GSEB Class 12 Biology Solutions Chapter 10 માનવ-કલ્યાણમાં સૂક્મ્મ જીવો

GSEB Solutions Class 12 Biology Chapter 10 માનવ-કલ્યાણમાં સૂક્ષ્મ જીવો

 

Question 1. બેક્ટરિયા નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી, પરંતુ તેઓને જોવા માટે : સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર (Microscope) ની મદદ લેવી પડે છે. જો તમે તમારા ઘરેથી તમારી જીવવિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળામાં સૂક્ષ્મદર્શકયંત્રની મદદથી સૂક્ષ્મજીવોની હાજરી દર્શાવવા માટે એક નમૂનો નિર્દેશન માટે લઈ જાઓ છો, તો તમે કયો નીનમૂનો લેશો અને શા માટે?
Answer: દહીંનો નમૂનો પસંદ કરી શકાય છે, કારણ કે તેમાં કરોડોની સંખ્યામાં લેક્ટિક એસિડ બૅક્ટેરિયા હોય છે, જે માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે.
In simple words: દહીંમાં અસંખ્ય લેક્ટિક એસિડ બૅક્ટેરિયા હોય છે, જે માઇક્રોસ્કોપ વડે સરળતાથી જોઈ શકાય છે.

🎯 Exam Tip: જ્યારે કોઈ નમૂનામાં સૂક્ષ્મજીવોની હાજરી સાબિત કરવાની હોય ત્યારે, સરળતાથી ઉપલબ્ધ અને પુષ્કળ સૂક્ષ્મજીવો ધરાવતો નમૂનો પસંદ કરવો જોઈએ, જેમ કે દહીં.

 

Question 2. ચયાપચય દરમિયાન સૂક્ષ્મજીવો વાયુઓ મુક્ત કરે છે, તેને સિદ્ધ કરતાં ઉદાહરણો આપો.
Answer: જ્યારે ઢોંસા અને ઇડલી માટેનો લોટ તૈયાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે બૅક્ટેરિયલ આથવણ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે, જેના કારણે લોટ ફૂલેલો દેખાય છે. આ ઘટના સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વાયુઓના ઉત્સર્જનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
In simple words: ઢોંસા-ઇડલીના લોટમાં બૅક્ટેરિયાના આથવણથી CO₂ બને છે, જેનાથી લોટ ફૂલે છે.

🎯 Exam Tip: સૂક્ષ્મજીવોના ચયાપચયિક કાર્યોને સમજાવો અને વાયુ ઉત્પાદન દર્શાવતા રોજિંદા ઉદાહરણો પ્રદાન કરો, જેમ કે બ્રેડ બનાવવી અથવા ચીઝ બનાવવી.

 

Question 3. તમે કયા ખોરાકમાં લેક્ટિક એસિડ બેક્ટરિયા (LAB) જોઈ શકો છો? તેઓના કેટલાક ઉપયોગીપ્રયોજનો જણાવો.
Answer: લેક્ટિક એસિડ બૅક્ટેરિયા (LAB) દહીંમાં જોવા મળે છે. આ બૅક્ટેરિયા વિટામિન B12 ની માત્રામાં વધારો કરીને પોષક ગુણવત્તામાં સુધારો કરે છે. વધુમાં, આપણા પાચનતંત્રમાં હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવોથી થતા રોગોને રોકવામાં LAB અત્યંત ફાયદાકારક છે.
In simple words: LAB દહીંમાં હોય છે. તે વિટામિન B12 વધારી પોષણ સુધારે છે અને પાચનતંત્રના રોગોથી બચાવે છે.

🎯 Exam Tip: LAB ના ફાયદાઓને યાદ રાખો, ખાસ કરીને વિટામિન B12 ઉત્પાદન અને પાચન સ્વાસ્થ્યમાં તેમની ભૂમિકા.

 

Question 4. ઘઉં, ચોખા અને ચણામાંથી બનાવેલ કેટલીક પરંપરાગત ભારતીય ખાદ્યપદાર્થો (અથવા તેઓની નીપજ)ના નામ આપો અને તેમાં કયા સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ થાય છે?
Answer: કેટલાક પરંપરાગત ભારતીય ખાદ્યપદાર્થો, જેમ કે ઢોંસા, ઇડલી અને ઉપમા, ઘઉં, ચોખા અને ચણાના લોટમાંથી બનાવવામાં આવે છે. આ વાનગીઓ તૈયાર કરવા માટે મુખ્યત્વે સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ, લેક્ટોબેસિલસ ફરમેન્ટમ (બૅક્ટેરિયા) અને સેકેરોમાયસીસ, ટ્રાઇકોસ્પોરોન (યીસ્ટ) જેવા સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ આથવણ પ્રક્રિયામાં થાય છે.
In simple words: ઢોંસા, ઇડલી, ઉપમા જેવા ભારતીય ખોરાક બનાવવા માટે સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ, લેક્ટોબેસિલસ બૅક્ટેરિયા અને સેકેરોમાયસીસ યીસ્ટનો ઉપયોગ થાય છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ આથોવાળા ખોરાકના ઉત્પાદનમાં વપરાતા ચોક્કસ સૂક્ષ્મજીવોને યાદ રાખો, કારણ કે તે સામાન્ય રીતે પૂછવામાં આવે છે.

 

Question 5. નુકસાનકારક બેક્ટરિયાના કારણે થતા રોગોના નિયંત્રણમાં કયા ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોની મુખ્ય ભૂમિકા હોય છે?
Answer: હાનિકારક બૅક્ટેરિયાથી થતા રોગોના નિયંત્રણમાં સૂક્ષ્મજીવો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. આ એટલા માટે છે કારણ કે સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ પ્રતિજૈવિક (એન્ટિબાયોટિક) પદાર્થોના ઉત્પાદન માટે થાય છે, જે રોગકારક બૅક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પેનિસિલિયમ એક જાણીતું પ્રતિજૈવિક છે.
In simple words: સૂક્ષ્મજીવો હાનિકારક બૅક્ટેરિયાથી થતા રોગોને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે કારણ કે તેઓમાંથી પેનિસિલિયમ જેવા પ્રતિજૈવિક દ્રવ્યો બને છે.

🎯 Exam Tip: એન્ટિબાયોટિક્સના ઉત્પાદનમાં સૂક્ષ્મજીવોના મહત્વ અને રોગ નિયંત્રણમાં તેમની ભૂમિકા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

 

Question 6. ફૂગની કોઈ પણ બે જાતિનાં નામ આપો કે જે એન્ટિબાયોટિક્સના નિર્માણમાં ઉપયોગી છે?
Answer: પ્રતિજૈવિક દવાઓના ઉત્પાદન માટે ઉપયોગી ફૂગની બે જાતિઓ નીચે મુજબ છે:
(1) પેનિસિલિયમ નોટેટમ
(2) પેનિસિલિયમ ક્રિસોજીનમ
In simple words: પેનિસિલિયમ નોટેટમ અને પેનિસિલિયમ ક્રિસોજીનમ નામની ફૂગ એન્ટિબાયોટિક બનાવવા વપરાય છે.

🎯 Exam Tip: ચોક્કસ ફૂગની જાતિઓ અને તેમના દ્વારા ઉત્પાદિત એન્ટિબાયોટિક્સના નામો યાદ રાખો.

 

Question 7. સુએઝ એટલે શું? આપણા માટે સુએઝ કેવી રીતે હાનિકારક છે?
Answer: શહેરી વિસ્તારોમાં દૈનિક ધોરણે ઉત્પન્ન થતા મોટા પ્રમાણમાં ગંદા પાણીને સુએઝ કહેવામાં આવે છે, જેનો મુખ્ય ઘટક માનવ મળ હોય છે.
સુએઝ આપણા માટે હાનિકારક છે કારણ કે તેમાં મોટી સંખ્યામાં રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો હાજર હોય છે, જે વિવિધ પ્રકારના ગંભીર રોગો ફેલાવી શકે છે.
In simple words: સુએઝ એટલે શહેરી ગંદુ પાણી, જેમાં માનવ મળ હોય છે. તે રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો ધરાવે છે અને વિવિધ રોગો ફેલાવી શકે છે, તેથી હાનિકારક છે.

🎯 Exam Tip: સુએઝની વ્યાખ્યા અને તેના સ્વાસ્થ્ય તેમજ પર્યાવરણ પરના નકારાત્મક પ્રભાવને સ્પષ્ટપણે સમજાવો.

 

Question 8. પ્રાથમિક અને દ્વિતીય ટ્રીટમેન્ટ વચ્ચે ચાવીરૂપ ભેદ કયો છે?
Answer: પ્રાથમિક સુએઝ ટ્રીટમેન્ટમાં સુએઝમાંથી ભૌતિક કણોને તબક્કાવાર રીતે દૂર કરવામાં આવે છે, જ્યારે દ્વિતીય સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ મુખ્યત્વે સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ કરીને કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
In simple words: પ્રાથમિક સારવારમાં ગંદકીના ભૌતિક કણો દૂર થાય છે, જ્યારે દ્વિતીય સારવારમાં સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક પદાર્થોને તોડી પાડે છે.

🎯 Exam Tip: સુએઝ ટ્રીટમેન્ટના પ્રાથમિક અને દ્વિતીય તબક્કાઓ વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત યાદ રાખો, ખાસ કરીને દૂર કરાતા ઘટકો અને સામેલ પ્રક્રિયાઓના સંદર્ભમાં.

 

Question 9. શું તમે વિચારી શકો છો કે, સૂક્ષ્મજીવો ઊર્જાના સ્રોત છે? જો હા હોય તો કેવી રીતે?
Answer: હા, સૂક્ષ્મજીવો ઊર્જાનો સ્ત્રોત બની શકે છે. સક્રિય સ્લજ (ગંદા પાણીની સારવાર પછી બચેલો કાદવ) માં સૂક્ષ્મજીવો હાજર હોય છે. જ્યારે આ સ્લજનું અજારક પાચન કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે બાયોગેસ ઉત્પન્ન કરે છે. આ બાયોગેસનો ઉપયોગ બળતણ તરીકે થઈ શકે છે, આમ તે ઊર્જાના સ્ત્રોત તરીકે સેવા આપે છે.
In simple words: હા, સૂક્ષ્મજીવો ઊર્જાના સ્ત્રોત છે. તેઓ સક્રિય સ્લજનું અજારક પાચન કરીને બાયોગેસ ઉત્પન્ન કરે છે, જે બળતણ તરીકે ઉપયોગી છે.

🎯 Exam Tip: બાયોગેસ ઉત્પાદનમાં સૂક્ષ્મજીવોની ભૂમિકા અને તે કેવી રીતે નવીનીકરણીય ઉર્જા સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે તે સમજો.

 

Question 10. સૂક્ષ્મજીવોના ઉપયોગથી રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો ઉપયોગઘટાડી શકાય છે. આ કેવી રીતે થઈ શકે છે તે સમજાવો.
Answer: જૈવિક ખાતરો અને જૈવિક કીટનાશકોના ઉપયોગ દ્વારા રાસાયણિક ખાતરો અને કૃત્રિમ જંતુનાશકોનો વપરાશ ઘટાડી શકાય છે. સૂક્ષ્મજીવો જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે. બૅક્ટેરિયા, ફૂગ અને સાયનોબૅક્ટેરિયા જેવા સૂક્ષ્મજીવો જમીનની ગુણવત્તા સુધારવા અને પોષક ચક્રમાં મદદ કરે છે, જેનાથી રાસાયણિક ઉત્પાદનો પરની નિર્ભરતા ઓછી થાય છે.
In simple words: સૂક્ષ્મજીવો જૈવિક ખાતરો અને કીટનાશકો તરીકે કામ કરીને રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ઘટાડે છે, કારણ કે તેઓ જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.

🎯 Exam Tip: જૈવિક ખાતરો અને જૈવિક કીટનાશકોના ફાયદાઓ અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણમાં તેમની ભૂમિકા પર ધ્યાન આપો.

 

Question 11. BOD કસોટીને અનુલક્ષીને પાણી, સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાંથી બહાર નીકળતા પાણી, નદીનું પાણી, સારવાર ન પામેલ સુએઝના પાણી (દ્વિતીય ઇન્ફલ્યુઅન્ટ)ની કસોટી કરાય છે. નમૂનાઓને નામનિર્દેશિત A, B અને C કરાય છે. પરંતુ પ્રયોગશાળાના સ્વીકારનાર વ્યક્તિએ નોંધ કરી નહિ. ત્રણ નમૂનાઓ A,B અને C કરાય છે. પરંતુ પ્રયોગશાળાના સ્વીકારનાર વ્યક્તિએ નોંધ કરી નહિ. ત્રણ નમૂનાઓ A,B અને Cનાં BOD મૂલ્યોની નોંધ ક્રમાનુસાર 20 mg/L, 8 mg/L 0 40 mg/L છે. પાણીનો કયો નમૂનો સૌથી વધુ પ્રદૂષિત છે? શું નદીનુંછે. પાણી અન્ય નમૂનાઓની સાપેક્ષ વધુ સ્વચ્છ છે તેવું તમે કહી શકશો?
Answer: આપેલા BOD મૂલ્યો અને નમૂનાઓની લાક્ષણિકતાઓનું વિશ્લેષણ કરતા જણાય છે કે:
નમૂનો A એ દ્વિતીય ઇન્ફ્લ્યુઅન્ટ છે, જેનું BOD મૂલ્ય 20 mg/L છે.
નમૂનો B એ નદીનું પાણી છે, જેનું BOD મૂલ્ય 8 mg/L છે.
નમૂનો C એ સારવાર વિનાનું સુએઝ છે, જેનું BOD મૂલ્ય 40 mg/L છે.

સૌથી વધુ પ્રદૂષિત નમૂનો નમૂનો C (સારવાર વિનાનું સુએઝ) છે, કારણ કે તેનું BOD મૂલ્ય સૌથી વધુ (40 mg/L) છે.
અન્ય નમૂનાઓની સરખામણીમાં નદીનું પાણી (નમૂનો B) સૌથી વધુ સ્વચ્છ છે, કારણ કે તેનું BOD મૂલ્ય સૌથી ઓછું (8 mg/L) છે.
In simple words: નમૂનો C (સારવાર વિનાનું સુએઝ) સૌથી વધુ પ્રદૂષિત છે (BOD 40 mg/L). નદીનું પાણી (નમૂનો B) સૌથી સ્વચ્છ છે (BOD 8 mg/L).

🎯 Exam Tip: BOD (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) મૂલ્ય જેટલું ઊંચું હોય તેટલું પાણી વધુ પ્રદૂષિત હોય છે. આ સંબંધને યાદ રાખવો અને તેનું અર્થઘટન કરવું મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 12. સાયક્લોસ્પોરીન A (પ્રતિરક્ષાશામક દવા) અને સ્ટેટિન્સ (રૂધિર કોલેસ્ટેરોલનું પ્રમાણ ઘટાડનાર કારકો) ક્યાંથી મેળવાય છે ? તે સૂક્ષ્મજીવોનાં નામ શોધો.
Answer: સાયક્લોસ્પોરીન A, જે એક પ્રતિરક્ષાશામક દવા છે, તે ટ્રાઇકોડર્મા પોલિસ્પોરમ (એક પ્રકારની ફૂગ) માંથી મેળવવામાં આવે છે.
સ્ટેટિન્સ, જે રુધિરમાં કોલેસ્ટેરોલનું પ્રમાણ ઘટાડનારા કારકો છે, તે મોનાસ્કસ પર્પ્યુરિયસ (એક પ્રકારનું યીસ્ટ) માંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
In simple words: સાયક્લોસ્પોરીન A ટ્રાઇકોડર્મા પોલિસ્પોરમ ફૂગમાંથી, અને સ્ટેટિન્સ મોનાસ્કસ પર્પ્યુરિયસ યીસ્ટમાંથી મળે છે.

🎯 Exam Tip: દવાઓ અને તેમના સ્ત્રોત સૂક્ષ્મજીવોને યાદ રાખો, ખાસ કરીને સાયક્લોસ્પોરીન A અને સ્ટેટિન્સ જેવા મહત્વપૂર્ણ ઔષધીય ઉત્પાદનો.

 

Question 13. સૂક્ષ્મજીવોની નીચે આપેલ ઘટના માટે ભૂમિકા શોધો અને તેની તમારાશિક્ષક સાથે ચર્ચા કરોઃ
(a) એકકોષજન્ય પ્રોટીન (SCP)
(b) ભૂમિ
Answer:
(a) એકકોષજન્ય પ્રોટીન (SCP): SCP એ પ્રોટીન-સમૃદ્ધ ખોરાક છે જેમાં ચરબીનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. તેને મુખ્યત્વે સ્પાયરુલિના, યીસ્ટ અને ફ્યુઝેરિયમ જેવા સૂક્ષ્મજીવોમાંથી મેળવવામાં આવે છે, જે પોષક પૂરક તરીકે કાર્ય કરે છે.
(b) ભૂમિ: રાસાયણિક ખાતરોના અતિશય ઉપયોગને કારણે જમીનનું પ્રદૂષણ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે. જૈવિક ખાતરો એ સજીવો છે જે જમીનને આવશ્યક પોષક તત્ત્વોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે. આ જૈવિક ખાતરોનો મુખ્ય સ્ત્રોત બૅક્ટેરિયા, ફૂગ અને સાયનોબૅક્ટેરિયા જેવા સૂક્ષ્મજીવો છે. આ સૂક્ષ્મજીવો રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં અને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: (a) SCP એ પ્રોટીન-યુક્ત ખોરાક છે જે સ્પાયરુલિના અને યીસ્ટ જેવા સૂક્ષ્મજીવોમાંથી બને છે. (b) જમીનમાં સૂક્ષ્મજીવો જૈવિક ખાતરો તરીકે કામ કરીને રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ ઘટાડે છે અને ફળદ્રુપતા વધારે છે.

🎯 Exam Tip: SCP ના પોષક મહત્વ અને જૈવિક ખાતરો દ્વારા જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવામાં સૂક્ષ્મજીવોની ભૂમિકાને સમજાવો.

 

Question 14. માનવ સમાજ માટે તેઓની અગત્યને આધારે ઊતરતા ક્રમમાં ગોઠવો. (સૌથી અગત્યનું પહેલું લેવું.) તમારા જવાબનાં કારણો સહિત આપો.
બાયોગેસ, દહીં, સાઇટ્રિક ઍસિડ.
Answer: માનવ સમાજ માટે તેમની અગત્યતાના આધારે ઊતરતા ક્રમમાં ગોઠવણી નીચે મુજબ છે:
(1) **બાયોગેસ**: તે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બળતણ તરીકે ઉપયોગી છે, જે ઊર્જા પૂરી પાડે છે અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. તેની વ્યાપક અસર રોજિંદા જીવન પર પડે છે.
(2) **દહીં**: તે એક પોષક આહાર ઉત્પાદન છે જે પ્રોબાયોટિક ગુણધર્મો ધરાવે છે, પાચન સુધારે છે અને વિટામિન્સની માત્રામાં વધારો કરે છે. તે દૈનિક આહારનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
(3) **સાઇટ્રિક એસિડ**: તેનો ઉપયોગ ખાદ્યપદાર્થો, પીણાં અને દવા ઉદ્યોગમાં થાય છે. ઔદ્યોગિક રીતે મહત્વપૂર્ણ હોવા છતાં, ઊર્જા અને મૂળભૂત પોષણ જેટલો વ્યાપક સામાજિક પ્રભાવ નથી.
In simple words: માનવ સમાજ માટે સૌથી વધુ અગત્યનું બાયોગેસ છે (ઊર્જા માટે), પછી દહીં (પોષણ અને સ્વાસ્થ્ય માટે), અને છેલ્લે સાઇટ્રિક એસિડ (ઔદ્યોગિક ઉપયોગ માટે).

🎯 Exam Tip: વિવિધ ઉત્પાદનોની સામાજિક અગત્યતાનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે તેમના વ્યાપક ઉપયોગ, પર્યાવરણીય અસર અને મૂળભૂત જરૂરિયાતો સંતોષવાની ક્ષમતાને ધ્યાનમાં લો.

 

Question 15. જમીનની ફળદ્રુપતામાં જૈવિક ખાતરો કેવી રીતે વધારો કરે છે?
Answer: જૈવિક ખાતરો જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવામાં અત્યંત ઉપયોગી છે. તેઓ એવા સજીવો છે જે જમીનને આવશ્યક પોષક તત્ત્વોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું જમીનમાં સ્થાપન કરે છે, જેનાથી છોડને નાઇટ્રોજન ઉપલબ્ધ થાય છે અને જમીનની પોષકક્ષમતા વધે છે.
In simple words: જૈવિક ખાતરો જમીનને પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર બનાવે છે. રાઇઝોબિયમ જેવા બૅક્ટેરિયા નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.

🎯 Exam Tip: જૈવિક ખાતરો છોડના પોષકતત્ત્વોની ઉપલબ્ધતા કેવી રીતે સુધારે છે અને જમીનના સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે લાભ આપે છે તેના પર ધ્યાન આપો.

 

બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQs)

 

Question 1. જ્યારે લેકિટક એસિડ બેક્ટરિયા દ્વારા દૂધનું દહીંમાં રૂપાંતરણ થાય છે ત્યારે નીચે આપેલપૈકી કયા એક વિટામિનનું પ્રમાણ વધે છે?
(A) વિટામિન – C
(B) વિટામિન – D
(C) વિટામિન – B12
(D) વિટામિન – E
Answer: (C) વિટામિન – B12
લેક્ટોબેસિલસ, જેને લેક્ટિક એસિડ બૅક્ટેરિયા (LAB) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે દૂધને દહીંમાં પરિવર્તિત કરે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન, દૂધમાં થોડી માત્રામાં દહીં ઉમેરવાથી લેક્ટિક એસિડ બૅક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ થાય છે, જેના પરિણામે વિટામિન B12 નું પ્રમાણ વધે છે.
In simple words: દૂધનું દહીંમાં રૂપાંતરણ કરતી વખતે લેક્ટિક એસિડ બૅક્ટેરિયા (LAB) વિટામિન B12 નું પ્રમાણ વધારે છે.

🎯 Exam Tip: દહીંમાં વિટામિન B12 ની વૃદ્ધિ અને ડેરી ઉત્પાદનોમાં LAB ના મહત્વ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

 

Question 2. નકામા પાણીની દ્વિતીયક સારવાર દરમિયાન ઉત્પન્ન થતો સક્રિય સ્વજનું નિર્માણ કરે છે, જેને કોના દ્વારા સારવાર અપાય છે?
(A) અનારકપાચકો
(B) સક્રિય સ્વજ (flocs)
(C) રસાયણો
(D) ઑક્સિડેશન તળાવ
Answer: (A) અનારકપાચકો
ગંદા પાણીની સારવાર દરમિયાન બનતા સ્લજની પ્રક્રિયા અજારક પાચકો દ્વારા થાય છે. આ વિઘટન પ્રક્રિયા મોટી ગરમ ટાંકીઓમાં સૂક્ષ્મજીવોની મદદથી હાથ ધરવામાં આવે છે.
In simple words: ગંદા પાણીની દ્વિતીયક સારવારથી બનેલા સક્રિય સ્લજની સારવાર અજારક પાચકો દ્વારા કરવામાં આવે છે.

🎯 Exam Tip: યાદ રાખો કે અજારક પાચકો સક્રિય સ્લજમાંથી બાયોગેસ ઉત્પન્ન કરવામાં મદદ કરે છે અને પ્રદૂષણ ઘટાડે છે.

 

Question 3. મિથેનોજેનિક બેક્ટરિયાક્યાં જોવા મળતા નથી?
(A) દુધાળાં પ્રાણીઓનાં રૂમેન (જઠર)માં
(B) ગોબર ગેસ પ્લાન્ટ
(C) પાણીથી ભરેલાં ડાંગરનાં ખેતરોનાં તળિયે
(D) સક્રિય સ્વજ
Answer: (D) સક્રિય સ્વજ
મિથેનોજેનિક બૅક્ટેરિયા સક્રિય સ્લજમાં જોવા મળતા નથી.
In simple words: મિથેનોજેનિક બૅક્ટેરિયા સક્રિય સ્લજમાં હાજર હોતા નથી.

🎯 Exam Tip: મિથેનોજેન્સના સામાન્ય નિવાસસ્થાનો (રૂમેન, બાયોગેસ પ્લાન્ટ, ડાંગરના ખેતરો) અને જ્યાં તેઓ ગેરહાજર હોય છે (સક્રિય સ્લજ) તે ધ્યાનમાં રાખો.

 

Question 4. બેક્ટરિયાની આપેલ યાદીને તેની આર્થિક ઉપયોગી નીપજ સાથે જોડી, સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.

બેક્ટરિયા	નીપજ
(a) એસ્પેરેજીલસ	(i) લેક્ટિક એસિડ
(b) એસેટોબેક્ટર એસેટી	(iii) એસિટિક એસિડ
(c) ક્લોસ્ટ્રીડિયમ ન્યૂટિલિઝમ	(ii) બ્યુટીરિક એસિડ
(d) લેક્ટોબેસિલસ	(iv) સાઇટ્રિક એસિડ

(A) (a – ii), (b – iii), (c – iv), (d – i)
(B) (a – ii), (b – iv), (c – iii), (d – i)
(C) (a – iv), (b – iii), (c – ii), (d – i)
(D) (a – iv), (b – i), (c – iii), (d – ii)
Answer: (C) (a – iv), (b – iii), (c – ii), (d – i)
આપેલા બૅક્ટેરિયા અને તેમની આર્થિક રીતે ઉપયોગી નીપજોનું યોગ્ય જોડાણ વિકલ્પ (C) માં દર્શાવેલું છે. એસ્પેરેજીલસ ફૂગ સાઇટ્રિક એસિડ ઉત્પન્ન કરે છે, એસેટોબેક્ટર એસેટી એસિટિક એસિડ બનાવે છે, ક્લોસ્ટ્રીડિયમ બ્યૂટિલિઝમ બ્યુટીરિક એસિડનું ઉત્પાદન કરે છે, અને લેક્ટોબેસિલસ લેક્ટિક એસિડ ઉત્પન્ન કરે છે.
In simple words: યોગ્ય જોડાણ છે: એસ્પેરેજીલસ-સાઇટ્રિક એસિડ, એસેટોબેક્ટર એસેટી-એસિટિક એસિડ, ક્લોસ્ટ્રીડિયમ બ્યૂટિલિઝમ-બ્યુટીરિક એસિડ, લેક્ટોબેસિલસ-લેક્ટિક એસિડ.

🎯 Exam Tip: ઔદ્યોગિક મહત્વ ધરાવતા સૂક્ષ્મજીવો અને તેમના દ્વારા ઉત્પાદિત ચોક્કસ રસાયણોનું સીધું જોડાણ યાદ રાખો.

 

Question 5. નીચે આપેલા જૈવસક્રિયદ્રવ્ય અને તેના ફાળાને જોડો.

જેવસક્રિયદ્રવ્ય	ફાળો
(a) ટેટીન	(iii) રુધિરમાં કોલેસ્ટેરોલનું પ્રમાણ ઘટાડે.
(b) સાયક્લોસ્પોરીન	(iv) પ્રતિકારકનિગ્રાહકીકારક
(c) સ્ટ્રેપ્ટોકાઇનેઝ	(ii) રુધિરવાહિનીઓમાંથી ગંઠાઈ ગયેલ ભાગદૂરકરે.
(d) લાપેઝ	(i) તેલના ડાધા દૂર કરે છે.

(A) (a – ii), (b – iii), (c – i), (d – iv)
(B) (a – iv), (b – ii), (c – i), (d – iii)
(C) (a – iv), (b – i), (c – ii), (d – iii)
(D) (a – iii), (b – iv), (c – ii), (d – i)
Answer: (D) (a – iii), (b – iv), (c – ii), (d – i)
આપેલી જૈવસક્રિયદ્રવ્યો અને તેમના કાર્યોનું યોગ્ય જોડાણ વિકલ્પ (D) માં દર્શાવેલું છે. સ્ટેટિન રુધિરમાં કોલેસ્ટ્રોલનું પ્રમાણ ઘટાડે છે, સાયક્લોસ્પોરીન પ્રતિકારક તંત્રને દબાવવાનું કાર્ય કરે છે, સ્ટ્રેપ્ટોકાઇનેઝ રુધિરવાહિનીઓમાં ગંઠાઈ ગયેલા ભાગને દૂર કરે છે, અને લાઇપેઝ તેલના ડાઘ દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: યોગ્ય જોડાણ: સ્ટેટિન-કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડે, સાયક્લોસ્પોરીન-પ્રતિકારક શામક, સ્ટ્રેપ્ટોકાઇનેઝ-બ્લડ ક્લોટ દૂર કરે, લાઇપેઝ-તેલના ડાઘ દૂર કરે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ જૈવસક્રિય અણુઓ અને માનવ સ્વાસ્થ્યમાં તેમની વિશિષ્ટ ભૂમિકાને યાદ રાખો.

 

Question 6. નકામા પાણીની પ્રાથમિક ટ્રીટમેન્ટ સાથે કોને દૂર કરવાની ઘટના સંકળાયેલ છે?
(A) દ્રાવ્ય અશુદ્ધિઓ
(B) સ્થાયી કણો
(C) વિષારીદ્રવ્યો
(D) હાનિકારક બેક્ટરિયા
Answer: (B) સ્થાયી કણો
પ્રાથમિક ગંદા પાણીની સારવારના પ્રથમ તબક્કામાં ગાળણ અને અવસાદન પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પાણીમાં રહેલા ભૌતિક કણ દ્રવ્યોને દૂર કરવામાં આવે છે. આમાં તરતા કચરાને વારંવાર ગાળીને અને માટી-કાંકરી જેવાં સ્થાયી કણોને અવસાદન દ્વારા અલગ કરવામાં આવે છે. આ ઘન દ્રવ્યો એકઠા થઈને પ્રાથમિક સ્લજ બનાવે છે.
In simple words: પ્રાથમિક સારવારમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા પાણીમાંથી તરતા કચરા અને માટી-કાંકરી જેવા સ્થાયી કણો દૂર થાય છે.

🎯 Exam Tip: પ્રાથમિક સારવારમાં ભૌતિક દૂર કરવાની પદ્ધતિઓ અને દૂર કરાયેલા દ્રવ્યોના પ્રકારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

 

Question 7. નકામા પાણીના BODનું અનુમાપન કોના પ્રમાણના માપન દ્વારા થાય છે?
(A) કુલ કાર્બનિક દ્રવ્યો
(B) જૈવ વિઘટનીય કાર્બનિક દ્રવ્યો
(C) ઑક્સિજનનો ઉદ્ભવ
(D) ઑક્સિજનનો વપરાશ
Answer: (D) ઑકિસજનનો વપરાશ
બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ (BOD) એ 1 લિટર પાણીમાં હાજર રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોના ઓક્સિડેશન માટે બૅક્ટેરિયા દ્વારા જરૂરી ઓક્સિજનના જથ્થાને દર્શાવે છે. આમ, BOD નો માપદંડ ઓક્સિજનના વપરાશ પર આધારિત છે.
In simple words: BOD એ 1 લિટર પાણીમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોને ઓક્સિડાઇઝ કરવા માટે બૅક્ટેરિયા દ્વારા વપરાતા ઓક્સિજનના જથ્થાનું માપ છે.

🎯 Exam Tip: BOD ની વ્યાખ્યા અને તે પાણીના પ્રદૂષણનું માપન કેવી રીતે કરે છે તે સમજવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 8. નીચે આપેલ પૈકી કયું એક આલ્કોહોલિક પીણું નિચંદન દ્વારા નિર્માણ પામતું નથી?
(A) વાઇન
(B) વ્હિસ્કી
(C) રમ
(D) બ્રાન્ડી
Answer: (A) વાઇન
વાઇન અને બીઅર જેવા આલ્કોહોલિક પીણાંના ઉત્પાદન માટે નિસ્યંદનની પ્રક્રિયાની જરૂર પડતી નથી.
In simple words: વાઇન અને બીઅર નિસ્યંદન વિના બને છે, જ્યારે વ્હિસ્કી, રમ અને બ્રાન્ડી નિસ્યંદનથી બને છે.

🎯 Exam Tip: નિસ્યંદિત અને અનિસ્યંદિત આલ્કોહોલિક પીણાંના ઉદાહરણો યાદ રાખો, કારણ કે તે સામાન્ય રીતે પૂછવામાં આવે છે.

 

Question 9. ભારતમાં બહોળા પ્રમાણમાં ગાયના છાણમાંથી ટેક્નોલોજી દ્વારા બાયોગેસનું ઉત્પાદન થાય છે, જે કોને લીધે શક્ય બન્યું છે?
(A) ગૅસ ઑથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા
(B) ઑઇલ ઍન્ડ નેચરલ ગેસ કમિશન
(C) ઇન્ડિયન ઍગ્રીકલ્ચર રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ખાદી ઍન્ડ વિલેજ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કમિશન
(D) ઇન્ડિયન ઓઇલ કૉર્પોરેશન
Answer: (C) ઇન્ડિયન ઍગ્રીકલ્ચર રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ખાદી ઍન્ડ વિલેજ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કમિશન
ભારતમાં ગાયના છાણમાંથી બાયોગેસનું વ્યાપક ઉત્પાદન ઇન્ડિયન એગ્રીકલ્ચર રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (IARI) અને ખાદી એન્ડ વિલેજ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કમિશન (KVIC) દ્વારા વિકસિત ટેકનોલોજીને કારણે શક્ય બન્યું છે.
In simple words: ભારતમાં ગાયના છાણમાંથી બાયોગેસ ઉત્પાદન IARI અને KVIC જેવી સંસ્થાઓના પ્રયાસોને કારણે શક્ય બન્યું છે.

🎯 Exam Tip: બાયોગેસ ટેકનોલોજીના વિકાસ અને પ્રસારમાં સામેલ મુખ્ય સંસ્થાઓને યાદ રાખો.

 

Question 10. મુક્તજીવી ફૂગટ્રાઇકોડર્માનો ઉપયોગશાના માટે થાય છે?
(A) કીટકોનો નાશ કરવા માટે
(B) વનસ્પતિ રોગોના જૈવિક નિયંત્રણ માટે
(C) પતંગિયાંની ઇયળો (કેટરપીલર્સ)નું નિયંત્રણ કરવા માટે
(D) ઍન્ટિબાયૉટિક્સના ઉત્પાદન માટે
Answer: (B) વનસ્પતિ રોગોના જૈવિક નિયંત્રણ માટે
મુક્તજીવી ફૂગ ટ્રાઇકોડર્માનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે વનસ્પતિ રોગોના જૈવિક નિયંત્રણ માટે થાય છે. આ ફૂગ વિવિધ પાકના રોગકારકો સામે રક્ષણ આપી શકે છે.
In simple words: ટ્રાઇકોડર્મા ફૂગનો ઉપયોગ વનસ્પતિના રોગોને કુદરતી રીતે નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે.

🎯 Exam Tip: ટ્રાઇકોડર્માના જૈવિક નિયંત્રણ એજન્ટ તરીકેના વિશિષ્ટ કાર્ય અને કૃષિમાં તેના ઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

 

Question 11. જો સક્રિય સ્વઝ ફ્લોક્સને ઓક્સિજનની પ્રાપ્યતા ઘટાડવામાં આવે તો શું થાય?
(A) કાર્બનિક દ્રવ્યોના વિઘટનનો દર ધીમો થાય.
(B) લોક્સનો કેન્દ્રસ્થ ભાગ ઑક્સિજનવિહીન બને છે જેને કારણે બૅન્ટેરિયાનો નાશ થાય અને આખરે ફ્લોક્સ તૂટે.
(C) લોક્સના કદમાં અજારક બેક્ટરિયાને લીધે વધે છે, જે ફલોક્સની ફરતે વૃદ્ધિ પામે.
(D) પ્રજીવો વધુ સંખ્યામાં વૃદ્ધિ પામે.
Answer: (B) લોક્સનો કેન્દ્રસ્થ ભાગ ઑક્સિજનવિહીન બને છે જેને કારણે બૅક્ટરિયાનો નાશ થાય અને આખરે લોક્સતૂટે.
જો સક્રિય સ્લજ ફ્લોક્સમાં ઓક્સિજનની ઉપલબ્ધતા ઘટે, તો ફ્લોક્સનો કેન્દ્રીય ભાગ ઓક્સિજન-વિહીન બની જાય છે. આ સ્થિતિને કારણે ત્યાં હાજર બૅક્ટેરિયાનો નાશ થાય છે અને પરિણામે ફ્લોક્સ તૂટી જાય છે, જે સારવાર પ્રક્રિયાને પ્રતિકૂળ અસર કરે છે.
In simple words: ઓક્સિજન ઘટવાથી સક્રિય સ્લજ ફ્લોક્સનો મધ્યભાગ ઓક્સિજન વિનાનો બને છે, જેથી બૅક્ટેરિયા મરી જાય છે અને ફ્લોક્સ તૂટી જાય છે.

🎯 Exam Tip: સક્રિય સ્લજ ફ્લોક્સના કાર્ય માટે ઓક્સિજનની નિર્ણાયક ભૂમિકા અને ઓક્સિજનના અભાવની નકારાત્મક અસરોને સમજાવો.

 

Question 12. માઇકોરાઇઝા (કવકમૂળ) યજમાન વનસ્પતિને શામાં મદદરૂપ થતું નથી?
(A) ફૉસ્ફરસ ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કરવામાં.
(B) શુષ્કતા સામે સહિષ્ણુતામાં વધારો કરવામાં.
(C) મૂળના રોગકારકો સામે પ્રતિરોધકતામાં વધારો કરવામાં.
(D) કીટકો સામે પ્રતિરોધકતામાં વધારો કરવામાં.
Answer: (D) કીટકો સામે પ્રતિરોધકતામાં વધારો કરવામાં.
માઇકોરાઇઝા યજમાન વનસ્પતિને ફોસ્ફરસ ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા, શુષ્કતા સામે સહનશીલતા અને મૂળના રોગકારકો સામે પ્રતિકારકતા વધારવામાં મદદરૂપ થાય છે. જોકે, તે કીટકો સામે પ્રતિકારકતા વધારવામાં સીધી રીતે મદદરૂપ થતું નથી.
In simple words: માઇકોરાઇઝા છોડને ફોસ્ફરસ, શુષ્કતા અને રોગથી બચાવે છે, પણ કીટકો સામે રક્ષણ નથી આપતું.

🎯 Exam Tip: માઇકોરાઇઝાના બહુવિધ ફાયદાઓ જાણો પરંતુ તે કીટકો સામે પ્રતિકારકતા પ્રદાન કરતું નથી તે પણ યાદ રાખો.

 

Question 13. નીચે આપેલ પૈકી કયો એક નાઇટ્રોજન સ્થાપન દર્શાવતો સજીવ નથી?
(A) એનાબીના
(B) નો સ્ટોક
(C) એઝેટોબેક્ટર
(D) સ્યુડોમોનાસ
Answer: (D) સ્યુડોમોનાસ
સ્યુડોમોનાસ એક ડિનાઇટ્રિફાઇંગ બૅક્ટેરિયા છે જે નાઇટ્રેટને વાતાવરણીય નાઇટ્રોજન વાયુમાં રૂપાંતરિત કરે છે, પરંતુ નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરતું નથી. જ્યારે એનાબીના, નોસ્ટોક અને એઝેટોબેક્ટર નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા સજીવો છે.
In simple words: સ્યુડોમોનાસ નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરતું નથી, તે ડિનાઇટ્રિફિકેશન કરે છે, જ્યારે એનાબીના, નોસ્ટોક અને એઝેટોબેક્ટર નાઇટ્રોજન સ્થાપિત કરે છે.

🎯 Exam Tip: નાઇટ્રોજન સ્થાપન કરતા સજીવો અને ડિનાઇટ્રિફિકેશન કરતા સજીવો વચ્ચેનો તફાવત સમજો.

 

Question 14. સ્વિસ ચીઝમાં મોટાં કાણાં શાના દ્વારા બને છે?
(A) યંત્ર દ્વારા
(B) બૅકટરિયા કે જેઓ મિથેન વાયુનું નિર્માણ કરે છે.
(C) બૅક્ટરિયા કે જેઓ વધુ માત્રામાં કાર્બન ડાયૉક્સાઇડનું નિર્માણ કરે છે.
(D) ફૂગ દ્વારા જે ચયાપચયિક પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન ઘણાબધા વાયુઓ મુક્ત કરે છે.
Answer: (C) બેકટેરિયા કે જેઓ વધુ માત્રામાં કાર્બન ડાયોકસાઇડનું નિર્માણ કરે છે.
સ્વિસ ચીઝમાં મોટા કાણાં પ્રોપીઓનીબૅક્ટેરિયમ (Propionibacterium shermanii) જેવા બૅક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થતા મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુને કારણે બને છે. આ વાયુ ચીઝમાં ખાલી જગ્યાઓ છોડી દે છે.
In simple words: સ્વિસ ચીઝમાં મોટા કાણાં પ્રોપીઓનીબૅક્ટેરિયમ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા પુષ્કળ CO₂ વાયુને કારણે બને છે.

🎯 Exam Tip: સ્વિસ ચીઝમાં મોટા કાણાં માટે જવાબદાર ચોક્કસ બૅક્ટેરિયમ અને તેના વાયુ ઉત્પાદનને યાદ રાખો.

 

Question 15. દુધાળાં ઢોરના છાણમાંથી મિથેન વાયુનું ઉત્પાદન થયા પછી વધેલાં દ્રવ્યોનું શું કરવામાં આવે છે?
(A) બાળી નખાય છે.
(B) જમીનમાં દાટી દેવામાં આવે છે.
(C) તેનો ઉપયોગ સેન્દ્રિય ખાતર તરીકે થાય.
(D) બાંધકામમાં ઉપયોગી બને છે.
Answer: (C) તેનો ઉપયોગ સેન્દ્રિય ખાતર તરીકે થાય.
બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં ગાયના છાણમાંથી મિથેનોજેનિક બૅક્ટેરિયા દ્વારા બાયોગેસ ઉત્પન્ન થયા પછી, પ્રક્રિયાના અંતે બાકી રહેલા સ્લજ (દ્રવ્ય) નો ઉપયોગ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સેન્દ્રિય ખાતર તરીકે કરવામાં આવે છે, જે જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો કરે છે.
In simple words: બાયોગેસ ઉત્પાદન પછી વધેલા છાણના દ્રવ્યોનો ઉપયોગ ઉત્તમ સેન્દ્રિય ખાતર તરીકે થાય છે.

🎯 Exam Tip: બાયોગેસ પ્લાન્ટના આડપેદાશ (સ્લરી) ના પર્યાવરણીય ફાયદાઓને સમજો અને તે કેવી રીતે ખેતીમાં ઉપયોગી છે.

 

Question 16. મિથિનોજેન્સકોનું નિર્માણનથી કરતા?
(A) ઑકિસજન
(B) મિથેન
(C) હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ
(D) કાર્બન ડાયોક્સાઇડ
Answer: (A) ઑક્સિજન
મિથેનોજેનિક સૂક્ષ્મજીવો સ્લજમાં મિથેન, કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ જેવા વાયુઓ ઉત્પન્ન કરે છે. જોકે, તેઓ ઓક્સિજનનું ઉત્પાદન કરતા નથી; વાસ્તવમાં, તેઓ અજારક પરિસ્થિતિમાં કાર્ય કરે છે.
In simple words: મિથેનોજેનિક સૂક્ષ્મજીવો મિથેન, CO₂ અને H₂S ઉત્પન્ન કરે છે, પરંતુ ઓક્સિજન ઉત્પન્ન કરતા નથી.

🎯 Exam Tip: મિથેનોજેન્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વાયુઓ અને તેઓ અજારક પરિસ્થિતિમાં કાર્ય કરે છે તે હકીકતને યાદ રાખો.

 

Question 17. સક્રિય સ્વજઝડપથી સ્થાયી થવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, તેથી તે...
(A) અવસાદી ટાંકામાંથી જારકટાંકામાં ઝડપથી પાછા ધકેલાય.
(B) જ્યારે સેટલિંગ ટાંકાનાં તળિયે ડૂબે છે ત્યારે નકામા પાણીમાંના રોગકારક બેક્ટરિયાનું શોષણ કરે છે.
(C) નિકાલ પામે અને અનારકરીતે પાચન થાય.
(D) કલીલીય કાર્બનિક દ્રવ્યોનું શોષણ ન કરે.
Answer: (A) અવસાદીટાંકામાંથી જારકટાંકામાં ઝડપથી પાછા ધકેલાય.
સક્રિય સ્લજ ઝડપથી સ્થાયી થવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, તેથી તેને અવસાદન ટાંકામાંથી ઝડપથી બહાર કાઢીને મોટાભાગે એરેશન ટાંકામાં પાછો ધકેલવામાં આવે છે. આ તેને બાયોલોજિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ (BOD) ઘટાડવા માટે ગંદા પાણીને સારવાર આપવાનું ચાલુ રાખવા દે છે.
In simple words: સક્રિય સ્લજ ઝડપથી સ્થાયી થાય છે, તેથી તેને અવસાદન ટાંકામાંથી એરેશન ટાંકામાં પાછો મોકલીને પાણીની સારવાર ચાલુ રખાય છે.

🎯 Exam Tip: સક્રિય સ્લજ પ્રક્રિયામાં રિસાયક્લિંગ સ્લજ (રિસાયકલ્ડ એક્ટિવેટેડ સ્લજ) ની ભૂમિકા અને તેની કાર્યક્ષમતાને યાદ રાખો.

 

Question 18. કોલમ – | અને કોલમ- II ને જોડો અને સાચો જવાબ પસંદ કરોઃ

કોલમ – ।	કોલમ – ||
(a) લેડીબર્ડ	(iii) એફિડ્સ
(b) માઇકોરાઇઝા(કવકમૂળ)	(iv) ગ્લોમસ
(c) જૈવિક નિયંત્રણ	(ii) ટ્રાઇકોડર્મા
(d) બાયોગેસ	(i) મિથેનો બેક્ટરિયા

Answer: (B) (a – iii), (b – iv), (c – ii), (d – i)
આપેલી કોલમ-I અને કોલમ-II નું યોગ્ય જોડાણ વિકલ્પ (B) માં દર્શાવેલું છે. લેડીબર્ડ એફિડ્સને નિયંત્રિત કરે છે, માઇકોરાઇઝા ગ્લોમસ પ્રજાતિ દ્વારા રચાય છે, ટ્રાઇકોડર્મા જૈવિક નિયંત્રણમાં ઉપયોગી છે, અને મિથેનોબેક્ટેરિયા બાયોગેસના ઉત્પાદનમાં મદદ કરે છે.
In simple words: યોગ્ય જોડાણ: લેડીબર્ડ-એફિડ્સ, માઇકોરાઇઝા-ગ્લોમસ, જૈવિક નિયંત્રણ-ટ્રાઇકોડર્મા, બાયોગેસ-મિથેનોબેક્ટેરિયા.

🎯 Exam Tip: જૈવિક નિયંત્રણ એજન્ટ્સ, જૈવિક ખાતરો અને બાયોગેસ ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા સૂક્ષ્મજીવો અને જૈવિક પદાર્થો વચ્ચેના સંબંધોને યાદ રાખો.

 

અતિ ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (VSQs)

 

Question 1. સ્વિસીઝ મોટાંકાણાં શામાટે ધરાવે છે?
Answer: સ્વિસ ચીઝમાં મોટા કાણાં પ્રોપીઓનીબૅક્ટેરિયમ (Propionibacterium shermanii) નામના બૅક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થતા મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુને કારણે હોય છે. આ વાયુના નિર્માણથી ચીઝમાં લાક્ષણિક મોટા છિદ્રો રચાય છે.
In simple words: પ્રોપીઓનીબૅક્ટેરિયમ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ઘણા CO₂ વાયુને કારણે સ્વિસ ચીઝમાં મોટા કાણાં હોય છે.

🎯 Exam Tip: ચીઝ ઉત્પાદનમાં સૂક્ષ્મજીવોની ભૂમિકા અને ચીઝના ટેક્સચર પર તેમની અસરને સમજો.

 

Question 2. આથવણકારકો એટલે શું?
Answer: આથવણકારકો એ મોટા પાત્ર અથવા ટાંકીઓ છે જેમાં જૈવતકનીકી ઉત્પાદનો મેળવવા માટે સૂક્ષ્મજીવોનો મોટા પાયે ઉછેર કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં સૂક્ષ્મજીવોની નિયંત્રિત વૃદ્ધિ અને ચયાપચય દ્વારા વિવિધ પદાર્થોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે.
In simple words: આથવણકારકો એ મોટા ટાંકા છે જ્યાં જૈવિક ઉત્પાદનો બનાવવા માટે સૂક્ષ્મજીવોને મોટા પાયે ઉછેરવામાં આવે છે.

🎯 Exam Tip: આથવણકારકની વ્યાખ્યા અને ઔદ્યોગિક સ્તરે સૂક્ષ્મજીવોના ઉપયોગમાં તેનું મહત્વ જાણો.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ચિત્ર એક મોટા આથવણકારક યંત્રને દર્શાવે છે. આ યંત્ર ઉદ્યોગોમાં સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ કરીને વિવિધ ઉત્પાદનો (જેમ કે આલ્કોહોલ, એન્ટિબાયોટિક્સ) મોટા પાયે બનાવવા માટે વપરાય છે. તેમાં નિયંત્રિત વાતાવરણ પૂરું પાડવામાં આવે છે જ્યાં તાપમાન, pH, પોષક તત્ત્વો અને ઓક્સિજનનું સ્તર જાળવવામાં આવે છે જેથી સૂક્ષ્મજીવો શ્રેષ્ઠ રીતે વૃદ્ધિ પામી શકે અને ઇચ્છિત ઉત્પાદન આપી શકે.

 

Question 3. સ્ટેટીનના નિર્માણ માટે ઉપયોગી સૂક્ષ્મ જીવનું નામ આપો. તે રુધિરમાં કોલેસ્ટેરોલનું નીચું તરકેવી રીતે જાળવે છે?
Answer: સ્ટેટિન્સનું ઉત્પાદન મોનાસ્કસ પર્પ્યુરિયસ નામના યીસ્ટ (ફૂગ) દ્વારા થાય છે. આ સ્ટેટિન્સ રુધિરમાં કોલેસ્ટ્રોલનું પ્રમાણ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે કારણ કે તેઓ કોલેસ્ટ્રોલ સંશ્લેષણ માટે જવાબદાર ઉત્સેચકને અવરોધે છે, જેનાથી શરીરમાં કોલેસ્ટ્રોલનું ઉત્પાદન ઘટે છે.
In simple words: મોનાસ્કસ પર્પ્યુરિયસ યીસ્ટમાંથી સ્ટેટિન્સ બને છે. તે શરીરમાં કોલેસ્ટ્રોલ બનાવતા ઉત્સેચકને રોકીને રુધિરમાં કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડે છે.

🎯 Exam Tip: સ્ટેટિન્સના સ્ત્રોત, તેમની કાર્ય કરવાની પદ્ધતિ અને હૃદય રોગના નિવારણમાં તેમની ભૂમિકા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

 

Question 4. નકામા પાણીની દ્વિતીયક સારવારને શા માટે આપણે જૈવ-સારવાર કહીએ છીએ?
Answer: નકામા પાણીની દ્વિતીયક સારવારને જૈવ-સારવાર કહેવામાં આવે છે કારણ કે આ પ્રક્રિયામાં પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે બૅક્ટેરિયા અને ફૂગ) નો ઉપયોગ થાય છે. સજીવો દ્વારા થતી આ સારવાર પદ્ધતિને કારણે તેને જૈવિક સારવાર અથવા બાયોટ્રીટમેન્ટ કહેવામાં આવે છે.
In simple words: દ્વિતીયક પાણીની સારવારમાં કાર્બનિક કચરાને તોડવા સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ થાય છે, તેથી તેને જૈવ-સારવાર કહેવાય છે.

🎯 Exam Tip: જૈવ-સારવારના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો અને તેમાં સૂક્ષ્મજીવોની કેન્દ્રીય ભૂમિકાને સમજાવો.

 

Question 5. હાલના દિવસોમાં ન્યુક્લિઓપોલીહેડ્રો વાઇરસનો ઉપયોગ શાના ? માટે થાય છે?
Answer: વર્તમાન સમયમાં ન્યુક્લિઓપોલીહેડ્રોવાઇરસનો ઉપયોગ જૈવિક કીટ નિયંત્રણ માટે થાય છે. બક્યુલોવાઇરસ એ ન્યુક્લિઓપોલીહેડ્રોવાઇરસની એક જાતિ છે જે કુદરતી રીતે જોવા મળે છે અને તે ચોક્કસ પ્રકારના કીટકોનો નાશ કરવામાં ખૂબ અસરકારક છે, જેનાથી કૃષિમાં રાસાયણિક કીટનાશકોનો ઉપયોગ ઘટાડી શકાય છે.
In simple words: ન્યુક્લિઓપોલીહેડ્રોવાઇરસનો ઉપયોગ કીટકોના જૈવિક નિયંત્રણ માટે થાય છે, ખાસ કરીને બક્યુલોવાઇરસ ચોક્કસ કીટકોનો નાશ કરવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: જૈવિક નિયંત્રણ એજન્ટ તરીકે બક્યુલોવાઇરસની લાક્ષણિકતાઓ અને પર્યાવરણીય ફાયદાઓને યાદ રાખો.

 

Question 6. મેડિસિનના ક્ષેત્રમાં માનવકલ્યાણ માટે એન્ટિબાયોટિક્સનું સંશોધન કેવી રીતે ઉપયોગી છે?
Answer: એન્ટિબાયોટિક્સ, જે મુખ્યત્વે 20મી સદીમાં સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા શોધાઈ હતી, તે માનવ કલ્યાણમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે. આ દવાઓ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને મારી નાખવાની અથવા તેમની વૃદ્ધિ અટકાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જેનાથી વિવિધ બેક્ટેરિયલ ચેપની સારવાર શક્ય બની છે અને લાખો લોકોના જીવ બચાવવામાં મદદ મળી છે.
In simple words: એન્ટિબાયોટિક્સ સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા બનેલી દવાઓ છે જે રોગકારક બૅક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે, જેનાથી માનવ સ્વાસ્થ્ય સુધરે છે અને જીવ બચે છે.

🎯 Exam Tip: એન્ટિબાયોટિક્સના ઐતિહાસિક મહત્વ અને આધુનિક ચિકિત્સામાં તેમની અપરિહાર્ય ભૂમિકા પર ધ્યાન આપો.

 

Question 7. કેટલાંક આલ્કોહોલિક પીણાંઓના ઉત્પાદન માટે નિચંદન શા માટે જરૂરી છે?
Answer: આલ્કોહોલિક પીણાંના ઉત્પાદનમાં નિસ્યંદન એ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે. વાઇન અને બીઅર જેવા પીણાં નિસ્યંદન વિના ઉત્પન્ન થાય છે, જેના પરિણામે આલ્કોહોલનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. જોકે, વ્હિસ્કી, બ્રાન્ડી અને રમ જેવા પીણાંમાં આલ્કોહોલનું પ્રમાણ વધારવા માટે નિસ્યંદન આવશ્યક છે, કારણ કે આ પ્રક્રિયા આથવણ પછી આલ્કોહોલને સાંદ્ર કરે છે.
In simple words: વ્હિસ્કી, બ્રાન્ડી અને રમ જેવા આલ્કોહોલિક પીણાંમાં આલ્કોહોલનું પ્રમાણ વધારવા માટે નિસ્યંદન જરૂરી છે, જ્યારે વાઇન અને બીઅરમાં તેની જરૂર નથી.

🎯 Exam Tip: વિવિધ આલ્કોહોલિક પીણાંના ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં નિસ્યંદનની ભૂમિકા અને આલ્કોહોલની સાંદ્રતા પર તેની અસરને સમજાવો.

 

Question 8. એસ્પરજીલસ નાઇજર, ક્લોરૃસિડિયમ બ્યુટિલિઝમ અને લેકટ્રોબેસિલસની અગત્યની લાક્ષણિકતાઓ લખો.
Answer: કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો અને તેમની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
(1) **એસ્પરજીલસ નાઇજર (Aspergillus niger)**: આ એક ફૂગ છે જેનો વ્યાપકપણે ઔદ્યોગિક સ્તરે સાઇટ્રિક એસિડના ઉત્પાદન માટે ઉપયોગ થાય છે, જે ખાદ્ય અને પીણાં ઉદ્યોગમાં વપરાય છે.
(2) **ક્લોસ્ટ્રીડિયમ બ્યૂટિલિઝમ (Clostridium butylicum)**: આ એક અજારક બૅક્ટેરિયમ છે જે બ્યુટીરિક એસિડનું ઉત્પાદન કરે છે. તેનો ઉપયોગ વિવિધ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓમાં થાય છે.
(3) **લેક્ટોબેસિલસ (Lactobacillus)**: આ બૅક્ટેરિયા લેક્ટિક એસિડ ઉત્પન્ન કરે છે અને દૂધને દહીંમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. તે પ્રોબાયોટિક્સ તરીકે પણ જાણીતા છે જે પાચન સ્વાસ્થ્ય સુધારે છે.
In simple words: એસ્પરજીલસ નાઇજર સાઇટ્રિક એસિડ બનાવે છે. ક્લોસ્ટ્રીડિયમ બ્યૂટિલિઝમ બ્યુટીરિક એસિડ બનાવે છે. લેક્ટોબેસિલસ લેક્ટિક એસિડ બનાવે છે અને દહીં બનાવવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ સૂક્ષ્મજીવો અને તેમના દ્વારા ઉત્પાદિત ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો વચ્ચેના સંબંધોને યાદ રાખો.

 

Question 9. જો આપણા આંતરડામાં પણ દુધાળાં પશુઓના આમાશય (rumen)માં જોવા મળતાં સૂક્ષ્મજીવો આવેલ હોય, તો શું થાય?
Answer: જો દુધાળા પશુઓના રૂમેન (આમાશય) માં જોવા મળતા સેલ્યુલોઝનું પાચન કરતા સૂક્ષ્મજીવો આપણા આંતરડામાં હાજર હોય, તો આપણે પણ સેલ્યુલોઝ ધરાવતા ખોરાકનું પાચન કરી શકીશું. આ બૅક્ટેરિયામાં સેલ્યુલેઝ નામનો ઉત્સેચક હોય છે, જે સેલ્યુલોઝના જટિલ અણુઓને સરળ શર્કરામાં તોડવામાં મદદ કરે છે, જે માનવી માટે સામાન્ય રીતે પાચન કરવું મુશ્કેલ છે.
In simple words: જો ગાયના રૂમેનના સૂક્ષ્મજીવો આપણા આંતરડામાં હોય, તો આપણે સેલ્યુલોઝ (જેમ કે ઘાસ) પચાવી શકીશું, કારણ કે તે બૅક્ટેરિયામાં સેલ્યુલેઝ ઉત્સેચક હોય છે.

🎯 Exam Tip: પાચનતંત્રમાં સૂક્ષ્મજીવોની ભૂમિકા અને ખાસ કરીને સેલ્યુલોઝના પાચનમાં તેમની ક્ષમતાને સમજો.

 

Question 10. બાયોટેક્નોલોજીમાં ઉપયોગી કોઈ પણ બે સૂમજીવોનાં નામ જણાવો.
Answer: બાયોટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે ઉપયોગી બે સૂક્ષ્મજીવો નીચે મુજબ છે:
(1) બેસિલસ થુરિન્જિએન્સિસ (Bacillus thuringiensis) – જેનો ઉપયોગ જૈવિક કીટનાશક તરીકે થાય છે.
(2) એસ્કેરીચીયા કોલાઈ (E. coli) – જેનો ઉપયોગ જનીન ઇજનેરી અને પ્રોટીન ઉત્પાદનમાં વ્યાપકપણે થાય છે.
In simple words: બાયોટેક્નોલોજીમાં બેસિલસ થુરિન્જિએન્સિસ અને ઈ.કોલાઈ જેવા સૂક્ષ્મજીવો ઉપયોગી છે.

🎯 Exam Tip: બાયોટેકનોલોજીમાં ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોના ઉદાહરણો અને તેમના ચોક્કસ કાર્યોને યાદ રાખો.

 

Question 11. Eco RI, રિસ્ટ્રીક્શન એન્ડોન્યુક્લિએઝ માટે કયો સજીવ સ્રોત છે?
Answer: EcoRI રિસ્ટ્રિક્શન એન્ડોન્યુક્લિએઝ માટેનો સજીવ સ્ત્રોત એસ્કેરીચીયા કોલાઈ RY13 નામનું બૅક્ટેરિયમ છે. આ ઉત્સેચક જનીન ઇજનેરીમાં DNA ને ચોક્કસ સ્થળોએ કાપવા માટે વપરાય છે.
In simple words: EcoRI રિસ્ટ્રિક્શન એન્ડોન્યુક્લિએઝ એ ઈ.કોલાઈ RY13 નામના બૅક્ટેરિયામાંથી મળે છે.

🎯 Exam Tip: રિસ્ટ્રિક્શન એન્ડોન્યુક્લિએઝ ઉત્સેચકો અને તેમના બેક્ટેરિયલ સ્ત્રોતોના નામોને યાદ રાખો.

 

Question 12. કોઈપણ જનીન પરિવર્તિત પાકનું નામ આપો.
Answer: Bt કપાસ (Bt Cotton) એ જનીન પરિવર્તિત પાકનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ કપાસ બેસિલસ થુરિન્જિએન્સિસ (Bacillus thuringiensis) નામના બૅક્ટેરિયામાંથી મેળવેલા જનીનને કારણે ગુલાબી ઇયળ (બોલવર્મ) જેવા કીટકો સામે પ્રતિકારકતા દર્શાવે છે, જેનાથી કીટનાશકોનો ઉપયોગ ઘટે છે.
In simple words: Bt કપાસ એક જનીન પરિવર્તિત પાક છે જે બેસિલસ થુરિન્જિએન્સિસમાંથી જનીન મેળવીને કીટકો સામે રક્ષણ આપે છે.

🎯 Exam Tip: જનીન પરિવર્તિત પાકોના ઉદાહરણો, તેમના ફાયદા અને તેમની પાછળના વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો જાણો.

 

Question 13. જૈવિકખાતર તરીકે શામાટે નીલહરિત લીલપ્રખ્યાત નથી?
Answer: નીલહરિત લીલ (બ્લુ-ગ્રીન આલ્ગી) જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો ઉમેરવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ જૈવિક ખાતર તરીકે તેનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થતો નથી. આનું કારણ એ છે કે તેમાં મ્યુસીલેજ નામનો ચીકણો પદાર્થ વધુ માત્રામાં હોય છે, જે ખેતરોને લપસણા અને ચીકણા બનાવી શકે છે, જેનાથી ખેતીકામ મુશ્કેલ બને છે. આ ઉપરાંત, તેના ઉપયોગ અને જાળવણીને લગતી કેટલીક વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓ પણ પ્રચલિતતામાં અવરોધરૂપ છે.
In simple words: નીલહરિત લીલ જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો ઉમેરે છે, પરંતુ તેમાં ચીકણો મ્યુસીલેજ હોવાથી ખેતરો લપસણા બને છે, તેથી તે જૈવિક ખાતર તરીકે પ્રખ્યાત નથી.

🎯 Exam Tip: નીલહરિત લીલના ફાયદાઓ અને મર્યાદાઓ બંનેને સમજો, ખાસ કરીને જૈવિક ખાતર તરીકે તેની એપ્લિકેશનમાં.

 

Question 14. રોક્વીફોર્ટ ચીઝના નિર્માણમાં પેનિસિલિયમની કઈ જાતિ ઉપયોગી છે?
Answer: રોક્વીફોર્ટ ચીઝ (Roquefort cheese) ના ઉત્પાદનમાં પેનિસિલિયમની 'પેનિસિલિયમ રોક્વીફોર્ટી' (Penicillium roqueforti) નામની વિશિષ્ટ જાતિનો ઉપયોગ થાય છે. આ ફૂગ ચીઝને તેનો લાક્ષણિક વાદળી-લીલો રંગ અને તીવ્ર સ્વાદ આપે છે.
In simple words: રોક્વીફોર્ટ ચીઝ બનાવવા માટે પેનિસિલિયમ રોક્વીફોર્ટી નામની પેનિસિલિયમ ફૂગની જાતિનો ઉપયોગ થાય છે.

🎯 Exam Tip: ચીઝના ચોક્કસ પ્રકારો સાથે સંકળાયેલા ફૂગના નામો અને તેઓ ચીઝના સ્વાદ અને દેખાવને કેવી રીતે અસર કરે છે તે યાદ રાખો.

 

Question 15. ગંગા એક્શન પ્લાનમાં સંકળાયેલ રાજ્યોનાં નામ આપો.
Answer: ગંગા એક્શન પ્લાન (GAP) એ એપ્રિલ 1986 માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જે ગંગા નદીને સ્વચ્છ કરવા માટેનો એક વ્યાપક કાર્યક્રમ હતો. આ પ્લાનમાં સંકળાયેલા મુખ્ય રાજ્યો ઉત્તરાખંડ (ઉત્તરાંચલ), ઉત્તર પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઝારખંડ છે.
In simple words: ગંગા એક્શન પ્લાનમાં ઉત્તરાખંડ, ઉત્તર પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઝારખંડ રાજ્યો સામેલ હતા.

🎯 Exam Tip: ભારતના મુખ્ય પર્યાવરણીય કાર્યક્રમો અને તેમાં સામેલ ભૌગોલિક પ્રદેશોને જાણો.

Question 16. મિથેનોજેન્સ કયા ઘટકનું ઉત્પાદન કરતા નથી?
(A) ઑક્સિજન
(B) મિથેન
(C) હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ
(D) કાર્બન ડાયોક્સાઇડ
Answer: (A) ઑક્સિજન
માઇક્રોબ્સ દ્વારા કાદવમાં વિવિધ વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં મિથેન, કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, અને હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, આ પ્રક્રિયામાં ઑક્સિજન ઉત્પન્ન થતો નથી.
In simple words: Methanogens produce gases like methane, CO2, and H2S during microbial activity in sludge, but they do not produce oxygen.

🎯 Exam Tip: Understanding the byproducts of methanogenic activity is crucial, especially in the context of anaerobic decomposition and biogas production.

Question 17. સક્રિય કાદવ ઝડપથી સ્થિર થવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, આથી તે...
(A) અવસાદી ટાંકામાંથી જારકટાંકામાં ઝડપથી પાછા ધકેલાય.
(B) જ્યારે સેટલિંગ ટાંકાનાં તળિયે ડૂબે છે ત્યારે નકામા પાણીમાંના રોગકારક બેક્ટરિયાનું શોષણ કરે છે.
(C) નિકાલ પામે અને અનારકરીતે પાચન થાય.
(D) કલીલીય કાર્બનિક દ્રવ્યોનું શોષણ ન કરે.
Answer: (A) અવસાદી ટાંકામાંથી જારકટાંકામાં ઝડપથી પાછા ધકેલાય.
સક્રિય કાદવમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવો ઝડપથી સ્થિર થઈ જાય છે, જેને કારણે તેને અવસાદી ટાંકીમાંથી એરેશન ટાંકીમાં ફરીથી મોકલી શકાય છે.
In simple words: Active sludge settles quickly, allowing it to be recycled back into the aeration tank for continuous wastewater treatment.

🎯 Exam Tip: The ability of active sludge to settle quickly is a key operational aspect of the activated sludge process in wastewater treatment plants.

Question 18. કોલમ - I અને કોલમ- II ને જોડો અને સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

કોલમ - I	કોલમ - II
(a) લેડીબર્ડ	(i) મિથેનો બેક્ટરિયા
(b) માઇકોરાઇઝા(કવકમૂળ)	(ii) ટ્રાઇકોડર્મા
(c) જૈવિક નિયંત્રણ	(iii) એફિક્સ
(d) બાયોગેસ	(iv) ગ્લોમસ

Answer: (B) (a – iii), (b – iv), (c – ii), (d – i)
યોગ્ય જોડાણ નીચે મુજબ છે:
(a) લેડીબર્ડ - (iii) એફિક્સ
(b) માઇકોરાઇઝા(કવકમૂળ) - (iv) ગ્લોમસ
(c) જૈવિક નિયંત્રણ - (ii) ટ્રાઇકોડર્મા
(d) બાયોગેસ - (i) મિથેનો બેક્ટરિયા
In simple words: This question matches biological agents and processes with their correct applications or examples, highlighting key concepts in microbiology and ecology.

🎯 Exam Tip: Memorizing specific examples of microorganisms and their roles in various biological processes is essential for multiple-choice questions.

Question 19. દુધાળાં ઢોરનાં આમાશય (rumen)માં અને સુએઝ ટ્રીટમેન્ટના કાદવ બંનેમાં જોવા મળતા બેક્ટરિયા-જૂથનું નામ આપો.
Answer:
દુધાળાં ઢોરના જઠરના પ્રથમ કમ્પાર્ટમેન્ટ (રૂમેન) અને ગંદા પાણીની સારવારના કાદવ બંનેમાં જોવા મળતું બેક્ટેરિયાનું જૂથ "મિથેનોજેન્સ" છે.
In simple words: Methanogens are bacteria found in the rumen of cattle and in sewage sludge, playing a role in methane production.

🎯 Exam Tip: Knowing the habitat of methanogens is important, as it connects their role in animal digestion with their application in biogas production from waste.

Question 20. સ્વિસ ચીઝના નિર્માણ માટે ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવનું નામ આપો.
Answer:
સ્વિસ ચીઝના ઉત્પાદન માટે પ્રોપિયોનીબેક્ટેરિયમ (Propionibacterium) નો ઉપયોગ થાય છે.
In simple words: Propionibacterium is the microbe responsible for making Swiss cheese.

🎯 Exam Tip: Identifying specific microorganisms used in food production, such as for cheese, is a common exam question. Remember *Propionibacterium shermanii* for Swiss cheese.

અતિ ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (VSQs)

Question 1. સ્વિસ ચીઝમાં મોટા છિદ્રો શા માટે જોવા મળે છે?
Answer:
સ્વિસ ચીઝમાં મોટા છિદ્રો પ્રોપિયોનીબેક્ટેરિયમ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં \( \text{CO}_2 \) વાયુ ઉત્પન્ન થવાને કારણે બને છે.
In simple words: Large holes in Swiss cheese are formed due to the significant production of carbon dioxide gas by *Propionibacterium*.

🎯 Exam Tip: The gas production by specific bacteria is key to the characteristic features of certain cheeses; knowing the microbe and the gas helps in understanding the process.

Question 2. આથવણકારકો એટલે શું?
Answer:
આથવણકારકો એ મોટા પાત્રો છે જેમાં જૈવતકનીકી દ્વારા ઉત્પાદિત ઉત્પાદનો માટે સૂક્ષ્મજીવોનો મોટા પાયે ઉછેર કરવામાં આવે છે.
In simple words: Fermenters are large tanks where microorganisms are grown on a big scale to produce various products through biotechnology.

🎯 Exam Tip: Fermenters (or bioreactors) are fundamental equipment in industrial microbiology, enabling large-scale production of enzymes, antibiotics, and other bioproducts.

Question 3. સ્ટેટિન્સના ઉત્પાદન માટે કયા સૂક્ષ્મજીવનો ઉપયોગ થાય છે? તે રક્તમાં કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર કેવી રીતે ઘટાડે છે?
Answer:
1. સ્ટેટિન્સનું ઉત્પાદન *મોનાસ્કસ પર્પ્યુરિયસ* (Monascus purpureus) નામની યીસ્ટ દ્વારા થાય છે.
2. તે રુધિરમાં કોલેસ્ટ્રોલના સંશ્લેષણને અવરોધીને તેનું પ્રમાણ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે.
In simple words: Statins are produced by the yeast *Monascus purpureus* and work by inhibiting cholesterol synthesis in the blood, thus lowering cholesterol levels.

🎯 Exam Tip: Statins are an important example of a microbial product with significant medicinal value, demonstrating the utility of microbes in pharmaceuticals.

Question 4. ગંદા પાણીની દ્વિતીયક સારવારને 'જૈવ-સારવાર' શા માટે કહેવાય છે?
Answer:
1. ગંદા પાણીની દ્વિતીયક સારવારને જૈવ-સારવાર કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
2. આમ, સજીવોનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવતી આ સારવાર 'જૈવિક સારવાર' તરીકે ઓળખાય છે.
In simple words: It's called biological treatment because it relies on microorganisms to break down organic pollutants in wastewater.

🎯 Exam Tip: Understanding the role of microorganisms in secondary wastewater treatment is crucial for environmental science and public health. This process is essentially bioremediation.

Question 5. આધુનિક સમયમાં ન્યુક્લિયોપોલીહેડ્રોવાયરસનો ઉપયોગ કયા હેતુ માટે થાય છે?
Answer:
1. બેકુલોવાયરસ, જેમાં ન્યુક્લિયોપોલીહેડ્રોવાયરસનો સમાવેશ થાય છે, તે કુદરતી રીતે જોવા મળે છે અને જૈવિક નિયંત્રણમાં ઉપયોગી છે.
2. આ વાયરસ અમુક ચોક્કસ કીટકોનો નાશ કરે છે અને કીટ નિયંત્રણમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
In simple words: Nucleopolyhedroviruses (a type of Baculovirus) are used for biological pest control because they specifically target and kill certain insects.

🎯 Exam Tip: Baculoviruses are a prime example of species-specific biopesticides, offering an environmentally friendly alternative to chemical pesticides. This concept is important for sustainable agriculture.

Question 6. દવા ક્ષેત્રે એન્ટિબાયોટિક્સનું સંશોધન માનવ કલ્યાણ માટે કેવી રીતે લાભદાયી છે?
Answer:
1. એન્ટિબાયોટિક્સ એ સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઉત્પાદિત પદાર્થો છે, જેની શોધ મુખ્યત્વે 20મી સદીમાં થઈ હતી.
2. તે માનવ કલ્યાણમાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે કારણ કે તે રોગ પેદા કરતા સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરે છે.
In simple words: Antibiotics, discovered in the 20th century, are microbial substances that kill disease-causing microorganisms, greatly improving human health.

🎯 Exam Tip: The discovery and development of antibiotics revolutionized medicine and significantly reduced mortality rates from infectious diseases. It's a cornerstone of modern healthcare.

Question 7. અમુક આલ્કોહોલિક પીણાંના ઉત્પાદન માટે નિસ્યંદન શા માટે આવશ્યક છે?
Answer:
1. વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા વિવિધ પ્રકારના આલ્કોહોલિક પીણાં બનાવવામાં આવે છે.
2. વાઇન અને બીયરના ઉત્પાદન માટે નિસ્યંદન પદ્ધતિનો ઉપયોગ થતો નથી, કારણ કે તેમાં આલ્કોહોલનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
3. જોકે, વ્હિસ્કી, બ્રાન્ડી અને રમ જેવા પીણાં માટે નિસ્યંદન પદ્ધતિ અત્યંત જરૂરી છે.
4. નિસ્યંદન પદ્ધતિ આલ્કોહોલિક પીણાંમાં આલ્કોહોલનું પ્રમાણ વધારે છે.
In simple words: Distillation is necessary for producing high-alcohol content beverages like whisky and rum by concentrating the alcohol, while wine and beer do not require it as they have lower alcohol levels.

🎯 Exam Tip: Differentiate between fermented beverages that are distilled (e.g., spirits) and those that are not (e.g., wine, beer), understanding that distillation increases alcohol concentration.

Question 8. ડિટર્જન્ટમાં ઉત્સેચકોની શું ભૂમિકા હોય છે અને શું આ ઉત્સેચકો ચોક્કસ સૂક્ષ્મજીવોમાંથી મેળવવામાં આવે છે?
Answer:
1. લાઇપેઝ ઉત્સેચકો કપડાં પરના તૈલીય ડાઘ દૂર કરવા માટે ઉપયોગી છે.
2. આ ઉત્સેચકો *કેન્ડીડા લિપોલાયટિકા* (Candida lipolytica) અને *જીઓટ્રાઈકમ કેન્ડીડમ* (Geotrichum candidum) જેવા ચોક્કસ સૂક્ષ્મજીવોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
In simple words: Enzymes like lipase in detergents break down oily stains on clothes, and these enzymes are extracted from specific microorganisms.

🎯 Exam Tip: Microorganisms are valuable sources of industrial enzymes used in various applications, including detergents. Knowing specific examples of enzymes and their microbial origins is beneficial.

Question 9. બાયોગેસની રાસાયણિક રચના શું છે? તેના ઉત્પાદનમાં કયા સૂક્ષ્મજીવો સામેલ છે?
Answer:
1. બાયોગેસમાં મુખ્યત્વે મિથેન (\( \text{CH}_4 \)), કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (\( \text{CO}_2 \)), અને હાઇડ્રોજન (\( \text{H}_2 \)) વાયુઓ હોય છે.
2. મિથેનોબેક્ટેરિયમ (Methanobacterium) જેવા સૂક્ષ્મજીવો બાયોગેસ ઉત્પાદનમાં ભાગ લે છે.
In simple words: Biogas is mainly methane, carbon dioxide, and hydrogen, produced by methanogenic bacteria.

🎯 Exam Tip: Biogas composition and the role of methanogens in its production are key topics in sustainable energy and waste management. Remember the main gases involved.

Question 10. રસાયણો દ્વારા પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં સૂક્ષ્મજીવો કેવી રીતે મદદરૂપ થાય છે અને પ્રદૂષણ ઘટાડવાની પ્રક્રિયા શું છે?
Answer:
1. અજૈવિક ખાતરો અને જંતુનાશકો વાતાવરણ, માનવ અને અન્ય જીવો માટે અત્યંત હાનિકારક છે.
2. ઘણા સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર અને જૈવિક કીટ નિયંત્રક તરીકે થાય છે.
3. આવા ખાતરોને જૈવિક ખાતર અને જંતુનાશકોને જૈવિક જંતુનાશકો કહેવાય છે.
4. *રાઇઝોબિયમ* અને *એઝોટોબેક્ટેર* જેવા સૂક્ષ્મજીવો જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો કરે છે.
5. *ટ્રાઇકોડર્મા* અને વિવિધ ફૂગની જાતિઓ જંતુનાશક તરીકે કાર્ય કરીને જમીનને રોગકારકોથી બચાવે છે.
In simple words: Microorganisms help reduce chemical pollution by acting as biofertilizers to enhance soil fertility and as biopesticides to control pests and pathogens, offering eco-friendly alternatives to synthetic chemicals.

🎯 Exam Tip: Focus on specific examples of biofertilizers (*Rhizobium*, *Azotobacter*) and biopesticides (*Trichoderma*) and their mechanisms of action for reducing chemical use in agriculture.

Question 11. બ્રોડ-સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક્સ શું છે? આવા એન્ટિબાયોટિક્સના ઉદાહરણો આપો.
Answer:
બ્રોડ-સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક્સ એવા એન્ટિબાયોટિક્સ છે જે ગ્રામ-નેગેટિવ અને ગ્રામ-પોઝિટિવ બંને પ્રકારના બેક્ટેરિયાના વિકાસને અટકાવે છે.
દા.ત. ટેટ્રાસાયક્લિન, ફેનીકોલ્સ, ક્લોરોક્વિનોલોન્સ વગેરે.
In simple words: Broad-spectrum antibiotics kill a wide range of bacteria, including both Gram-negative and Gram-positive types, unlike narrow-spectrum ones.

🎯 Exam Tip: Understanding the difference between broad-spectrum and narrow-spectrum antibiotics is crucial for comprehending their therapeutic applications and potential side effects.

Question 12. બેક્ટેરિયાને ચેપ લગાડતા વાયરસને કયા નામથી ઓળખવામાં આવે છે? તેનું વર્ણન કરો.
Answer:
બેક્ટેરિયામાં પરોપજીવી વાયરસને બેક્ટેરિયોફેઝ કહે છે.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ એક બેક્ટેરિયોફેઝની રચના દર્શાવે છે, જે બેક્ટેરિયાને ચેપ લગાડે છે. તેમાં શીર્ષ (હેડ) હોય છે, જે વાયરલ જિનોમને સમાવે છે. શીર્ષ નીચે કોલર અને પૂંછડી હોય છે. પૂંછડીના છેડે પુચ્છતંતુઓ અને અંતિમ તંતુઓ હોય છે જે બેક્ટેરિયલ કોષની સપાટી સાથે જોડાવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: Viruses that infect bacteria are called bacteriophages; they have a distinct structure including a head, tail, and fibers for attachment.

🎯 Exam Tip: Bacteriophages are important tools in molecular biology and have potential therapeutic uses. Knowing their structure and function is essential.

Question 13. રક્ત ગંઠાઈ જવાને (ક્લોટ બ્લસ્ટર) દૂર કરવા માટે ઉપયોગી બેક્ટેરિયા કયા છે અને તેમની કાર્યપદ્ધતિ શું છે?
Answer:
1. *સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ* બેક્ટેરિયા સ્ટ્રેપ્ટોકાઇનેઝ નામનું દ્રવ્ય ઉત્પન્ન કરે છે.
2. આ સ્ટ્રેપ્ટોકાઇનેઝ રુધિરવાહિનીઓમાં જામેલા રક્ત ગંઠાઈ જવાને (ક્લોટ) તોડવામાં સક્ષમ છે, તેથી તેને 'ક્લોટ બ્લસ્ટર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
In simple words: *Streptococcus* bacteria produce streptokinase, an enzyme that dissolves blood clots in blood vessels.

🎯 Exam Tip: Streptokinase is a crucial therapeutic agent used to treat patients suffering from myocardial infarction (heart attack) due to its clot-dissolving property.

Question 14. જૈવિક ખાતરો શું છે? તેના બે ઉદાહરણો આપો.
Answer:
1. જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
2. *રાઇઝોબિયમ* અને *એઝોટોબેક્ટેર* જેવા બેક્ટેરિયા જમીનમાં નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
3. *નોસ્ટોક* અને *એનાબીના* જેવી નીલહરિત લીલ જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોનો ઉમેરો કરીને તેની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
In simple words: Biofertilizers are microorganisms that enrich soil nutrients, such as nitrogen-fixing bacteria (*Rhizobium*, *Azotobacter*) and cyanobacteria (*Nostoc*, *Anabaena*).

🎯 Exam Tip: Biofertilizers are environmentally friendly alternatives to chemical fertilizers, crucial for sustainable agriculture. Knowing their types and functions is important.

દીર્ઘજવાબી પ્રશ્નો

Question 1. મોટા પાયે કાર્બનિક દ્રવ્યોથી ભરપૂર ગંદા પાણીની સારવાર માટે એરોબિક વિઘટન એ એનારોબિક વિઘટન કરતાં શા માટે વધુ મહત્વનું છે તેની ચર્ચા કરો.
Answer:
1. એરોબિક વિઘટન અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેમાં બેક્ટેરિયા, ફૂગ અને પ્રોટોઝોઆ જેવા વિવિધ પ્રકારના સૂક્ષ્મજીવો ભાગ લે છે, જે કાર્બનિક અને નાઇટ્રોજનયુક્ત પદાર્થોનું ઝડપથી ઑક્સિડેશન કરે છે.
2. ઑક્સિજનનો ઉમેરો પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે અને રોગ પેદા કરતા અન્ય સુક્ષ્મજીવોને દૂર કરવામાં પણ મદદ કરે છે.
In simple words: Aerobic decomposition is preferred for large-scale wastewater treatment because it rapidly breaks down organic matter with diverse microbes and eliminates pathogens more efficiently due to the presence of oxygen.

🎯 Exam Tip: Emphasize the efficiency, speed, and pathogen removal capabilities of aerobic processes compared to anaerobic ones for primary wastewater treatment.

Question 2. (A) પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય દ્વારા ભારતમાં નદીઓને પ્રદૂષણમુક્ત કરવા માટે શરૂ કરાયેલા મુખ્ય કાર્યક્રમની ચર્ચા કરો.
(B) ગંગા નદીને રાષ્ટ્રીય નદી તરીકે જાહેર કરવામાં આવી છે. આ નદીના પ્રદૂષણ સંદર્ભે થયેલા કાર્યોની ચર્ચા કરો.
Answer:
1. (A) 1985 પહેલાં, ભારતના મોટાભાગના શહેરોમાં સુએઝ સારવારની વ્યવસ્થા અપૂરતી હતી, અને પ્રદૂષિત પાણી સીધું નદીઓમાં ઠાલવવામાં આવતું હતું. ત્યારબાદ, ભારત સરકારે વિવિધ પગલાં લીધા, જેમાં ગંગા એક્શન પ્લાન (GAP) અને યમુના એક્શન પ્લાન (YAP) નો સમાવેશ થાય છે.
2. (B) ગંગા એક્શન પ્લાન એપ્રિલ 1986માં ગંગા નદીને પ્રદૂષણ મુક્ત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે કે પ્રદૂષણનું પ્રમાણ ઘણું વધી ગયું છે. કેટલાક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે અન્ય નદીઓની સરખામણીમાં આ નદીમાં ઑક્સિજનનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળે છે. કેન્દ્ર સરકારે 20 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ નેશનલ રિવર ગંગા બેસિન ઑથોરિટી (NRGBA) ની સ્થાપના કરી અને ગંગાને રાષ્ટ્રીય નદી તરીકે પણ ઘોષિત કરવામાં આવી છે.
In simple words: India initiated major programs like GAP and YAP to clean rivers, addressing historical pollution issues. The Ganges, declared a national river, has specific programs like the NRGBА to manage its pollution and restore its ecological health.

🎯 Exam Tip: Be aware of the major environmental initiatives (like GAP, YAP, NRGBА) launched by the Indian government for river conservation and pollution control, along with their timelines and objectives.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ એક લાક્ષણિક બાયોગેસ પ્લાન્ટ દર્શાવે છે. તેમાં 3 થી 5 મીટર ઊંડો કોંક્રિટનો ખાડો હોય છે જ્યાં છાણ અને પાણીનો કાદવ (slurry) ભરવામાં આવે છે. આથવણ પ્રક્રિયા દ્વારા ગેસ ઉત્પન્ન થતાં, ઉપરનું ગેસ હૉલ્ડર ઊંચકાય છે. ઉત્પન્ન થયેલો ગેસ પાઇપ દ્વારા બહાર કાઢી શકાય છે અને તેનો ઉપયોગ રસોઈ તથા પ્રકાશ માટે થાય છે. વધેલો કાદવ ખાતર તરીકે ઉપયોગી છે.

Question 4. જંતુઓ અને રોગોના જૈવિક નિયંત્રણ પાછળના મુખ્ય સિદ્ધાંતોનું વર્ણન કરો.
Answer:
1. જૈવિક નિયંત્રણ એ એક કુદરતી અને પર્યાવરણ-મૈત્રીપૂર્ણ પદ્ધતિ છે.
2. તે નિવસનતંત્રમાં સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ કરીને રોગકારકો સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
3. *ટ્રાઇકોડર્મા* જેવી ફૂગ જમીનમાં રહેલા રોગકારકોનો નાશ કરે છે.
4. *બેસિલસ થુરિન્જિએન્સિસ* (Bacillus thuringiensis) જૈવિક જંતુનાશક તરીકે કાર્ય કરે છે.
5. આમ, જૈવિક નિયંત્રણમાં સૂક્ષ્મજીવો ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
In simple words: Biological control uses natural predators and microorganisms, like *Trichoderma* fungi for disease control and *Bacillus thuringiensis* for pest control, to manage pests and diseases without harmful chemicals.

🎯 Exam Tip: Biological control is a vital component of integrated pest management (IPM). Focus on specific microbial examples and their modes of action for effective biopesticide strategies.

Question 5. (A) મોટા પ્રમાણમાં અશુદ્ધ ગંદા પાણીને નદીઓમાં છોડવામાં આવે તો શું પરિણામ આવે?
(B) ગંદા પાણીની સારવારમાં એનારોબિક કાદવ (sludge) પાચનની પ્રક્રિયા કેવી રીતે થાય છે?
Answer:
(A) જો મોટા પ્રમાણમાં શુદ્ધ કર્યા વગરના ગંદા પાણીને નદીઓમાં છોડવામાં આવે, તો નદીનું પાણી ભારે પ્રદૂષિત થશે અને પાણી દ્વારા ફેલાતા રોગોમાં વધારો થશે.
(B) એનારોબિક કાદવના વિઘટન દરમિયાન, એનારોબિક બેક્ટેરિયા એરોબિક બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે અને કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પણ વિઘટન કરે છે. આ વિઘટન પ્રક્રિયા દરમિયાન મિથેન, હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વિવિધ વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જેને બાયોગેસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
In simple words: (A) Releasing untreated sewage pollutes rivers and spreads water-borne diseases. (B) Anaerobic sludge digestion uses bacteria to break down organic matter and produce biogas (methane, CO2, H2S).

🎯 Exam Tip: This question covers the environmental impact of pollution and a key method of wastewater treatment. Understand the consequences of untreated sewage and the role of anaerobic digestion in sludge management and biogas production.

Question 6. લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા કયા ખોરાકમાં જોવા મળે છે? તેના ઉપયોગોની ચર્ચા કરો.
Answer:
1. લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા (LAB) દહીંમાં જોવા મળે છે.
2. દહીં બનાવવા માટે દૂધમાં થોડા પ્રમાણમાં દહીં ઉમેરવામાં આવે છે, જેનાથી LAB દૂધને દહીંમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
3. આ પ્રક્રિયા દૂધની પોષણ ગુણવત્તામાં, ખાસ કરીને વિટામિન \( \text{B}_{12} \) ના પ્રમાણમાં વધારો કરે છે.
4. તેઓ જઠરમાં રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરવામાં પણ મદદ કરે છે.
In simple words: Lactic Acid Bacteria (LAB) are found in curd, converting milk into yogurt, increasing its Vitamin B12 content, and helping to destroy harmful microbes in the stomach.

🎯 Exam Tip: The role of LAB in dairy products and gut health is a key biological concept. Focus on their conversion of milk to curd and the nutritional benefits, especially Vitamin B12 enhancement.