો સમૂહ છે જે એક જ વિસ્તારમાં રહે છે અને સંસાધનો માટે એકબીજા સાથે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરે છે.

🎯 Exam Tip: વસ્તી અને સમુદાયની મૂળભૂત વ્યાખ્યાઓ અને તેમની વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ.

Question 14. નીચેના શબ્દો વ્યાખ્યાયિત કરો અને દરેકનું એક-એક ઉદાહરણ આપો.
(a) સહભોજિતા
(b) પરોપજીવન
(c) રંગઅનુકૃતિ
(d) સહોપકારિતા
(e) આંતરજાતીય સ્પર્ધા
Answer:
(a) સહભોજિતા: આ એક એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને લાભ થાય છે, જ્યારે બીજી જાતિને ન તો હાનિ થાય છે કે ન તો કોઈ લાભ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, આંબાની ડાળી પર પરરોહી તરીકે ઊગતી ઓર્કિડ સહભોજિતાનું ઉદાહરણ છે.
(b) પરોપજીવન: આ એક એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક સજીવ (પરોપજીવી) પોતાના ફાયદા માટે બીજા સજીવ (યજમાન) પર જીવન ગુજારે છે. આમાં પરોપજીવીને ફાયદો થાય છે અને યજમાનને નુકસાન થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, મનુષ્યના શરીર પર જૂઓનો સમૂહ અને કૂતરાઓ પર બગાઈઓ.
(c) રંગઅનુકૃતિ: રંગઅનુકૃતિમાં કેટલીક જાતિઓ શિકારીઓ દ્વારા સરળતાથી ઓળખાઈ જવાથી બચવા માટે રહસ્યમય રીતે રંગીન હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાક કીટકો અને દેડકાં.
(d) સહોપકારિતા: આ આંતરક્રિયામાં પરસ્પર ક્રિયા કરતી બંને જાતિઓને લાભ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, લાઇકેન એ ફૂગ અને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરતી લીલ અથવા સાયનોબેક્ટેરિયાની વચ્ચેના ગાઢ સહોપકારી સંબંધનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
(e) આંતરજાતીય સ્પર્ધા: નિવસનતંત્રમાં આંતરજાતીય સ્પર્ધા એ સ્પર્ધાનું એક સ્વરૂપ છે જેમાં વિવિધ જાતિના સજીવો એકસરખા સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે, જેમ કે ખોરાક કે રહેઠાણ માટેની જગ્યા.
In simple words: સહભોજિતામાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજીને નહીં; પરોપજીવનમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજીને નુકસાન થાય છે. રંગઅનુકૃતિ એ છદ્માવરણ છે. સહોપકારિતામાં બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે, અને આંતરજાતીય સ્પર્ધામાં જુદી જુદી જાતિઓ સંસાધનો માટે લડે છે.

🎯 Exam Tip: સજીવો વચ્ચેના વિવિધ સંબંધો (સહભોજિતા, પરોપજીવન, સહોપકારિતા, સ્પર્ધા) ની વ્યાખ્યાઓ અને તેના ઉદાહરણો યાદ રાખવા મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 15. ઉચિત નામનિર્દેશિત આકૃતિની મદદથી સંભાવ્ય વૃદ્ધિચક્ર (curve)નું વર્ણન કરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ વસ્તી વૃદ્ધિના બે પ્રકારના વક્રો દર્શાવે છે. વક્ર (a) ચરઘાતાંકીય વૃદ્ધિ દર્શાવે છે જ્યાં સંસાધનો અમર્યાદિત હોય છે, જ્યારે વક્ર (b) સંભાવ્ય વૃદ્ધિ દર્શાવે છે જ્યાં સંસાધનો મર્યાદિત હોય છે અને વસ્તી વહનક્ષમતા (K) સુધી પહોંચે છે.
પ્રકૃતિમાં, કોઈપણ વસ્તી પાસે અમર્યાદિત સંસાધનો હોતા નથી કે જેથી ચરઘાતાંકીય વૃદ્ધિ સતત થતી રહે.
તેના કારણે, મર્યાદિત સંસાધનો માટે વ્યક્તિગત સજીવો વચ્ચે હરીફાઈ થાય છે. આખરે, સૌથી યોગ્ય વ્યક્તિગત સજીવ જ જીવિત રહે છે અને પ્રજનન કરે છે.
ઘણા દેશોની સરકારોને પણ આ હકીકત સમજાઈ છે અને માનવ વસ્તી વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરવા માટે વિવિધ પ્રતિબંધો દાખલ કર્યા છે.
પ્રકૃતિમાં આપેલ નિવાસસ્થાન પાસે મહત્તમ સંભવિત સંખ્યાના પાલનપોષણ માટે પૂરતા સંસાધનો હોય છે, તેનાથી આગળ વધારે વૃદ્ધિ શક્ય નથી. આ નિવાસસ્થાનમાં તે જાતિ માટેની આ મર્યાદાને પ્રકૃતિની વહનક્ષમતા (carrying capacity – K) કહે છે.
કોઈપણ નિવાસસ્થાનમાં મર્યાદિત સંસાધનો સાથે વૃદ્ધિ પામતી વસ્તી શરૂઆતમાં ધીમી વૃદ્ધિ-અવસ્થા દર્શાવે છે, ત્યાર બાદ તેને અનુસરીને ઝડપી વૃદ્ધિ-અવસ્થા તથા મંદ વૃદ્ધિ-અવસ્થા અને છેવટે સ્થાયી વૃદ્ધિ-અવસ્થાઓ આવે છે. જ્યારે વસ્તીગીચતા તેની વહનક્ષમતા સુધી પહોંચી જાય છે ત્યારે વસ્તીગીચતા (N) ને સમય (t) ની સાપેક્ષે આલેખિત કરતાં તેની ફલશ્રુતિએ સિગ્મોઈડ-S આકારનો વક્ર મળે છે. આ પ્રકારની વસ્તી વૃદ્ધિને વર્હુલસ્ટ-પર્લ લૉજિસ્ટિક ગ્રોથ (Verhulst-Pearl Logistic Growth) કહે છે.
તે નીચેના સમીકરણ દ્વારા વર્ણવિત છે:
\(\frac{dN}{dt} = rN \left(\frac{K-N}{K}\right)\)
જ્યાં:
\(r\) = પ્રાકૃતિક વધારાનો આંતરિક દર
\(K\) = વહનક્ષમતા
મોટાભાગની પ્રાણી-વસ્તીઓમાં વૃદ્ધિ માટે સંસાધનો મર્યાદિત હોય છે અને જલદીથી કે પછીથી મર્યાદિત થવાવાળા હોય છે. આથી, સંભાવ્ય વૃદ્ધિ મોડેલને વધુ વાસ્તવિક મોડેલ માનવામાં આવે છે.
In simple words: સંભાવ્ય વૃદ્ધિ વક્ર દર્શાવે છે કે કેવી રીતે વસ્તી મર્યાદિત સંસાધનોવાળા વાતાવરણમાં વધે છે, શરૂઆતમાં ધીમી, પછી ઝડપી, અને અંતે વહનક્ષમતા (K) સુધી પહોંચીને સ્થિર થાય છે.

🎯 Exam Tip: સંભાવ્ય વૃદ્ધિ વક્ર (S-આકારનો વક્ર) અને ચરઘાતાંકીય વૃદ્ધિ વક્ર (J-આકારનો વક્ર) વચ્ચેનો તફાવત, તેમજ વહનક્ષમતા (K) ની વિભાવનાને સમજવું અનિવાર્ય છે.

Question 16. વાક્ય પસંદ કરો કે જે પરોપજીવનને સારી રીતે સમજાવે છે.
(a) એક સજીવને લાભ થાય છે.
(b) બંને સજીવોને લાભ થાય છે.
(c) એક સજીવને લાભ થાય છે, બીજું અસર પામતું નથી (અપ્રભાવિત-notaffected).
(d) એક સજીવને લાભ થાય છે, બીજું અસર પામે છે (પ્રભાવિત-affected).
Answer: (d) એક સજીવને લાભ થાય છે, બીજું અસર પામે છે (પ્રભાવિત affected).
In simple words: પરોપજીવન એ એક એવો સંબંધ છે જ્યાં એક સજીવ (પરોપજીવી) ને ફાયદો થાય છે જ્યારે બીજું સજીવ (યજમાન) ને નુકસાન થાય છે.

🎯 Exam Tip: પરોપજીવનની સાચી વ્યાખ્યા અને અન્ય જૈવિક ક્રિયાઓથી તેનો તફાવત સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ.

Question 17. વસ્તીની કોઈ પણ ત્રણ મહત્ત્વપૂર્ણ વિશેષતાઓની યાદી બનાવો અને સમજાવો.
Answer: વસ્તીની ત્રણ મહત્ત્વપૂર્ણ વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
1. ગીચતા (Density): કોઈપણ જાતિ માટે વસ્તીનું કદ એ સ્થિર માપદંડ નથી. તે સમયે-સમયે બદલાતું રહે છે, જે આહારની ઉપલબ્ધિ, પરભક્ષણ પ્રભાવ અને પ્રતિકૂળ હવામાન સહિતના વિવિધ પરિબળો પર આધાર રાખે છે. આ પરિબળોથી વસ્તીની ગીચતામાં વધ-ઘટ થાય છે.
2. જન્મદર (Natality): જન્મદર એ આપેલ સમયગાળા દરમિયાન વસ્તીમાં જન્મ પામતા સજીવોની સંખ્યા છે.
3. મૃત્યુદર (Mortality): મૃત્યુદર એ આપેલ સમયગાળા દરમિયાન વસ્તીમાં મૃત્યુ પામતા સજીવોની સંખ્યા છે.
In simple words: વસ્તીની મુખ્ય વિશેષતાઓમાં વસ્તીગીચતા (સંસાધનો અને પર્યાવરણથી પ્રભાવિત), જન્મદર (જન્મની સંખ્યા) અને મૃત્યુદર (મૃત્યુની સંખ્યા) નો સમાવેશ થાય છે.

🎯 Exam Tip: વસ્તીના કદ અને વૃદ્ધિને અસર કરતા મુખ્ય પરિબળો અને તેમની વ્યાખ્યાઓને સમજવી એ પરીક્ષા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

Exercise 13(A)

બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQs)

Question 1. ઓટઇકોલોજી શબ્દ શેના માટે યથાર્થ છે?
(A) વિષમજાત વસ્તીનો તેના પર્યાવરણ સાથેનો સંબંધ
(B) સજીવનો તેના પર્યાવરણ સાથેનો સંબંધ
(C) સમાજનો તેના પર્યાવરણ સાથેનો સંબંધ
(D) જૈવવિસ્તારનો તેના પર્યાવરણ સાથેનો સંબંધ
Answer: (B) સજીવનો તેના પર્યાવરણ સાથેનો સંબંધ
In simple words: ઓટઇકોલોજી એકલ સજીવ અને તેના પર્યાવરણ વચ્ચેના સંબંધનો અભ્યાસ છે.

🎯 Exam Tip: ઇકોલોજીની વિવિધ શાખાઓ, જેમ કે ઓટઇકોલોજી અને સાયનેકોલોજી, તેમની વ્યાખ્યાઓ સાથે યાદ રાખવી જોઈએ.

Question 2. ઇકોટોન (Ecotone) એટલે શું?
(A) પ્રદૂષિત વિસ્તાર
(B) તળાવનું તળિયું
(C) બે સમાજ વચ્ચેનો સંક્રાંતિ પ્રદેશ
(D) વિકાસશીલ સમાજનો પ્રદેશ
Answer: (C) બે સમાજ વચ્ચેનો સંક્રાંતિ પ્રદેશ
In simple words: ઇકોટોન એ બે જુદા જુદા પર્યાવરણીય સમુદાયો જ્યાં મળે છે અને એકબીજા સાથે ભળે છે તે સંક્રમણ ક્ષેત્ર છે.

🎯 Exam Tip: ઇકોટોનની વ્યાખ્યા અને તેના પર્યાવરણીય મહત્ત્વને સમજવું જરૂરી છે.

Question 3. જૈવ-પરિઆવરણ એટલે શું?
(A) નિવસનતંત્રમાંનો ઘટક
(B) ભૂમિમાં વનસ્પતિઓની હાજરીથી બનેલ વિસ્તાર
(C) બાહ્ય અવકાશમાં રહેલ જીવન
(D) પૃથ્વી પર આવેલા બધા સજીવો જેઓ તેમના ભૌતિક પરિઆવરણ સાથે પારસ્પરિકતા દર્શાવે છે.
Answer: (D) પૃથ્વી પર આવેલા બધા સજીવો જેઓ તેમના ભૌતિક પરિઆવરણ સાથે પારસ્પરિકતા દર્શાવે છે.
In simple words: જૈવ-પર્યાવરણ એ પૃથ્વી પરના તમામ જીવંત સજીવો અને તેમના ભૌતિક વાતાવરણ વચ્ચેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓનો સમાવેશ કરતો એક વિશાળ પ્રદેશ છે.

🎯 Exam Tip: જૈવ-પર્યાવરણની વ્યાખ્યા અને પર્યાવરણના વિવિધ સ્તરોને સમજવા મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 4. પરિસ્થિતિકીય વસવાટ (niche) એટલે શું?
(A) દરિયાનો સપાટીય વિસ્તાર
(B) પરિસ્થિતિકીય સાનુકૂલિત પ્રદેશ
(C) સમાજમાં જાતિની કાર્યકારી ભૂમિકા અને ભૌતિક સ્થિતિ
(D) તળાવના તળિયે આવેલી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનાં બધા સ્વરૂપો
Answer: (C) સમાજમાં જાતિની કાર્યકારી ભૂમિકા અને ભૌતિક સ્થિતિ
In simple words: પરિસ્થિતિકીય વસવાટ એ પર્યાવરણમાં એક જાતિની ચોક્કસ ભૂમિકા અને તે ક્યાં રહે છે તે દર્શાવે છે.

🎯 Exam Tip: વસવાટ (habitat) અને પરિસ્થિતિકીય વસવાટ (niche) વચ્ચેનો તફાવત સમજવો અને તેની વ્યાખ્યા યાદ રાખવી જરૂરી છે.

Question 5. એલનના નિયમ પ્રમાણે, શીત હવામાનમાં આવેલાં સસ્તનોઃ
(A) ટૂંકા કાન અને લાંબાં ઉપાંગો ધરાવે છે.
(B) લાંબા કાન અને ટૂંકાં ઉપાંગો ધરાવે છે.
(C) લાંબા કાન અને લાંબાં ઉપાંગો ધરાવે છે.
(D) ટૂંકા કાન અને ટૂંકા ઉપાંગો ધરાવે છે.
Answer: (D) ટૂંકા કાન અને ટૂંકા ઉપાંગો ધરાવે છે.
In simple words: એલનના નિયમ મુજબ, ઠંડા વાતાવરણમાં રહેતા સસ્તનો ગરમીનું નુકસાન ઓછું કરવા માટે નાના કાન અને ટૂંકા અંગો ધરાવે છે.

🎯 Exam Tip: એલનના નિયમ અને સજીવોમાં તાપમાન અનુકૂલનના અન્ય નિયમો (જેમ કે બર્ગમેનનો નિયમ) સમજવા અગત્યના છે.

Question 6. દરિયાની ક્ષારતા (ક્ષાર સંકેન્દ્રણ)નું માપન હજારના એક ભાગ (parts per thousand) પ્રમાણે કેટલું છે?
(A) 10 - 15
(B) 30 - 70
(C) 0 - 5
(D) 30 - 35
Answer: (D) 30 - 35
In simple words: સામાન્ય દરિયાના પાણીમાં ક્ષારનું પ્રમાણ પ્રતિ હજાર 30-35 ભાગ જેટલું હોય છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ જલીય પર્યાવરણમાં ક્ષારતાનું પ્રમાણ અને તેની સજીવો પર થતી અસર સમજવી જોઈએ.

Question 7. ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલોના નિર્માણમાં વાર્ષિક તાપમાન અને સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ કેટલું હોય છે?
(A) 18 – 25°C અને 150-400 cm
(B) 5 – 15°C અને 50-100 cm
(C) 30 – 50°C અને 100-150 cm
(D) 5 – 15°C અને 100-200 cm
Answer: (A) 18 – 25°C અને 150-400 cm
In simple words: ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલો સામાન્ય રીતે 18-25°C તાપમાન અને 150-400 cm જેટલા ઊંચા વાર્ષિક વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ જૈવ-વિસ્તારોની લાક્ષણિકતાઓ, જેમ કે તાપમાન અને વરસાદ, અને તેના ઉદાહરણો યાદ રાખવા જરૂરી છે.

Question 8. નીચે આપેલમાંથી જંગલની કઈ વનસ્પતિઓ ભૂસ્તરીય કક્ષાએ પ્રકાશની સ્થિતિનું નિયંત્રણ કરે છે?
(A) મહાકાય લતાઓ અને વેલાઓ
(B) ઝાડીઓ
(C) ઊંચાં વૃક્ષો
(D) છોડ
Answer: (C) ઊંચાં વૃક્ષો
In simple words: જંગલોમાં ઊંચા વૃક્ષો સૂર્યપ્રકાશને નીચેના સ્તરો સુધી પહોંચતા અટકાવીને જમીન પર પ્રકાશની માત્રાને નિયંત્રિત કરે છે.

🎯 Exam Tip: જંગલના વિવિધ સ્તરો અને પ્રકાશની ઉપલબ્ધતા પર તેમની અસર સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 9. જો જંગલમાં સારી રીતે ઊગતા છોડને જંગલની બહાર બગીચામાં ઉગાડવામાં આવે તો શું થશે?
(A) તે સામાન્ય વૃદ્ધિ પામશે.
(B) તે સારી રીતે વૃદ્ધિ પામશે. કારણ કે તેઓને સમાન વિસ્તારમાં ઉગાડવામાં આવ્યા છે.
(C) તે જીવિત ન રહે. કારણ કે તેની સૂક્ષ્મ આબોહવામાં પરિવર્તન થાય છે.
(D) તે ઘણી સારી રીતે ઊગે છે. કારણ કે તે વધારે સૂર્યપ્રકાશ પ્રાપ્ત કરે છે.
Answer: (C) તે જીવિત ન રહે. કારણ કે તેની સૂક્ષ્મ આબોહવામાં પરિવર્તન થાય છે.
In simple words: જંગલના છોડને બહાર ઉગાડવામાં આવે તો તે જીવી શકશે નહીં, કારણ કે જંગલની બહારનું સૂક્ષ્મ વાતાવરણ તેની અનુકૂળતા માટે અલગ હોય છે.

🎯 Exam Tip: સજીવોના અનુકૂલન, સૂક્ષ્મ આબોહવા અને ચોક્કસ નિવાસસ્થાનના મહત્ત્વને સમજવું જરૂરી છે.

Question 10. જો એક માધ્યમમાં 50 પેરામિશિયમ છે. તે એક કલાક પછી વધીને 150 થાય છે, તો તેની વસ્તીનો વૃદ્ધિદર કેટલો ગણાય?
(A) 50 પ્રતિ કલાક
(B) 200 પ્રતિ કલાક
(C) 5 પ્રતિ કલાક
(D) 100 પ્રતિ કલાક
Answer: (D) 100 પ્રતિ કલાક
In simple words: જો પેરામિશિયમની સંખ્યા 50 થી 150 થાય, તો તેનો અર્થ છે કે પ્રત્યેક 50 પેરામિશિયમ દીઠ 100 નો વધારો થયો છે, એટલે કે વૃદ્ધિદર 100 પ્રતિ કલાક છે.

🎯 Exam Tip: વસ્તી વૃદ્ધિદરની ગણતરી કેવી રીતે કરવી તે સમજવું, ખાસ કરીને જ્યારે પ્રારંભિક અને અંતિમ સંખ્યાઓ આપેલી હોય.

Question 11. પ્રશ્ન નં. 10ને અનુલક્ષીને આપવામાં આવેલ વસ્તી માટે વૃદ્ધિ ટકાવારી કે જન્મદર પ્રત્યેક સજીવ પ્રત્યેક કલાકે કેટલો હશે?
(A) 100
(B) 200
(C) 50
(D) 150
Answer: (B) 200
In simple words: જો 50 પેરામિશિયમ 150 થાય, તો 100 નો વધારો થયો છે, જે પ્રારંભિક સંખ્યાના 200% છે.

🎯 Exam Tip: વસ્તી વૃદ્ધિ દરને ટકાવારીમાં કેવી રીતે ગણવો અને તેને પ્રત્યેક સજીવ દીઠ કેવી રીતે વ્યક્ત કરવો તે સમજવું.

Question 12. એક વસ્તીમાં વયોવૃદ્ધ વ્યક્તિઓ કરતાં તરુણ વ્યક્તિઓનું પ્રમાણ તુલનાત્મક રીતે વધારે છે, તો કેટલાંક વર્ષો પછી વસ્તીની સ્થિતિ કેવી હશે?
(A) તે ઘટશે.
(B) તે સ્થાયી થશે.
(C) તેમાં વધારો થશે.
(D) તે પહેલાં ઘટશે અને પછી સ્થાયી થશે.
Answer: (C) તેમાં વધારો થશે.
In simple words: જો વસ્તીમાં યુવાનોની સંખ્યા વૃદ્ધો કરતાં વધુ હોય, તો ભવિષ્યમાં વસ્તી વધવાની શક્યતા વધારે છે, કારણ કે યુવાનો પ્રજનન કરશે.

🎯 Exam Tip: વય-વિતરણ પિરામિડ અને વસ્તી વૃદ્ધિ પર તેની અસરને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 13. આપણા દેશના રાષ્ટ્રીય ઉધાનો અને અભયારણ્યોમાં વાઘની વસ્તી ગણતરી માટેના માપદંડો કેવા છે?
(A) માત્ર પંજાનાં નિશાનો
(B) પંજાનાં ચિહ્નો અને મળની ગુટિકાઓ
(C) માત્ર મળની ગુટિકાઓ
(D) વાસ્તવિક શીર્ષની ગણતરી
Answer: (B) પંજાનાં ચિહ્નો અને મળની ગુટિકાઓ
In simple words: વાઘની વસ્તી ગણતરી કરવા માટે, વન અધિકારીઓ તેમના પંજાના નિશાન અને મળના નમૂનાઓનો ઉપયોગ કરે છે.

🎯 Exam Tip: વન્યજીવનની વસ્તી ગણતરીની પદ્ધતિઓ અને તેના ફાયદા-ગેરફાયદા વિશે જાણવું જરૂરી છે.

Question 14. આપેલ વસવાટમાં વસ્તી ઘનતા ઘટવા માટે નીચે આપેલ પૈકી કયું એક આવશ્યક છે?
(A) જન્મદર > મૃત્યુદર
(B) અંતઃસ્થળાંતર > બહિસ્થળાંતર
(C) મૃત્યુદર અને બહિસ્થળાંતર
(D) જન્મદર અને અંતઃસ્થળાંતર
Answer: (C) મૃત્યુદર અને બહિસ્થળાંતર
In simple words: વસ્તીની ઘનતા ઘટાડવા માટે, મૃત્યુદર વધવો જોઈએ અને પ્રાણીઓ તે વિસ્તાર છોડીને (બહિસ્થળાંતર) દૂર જવા જોઈએ.

🎯 Exam Tip: વસ્તીની ઘનતાને અસર કરતા પરિબળો (જન્મદર, મૃત્યુદર, સ્થળાંતર) ને સમજવું અગત્યનું છે.

Question 15. એક પ્રજીવ દ્વિભાજન દ્વારા પ્રજનન પામે છે. છ (6) પેઢી પછી તે વસ્તીમાં પ્રજીવની સંખ્યા કેટલી હશે?

માટે, એક પ્રજીવ \(\xrightarrow{\text{ગુણનપામી}}\) 2
(પ્રથમ પેઢી) (II)
4 \(\rightarrow\) 8 \(\rightarrow\) 16 \(\rightarrow\) 32 \(\rightarrow\) 64
(III) (IV) (V) (VI)
Answer: (C) 64
In simple words: દ્વિભાજનમાં દરેક પેઢીમાં સજીવોની સંખ્યા બમણી થાય છે. તેથી, 6 પેઢી પછી, એક પ્રજીવમાંથી કુલ 64 પ્રજીવ બનશે.

🎯 Exam Tip: દ્વિભાજન જેવા અલિંગી પ્રજનનના પ્રકારોમાં સજીવોની સંખ્યા કેવી રીતે વધે છે તેની ગણતરી સમજવી.

Question 16. 2005 દરમિયાન, દેશમાં વસતાં 14 મિલિયન લોકો પૈકી 0.028 જન્મ્યા અને 0.008 મૃત્યુ પામ્યા. વસ્તી તપાસમાં પપ્પી ભ્રૂણનો ઉપયોગ કરીને 2015માં કેટલા લોકો હશે તેની ધારણા શી હોઈ શકે?
Answer: (B) 17 મિલિયન
વસ્તીમાં ફેરફાર દર \(\frac{dN}{dt} = (b - d) \times N\)
જ્યાં, \(b\) = જન્મદર = 0.028
\(d\) = મૃત્યુદર = 0.008
\(N\) = પ્રારંભિક વસ્તી = 14 મિલિયન
\(\frac{dN}{dt} = (0.028 - 0.008) \times 14\)
\(\frac{dN}{dt} = 0.020 \times 14\)
\(\frac{dN}{dt} = 0.28\) મિલિયન પ્રતિ વર્ષ
10 વર્ષમાં વસ્તીમાં વધારો = \(0.28 \times 10 = 2.8\) મિલિયન
2015માં કુલ વસ્તી = \(14\) મિલિયન \(+ 2.8\) મિલિયન \( = 16.8\) મિલિયન.
આશરે 17 મિલિયન.
In simple words: જન્મદર અને મૃત્યુદરના આધારે, 10 વર્ષમાં 2.8 મિલિયનનો વધારો થશે, જેથી 2015 સુધીમાં કુલ વસ્તી લગભગ 17 મિલિયન થશે.

🎯 Exam Tip: જન્મદર, મૃત્યુદર અને વસ્તીના કદનો ઉપયોગ કરીને ભવિષ્યની વસ્તીની ગણતરી કેવી રીતે કરવી તે જાણવું.

Question 17. એમેન્સાલિઝમ (પ્રતિજૈવિકતા)માં બે જાતિઓ વચ્ચે શું જોવા મળે છે?
(A) એક જાતિને નુકસાન થાય અને બીજી જાતિને ફાયદો થાય.
(B) એક જાતિને નુક્સાન થાય અને બીજી જાતિને કોઈ ફરક ન પડે.
(C) એક જાતિને ફાયદો થાય અને બીજી જાતિને કોઈ ફરક ન પડે.
(D) બંને જાતિને નુકસાન થાય.
Answer: (B) એક જાતિને નુક્સાન થાય અને બીજી જાતિને કોઈ ફરક ન પડે.
In simple words: એમેન્સાલિઝમ એ એક પ્રકારનો સંબંધ છે જ્યાં એક સજીવને નુકસાન થાય છે, જ્યારે બીજા સજીવને કોઈ અસર થતી નથી.

🎯 Exam Tip: એમેન્સાલિઝમની વ્યાખ્યા અને તેના ઉદાહરણો (જેમ કે પેનિસિલિયમ અને બેક્ટેરિયા) ને સમજવું જરૂરી છે.

Question 18. લાઇકેન કોના વચ્ચેનું સહવાસ દર્શાવે છે?
(A) બૅક્ટરિયા અને ફૂગ
(B) લીલ અને બૅક્ટરિયા
(C) ફૂગ અને લીલ
(D) ફૂગ અને વાઇરસ
Answer: (C) ફૂગ અને લીલ
In simple words: લાઇકેન એ ફૂગ અને લીલ અથવા સાયનોબેક્ટેરિયા વચ્ચેનો એક સહજીવી સંબંધ છે, જ્યાં બંને એકબીજાને ફાયદો પહોંચાડે છે.

🎯 Exam Tip: લાઇકેન જેવા સહજીવી સંબંધોના ઉદાહરણો અને તેમાં કઈ જાતિઓ સામેલ છે તે યાદ રાખવું.

Question 19. કયું એક અંશતઃ મૂળપરોપજીવી છે?
(A) ચંદનનું વૃક્ષ
(B) મિસલેટો
(C) ઓરોબેન્કી
(D) ગેનોડર્મા
Answer: (A) ચંદનનું વૃક્ષ
In simple words: ચંદનનું વૃક્ષ એ આંશિક મૂળ પરોપજીવી વનસ્પતિ છે જે યજમાનના મૂળમાંથી પાણી અને ખનિજો મેળવે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ પ્રકારના પરોપજીવીઓ (મૂળ પરોપજીવી, પ્રકાંડ પરોપજીવી, આંશિક કે સંપૂર્ણ) અને તેના ઉદાહરણો સમજવા જરૂરી છે.

અતિ ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (VSQs)

 

Question 1. જાતિ જે તાપમાનના નાના ગાળા પ્રત્યે સહિષ્ણુતા ધરાવે છે, તેને ................... કહે છે.
Answer: સ્ટીનોથર્મલ અથવા તનુતાપી સજીવો. તાપમાન સજીવોની મૂળભૂત ચયાપચયિક પ્રવૃત્તિઓ અને અન્ય શારીરિક કાર્યોને અસર કરે છે. ઘણા ઓછા સજીવો તાપમાનની વિશાળ શ્રેણીને સહન કરીને વિકાસ પામી શકે છે, જેને યુરીથર્મલ અથવા પૃથુતાપી કહેવાય છે. જોકે, મોટાભાગના સજીવો તાપમાનની નાની શ્રેણી પ્રત્યે જ સહનશીલતા દર્શાવે છે અને તેમને સ્ટીનોથર્મલ કે તનુતાપી સજીવો કહેવાય છે.
In simple words: સ્ટીનોથર્મલ સજીવો તે છે જે તાપમાનના ખૂબ ઓછા ફેરફારોને જ સહન કરી શકે છે. તેમનું શરીર ખૂબ ઠંડી કે ગરમી સહન કરી શકતું નથી.

🎯 Exam Tip: તાપમાન સહિષ્ણુતાના આધારે સજીવોના પ્રકારો અને તેમના ઉદાહરણો યાદ રાખવા મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 2. પૃથતાપી (Eurythermic) જાતિ એટલે શું?
Answer: પૃથુતાપી જાતિઓ એવા સજીવો છે જે તાપમાનની વિશાળ શ્રેણીને સહન કરવાની અને તેમાં વિકાસ પામવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
In simple words: પૃથુતાપી સજીવો વિવિધ તાપમાનના વાતાવરણમાં જીવી શકે છે અને પોતાનો વિકાસ કરી શકે છે, જેમ કે ખૂબ ગરમ અથવા ઠંડા વાતાવરણમાં પણ.

🎯 Exam Tip: પૃથુતાપી અને સ્ટીનોથર્મલ જાતિઓ વચ્ચેનો તફાવત ઉદાહરણો સહિત સમજવો સ્કોરિંગ માટે મદદરૂપ છે.

 

Question 3. જાતિ કે જે વ્યાપક ગાળાની ક્ષારતા પ્રત્યે સહિષ્ણુતા ધરાવે છે, તેને ................... કહે છે.
Answer: યુરીહેલાઇન જાતિઓ. પાણી સજીવોના જીવન પર અસર કરતું એક મહત્વનું અજૈવિક પરિબળ છે. જલીય સજીવોને પાણીની ગુણવત્તા, જેમ કે રાસાયણિક સંરચના, pH સ્તર અને ક્ષારની સાંદ્રતા, સંબંધિત સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે. જે જાતિઓ ક્ષારતાની વિશાળ શ્રેણી પ્રત્યે સહનશીલતા દર્શાવે છે, તેમને યુરીહેલાઇન જાતિઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
In simple words: યુરીહેલાઇન જાતિઓ એવા સજીવો છે જે પાણીમાં ક્ષારનું પ્રમાણ (ખારાશ) ઓછું-વધતું હોય તો પણ જીવી શકે છે. તેઓ ખારા પાણી અને ઓછા ખારા પાણી બંનેમાં અનુકૂલન સાધી શકે છે.

🎯 Exam Tip: ક્ષારતા પ્રત્યે સહિષ્ણુતાના આધારે સજીવોના વર્ગીકરણ અને તેની વ્યાખ્યાઓ યાદ રાખવી ઉપયોગી છે.

 

Question 4. તનુક્ષારી (Stenohaline) જાતિની વ્યાખ્યા આપો.
Answer: સ્ટીનોહેલાઇન જાતિઓ એવા સજીવો છે જે ક્ષારતાની મર્યાદિત શ્રેણીમાં જ જીવી શકે છે, એટલે કે તેઓ પાણીમાં ક્ષારના સ્તરમાં થતા મોટા ફેરફારોને સહન કરી શકતા નથી.
In simple words: સ્ટીનોહેલાઇન સજીવો માત્ર ચોક્કસ (નાની) ખારાશવાળા પાણીમાં જ જીવી શકે છે. જો ખારાશનું પ્રમાણ બદલાય, તો તેઓ જીવી શકતા નથી.

🎯 Exam Tip: યુરીહેલાઇન અને સ્ટીનોહેલાઇન જાતિઓ વચ્ચેનો તફાવતને સ્પષ્ટપણે સમજવો જોઈએ.

 

Question 5. બે જાતિ વચ્ચેની આંતરક્રિયાને શું કહે છે?
Answer: બે જાતિઓ વચ્ચે જોવા મળતી આંતરક્રિયાને આંતરજાતીય પારસ્પરિક ક્રિયા કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ક્રિયાઓ એક અથવા બંને જાતિઓ માટે લાભદાયી, નુકસાનકારક અથવા તટસ્થ હોઈ શકે છે.
In simple words: જ્યારે બે જુદી જુદી જાતિના સજીવો એકબીજા સાથે સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તેને આંતરજાતીય પારસ્પરિક ક્રિયા કહેવાય છે. આ ક્રિયાથી બંનેને ફાયદો, નુકસાન કે કોઈ અસર ન પણ થઈ શકે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ પ્રકારની આંતરજાતીય પારસ્પરિક ક્રિયાઓ (જેમ કે સહભોજિતા, પરોપજીવન) અને તેના ઉદાહરણો યાદ રાખવા ઉપયોગી છે.

 

Question 6. સહભોજિતા એટલે શું?
Answer: સહભોજિતા એક એવો આંતરસંબંધ છે જેમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે, જ્યારે બીજી જાતિને ન તો ફાયદો થાય છે કે ન તો નુકસાન. ઉદાહરણ તરીકે, આંબાના ઝાડની ડાળી પર પરરોહી તરીકે ઉગતી ઓર્કિડ.
In simple words: સહભોજિતા એટલે એક એવો સંબંધ જેમાં એક જીવને ફાયદો થાય, પણ બીજા જીવને કોઈ ફાયદો કે નુકસાન ન થાય.

🎯 Exam Tip: સહભોજિતા, પરોપજીવન અને સહોપકારિતા જેવી પારસ્પરિક ક્રિયાઓ વચ્ચેના તફાવતો અને તેમના ઉદાહરણો યાદ રાખવા મહત્વના છે.

 

Question 7. ‘એક જાતિ વિષ પદાર્થનું નિર્માણ કરે છે અથવા પરિઆવરણ સ્થિતિને અન્ય જાતિ માટે હાનિકારક બનાવે છે. આવા સહસંબંધને શું કહે છે?
Answer: આવા સહસંબંધને એમેન્સાલિઝમ (પ્રતિજૈવિકતા) અથવા પરોપજીવન તરીકે ઓળખાવી શકાય છે. એમેન્સાલિઝમમાં એક જાતિ ઝેરી પદાર્થોનું ઉત્પાદન કરીને અથવા પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ફેરફાર કરીને બીજી જાતિ માટે નુકસાનકારક વાતાવરણ ઊભું કરે છે. પરોપજીવનમાં એક સજીવ યજમાનને નુકસાન પહોંચાડીને તેના પર જીવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પ્લાઝમોડિયમ અને અમીબા મનુષ્યના શરીરમાં રહીને રોગો પેદા કરે છે.
In simple words: જ્યારે એક સજીવ ઝેર બનાવે અથવા વાતાવરણ બદલીને બીજા સજીવને નુકસાન પહોંચાડે, ત્યારે તેને એમેન્સાલિઝમ (પ્રતિજૈવિકતા) કહેવાય છે. પરોપજીવનમાં એક જીવ બીજા જીવને નુકસાન પહોંચાડીને તેના પર આધાર રાખે છે.

🎯 Exam Tip: એમેન્સાલિઝમની વ્યાખ્યા અને પરોપજીવનથી તેનો તફાવત ઉદાહરણો સાથે સમજવો જોઈએ.

 

Question 8. કવકમૂળ (Mycorrhiza) એટલે શું?
Answer: માઇકોરાઇઝા એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનો એક ગાઢ સહજીવન સંબંધ છે, જેમાં બંને સજીવો એકબીજાને લાભ પહોંચાડે છે.
In simple words: માઇકોરાઇઝા એટલે ફૂગ અને ઝાડના મૂળ વચ્ચેનો મિત્રતાનો સંબંધ, જેમાં બંને એકબીજાને મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: સહજીવનના ઉદાહરણો જેમ કે લાઇકેન અને માઇકોરાઇઝાને તેમની ભૂમિકા સાથે યાદ રાખવા.

 

Question 9. સ્થલીય વસવાટમાં આકસ્મિક રીતે ઉભરતી વનસ્પતિની દરિયાના ક્ષારયુક્ત પાણી પ્રત્યેની સહિષ્ણુતાને શું કહે છે?
Answer: સ્થલીય વસવાટમાં આકસ્મિક રીતે ઉભરતી વનસ્પતિની દરિયાના ક્ષારયુક્ત પાણી પ્રત્યેની સહિષ્ણુતાને લવણોદ્ભિદ અથવા હેલોફાઇટ (halophyte) કહે છે. આ પ્રકારની વનસ્પતિઓ દરિયાની ઊંચી ક્ષારતાને સહન કરી શકે છે અને પોતાના શરીરમાં પાણીનું યોગ્ય સંતુલન જાળવી રાખે છે.
In simple words: હેલોફાઇટ્સ એવા છોડ છે જે ખારા પાણીવાળી જમીનમાં પણ ઉગી શકે છે, જેમ કે દરિયાકિનારે જોવા મળતા છોડ.

🎯 Exam Tip: લવણોદ્ભિદ વનસ્પતિઓની લાક્ષણિકતાઓ અને તેમના અનુકૂલનો સમજવા.

 

Question 10. શા માટે વધુ અક્ષાંશવાળા વિસ્તારોને મેદાન વિસ્તારની સાપેક્ષે વધુ સૂર્યપ્રકાશ અને નીચું તાપમાન પ્રાપ્ત થાય છે?
Answer: મેદાન વિસ્તારોની તુલનામાં, ઊંચા અક્ષાંશવાળા વિસ્તારોમાં વધુ સૂર્યપ્રકાશ મળે છે કારણ કે તેઓ સૂર્યથી ઓછાં દૂર હોય છે અને ત્યાં હવાના કણોની ગેરહાજરી હોય છે (એટલે કે પાતળી હવા). તે જ રીતે, આ વિસ્તારોમાં તાપમાન નીચું હોય છે કારણ કે ઊંચા અક્ષાંશવાળા વિસ્તારોમાં વાતાવરણીય દબાણ મેદાન વિસ્તારો કરતાં ઓછું હોય છે, જે ઓછી ગરમી જાળવી રાખવા તરફ દોરી જાય છે.
In simple words: ઊંચા અક્ષાંશો પર હવા પાતળી હોય છે અને સૂર્યના કિરણો સીધા પડે છે, તેથી વધુ સૂર્યપ્રકાશ મળે છે. ઓછું વાતાવરણીય દબાણ હોવાને કારણે ત્યાં તાપમાન પણ નીચું રહે છે.

🎯 Exam Tip: ભૌગોલિક સ્થાન અને તેના પર્યાવરણીય પરિબળો (સૂર્યપ્રકાશ, તાપમાન, દબાણ) વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો.

 

Question 11. સમસ્થિતિ એટલે શું?
Answer: સમસ્થિતિ (homeostasis) એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં સજીવો બાહ્ય પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો છતાં પોતાના આંતરિક વાતાવરણમાં સ્થિરતા જાળવી રાખે છે. આનાથી જાતિઓને અપેક્ષિત સ્થાયી પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવામાં મદદ મળે છે.
In simple words: સમસ્થિતિ એટલે જીવંત પ્રાણીઓનું પોતાના શરીરનું આંતરિક વાતાવરણ, જેમ કે તાપમાન કે પાણીનું પ્રમાણ, બહારના વાતાવરણમાં ફેરફાર થાય તો પણ સરખું રાખવું.

🎯 Exam Tip: સમસ્થિતિનું મહત્વ અને સજીવો કેવી રીતે તેને જાળવી રાખે છે તે સમજવું.

 

Question 12. ગ્રીષ્મનિદ્રાની વ્યાખ્યા આપો.
Answer: ગ્રીષ્મનિદ્રા (aestivation) એ એક એવી અવસ્થા છે જેમાં કેટલાક સજીવો, જેમ કે અમુક ગોકળગાય અને માછલીઓ, ઉનાળા દરમિયાન અતિશય ગરમી અને પાણીની અછત જેવી પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓથી બચવા માટે નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે.
In simple words: ગ્રીષ્મનિદ્રા એટલે ઉનાળામાં જ્યારે ખૂબ ગરમી હોય અને પાણી ઓછું હોય ત્યારે કેટલાક પ્રાણીઓ લાંબી ઊંઘમાં જતા રહે છે જેથી તેઓ ગરમીથી બચી શકે.

🎯 Exam Tip: ગ્રીષ્મનિદ્રા અને શીતનિદ્રા વચ્ચેનો તફાવત અને તેમના ઉદાહરણો સ્પષ્ટ હોવા જોઈએ.

 

Question 13. સ્થાયી અવસ્થા (ડાયાપોઝ) એટલે શું છે ? અને તેનું મહત્ત્વ જણાવો.
Answer: ડાયાપોઝ એ નિલંબિત વિકાસની એક અવસ્થા છે જે પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ, જેમ કે તળાવો અને સરોવરોમાં જોવા મળતા પ્રાણીપ્લવકોમાં, જોવા મળે છે. આ અવસ્થા દરમિયાન સજીવો તેમની વૃદ્ધિ અને ચયાપચયને અટકાવી દે છે. તેનું મહત્વ એ છે કે તે સજીવોને પ્રતિકૂળ સમયગાળાને સફળતાપૂર્વક પાર કરવામાં અને અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ પાછી ન આવે ત્યાં સુધી ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: ડાયાપોઝ એટલે જ્યારે વાતાવરણ સારું ન હોય ત્યારે કેટલાક જીવો પોતાની વૃદ્ધિ અને પ્રવૃત્તિઓ અટકાવી દે છે અને રાહ જુએ છે કે ક્યારે વાતાવરણ ફરીથી સારું થાય.

🎯 Exam Tip: ડાયાપોઝ, શીતનિદ્રા અને ગ્રીષ્મનિદ્રા વચ્ચેના તફાવતોને બરાબર સમજવા અને તેમના કાર્યોને ઓળખવા.

 

Question 14. જ્યારે સ્રોતો અસીમિત હોય ત્યારે વૃદ્ધિદરની ભાત કેવી હોય?
Answer: જ્યારે સ્રોતો અસીમિત માત્રામાં ઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે વસ્તીનો વૃદ્ધિ દર ચરઘાતાંકીય (exponential) હોય છે. આનો અર્થ એ છે કે વસ્તી ખૂબ જ ઝડપથી અને સતત વધે છે, કારણ કે દરેક સજીવને વિકાસ અને પ્રજનન માટે પૂરતા સંસાધનો મળે છે.
In simple words: જ્યારે ખોરાક અને જગ્યા જેવી વસ્તુઓ ખૂબ હોય, ત્યારે વસ્તી ખૂબ ઝડપથી અને સતત વધે છે, જેને ચરઘાતાંકીય વૃદ્ધિ કહેવાય છે.

🎯 Exam Tip: ચરઘાતાંકીય અને લોજિસ્ટિક વૃદ્ધિ વક્રો વચ્ચેનો તફાવત અને તેમના મોડેલિંગ સમીકરણો સમજવા.

 

Question 15. વનસ્પતિના રસ અને વનસ્પતિના ભાગોમાંથી પોષણ મેળવતા સજીવોને શું કહેવાય?
Answer: જે સજીવો વનસ્પતિના રસ અને તેના અન્ય ભાગોમાંથી પોષણ મેળવે છે, તેમને વનસ્પતિભક્ષી (herbivores) કહેવામાં આવે છે.
In simple words: જે પ્રાણીઓ છોડ, તેના પાંદડા કે રસ ખાઈને જીવે છે, તેમને શાકાહારી પ્રાણીઓ કહેવાય છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ પોષણ સ્તરો (શાકાહારી, માંસાહારી, સર્વભક્ષી) અને તેમના ઉદાહરણો યાદ રાખવા.

 

Question 16. ઊંચા અક્ષાંશોની બીમારી એટલે શું? તેનાં લક્ષણો લખો.
Answer: ઊંચા અક્ષાંશોની બીમારી, જેને ઊંચાઈની બીમારી પણ કહેવાય છે, ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ખૂબ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં જાય છે જ્યાં વાતાવરણમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. આના લક્ષણોમાં ઉબકા આવવા, થાક લાગવો, માથાનો દુખાવો અને હૃદયના ધબકારામાં વધારો થવો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
In simple words: ઊંચાઈની બીમારી ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ખૂબ ઊંચા પહાડો પર જાય છે જ્યાં ઓક્સિજન ઓછો હોય. તેના લક્ષણોમાં ઊલટી, થાક અને હૃદયના ધબકારા વધવા જેવું લાગે છે.

🎯 Exam Tip: ઊંચાઈના અનુકૂલનો અને તેની સાથે સંકળાયેલી શારીરિક પ્રતિક્રિયાઓ સમજવી.

 

Question 17. સહભોજિતા માટેનું યોગ્ય ઉદાહરણ આપો.
Answer: વ્હેલ માછલીની પીઠ પર વસવાટ કરતા બાર્નકલ્સ (barnacles) એ સહભોજિતાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. બાર્નકલ્સને વ્હેલ દ્વારા અવરજવર અને નવા ખોરાકના સ્ત્રોતો મળે છે, જ્યારે વ્હેલને તેનાથી કોઈ લાભ કે નુકસાન થતું નથી.
In simple words: વ્હેલ માછલીની પીઠ પર ચોંટેલા નાના જીવો (બાર્નકલ્સ) સહભોજિતાનું ઉદાહરણ છે, કારણ કે બાર્નકલ્સને ફાયદો થાય છે પણ વ્હેલને કોઈ ફરક પડતો નથી.

🎯 Exam Tip: સહભોજિતાના જુદા જુદા ઉદાહરણો અને તેમાં કઈ જાતિને લાભ થાય છે તે સમજવું.

 

Question 18. બાહ્ય પરોપજીવી અને અંતઃપરોપજીવીની વ્યાખ્યા આપો અને તેનાં યોગ્ય ઉદાહરણો આપો.
Answer:
(i) **બાહ્ય પરોપજીવી (Ectoparasites):** આ એવા પરોપજીવીઓ છે જે યજમાન સજીવની બહારની સપાટી પર રહીને તેનામાંથી પોષણ મેળવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મનુષ્યના માથામાં થતી જૂ અને કૂતરાં પર જોવા મળતી બગાઈઓ.
(ii) **અંતઃપરોપજીવી (Endoparasites):** આ પરોપજીવીઓ યજમાન સજીવના શરીરની અંદર, જેમ કે યકૃત, મૂત્રપિંડ, ફેફસાં અથવા લાલ રક્તકણો જેવા વિવિધ સ્થળોએ વસવાટ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પ્લાઝમોડિયમ અને આંતરડામાં જોવા મળતા કૃમિઓ.
In simple words: બાહ્ય પરોપજીવી એટલે જે જીવ બીજા જીવની બહાર રહીને તેના પર જીવે, જેમ કે જૂ. અંતઃપરોપજીવી એટલે જે જીવ બીજા જીવના શરીરની અંદર રહીને તેના પર જીવે, જેમ કે પ્લાઝમોડિયમ.

🎯 Exam Tip: બાહ્ય અને અંતઃપરોપજીવી વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત તેમના રહેઠાણ અને પોષણ મેળવવાની રીતમાં છે. બંનેના ઉદાહરણો યાદ રાખવા.

 

Question 19. અંડ (Brood) પરોપજીવિતા એટલે શું? એક ઉદાહરણ દ્વારા તે સમજાવો.
Answer: અંડ પરોપજીવિતા એ એક પ્રકારનું પરોપજીવન છે જેમાં પરોપજીવી પક્ષી પોતાના ઈંડાં યજમાન પક્ષીના માળામાં મૂકે છે અને યજમાનને તે ઈંડાંને સેવવા દે છે. આનાથી પરોપજીવી પક્ષીને પોતાના બચ્ચાં ઉછેરવાનો બોજ ઉઠાવવો પડતો નથી. ઉદાહરણ તરીકે, કોયલ (cuckoo) પોતાના ઈંડાં કાગડાના માળામાં મૂકે છે. કોયલના ઈંડાં સામાન્ય રીતે કદ અને રંગમાં કાગડાના ઈંડાં જેવાં જ હોય છે, જેથી યજમાન કાગડાને શંકા થતી નથી.
In simple words: અંડ પરોપજીવિતા એટલે જ્યારે એક પક્ષી (કોયલ) પોતાના ઈંડાં બીજા પક્ષી (કાગડા)ના માળામાં મૂકી દે અને તેને ઉછેરવા દે.

🎯 Exam Tip: અંડ પરોપજીવિતા એ વર્તનલક્ષી અનુકૂલનનું ઉદાહરણ છે. તેનું મુખ્ય ઉદાહરણ યાદ રાખવું.

 

ટૂંકજવાબી પ્રકારના પ્રશ્નો

 

Question 1. શા માટે પરવાળાના ખડકો પશ્ચિમ બંગાળથી આંધ્રપ્રદેશ સુધીના પ્રદેશોમાં જોવા મળતાં નથી, પરંતુ તમિલનાડુ અને ભારતના પૂર્વ દરિયાઈ કાંઠા પર જોવા મળે છે?
Answer: પરવાળાના ખડકો (કોરલ રીફ) ઊંચી ક્ષારતા અને શ્રેષ્ઠ તાપમાનવાળા સમુદ્રી વાતાવરણમાં વિકાસ પામે છે, જે તેમના વિકાસ માટે આદર્શ પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડે છે. પશ્ચિમ બંગાળથી આંધ્રપ્રદેશ સુધીના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં નદીઓના મોટા મુખપ્રદેશો (ડેલ્ટા) આવેલા છે, જે દરિયાના પાણીમાં ક્ષારતા ઘટાડે છે અને કાંપનો પ્રવાહ વધારે છે, જે પરવાળાના વિકાસ માટે પ્રતિકૂળ છે. તમિલનાડુ અને ભારતના પૂર્વ દરિયાઈ કાંઠે આવા મોટા નદીમુખપ્રદેશોનો અભાવ હોવાથી, ત્યાં ઉચ્ચ ક્ષારતા અને સ્થિર તાપમાન જળવાઈ રહે છે, જે પરવાળાના ખડકોના વિકાસ માટે અનુકૂળ છે.
In simple words: પરવાળાના ખડકોને ખારા અને ગરમ પાણી ગમે છે. પશ્ચિમ બંગાળથી આંધ્રપ્રદેશ સુધી નદીઓનો કાંપ અને તાજા પાણીને કારણે ખારાશ ઓછી હોય છે, તેથી ત્યાં પરવાળા નથી. તમિલનાડુ પાસે ખારાશ અને ગરમી વધુ હોવાથી ત્યાં પરવાળા જોવા મળે છે.

🎯 Exam Tip: પરવાળાના વિકાસ માટે જરૂરી પર્યાવરણીય પરિબળો (ક્ષારતા, તાપમાન, કાંપનો અભાવ) યાદ રાખવા.

 

Question 2. જો મીઠા પાણીની માછલીને દરિયાઈ પાણીથી ભરેલા મત્યઘરમાં મૂકવામાં આવે, તો શું તે જીવિતતાની ક્ષમતા ધરાવશે? તે માટેનાં કારણો આપો.
Answer: ના, મીઠા પાણીની માછલી દરિયાઈ પાણીથી ભરેલા માછલીઘરમાં જીવી શકશે નહીં. તેનું મુખ્ય કારણ આસૃતિ નિયમન (osmoregulation) સંબંધિત સમસ્યાઓ છે. મીઠા પાણીની માછલીઓ તેમના શરીરમાં પાણીના સ્તરને નિયંત્રિત કરવા માટે અનુકૂલિત હોય છે, જ્યારે દરિયાઈ પાણીની ક્ષારતા ખૂબ ઊંચી હોય છે. જો મીઠા પાણીની માછલીને ખારા પાણીમાં મૂકવામાં આવે, તો તેના શરીરમાંથી પાણી બહાર નીકળી જશે (exosmosis), જેના કારણે નિર્જલીકરણ થશે અને માછલી જીવી શકશે નહીં. મીઠા પાણીની માછલીઓમાં દરિયાઈ પાણીની માછલીઓ જેવી ક્ષાર શોષણ કરવાની પદ્ધતિઓ હોતી નથી.
In simple words: મીઠા પાણીની માછલી ખારા પાણીમાં જીવી શકતી નથી. ખારા પાણીમાં તેનું શરીર પાણી ગુમાવી દે છે અને તે સુકાઈ જાય છે, કારણ કે તેના શરીરની રચના મીઠા પાણીમાં જીવવા માટે જ બનેલી હોય છે.

🎯 Exam Tip: આસૃતિ નિયમન (osmoregulation) અને સજીવોના અનુકૂલનો (મીઠા પાણી vs ખારા પાણી) ના સિદ્ધાંતને સમજવો.

 

Question 3. શા માટે બધાં જ મીઠા જળના સજીવો આંકુચક રસધાનીઓ ધરાવે છે, જ્યારે મોટાભાગના દરિયાઈ સજીવોમાં તેનો અભાવ હોય છે?
Answer: આકુંચક રસધાની (contractile vacuole) આસૃતિ નિયમન (osmoregulation) માં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. મીઠા પાણીના સજીવોનું કોષીય વાતાવરણ આસપાસના પાણી કરતાં વધુ સાંદ્ર હોય છે, પરિણામે પાણી સતત તેમના શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. આ વધારાના પાણીને બહાર કાઢવા માટે આકુંચક રસધાની કાર્ય કરે છે. તેનાથી વિપરીત, મોટાભાગના દરિયાઈ સજીવોમાં, આસપાસનું પાણી તેમના શરીરના પ્રવાહી કરતાં વધુ ખારું હોય છે, તેથી તેમને પાણી બહાર કાઢવાની નહીં, પરંતુ પાણીને જાળવી રાખવાની જરૂર પડે છે. આથી, તેમને આકુંચક રસધાનીની જરૂર પડતી નથી.
In simple words: મીઠા પાણીના જીવોમાં વધારાનું પાણી બહાર કાઢવા માટે આકુંચક રસધાની હોય છે. ખારા પાણીના જીવોને તેની જરૂર નથી કારણ કે તેમના શરીરમાંથી પાણી બહાર જવાની શક્યતા વધુ હોય છે.

🎯 Exam Tip: આસૃતિ નિયમનની પદ્ધતિઓ અને વિવિધ જલીય વાતાવરણમાં સજીવોના અનુકૂલનો વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો.

 

Question 4. હેલીઓફાઇટ્સ (સૂર્યપ્રકાશપ્રિય) અને સ્કીઓફાઇટ્સ (છાયાપ્રિય)ની વ્યાખ્યા આપો. તમારા વિસ્તારમાં આવેલ હેલિફાઇટ્સ અથવા સ્કીઓફાઇટ્સ વનસ્પતિનું નામ આપો.
Answer:
(i) **હેલીઓફાઇટ્સ (Heliophytes):** આ એવી વનસ્પતિઓ છે જે તેજસ્વી સૂર્યપ્રકાશમાં સારી રીતે ઉગે છે અને વધુ પ્રકાશની તીવ્રતાને પસંદ કરે છે. તેમને સૂર્યપ્રકાશપ્રિય વનસ્પતિઓ પણ કહેવાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, (તમારા વિસ્તારમાં) સૂર્યમુખી (Sunflower), ઘઉં (Wheat).
(ii) **સ્કીઓફાઇટ્સ (Sciophytes):** આ એવી વનસ્પતિઓ છે જેને ઓછી પ્રકાશની તીવ્રતા ગમે છે અને તેઓ છાંયડામાં સારી રીતે વિકાસ પામે છે. તેમને છાયાપ્રિય વનસ્પતિઓ પણ કહેવાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, (તમારા વિસ્તારમાં) મની પ્લાન્ટ (Money Plant), ફર્ન (Fern).
In simple words: હેલીઓફાઇટ્સ એવા છોડ છે જેમને સૂર્યપ્રકાશ ખૂબ ગમે છે, જ્યારે સ્કીઓફાઇટ્સ એવા છોડ છે જેમને છાંયડો ગમે છે.

🎯 Exam Tip: પ્રકાશની જરૂરિયાતના આધારે વનસ્પતિઓના પ્રકારો અને તેમના અનુકૂલનો સમજવા.

 

Question 5. તળાવમાં મુક્ત તરતી વનસ્પતિઓ કરતાં નિમર્જિત વનસ્પતિઓને ઓછો પ્રકાશ કેમ પ્રાપ્ત થાય છે?
Answer: તળાવમાં મુક્ત તરતી વનસ્પતિઓની સરખામણીમાં, નિમર્જિત (પાણીમાં ડૂબેલી) વનસ્પતિઓને ઓછો સૂર્યપ્રકાશ મળે છે. તેનું કારણ એ છે કે સૌર વિકિરણના દૃશ્યમાન સ્પેક્ટ્રમના બધા રંગો પાણીની ઊંડાઈમાં સમાન રીતે પ્રવેશી શકતા નથી. પાણીનો સ્તર વધતા લાલ અને નારંગી જેવા લાંબી તરંગલંબાઈવાળા પ્રકાશના ઘટકો ઝડપથી શોષાઈ જાય છે, જ્યારે વાદળી અને લીલો પ્રકાશ વધુ ઊંડાઈ સુધી પહોંચે છે. આથી, નિમર્જિત વનસ્પતિઓને પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જરૂરી સંપૂર્ણ પ્રકાશ સ્પેક્ટ્રમ મળતો નથી, જેના કારણે તેમને ઓછો પ્રકાશ પ્રાપ્ત થાય છે.
In simple words: પાણીની અંદરના છોડને ઉપર તરતા છોડ કરતાં ઓછો સૂર્યપ્રકાશ મળે છે, કારણ કે પાણી પ્રકાશના ઘણા રંગોને રોકી લે છે અને તે ઊંડાણ સુધી પહોંચવા દેતું નથી.

🎯 Exam Tip: પાણીમાં પ્રકાશના પ્રવેશ અને તેના શોષણની પ્રક્રિયા, તેમજ જલીય વનસ્પતિઓના અનુકૂલનો સમજવા.

 

Question 6. દરિયાઈ કાંઠામાં બેન્થિક પ્રાણીઓ રેતીમાં, કાદવમાં અને ખડકોના આધાર પર વિકાસ પામે છે અને નીચે આપેલ અનુકૂલનો તેમાં વિકાસ પામેલાં હોય છે:
(a) દર બનાવનારા
(b) ઘનક્ષેત્ર (cubes) બનાવવું
(c) મજબૂત આધાર દંડ (Holdfasts/peduncle)
**પ્રત્યેક અનુકૂલન સામે યોગ્ય આધારક જણાવો.**
Answer: દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પાણીનો સતત પ્રવાહ સજીવોના વિતરણને અસર કરે છે. બેન્થિક પ્રાણીઓ વિવિધ અનુકૂલનો દર્શાવે છે જેથી તેઓ વિવિધ પ્રકારના આધાર પર ટકી શકે.
(a) **દર બનાવનારા:** આ અનુકૂલન રેતાળ અથવા કાદવવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે, જ્યાં પ્રાણીઓ જમીનમાં દફનાઈને અથવા દર બનાવીને પ્રવાહથી સુરક્ષિત રહે છે. ઉદાહરણ: ઘણા કૃમિઓ, કરચલા.
(b) **ઘનક્ષેત્ર (cubes) બનાવવું:** આ અનુકૂલન પણ રેતાળ અથવા કાદવવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે, જ્યાં પ્રાણીઓ પોતાની આસપાસ રક્ષણાત્મક માળખું બનાવે છે. ઉદાહરણ: કેટલાક છીપલાવાળા જીવો.
(c) **મજબૂત આધાર દંડ (Holdfasts/peduncle):** આ અનુકૂલન ખડકાળ સપાટી પર જોવા મળે છે, જ્યાં પ્રાણીઓ મજબૂત રીતે ચોંટી રહેવા માટે વિશિષ્ટ સંરચનાઓ વિકસાવે છે જેથી પાણીના પ્રવાહ સામે ટકી શકે. ઉદાહરણ: દરિયાઈ શેવાળ (kelp), બાર્નકલ્સ.
In simple words: દરિયાકિનારે રહેતા જીવો રેતી, કાદવ કે ખડકો પર ટકી રહેવા માટે અલગ-અલગ રીતે અનુકૂલન સાધે છે: કેટલાક દરમાં રહે છે, કેટલાક ક્યુબ જેવું ઘર બનાવે છે, અને કેટલાક ખડકને મજબૂત રીતે પકડી રાખે છે.

🎯 Exam Tip: બેન્થિક અનુકૂલનો અને તેમનો સંબંધ દરિયાઈ વાતાવરણના પ્રતિકૂળ પરિબળો સાથે સમજવો.

 

Question 7. નીચે આપેલ વનસ્પતિઓને જલીય, લવણીય, સ્થલીય અને શુષ્કોભિદ વનસ્પતિઓમાં ગોઠવો. તમારા જવાબો માટે કારણો આપોઃ
(a) સાલ્વિનિયા
(b) થોર
(c) રાઇઝોફોરા
(d) મેન્જિફેરા
Answer:
(a) **સાલ્વિનિયા (Salvinia): જલીય વનસ્પતિ.** સાલ્વિનિયા એક મુક્ત તરતી જલીય ફર્ન છે, જે પાણીની સપાટી પર અથવા આંશિક રીતે પાણીમાં ડૂબેલી જોવા મળે છે.
(b) **થોર (Cactus): શુષ્કોદ્ભિદ વનસ્પતિ.** થોર રણ જેવા શુષ્ક વાતાવરણમાં ઉગે છે. તેના પાંદડા કાંટામાં રૂપાંતરિત થઈ ગયા છે અને તેનો પ્રકાંડ જાડો અને માંસલ હોય છે જે પાણીનો સંગ્રહ કરે છે, જે પાણીના ઓછા વ્યય માટે અનુકૂલન છે.
(c) **રાઇઝોફોરા (Rhizophora): લવણોદ્ભિદ વનસ્પતિ.** રાઇઝોફોરા મેન્ગ્રોવ વનસ્પતિ છે જે ક્ષારયુક્ત અને ઓક્સિજન-રહિત કાદવવાળી જમીનમાં ઉગે છે. તેમાં વિશિષ્ટ પ્રકારના શ્વસન મૂળ (pneumatophores) હોય છે જે જમીનમાંથી બહાર નીકળી હવા લે છે.
(d) **મેન્જિફેરા (Mangifera indica - આંબો): સ્થલીય વનસ્પતિ.** આંબો એક સામાન્ય સ્થલીય વનસ્પતિ છે જે જમીન પરના વાતાવરણમાં વિકાસ પામે છે અને તેને મધ્યમ પાણી અને સામાન્ય તાપમાનની જરૂર પડે છે.
In simple words: સાલ્વિનિયા પાણીમાં ઉગે છે. થોર રણમાં ઉગે છે. રાઇઝોફોરા ખારા પાણીના કાદવમાં ઉગે છે. આંબો જમીન પર સામાન્ય વાતાવરણમાં ઉગે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ પ્રકારના નિવાસસ્થાનો (જલીય, શુષ્ક, ખારા) અને તેમાં ઉગતી વનસ્પતિઓના અનુકૂલનો સમજવા.

 

Question 8. કેટલીક જલીય વનસ્પતિઓ મુક્ત તરતી, મૂળયુક્ત નિમર્જિત (submerged), મૂળયુક્ત પ્લવિત (floating), અને મૂળયુક્ત તરતી હોય છે. પ્રત્યેક વનસ્પતિ સામે તેનો પ્રકાર લખો:
(a) હાઇડ્રીલા
(b) ટાયફા (ઘાબાજરિયું)
(c) કમળ (નિફિઆ)
(d) લેમ્ના
(e) વેલિસનેરિયા
Answer:
(a) **હાઇડ્રીલા (Hydrilla):** મૂળયુક્ત નિમર્જિત જલીય વનસ્પતિ (Rooted submerged aquatic plant).
(b) **ટાયફા (Typha - ઘાબાજરિયું):** મૂળયુક્ત પ્લવિત વનસ્પતિ (Rooted floating aquatic plant).
(c) **કમળ (Nelumbo - નિફિઆ):** મૂળયુક્ત પ્લવિત પર્ણો ધરાવતી વનસ્પતિ (Rooted plant with floating leaves).
(d) **લેમ્ના (Lemna):** મુક્ત તરતી જલીય વનસ્પતિ (Free-floating aquatic plant).
(e) **વેલિસનેરિયા (Vallisneria - જલસરપોલિયા):** મૂળયુક્ત નિમર્જિત જલીય વનસ્પતિ (Rooted submerged aquatic plant).
In simple words: આ વિવિધ છોડ પાણીમાં ક્યાં અને કેવી રીતે ઉગે છે તેના આધારે વર્ગીકૃત થાય છે - કેટલાક પાણીમાં ડૂબીને, કેટલાક પાણી પર તરીને, અને કેટલાક મૂળ જમીનમાં રાખીને તરે છે.

🎯 Exam Tip: જલીય વનસ્પતિઓના વિવિધ પ્રકારો અને તેમના ઉદાહરણો યાદ રાખવા. દરેકના અનુકૂલનોને પણ સમજવા.

 

Question 9. એક વસવાટમાં વસ્તીની ઘનતા પ્રતિ એકમ વિસ્તારમાં વિભિન્ન એકમો દ્વારા અપાય છે. નીચે આપેલ માટે માપનના એકમ લખો:
(a) બૅક્ટરિયા
(b) વડ
(c) હરણ
(d) માછલી
Answer:
વસ્તીની ઘનતા માપવા માટે વિવિધ સજીવો માટે અલગ-અલગ એકમોનો ઉપયોગ થાય છે:
(a) **બૅક્ટરિયા:** કદ/સંખ્યા (Volume/number) અથવા પ્રતિ મિલિલિટર (per mL).
(b) **વડ (Banyan tree):** આવરણ વિસ્તાર (Cover area) અથવા જૈવભાર (biomass).
(c) **હરણ (Deer):** સંખ્યા/વિસ્તાર (Number/area) અથવા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર (per km²).
(d) **માછલી (Fish):** વજન/વિસ્તાર (Weight/area) અથવા જૈવભાર (biomass).
In simple words: વસ્તીની ગીચતા માપવા માટે, નાના જીવો માટે સંખ્યા, મોટા છોડ માટે કેટલી જગ્યા રોકે છે, અને પ્રાણીઓ માટે સંખ્યા કે વજનનો ઉપયોગ થાય છે.

🎯 Exam Tip: વસ્તીની ઘનતા માપવા માટેના વિવિધ એકમો અને સજીવોના પ્રકાર મુજબ તેમના ઉપયોગને સમજવું.

 

Question 10.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ચિત્ર એક વય-આધારિત પિરામિડ દર્શાવે છે જેમાં ત્રણ સ્તરો (1, 2, 3) બતાવવામાં આવ્યા છે. સ્તર 1 સૌથી નીચે, સ્તર 2 મધ્યમાં, અને સ્તર 3 સૌથી ઉપર છે. દરેક સ્તર વસ્તીના એક અલગ વયજૂથનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
(a) વયધારિત પિરામિડમાં 1, 2, 3 આપેલ છે. તે ત્રણ સ્તરને નિર્દેશિત કરો.
(b) ઉપર્યુક્ત વય આધારિત પિરામિડ વસ્તીની કયા પ્રકારની વૃદ્ધિને પ્રદર્શિત કરે છે?
Answer:
(a) વય-આધારિત પિરામિડમાં આપેલા ત્રણ સ્તરો નીચે મુજબ છે:
1. **પૂર્વ-પ્રજનનક્ષમ વયજૂથ (Pre-reproductive age group):** આ સૌથી નાની ઉંમરના સજીવોનો સમુહ છે જે હજુ પ્રજનન માટે સક્ષમ નથી.
2. **પ્રજનનક્ષમ વયજૂથ (Reproductive age group):** આ સજીવોનો સમુહ છે જે પ્રજનન માટે સક્ષમ છે અને પ્રજનન કરી રહ્યા છે.
3. **પશ્ચ-પ્રજનનક્ષમ વયજૂથ (Post-reproductive age group):** આ સજીવોનો સમુહ છે જે પ્રજનન વય વટાવી ચૂક્યા છે અને હવે પ્રજનન કરી શકતા નથી.
(b) ઉપરોક્ત વય પિરામિડ, જેમાં પૂર્વ-પ્રજનનક્ષમ વયજૂથ સૌથી મોટું છે અને ઉપરના જૂથો ઘટતા જાય છે, તે **વસ્તીવૃદ્ધિના વિસ્તરણના પ્રકાર** (expanding population)નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, એટલે કે વસ્તી ઝડપથી વધી રહી છે.
In simple words: આ આકૃતિમાં 1 એટલે નાના બાળકો, 2 એટલે માતા-પિતા બનવા લાયક યુવાનો અને 3 એટલે વૃદ્ધ લોકો છે. આ પિરામિડ બતાવે છે કે વસ્તી ઝડપથી વધી રહી છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ પ્રકારના વય પિરામિડ (વિસ્તરતો, સ્થિર, ઘટતો) અને તેઓ કઈ વસ્તીવૃદ્ધિ દર્શાવે છે તે સમજવું.

 

Question 11. બે પ્રાણીઓની જાતિ વચ્ચેનું સહજીવન છે: એક ઉધઈ છે કે જે લાકડામાંથી પોષણ મેળવે છે અને અન્ય પ્રજીવ ટ્રાયકોનિમ્ફા (Trichonympha) કે જે ઉધઈના આંતરડામાં હોય છે. આ કયા પ્રકારનું સહસંબંધ કહેવાય?
Answer: આ પ્રકારનો સંબંધ **સહોપકારિતા (mutualism)** કહેવાય છે. આ સંબંધમાં, ઉધઈ ટ્રાયકોનિમ્ફાને તેના આંતરડામાં રહેવા માટે આશ્રય પૂરો પાડે છે. બદલામાં, ટ્રાયકોનિમ્ફા લાકડામાં રહેલા સેલ્યુલોઝનું પાચન કરવામાં મદદ કરે છે, જે ઉધઈ જાતે કરી શકતી નથી. ટ્રાયકોનિમ્ફાની ગેરહાજરીમાં, ઉધઈ લાકડાનું પાચન કરી શકતી નથી અને મૃત્યુ પામે છે. આમ, બંને જાતિઓ એકબીજા વગર જીવી શકતી નથી અને બંનેને આ સંબંધથી લાભ થાય છે.
In simple words: આ એક સહોપકારિતાનો સંબંધ છે. ઉધઈ ટ્રાયકોનિમ્ફાને ઘર આપે છે, અને ટ્રાયકોનિમ્ફા ઉધઈને લાકડું પચાવવામાં મદદ કરે છે. બંને એકબીજા વગર જીવી શકતા નથી.

🎯 Exam Tip: સહોપકારિતાના ઉદાહરણો અને તેમાં બંને સજીવોને કેવી રીતે લાભ થાય છે તે સમજવું.

 

Question 12. મહાકાય લતાઓ (Lianas) વાહક પેશીધારી છે, જેમના મૂળ ભૂમિમાં સ્થાપિત હોય છે અને તેઓ અન્ય વૃક્ષોનો આધાર લઈ પોતાના પ્રકાંડને ટટ્ટાર ઊભું રાખી શકે છે. તેઓ આ વૃક્ષો સાથે સીધો પોષણ સંબંધ ધરાવતા નથી, તો લિયાનાસ અને વૃક્ષો વચ્ચેના સહજીવનનો પ્રકાર ચર્ચો.
Answer: લિયાનાસ અને આધારભૂત વૃક્ષો વચ્ચેનો સંબંધ **સહભોજિતા (commensalism)** નો છે. આ પ્રકારની આંતરક્રિયામાં, લિયાનાસ આધારભૂત વૃક્ષોનો ઉપયોગ ફક્ત ભૌતિક ટેકા માટે કરે છે જેથી તેઓ સૂર્યપ્રકાશ મેળવી શકે. આનાથી લિયાનાસને ફાયદો થાય છે, કારણ કે તેમને ઊંચાઈ સુધી પહોંચવા માટે ઊર્જા ખર્ચવી પડતી નથી. બીજી તરફ, આધારભૂત વૃક્ષોને લિયાનાસથી ન તો કોઈ લાભ થાય છે કે ન તો કોઈ નુકસાન થાય છે, કારણ કે લિયાનાસ તેમનામાંથી પોષણ મેળવતા નથી અને તેમના પર કોઈ હાનિકારક અસર કરતા નથી.
In simple words: લિયાનાસ બીજા ઝાડનો સહારો લઈને ઉપર ચડે છે જેથી તેમને સૂર્યપ્રકાશ મળે. આ ઝાડને લિયાનાસથી કોઈ ફાયદો કે નુકસાન થતું નથી, તેથી આ સંબંધને સહભોજિતા કહેવાય છે.

🎯 Exam Tip: સહભોજિતા, પરોપજીવન અને સહોપકારિતા જેવી પારસ્પરિક ક્રિયાઓના ઉદાહરણો અને તેમની લાક્ષણિકતાઓ સમજવી.

 

Question 14. વૃક્ષરેખા (Tree line) એટલે શું?
Answer: વૃક્ષરેખા એ કોઈપણ પર્યાવરણમાં એક એવી સીમા છે કે જેનાથી આગળ વૃક્ષો ઉગી શકતા નથી. આ રેખા સામાન્ય રીતે અતિશય ઠંડા તાપમાન, ઊંચી ઊંચાઈ, પવનની તીવ્રતા અને ભેજના ઓછા પ્રમાણ જેવા વિવિધ પર્યાવરણીય પરિબળોને કારણે નક્કી થાય છે, જે વૃક્ષોના વિકાસ અને ટકી રહેવા માટે પ્રતિકૂળ હોય છે.
In simple words: વૃક્ષરેખા એટલે એવી જગ્યા જ્યાં સુધી ઝાડ ઉગી શકે છે. તેનાથી આગળ ખૂબ ઠંડી, ઊંચાઈ કે પવનને કારણે ઝાડ ઉગી શકતા નથી.

🎯 Exam Tip: વૃક્ષરેખાને પ્રભાવિત કરતા પર્યાવરણીય પરિબળો અને વિવિધ ભૌગોલિક પ્રદેશોમાં તેનું મહત્વ સમજવું.

 

Question 15. 'શૂન્ય વસ્તીવૃદ્ધિદર'ની વ્યાખ્યા આપો. તે માટેનો વય-આધારિત પિરામિડ દોરો.
Answer: શૂન્ય વસ્તીવૃદ્ધિદર (zero population growth - ZPG) એક એવી સ્થિતિ છે જ્યારે વસ્તીમાં જન્મદર અને મૃત્યુદર સંતુલિત હોય છે, અને સ્થળાંતર (આંતર અને બહિસ્થળાંતર) પણ સંતુલિત હોય છે, જેના કારણે વસ્તીના કદમાં કોઈ ચોખ્ખો ફેરફાર થતો નથી. આ સ્થિતિ ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે પૂર્વ-પ્રજનનક્ષમ વ્યક્તિઓની સંખ્યા ઓછી હોય અને પ્રજનનક્ષમ તથા પશ્ચ-પ્રજનનક્ષમ જૂથોની સંખ્યા લગભગ સમાન હોય.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): શૂન્ય વસ્તીવૃદ્ધિદર દર્શાવતો વય પિરામિડ સામાન્ય રીતે ઊંધા ઘંટાકાર અથવા સ્થિર આકારનો હોય છે. તેમાં પૂર્વ-પ્રજનનક્ષમ જૂથ (નીચેનો ભાગ) નાનું હોય છે, જ્યારે પ્રજનનક્ષમ (મધ્ય ભાગ) અને પશ્ચ-પ્રજનનક્ષમ (ઉપરનો ભાગ) જૂથો લગભગ સમાન કદના હોય છે, જે વસ્તીમાં સ્થિરતા સૂચવે છે.
In simple words: શૂન્ય વસ્તીવૃદ્ધિદર એટલે જ્યારે વસ્તી વધતી પણ નથી અને ઘટતી પણ નથી, કારણ કે જન્મ અને મૃત્યુ સમાન હોય છે. આનો પિરામિડ ઘંટડી જેવો સ્થિર દેખાય છે.

🎯 Exam Tip: શૂન્ય વસ્તીવૃદ્ધિદરની લાક્ષણિકતાઓ અને તેના સાથે સંકળાયેલા વય પિરામિડના આકારને સમજવું.

 

Question 16. માનવ વસ્તીગણતરીમાં વપરાતાં કોઈ પણ ચાર લક્ષણોની નોંધ કરો.
Answer: માનવ વસ્તીગણતરીમાં વસ્તીના કદ, માળખું અને ગતિશીલતાનું વિશ્લેષણ કરવા માટે ઘણા લક્ષણોનો ઉપયોગ થાય છે. તેમાંથી કોઈ પણ ચાર મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
(i) **જન્મદર (Birth Rate):** એક ચોક્કસ સમયગાળામાં (સામાન્ય રીતે પ્રતિ 1000 વ્યક્તિએ) જીવતા જન્મેલા બાળકોની સંખ્યા.
(ii) **મૃત્યુદર (Death Rate):** એક ચોક્કસ સમયગાળામાં (સામાન્ય રીતે પ્રતિ 1000 વ્યક્તિએ) મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિઓની સંખ્યા.
(iii) **વસ્તીગીચતા (Population Density):** પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર જેવા ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહેતા લોકોની સંખ્યા.
(iv) **વયવિતરણ (Age Distribution):** વસ્તીને વિવિધ વયજૂથો (જેમ કે 0-14 વર્ષ, 15-64 વર્ષ, 65+ વર્ષ) માં વિભાજિત કરીને દરેક જૂથમાં વ્યક્તિઓની ટકાવારી.
In simple words: માનવ વસ્તી ગણતરીમાં કેટલા લોકો જન્મ્યા, કેટલા મૃત્યુ પામ્યા, એક જગ્યાએ કેટલા લોકો રહે છે અને તેમની ઉંમર કેટલી છે, તે મુખ્ય લક્ષણો જોવામાં આવે છે.

🎯 Exam Tip: વસ્તીના લક્ષણો અને તેમને માપવાના એકમોને યાદ રાખવા, જે વસ્તી વિજ્ઞાનનો આધાર છે.

 

Question 18. ખાલી જગ્યા પૂરો:

**જાતિ A**	**જાતિ B**	**આંતરક્રિયાનો પ્રકાર**	**ઉદાહરણ**
+	-	..........	..........
+	+	..........	..........
+	+	સહોપકારિતા	..........

Answer: ``

**જાતિ A**	**જાતિ B**	**આંતરક્રિયાનો પ્રકાર**	**ઉદાહરણ**
+	-	પરોપજીવન / પરભક્ષણ	વનસ્પતિભક્ષી પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિ / જૂ અને મનુષ્ય
+	+	સહોપકારિતા	ઓક્સપેકર અને કાળો ગેંડો / લાઇકેન
+	0	સહભોજિતા	સમુદ્રકૂલ અને હર્મિટ કરચલો / આંબા પર ઓર્કિડ

In simple words: આ કોષ્ટક જુદા જુદા સજીવો વચ્ચેના સંબંધો દર્શાવે છે. '+' એટલે ફાયદો, '-' એટલે નુકસાન, અને '0' એટલે કોઈ અસર નહીં. પરભક્ષણમાં એકને ફાયદો અને બીજાને નુકસાન થાય છે, સહોપકારિતામાં બંનેને ફાયદો થાય છે, અને સહભોજિતામાં એકને ફાયદો થાય છે પણ બીજાને કોઈ ફરક પડતો નથી.

🎯 Exam Tip: જૈવિક આંતરક્રિયાઓના પ્રકારો (પરોપજીવન, સહોપકારિતા, સહભોજિતા, સ્પર્ધા) અને તેમના સકારાત્મક-નકારાત્મક પ્રભાવો તથા ઉદાહરણો યાદ રાખવા.

 

Question 19. ચાર આકૃતિઓ A, B, C અને D નું અવલોકન કરો અને નીચે આપેલ પ્રશ્નોના જવાબ આપો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ચિત્ર ચાર અલગ-અલગ જૈવિક આંતરક્રિયાઓ દર્શાવતી છબીઓ ધરાવે છે. (A) એક ફૂલ અને તેના પર પરાગવાહક કીટક, (B) એક કીટક જે જમીન પર કંઈક ખાઈ રહ્યો છે, (C) બગલો અને ચરતા પશુ, અને (D) એક શિકારી પ્રાણી અને શિકાર દર્શાવે છે.
(i) કઈ એક આકૃતિ પરસ્પરતા દર્શાવે છે?
(ii) આકૃતિ D માં કયા પ્રકારનો સહસંબંધ જોવા મળે છે?
(iii) આકૃતિ C માં દર્શાવેલ સહસંબંધ અને સજીવનાં નામ આપો.
(iv) આકૃતિ B માં કીટક દ્વારા શું ભૂમિકા ભજવાય છે?
Answer:
(i) આકૃતિ **(A)** પરસ્પરતા (mutualism) દર્શાવે છે. આમાં ફૂલ અને પરાગવાહક કીટક બંને એકબીજાને લાભ પહોંચાડે છે—કીટકને ખોરાક (પરાગ અને મધુરસ) મળે છે અને ફૂલનું પરાગનયન થાય છે.
(ii) આકૃતિ **(D)** માં **પરભક્ષણ (predation)** પ્રકારનો સહસંબંધ જોવા મળે છે, જ્યાં એક સજીવ (શિકારી) બીજા સજીવ (શિકાર) ને મારી નાખે છે અને ખાઈ જાય છે.
(iii) આકૃતિ **(C)** માં દર્શાવેલ સહસંબંધ **સહભોજિતા (commensalism)** નો છે. આમાં, બગલો (egret) ચરતા પશુઓ (જેમ કે ભેંસ) દ્વારા ખલેલ પહોંચાડેલા કીટકોને ખાઈને ફાયદો મેળવે છે, જ્યારે ચરતા પશુઓને બગલાથી ન તો ફાયદો થાય છે કે ન તો નુકસાન.
(iv) આકૃતિ **(B)** માં કીટક દ્વારા **મૃતોપજીવી (decomposer)** ની ભૂમિકા ભજવાય છે. આ કીટક મૃત અથવા સડતા કાર્બનિક પદાર્થો પર પોષણ મેળવીને પર્યાવરણને સાફ કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: ચિત્ર A માં ફૂલ અને કીટક એકબીજાને મદદ કરે છે. ચિત્ર D માં એક પ્રાણી બીજાને ખાય છે. ચિત્ર C માં બગલો અને ભેંસનો સંબંધ સહભોજિતાનો છે. ચિત્ર B માં કીટક મરેલા પદાર્થોને ખાઈને જમીન સાફ કરવાનું કામ કરે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ જૈવિક આંતરક્રિયાઓને ચિત્રો દ્વારા ઓળખવાની અને તેમના ઉદાહરણો સમજવાની ક્ષમતા વિકસાવવી.

 

દીર્ઘજવાબી પ્રશ્નો

 

Question 1. નીચે આપેલ આકૃતિઓ 1, 2 અને 3 પર ચર્ચા કરો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ત્રણ આકૃતિઓ જૈવિક સંગઠનના વિવિધ સ્તરો દર્શાવે છે. આકૃતિ-1 એક જ જાતિના સજીવોના સમૂહને વર્તુળમાં A, B, C, D જેવા ઘટકો સાથે દર્શાવે છે. આકૃતિ-2 માં બહુવિધ વર્તુળો છે જેમાં A, B, C જેવી વિવિધ જાતિઓ એકસાથે રહે છે. આકૃતિ-3 માં P, Q, R, S જેવા મોટા સમૂહો દર્શાવવામાં આવ્યા છે જે અનેક નાના વર્તુળો ધરાવે છે, જે વધુ જટિલ સંગઠન સૂચવે છે.
Answer:
**આકૃતિ 1: વસ્તી (Population)**
આ આકૃતિ એક જ વસ્તી (population) દર્શાવે છે. જેમાં બધા સભ્યો એક જ જાતિના છે અને તેઓ આંતરજાતીય (intraspecific) પારસ્પરિક ક્રિયાઓ કરે છે, જેમ કે ખોરાક, રહેઠાણ અને પ્રજનન માટે સ્પર્ધા.
**આકૃતિ 2: સમુદાય (Community)**
આ આકૃતિ એક જૈવિક સમુદાય (community) દર્શાવે છે. તેમાં A, B અને C જેવી વિવિધ જાતિઓની વસ્તીઓ સમાવિષ્ટ છે. આ જાતિઓ એક જ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહે છે અને એકબીજા સાથે આંતરજાતીય (interspecific) પારસ્પરિક ક્રિયાઓ કરે છે, જેમ કે પરભક્ષણ, સ્પર્ધા, સહજીવન.
**આકૃતિ 3: જૈવવિસ્તાર (Biome) / નિવસનતંત્ર (Ecosystem)**
આ આકૃતિ એક જૈવવિસ્તાર અથવા મોટા નિવસનતંત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં ત્રણ અલગ-અલગ સમુદાયો આવેલા છે, જેમાંનો એક સમુદાય તેના વિકાસની ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો છે, જ્યારે બાકીના બે સમુદાયો વિકાસના વિવિધ તબક્કામાં છે. આ ત્રણેય સમુદાયો એક જ પર્યાવરણમાં જોવા મળે છે અને તેઓ એકબીજા સાથે તેમજ અજૈવિક પરિબળો સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
In simple words: આકૃતિ 1 એક જ જાતિના ઘણા જીવો બતાવે છે (વસ્તી). આકૃતિ 2 જુદી જુદી જાતિના જીવો બતાવે છે જે એકસાથે રહે છે (સમુદાય). આકૃતિ 3 એક મોટો વિસ્તાર બતાવે છે જેમાં ઘણા સમુદાયો એકસાથે રહે છે અને એકબીજા સાથે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરે છે (જૈવવિસ્તાર).

🎯 Exam Tip: વસ્તી, સમુદાય અને જૈવવિસ્તાર વચ્ચેનો તફાવત, તેમના ઘટકો અને તેમની આંતરક્રિયાઓ સમજવી.

 

Question 2. વ્યક્તિગત સજીવ અને વસ્તી કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. વ્યાખ્યા આપી આ વિશેષતાઓ જણાવો.
Answer: વ્યક્તિગત સજીવો અને વસ્તીઓ બંને અનન્ય લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે.
**વ્યક્તિગત સજીવની લાક્ષણિકતાઓ:**
* **જન્મ (Birth) અને મૃત્યુ (Death):** વ્યક્તિગત સ્તરે, સજીવ જન્મે છે અને મૃત્યુ પામે છે.
* **વૃદ્ધિ અને વિકાસ (Growth and Development):** દરેક સજીવ ચોક્કસ તબક્કાઓમાંથી પસાર થઈને વૃદ્ધિ અને વિકાસ પામે છે.
* **અનુકૂલન (Adaptation):** સજીવ પર્યાવરણમાં ટકી રહેવા માટે શારીરિક અને વર્તનલક્ષી અનુકૂલનો દર્શાવે છે.
**વસ્તીની લાક્ષણિકતાઓ:**
* **વિતરણની ભાત (Distribution Pattern):** વસ્તીના સભ્યો ભૌગોલિક સીમાઓમાં કેવી રીતે વિતરિત થયેલા છે, જેમ કે ગીચ, સમાન કે રેન્ડમ.
* **જન્મદર (Natality):** એક ચોક્કસ સમયગાળામાં વસ્તીમાં ઉમેરાયેલા નવા સજીવોની સંખ્યા (જનમની સંખ્યા).
* **મૃત્યુદર (Mortality):** એક ચોક્કસ સમયગાળામાં વસ્તીમાંથી દૂર થયેલા સજીવોની સંખ્યા (મૃત્યુની સંખ્યા).
* **જાતિ પ્રમાણ (Sex Ratio):** વસ્તીમાં નર અને માદા સજીવોનું પ્રમાણ.
* **વયવિતરણ (Age Distribution):** વસ્તીમાં વિવિધ વયજૂથો (પૂર્વ-પ્રજનનક્ષમ, પ્રજનનક્ષમ, પશ્ચ-પ્રજનનક્ષમ) ના સજીવોનું પ્રમાણ.
* **સ્થળાંતર (Migration):**
(i) **અંતઃસ્થળાંતરણ (Immigration):** એક ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય સ્થળોએથી વસ્તીમાં આવતા સમાન જાતિના સજીવોની સંખ્યા.
(ii) **બહિસ્થળાંતરણ (Emigration):** એક ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન વસ્તીમાંથી અન્ય સ્થળોએ જતા સમાન જાતિના સજીવોની સંખ્યા.
* **જૈવિક કાર્યક્ષમતા (Biotic Potential):** વસ્તીની તેની આદર્શ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં મહત્તમ વૃદ્ધિ કરવાની કુદરતી ક્ષમતા.
* **જનીનપુલ (Gene Pool):** વસ્તીમાં રહેલા બધા સભ્યોના બધા જનીનોનો કુલ સરવાળો.
In simple words: વ્યક્તિગત જીવ જન્મે, વૃદ્ધિ પામે અને અનુકૂલન સાધે છે. વસ્તીમાં કેટલા જીવો જન્મ્યા કે મૃત્યુ પામ્યા, નર-માદાનું પ્રમાણ, જુદી જુદી ઉંમરના લોકોનું પ્રમાણ, કેટલા જીવો અંદર આવ્યા કે બહાર ગયા અને તેની વધવાની ક્ષમતા જેવી બાબતો હોય છે.

🎯 Exam Tip: વ્યક્તિગત સજીવ અને વસ્તીની લાક્ષણિકતાઓ વચ્ચેનો તફાવત, ખાસ કરીને જૈવિક પરિમાણો (જન્મદર, મૃત્યુદર, સ્થળાંતર) સમજવા.

 

Question 3. નીચે આપેલ આકૃતિઓ વિભિન્ન પ્રકારની વસ્તીના વય-આધારિત પિરામિડ છે. આ વસ્તીઓની સ્થિતિ વિશે ચર્ચા કરો:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ચિત્ર ત્રણ અલગ-અલગ વય પિરામિડ (A, B, C) દર્શાવે છે. દરેક પિરામિડમાં ત્રણ વયજૂથ છે: પૂર્વ-પ્રજનનક્ષમ (સૌથી નીચે), પ્રજનનક્ષમ (મધ્યમાં), અને પશ્ચ-પ્રજનનક્ષમ (સૌથી ઉપર). આ પિરામિડ વસ્તીના વિકાસની દિશા સૂચવે છે.
Answer: વય પિરામિડ વસ્તીના માળખા અને તેના ભવિષ્યના વલણોને સમજવામાં મદદ કરે છે.
(i) **આકૃતિ A (ત્રિકોણાકાર પિરામિડ - વિસ્તરતી વસ્તી):** આ પિરામિડનો આધાર ખૂબ પહોળો છે, જે સૂચવે છે કે પૂર્વ-પ્રજનનક્ષમ વયજૂથ પ્રજનનક્ષમ અને પશ્ચ-પ્રજનનક્ષમ વયજૂથ કરતાં ઘણું મોટું છે. આ વસ્તી ઝડપથી વૃદ્ધિ કરી રહી છે અને ભવિષ્યમાં તેમાં મોટો વધારો જોવા મળશે.
(ii) **આકૃતિ B (ઘંટાકાર પિરામિડ - સ્થિર વસ્તી):** આ પિરામિડનો આકાર ઘંટાકાર (bell-shaped) છે, જેમાં પૂર્વ-પ્રજનનક્ષમ અને પ્રજનનક્ષમ વયજૂથો લગભગ સમાન કદના હોય છે, જ્યારે પશ્ચ-પ્રજનનક્ષમ વયજૂથ નાનું હોય છે. આ વસ્તી સ્થિર છે, એટલે કે ભવિષ્યમાં તેમાં બહુ ઓછો કે નહિવત્ ફેરફાર જોવા મળશે.
(iii) **આકૃતિ C (ઘડાકાર પિરામિડ - ઘટતી વસ્તી):** આ પિરામિડનો આધાર સાંકડો છે, જે દર્શાવે છે કે પૂર્વ-પ્રજનનક્ષમ વયજૂથ પ્રજનનક્ષમ વયજૂથ કરતાં નાનું છે. આ વસ્તી ઘટી રહી છે અને ભવિષ્યમાં તેમાં ઘટાડો જોવા મળશે.
In simple words: પિરામિડ A એટલે બાળકો વધુ છે, તેથી વસ્તી વધશે. પિરામિડ B એટલે બાળકો અને યુવાનો સરખા છે, તેથી વસ્તી સ્થિર રહેશે. પિરામિડ C એટલે બાળકો ઓછા છે, તેથી વસ્તી ઘટશે.

🎯 Exam Tip: ત્રણેય પ્રકારના વય પિરામિડ (વિસ્તરતો, સ્થિર, ઘટતો) ના આકાર, લાક્ષણિકતાઓ અને તેમના દ્વારા સૂચવાતા વસ્તી વલણો યાદ રાખવા.

 

Question 4. નીચે વૃદ્ધિવક્ર આપેલ છે, તેના પર ચર્ચા કરો:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ચિત્ર એક S-આકારનો વૃદ્ધિવક્ર દર્શાવે છે, જેને લોજિસ્ટિક વૃદ્ધિવક્ર પણ કહેવાય છે. Y-અક્ષ પર વસ્તીગીચતા (N) અને X-અક્ષ પર સમય (t) દર્શાવવામાં આવ્યો છે. વક્ર શરૂઆતમાં ધીમી વૃદ્ધિ, પછી ઝડપી વૃદ્ધિ અને છેવટે સ્થિર થઈને K (વહન ક્ષમતા) સુધી પહોંચે છે.
Answer: આપેલ આલેખ S-આકારનો વક્ર અથવા લોજિસ્ટિક વૃદ્ધિવક્ર (Logistic Growth Curve) દર્શાવે છે. આ વૃદ્ધિવક્ર ચરઘાતાંકીય વૃદ્ધિવક્ર કરતાં વધુ વાસ્તવિક માનવામાં આવે છે, કારણ કે કુદરતી નિવસનતંત્રોમાં સ્રોતો અમર્યાદિત હોતા નથી.
**આ વક્રના મુખ્ય તબક્કાઓ:**
(i) **લેગ ફેઝ (Lag Phase):** શરૂઆતમાં, વસ્તી ધીમી ગતિએ વૃદ્ધિ પામે છે કારણ કે સજીવો નવા વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધે છે.
(ii) **લોગ ફેઝ / ચરઘાતાંકીય ફેઝ (Log Phase / Exponential Phase):** સ્રોતો પુષ્કળ હોવાથી વસ્તી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે.
(iii) **સ્ટેશનરી ફેઝ (Stationary Phase):** જેમ જેમ સ્રોતો મર્યાદિત થતા જાય છે, તેમ તેમ વૃદ્ધિ ધીમી પડે છે અને છેવટે વસ્તીની ગીચતા સ્થિર થઈને વહન ક્ષમતા (K) સુધી પહોંચીને સ્થિર થઈ જાય છે.
**આ સમીકરણ નીચે મુજબ દર્શાવવામાં આવે છે:**
\( \frac{dN}{dt} = rN \left( \frac{K-N}{K} \right) \)
જ્યાં:
* \( \frac{dN}{dt} \) = સમય (t) સાથે વસ્તીગીચતા (N) માં ફેરફારનો દર.
* \( r \) = આંતરિક વૃદ્ધિ દર.
* \( N \) = સમય t પર વસ્તીગીચતા.
* \( K \) = વહન ક્ષમતા (carrying capacity) – પર્યાવરણ દ્વારા સમર્થિત સજીવોની મહત્તમ સંખ્યા.
In simple words: આ આલેખ બતાવે છે કે જ્યારે જીવો ઓછા હોય ત્યારે ધીમેથી વધે છે, પછી ઝડપથી વધે છે, અને છેલ્લે જ્યારે જગ્યા અને ખોરાક મર્યાદિત થઈ જાય ત્યારે તેમની સંખ્યા સ્થિર થઈ જાય છે.

🎯 Exam Tip: લોજિસ્ટિક વૃદ્ધિવક્રના તબક્કાઓ, તેનું સમીકરણ અને K (વહન ક્ષમતા) નું મહત્વ સમજવું.

 

Question 5. એક સંવર્ધન માધ્યમમાં પેરામિશિયમ કોડેટમ (Paramecium caudatum) ની વસ્તી-વૃદ્ધિ પામે છે. 5 દિવસો પછી સંવર્ધન માધ્યમ પેરામિશિયમથી સમૃદ્ધ થઈ જાય છે અને પોષણની સમસ્યા ઉદ્ભવે છે. વસ્તીમાં શું થયું હશે અને કયા પ્રકારનો વૃદ્ધિવક્ર વસ્તી ધરાવતો હશે? આનો વૃદ્ધિવક્ર દોરો.
Answer:
**વસ્તીમાં શું થયું હશે:**
શરૂઆતમાં, પેરામિશિયમની વસ્તી પુષ્કળ સ્રોતો (ખોરાક અને જગ્યા) ની ઉપલબ્ધિને કારણે ચરઘાતાંકીય રીતે ખૂબ જ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામી હશે. પરંતુ, 5 દિવસ પછી, સંવર્ધન માધ્યમ પેરામિશિયમથી ભરાઈ ગયું અને પોષણના સ્રોતો મર્યાદિત બન્યા. આના કારણે સજીવો વચ્ચે સ્પર્ધા વધી હશે, જેના પરિણામે વૃદ્ધિ દર ધીમો પડ્યો હશે અને છેવટે વસ્તીની ગીચતા પર્યાવરણની વહન ક્ષમતા (K) સુધી પહોંચીને સ્થિર થઈ ગઈ હશે.
**વૃદ્ધિવક્રનો પ્રકાર:**
આ વસ્તી **S-આકારનો (સિગ્મોઈડ) લોજિસ્ટિક વૃદ્ધિવક્ર** દર્શાવશે.
**વૃદ્ધિવક્રનું વર્ણન:**
S-આકારના વૃદ્ધિવક્રમાં ત્રણ તબક્કા હોય છે:
(i) **લેગ ફેઝ:** શરૂઆતમાં ધીમી વૃદ્ધિ.
(ii) **લોગ ફેઝ (એક્સપોનેન્શિયલ):** સ્રોતો પુષ્કળ હોવાથી ઝડપી વૃદ્ધિ.
(iii) **સ્ટેશનરી ફેઝ:** સ્રોતો મર્યાદિત થતાં વૃદ્ધિ ધીમી પડી અને વસ્તી K (વહન ક્ષમતા) સુધી પહોંચી સ્થિર થઈ ગઈ.
જ્યાં:
* \( K \) = વહન ક્ષમતા (Carrying capacity)
* \( N \) = સમય t પર વસ્તીગીચતા
* \( r \) = આંતરિક વૃદ્ધિ દર
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): (કૃપા કરીને પ્રશ્ન 4 (પૃષ્ઠ 27-28) માં આપેલી S-આકારના વૃદ્ધિવક્રની આકૃતિનો સંદર્ભ લો. તે આ પ્રશ્ન માટે લાગુ પડે છે.) આ વૃદ્ધિવક્ર Y-અક્ષ પર વસ્તીગીચતા (N) અને X-અક્ષ પર સમય (t) દર્શાવે છે. વક્ર શરૂઆતમાં ધીમેથી ઉપર ચઢે છે (લેગ ફેઝ), પછી ઝડપથી ઉપર ચઢે છે (લોગ ફેઝ), અને છેવટે K (વહન ક્ષમતા) ના સ્તરે સ્થિર થઈ જાય છે, જે દર્શાવે છે કે સ્રોતો મર્યાદિત થતા વસ્તીની વૃદ્ધિ અટકી ગઈ છે.
In simple words: શરૂઆતમાં પેરામિશિયમ ખૂબ વધ્યા. પછી ખોરાક ઓછો થતાં, તેમની સંખ્યા વધતી અટકી ગઈ અને સ્થિર થઈ ગઈ. આને S-આકારનો વૃદ્ધિ વક્ર કહેવાય છે.

🎯 Exam Tip: લોજિસ્ટિક વૃદ્ધિ મોડેલને સમજવું અને તેને વાસ્તવિક જીવનના ઉદાહરણો (જેમ કે સંવર્ધન માધ્યમમાં સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ) સાથે જોડીને તેની સમજૂતી આપવી.

 

Question 6. જાતિઓ વચ્ચે ધનાત્મક પ્રકારની વિવિધ આંતરક્રિયાઓની ચર્ચા કરો.
Answer: જાતિઓ વચ્ચેની ધનાત્મક આંતરક્રિયાઓ એવા સંબંધો છે જેમાં ઓછામાં ઓછી એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને કોઈ જાતિને નુકસાન થતું નથી. મુખ્ય ધનાત્મક આંતરક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
(i) **સહોપકારિતા (Mutualism):**
આ એક એવો સંબંધ છે જેમાં બંને જાતિઓને પરસ્પર ફાયદો થાય છે અને ઘણીવાર તેઓ એકબીજા વગર ટકી શકતી નથી.
* **ઉદાહરણ 1: લાઇકેન:** ફૂગ અને શેવાળ (અથવા સાયનોબેક્ટેરિયા) વચ્ચેનો સહજીવન સંબંધ. ફૂગ શેવાળને પાણી અને ખનિજો પૂરા પાડે છે, જ્યારે શેવાળ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ફૂગ માટે ખોરાક બનાવે છે.
* **ઉદાહરણ 2: કવકમૂળ (Mycorrhiza):** ઉચ્ચ વનસ્પતિઓના મૂળ અને ફૂગ વચ્ચેનો સંબંધ. ફૂગ જમીનમાંથી પોષકતત્વો શોષીને વનસ્પતિને મદદ કરે છે, અને વનસ્પતિ ફૂગને કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ પૂરા પાડે છે.
* **ઉદાહરણ 3: વનસ્પતિ અને પરાગવાહક:** છોડ પરાગવાહકોને (જેમ કે મધમાખી, પતંગિયા) મધુરસ અને પરાગ આપે છે, જ્યારે પરાગવાહકો છોડના પરાગનયનમાં મદદ કરે છે.
(ii) **સહભોજિતા (Commensalism):**
આ સંબંધમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે, જ્યારે બીજી જાતિને ન તો ફાયદો થાય છે કે ન તો નુકસાન.
* **ઉદાહરણ 1: આંબા પર ઓર્કિડ:** આંબાના વૃક્ષની ડાળી પર ઉગતી ઓર્કિડ ફક્ત રહેઠાણ અને સૂર્યપ્રકાશ મેળવે છે, જ્યારે આંબાના વૃક્ષને કોઈ અસર થતી નથી.
* **ઉદાહરણ 2: વ્હેલ પર બાર્નકલ્સ:** બાર્નકલ્સ વ્હેલની પીઠ પર ચોંટીને દૂરના સ્થળોએ મુસાફરી કરે છે અને ખોરાક મેળવે છે, જ્યારે વ્હેલને કોઈ અસર થતી નથી.
* **ઉદાહરણ 3: બગલો અને ચરતા પશુ:** ખેતરોમાં ચરતા પશુઓ (જેમ કે ગાય કે ભેંસ) ચરતી વખતે જમીનમાંથી કીટકોને બહાર કાઢે છે, જેને બગલા ખાઈને ફાયદો મેળવે છે, જ્યારે પશુઓને કોઈ અસર થતી નથી.
In simple words: બે મુખ્ય પ્રકારના સકારાત્મક સંબંધો છે. સહોપકારિતામાં બંને જીવોને ફાયદો થાય છે, જેમ કે ફૂગ અને શેવાળ. સહભોજિતામાં એક જીવને ફાયદો થાય છે, પણ બીજાને કોઈ ફરક પડતો નથી, જેમ કે મોટા ઝાડ પર ઉગતા નાના છોડ.

🎯 Exam Tip: સહોપકારિતા અને સહભોજિતા વચ્ચેના તફાવતો, તેમના લાક્ષણિક ગુણધર્મો અને દરેકના ઓછામાં ઓછા બે ઉદાહરણો યાદ રાખવા.

 

Question 7. એક મત્સ્યઘરમાં માછલીની બે શાકાહારી જાતિઓ એકસાથે રહે છે અને તેઓ વનસ્પતિ પ્લવકો (Phytoplankton) પર પોષણનો આધાર ધરાવે છે. ગાઉસના સિદ્ધાંત મુજબ અન્ય જાતિને દૂર કરી નાંખે છે, પરંતુ મત્સ્યઘરમાં બંને સાથે જીવે છે. તેના માટેનાં શક્યકારણો જણાવો.
Answer: સ્પર્ધા એ સજીવો વચ્ચે જોવા મળે છે, ખાસ કરીને જ્યારે એક જ જાતિના સભ્યો વચ્ચેની સ્પર્ધા વધુ તીવ્ર હોય છે. આંતરજાતીય સ્પર્ધામાં ખોરાક, પાણી, પ્રકાશ, જગ્યા, પ્રજનન જેવી તમામ સભ્યોની જરૂરિયાતો સમાન હોય છે. જોકે, આ સાચું ત્યારે જ હોય છે જ્યારે સંસાધનો મર્યાદિત હોય. ગાઉસના નિયમ મુજબ, ઉત્તમ જાતિ બીજી જાતિને હટાવી દે છે. પરંતુ, અભ્યાસો દર્શાવે છે કે આંતર-સ્પર્ધાત્મક જાતિઓ દૂર થવાને બદલે સંસાધનોના વિભાજનની પદ્ધતિ વિકસાવે છે.
In simple words: બે માછલી જાતિઓ એક જ મત્સ્યઘરમાં સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે કારણ કે તેઓ સંસાધનોનું વિભાજન કરીને સ્પર્ધા ટાળે છે, ભલે ગાઉસનો સિદ્ધાંત સ્પર્ધાત્મક જાતિઓને એકબીજાને દૂર કરવાનું સૂચવે.

🎯 Exam Tip: સ્પર્ધાત્મક બાકાત સિદ્ધાંત અને સંસાધન વિભાજનના ખ્યાલોને સમજવાથી જીવંત પ્રણાલીઓમાં પ્રજાતિઓના સહઅસ્તિત્વ વિશેના પ્રશ્નોના ઉત્તરો આપવામાં મદદ મળે છે.

 

Question 8. જ્યારે યજમાનના સજીવ દેહની અંદર અને સજીવ દેહ પર પરોપજીવી વિકાસ પામે છે, ત્યારે તે કેટલીક અનુકૂળતાઓ મેળવે છે. ઉદાહરણ સાથે આ અનુકૂળતાઓ વર્ણવો.
Answer: પરોપજીવીઓમાં નીચે મુજબની અનુકૂલનો જોવા મળે છે:
• બિનજરૂરી સંવેદી અંગો ગુમાવવા.
• યજમાન સાથે ચોંટી રહેવા માટે ગુંદરીય અંગો અથવા ચૂષકોની હાજરી.
• પાચનતંત્રનો લોપ.
• ઉચ્ચ પ્રજનન ક્ષમતા.
In simple words: પરોપજીવીઓ યજમાનની અંદર કે બહાર રહીને જીવન જીવવા માટે અમુક અનુકૂલનો વિકસાવે છે, જેમ કે બિનજરૂરી અંગો ગુમાવવા, ચોંટી રહેવા માટેના અંગો અને પાચનતંત્રનો અભાવ.

🎯 Exam Tip: પરોપજીવીઓની અનુકૂલનો યાદ રાખવાથી તેમના જીવનચક્ર અને યજમાન-પરોપજીવી સંબંધો સંબંધિત પ્રશ્નોમાં મદદ મળે છે.

 

Question 9. પ્રત્યેક જૈવવિસ્તારમાં પ્રાદેશિક અને સ્થાનિક વિભિન્નતાઓ પ્રદર્શિત થાય છે, તેની સાથે તમે સહમત છો? યોગ્યઉદાહરણ દ્વારા ઉપર્યુક્તવિધાનની યથાર્થતા જણાવો.
Answer: હા, હું આ વિધાન સાથે સહમત છું. જૈવવિસ્તાર એ વિશ્વના મોટા સમુદાયો તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે જે સમાન વાતાવરણ અને સમાન સમુદાયો ધરાવે છે.
• વાતાવરણ મુખ્ય પરિબળ છે જે જમીનના પ્રકાર અને ત્યાંની વનસ્પતિ સૃષ્ટિને નિર્ધારિત કરે છે. શિયાળા અને ઉનાળાનો સમયગાળો, તેમજ પાણી અને ભૂતલ પણ મહત્વના પરિબળો છે.
• વિશ્વના મુખ્ય જૈવવિસ્તારને કોઈ દેશની સીમાઓ હોતી નથી.
• ઉદાહરણ તરીકે, શીતોષ્ણ જંગલોમાં વરસાદનું પ્રમાણ 75-150 cm વચ્ચે હોય છે, જ્યારે ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલોમાં વરસાદનું પ્રમાણ 140 cm/વર્ષ હોય છે જે 400 cm/વર્ષ સુધી પહોંચી શકે છે. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે જુદા-જુદા જૈવવિસ્તારમાં ભૌગોલિક રીતે વિવિધતા જોવા મળે છે.
In simple words: હા, દરેક જૈવવિસ્તારમાં પ્રાદેશિક અને સ્થાનિક વિવિધતા હોય છે, કારણ કે વાતાવરણ, જમીનનો પ્રકાર, ઋતુઓ અને પાણી જેવા પરિબળો જુદા-જુદા પ્રદેશોમાં જુદા-જુદા હોય છે.

🎯 Exam Tip: જૈવવિસ્તાર અને તેના વાતાવરણીય પરિબળો વચ્ચેના સંબંધને સમજવાથી પ્રાદેશિક વિવિધતાના પ્રશ્નોના ઉત્તરો આપવામાં મદદ મળે છે.

 

Question 10. ભૂમિની ક્ષારતા માટે કયું ખનિજતત્ત્વ જવાબદાર છે? કયા સંકેન્દ્રણે ભૂમિક્ષારયુક્ત બને છે?
Answer:
• અયોગ્ય સિંચાઈ પદ્ધતિને કારણે જમીનમાં ક્ષારનું પ્રમાણ વધે છે. જ્યારે ક્ષારોની સાંદ્રતા જમીનમાં વધે છે ત્યારે તે જમીનમાં જ સંચય પામે છે. રાસાયણિક ખાતરોને લીધે પણ જમીનમાં ક્ષારોનું પ્રમાણ વધે છે.
• સામાન્ય રીતે, જમીનનો pH 2.2-9.7 હોવો જોઈએ. તેનાથી વધુ પ્રમાણ ક્ષારોની વધુ સાંદ્રતા દર્શાવે છે, જે ભૂમિને ક્ષારયુક્ત બનાવે છે.
In simple words: જમીનની ક્ષારતા વધવાનું મુખ્ય કારણ અયોગ્ય સિંચાઈ અને રાસાયણિક ખાતરો છે, જે જમીનમાં ક્ષારોના સંચય તરફ દોરી જાય છે અને pH સ્તરને અસામાન્ય રીતે વધારી દે છે.

🎯 Exam Tip: ભૂમિની ક્ષારતાના કારણો અને તેની અસરોને સમજવાથી પર્યાવરણીય પડકારો સંબંધિત પ્રશ્નોના ઉત્તરો આપી શકાય છે.

 

Question 11. શું પ્રકાશનું પરિબળ સજીવોની વહેંચણી પર અસરકારક છે? વનસ્પતિઓ કે પ્રાણીઓનાં યોગ્ય ઉદાહરણો આપીને તેના પર ટૂંકી નોંધ લખો.
Answer: હા, પ્રકાશનું પરિબળ સજીવોની વહેંચણી પર અસરકારક છે.
વનસ્પતિઓ માટે ખોરાક બનાવવા પ્રકાશ અત્યંત જરૂરી છે, તેથી પ્રકાશ વનસ્પતિઓના વિતરણને અસર કરે છે.
1. જંગલોમાં વિકસતી નાની વનસ્પતિઓ ઓછા પ્રકાશવાળી પરિસ્થિતિઓમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે અનુકૂલિત હોય છે, તેથી તે ઊંચા વૃક્ષોની છત્રછાયામાં રહે છે.
2. ઊંચા વૃક્ષો વધુ પ્રકાશ ધરાવતા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.
3. ઘણી વનસ્પતિઓ પણ પુષ્પોદ્ભવ માટે તેમની પ્રકાશ અવધિની આવશ્યકતા પૂરી કરવા માટે સૂર્યપ્રકાશ પર નિર્ભર રહે છે.
In simple words: પ્રકાશ એ સજીવોના વિતરણને અસર કરતું એક મુખ્ય પરિબળ છે, ખાસ કરીને વનસ્પતિઓ માટે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ પર આધાર રાખે છે અને તેમની વૃદ્ધિ અને પુષ્પોદ્ભવ માટે ચોક્કસ પ્રકાશ અવધિની જરૂરિયાત હોય છે.

🎯 Exam Tip: પ્રકાશના મહત્વ અને વનસ્પતિ તથા પ્રાણીઓ પર તેની અસર વિશેના ઉદાહરણો યાદ રાખવાથી પરિસ્થિતિકીય અનુકૂલનો સંબંધિત પ્રશ્નોના ઉત્તરો આપવામાં મદદ મળે છે.

 

Question. નીચે આપેલ પ્રત્યેક માટે એક ઉદાહરણ આપો:

(i) યુરીથર્મલવનસ્પતિજાતિ
Answer: આંબો, બાવળ
In simple words: યુરીથર્મલ વનસ્પતિઓ તાપમાનના વિશાળ ગાળામાં ટકી શકે છે, જેમ કે આંબો અને બાવળ.

🎯 Exam Tip: યુરીથર્મલ જાતિઓ એવી છે જે તાપમાનની વિશાળ શ્રેણીને સહન કરી શકે છે, જે તેમની વહેંચણીમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

 

(ii) ગરમપાણીના ઝરામાં રહેતો સજીવ
Answer: આર્કીબેક્ટરિયા
In simple words: ગરમ પાણીના ઝરણાંમાં જોવા મળતા સજીવો ઉષ્માપ્રિય આર્કીબેક્ટરિયા છે.

🎯 Exam Tip: આર્કીબેક્ટરિયા જેવી એક્સ્ટ્રીમોફાઈલ્સ અત્યંત ગરમ વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે અનુકૂળ છે.

 

(iii) ઊંડા દરિયાનાખીણમાં જોવા મળતો સજીવ
Answer: જેલી ફિશ
In simple words: ઊંડા દરિયાઈ ખાઈમાં જેલી ફિશ જેવા સજીવો જોવા મળે છે.

🎯 Exam Tip: ઊંડા સમુદ્રમાં વસતા સજીવો અત્યંત દબાણ અને અંધારા જેવી વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિઓને અનુરૂપ હોય છે.

 

(iv) કમ્પોસ્ટના ખાડામાં જોવા મળતો સજીવ
Answer: અળસિયું
In simple words: કમ્પોસ્ટના ખાડામાં સામાન્ય રીતે અળસિયા જોવા મળે છે, જે કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: અળસિયા જમીનની ફળદ્રુપતા અને કમ્પોસ્ટિંગ પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

 

(v) પરોપજીવી આવૃત બીજધારી
Answer: અમરવેલ
In simple words: અમરવેલ એક પરોપજીવી આવૃત બીજધારી વનસ્પતિ છે જે યજમાન પર આધાર રાખે છે.

🎯 Exam Tip: પરોપજીવી વનસ્પતિઓ યજમાનમાંથી પોષકતત્ત્વો મેળવવા માટે વિશેષ અનુકૂલનો દર્શાવે છે.

 

(vi) સ્ટેનોથર્મલ વનસ્પતિજાતિ
Answer: નાળિયેર
In simple words: નાળિયેર એક સ્ટેનોથર્મલ વનસ્પતિ છે, જે તાપમાનના નાના ગાળામાં જ ટકી શકે છે.

🎯 Exam Tip: સ્ટેનોથર્મલ જાતિઓ તાપમાનની સાંકડી શ્રેણીને સહન કરે છે, જે તેમના ભૌગોલિક વિતરણને મર્યાદિત કરે છે.

 

(vii) ભૂમીયસજીવ
Answer: બૅક્ટરિયા
In simple words: બૅક્ટરિયા એ જમીનમાં રહેતા સજીવોનું એક સામાન્ય ઉદાહરણ છે.

🎯 Exam Tip: ભૂમિગત સજીવો જમીનના સ્વાસ્થ્ય અને પોષક ચક્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

 

(viii) બેન્થિક પ્રાણી
Answer: ઑક્ટોપસ
In simple words: ઑક્ટોપસ એ દરિયાના તળિયે વસતું બેન્થિક પ્રાણી છે.

🎯 Exam Tip: બેન્થિક સજીવો પાણીના તળિયા સાથે સંકળાયેલા હોય છે અને ત્યાંના વિશિષ્ટ વાતાવરણમાં અનુકૂલિત હોય છે.

 

(ix) એન્ટાર્કટિકા માછલીમાં જોવા મળતો એન્ટિફ્રિઝ (ઠારણ અવરોધી) સંયોજન
Answer: ગ્લાયકોપ્રોટીન
In simple words: એન્ટાર્કટિકાની માછલીઓમાં ગ્લાયકોપ્રોટીન જેવા એન્ટિફ્રિઝ સંયોજનો હોય છે જે તેમને અત્યંત ઠંડા પાણીમાં થીજી જવાથી બચાવે છે.

🎯 Exam Tip: એન્ટિફ્રિઝ પ્રોટીન ઠંડા વાતાવરણમાં પ્રાણીઓના અનુકૂલનનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

 

(x) રૂઢિ અનુસરતાં(conform) સજીવ
Answer: બધી જ વનસ્પતિઓ અને માછલીઓ (તાપમાન અનુરૂપ)
In simple words: રૂઢિ અનુસરતાં સજીવો એવા હોય છે જેઓ તેમના આંતરિક વાતાવરણને બાહ્ય વાતાવરણ સાથે બદલે છે, જેમ કે મોટાભાગની વનસ્પતિઓ અને માછલીઓ જે તાપમાન અનુસાર અનુકૂલન સાધે છે.

🎯 Exam Tip: કન્ફર્મર્સ અને રેગ્યુલેટર્સ વચ્ચેનો તફાવત પર્યાવરણીય પરિબળો સામે સજીવો કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે તે સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.