GSEB Class 12 Biology Solutions Chapter 1 સજીવોમાં પ્રજનન

GSEB Solutions Class 12 Biology Chapter 1 સજીવોમાં પ્રજનન

Gujarat Board Textbook Solutions Class 12 Biology Chapter 1 સજીવોમાં પ્રજનન

GSEB Class 12 Biology સજીવોમાં પ્રજનન Book Questions and Answers

1. અલિંગી પ્રજનન (asexual reproduction): જ્યારે એક જ પિતૃમાંથી જન્યુઓના નિર્માણ કે નિર્માણ થયા વગર સંતતિનું સર્જન થાય તો તેને અલિંગી પ્રજનન (asexual reproduction) કહે છે.
2. લિંગી પ્રજનન (sexual reproduction): જ્યારે બે વિરુદ્ધ જાતિના પિતૃ પ્રજનનની ક્રિયામાં ભાગ લેતા હોય અને નર અને માદા જન્યુઓનું જોડાણ થતું હોય તો તેને લિંગી પ્રજનન (sexual reproduction) કહે છે.

 

Question 2. કઈ પ્રજનન પદ્ધતિ સારી છે : લિગી અથવા અલિંગી પ્રજનન ? શા માટે?
Answer: લિંગી પ્રજનન પદ્ધતિને પ્રજનન માટેની વધુ અસરકારક રીત ગણવામાં આવે છે. કારણ કે આ પ્રક્રિયા દરમિયાન સર્જાતી વિવિધતાઓ ઉત્ક્રાંતિમાં ફાળો આપે છે અને સંતતિઓને પર્યાવરણ સાથે વધુ સારી રીતે અનુકૂળ થવા સક્ષમ બનાવે છે.
In simple words: લિંગી પ્રજનન સંતતિમાં ભિન્નતા લાવે છે, જે તેમને બદલાતા પર્યાવરણમાં ટકી રહેવા મદદ કરે છે, તેથી તે વધુ સારી પદ્ધતિ છે.

🎯 Exam Tip: લિંગી પ્રજનનની અનુકૂલન ક્ષમતા અને ઉત્ક્રાંતિમાં તેના યોગદાન પર ભાર મૂકીને જવાબ આપો.

 

Question 3. શા માટે અલિંગી પ્રજનન દ્વારા સર્જાતી સંતતિ પ્રતિકૃતિ તરીકે ઉલ્લેખાય છે?
Answer: અલિંગી પ્રજનન પદ્ધતિમાં, એક જ પિતૃ સજીવ સંતતિ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આના પરિણામે, ઉત્પન્ન થતી નવી સંતતિઓ એકબીજા જેવી જ નથી, પરંતુ તેઓ તેમના પિતૃની સંપૂર્ણ નકલ હોય છે. આ સંતતિઓ જનીનિક દ્રષ્ટિએ સમાન (identical) હોય છે. આવા બાહ્યાકાર અને જનીનિક રીતે સમાન સજીવો માટે "ક્લોન" શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે.
In simple words: અલિંગી પ્રજનનમાં એક જ પિતૃ હોય છે, તેથી સર્જાતી સંતતિ આનુવંશિક રીતે પિતૃની સમાન હોય છે અને તેને ક્લોન કહેવાય છે.

🎯 Exam Tip: "ક્લોન" શબ્દનો અર્થ અને અલિંગી પ્રજનનની એકપિતૃ લાક્ષણિકતાને સ્પષ્ટપણે સમજાવો.

જુદા જુદા સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન

એકકોષી સજીવો અને સરળ કક્ષાનું આયોજન ધરાવતી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં અલિંગી પ્રજનન સામાન્ય છે.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ એકકોષીય સજીવોમાં કોષ વિભાજન દ્વારા થતા અલિંગી પ્રજનનને દર્શાવે છે. ચિત્ર (a) યીસ્ટમાં કલિકાસર્જનની પ્રક્રિયા બતાવે છે, જેમાં પિતૃકોષમાંથી કલિકા ઉદ્ભવી નવા યીસ્ટ કોષમાં વિકસે છે. ચિત્ર (b) અમીબામાં દ્વિભાજન દર્શાવે છે, જેમાં એક પિતૃ અમીબા વિભાજન પામીને બે બાળકોષો બનાવે છે.

પ્રોટીસ્ટા અને મોનેરામાં સજીવ કે પિતૃકોષ વિભાજન પામીને બે કોષો સર્જે છે, જે નવા સજીવ તરીકે વર્તે છે. આ સજીવોમાં કોષ વિભાજન પોતે પ્રજનનની પ્રક્રિયા છે.

દ્વિભાજન: ઘણા એકકોષી સજીવો દ્વિભાજન (binary fission) દ્વારા પ્રજનન કરે છે. જેમાં કોષ બે અર્ધભાગમાં વિભાજિત થાય છે અને દરેક ભાગ ઝડપી વૃદ્ધિ પામી પુખ્ત બને છે. ઉદાહરણ : અમીબા, પેરામિશિયમ.

કલિકાસર્જન: યીસ્ટમાં વિભાજન અસમાન હોય છે અને નાની કલિકાઓ (buds) સર્જે છે, જે પ્રારંભમાં પિતૃકોષ સાથે જોડાયેલી હોય છે. આ કલિકાઓ છેવટે છૂટી પડી નવી યીસ્ટ (સજીવ કોષ) તરીકે પુખ્ત બને છે.

કોષ્ઠન અને બીજાણુ નિર્માણ (encystation and sporulation): પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં અમીબા પોતાનાં ખોટા પગને પાછા ખેંચી લે છે અને પોતાની આસપાસ મજબૂત ત્રિસ્તરીય આવરણ કે કોષ્ઠ (cyst)નો સ્ત્રાવ કરે છે. આ ક્રિયાને કોષ્ઠન (encystation) કહે છે. જ્યારે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે કોષ્ઠન પામેલ અમીબા બહુભાજન પામે છે અને ઘણા કૂટપાદીય બીજાણુ (pseudopodiospores) સર્જે છે. કોષ્ઠની દીવાલ તૂટે છે અને બીજાણુઓ આસપાસના માધ્યમમાં મુક્ત થઈ અમીબા તરીકે વૃદ્ધિ પામે છે. આ ક્રિયાને બીજાણુ નિર્માણ (sporulation) કહે છે.

ફૂગ અને લીલમાં અલિંગી પ્રજનન: ફૂગ સૃષ્ટિના સભ્યો અને લીલ જેવી સરળ વનસ્પતિઓ વિશિષ્ટ અલિંગી પ્રજનન પ્રેરતી રચનાઓ દ્વારા પ્રજનન કરે છે.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ અલિંગી પ્રજનનની વિવિધ રચનાઓ દર્શાવે છે. ચિત્ર (a) ક્લેમિડોમોનાસના ચલબીજાણુઓ, (b) પેનિસિલિયમના કણીબીજાણુઓ, (c) હાઈડ્રામાં કલિકા, અને (d) વાદળીમાં અંતઃ કલિકા (જેમ્યુલ્સ) બતાવે છે, જે વિવિધ સજીવોમાં જોવા મળતી અલિંગી પ્રજનન પદ્ધતિઓ છે.

ચલબીજાણુઓ (zoospores): ચલબીજાણુઓ સર્વસામાન્ય છે. તે સૂક્ષ્મદર્શી ચલિત રચના છે.

બીજી, અન્ય અલિંગી પ્રજનન કરતી રચનાઓ કણબીજાણુઓ (conidia) ઉદાહરણ : પેનિસિલિયમ, કલિકાઓ (buds) ઉદાહરણ : હાઇડ્રા અને અંતઃકલિકાઓ (gemmules): ઉદાહરણ વાદળી છે.

વિશેષ જાણકારી (More Information)

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિઓ યુલોથ્રિક્સ અને પેનિસિલિયમમાં અલિંગી પ્રજનનની રચનાઓ દર્શાવે છે. ડાબી બાજુ યુલોથ્રિક્સના ચલબીજાણુઓ બતાવે છે, જેમાં કશા અને નીલકણ જેવા ભાગો હોય છે. જમણી બાજુ પેનિસિલિયમના કણીબીજાણુઓ દર્શાવે છે, જેમાં કણી બીજાણુઓ ધાનીધર પર ગોઠવાયેલા હોય છે.

 

Question 4. લિંગી પ્રજનનના લીધે સર્જાતી સંતતિને જીવિતતાની સારી તકો છે. શા માટે ? શું આ વિધાન હંમેશાં સાચું છે?
Answer: લિંગી પ્રજનન દરમિયાન, બે પિતૃઓના લક્ષણોનું મિશ્રણ થાય છે અને આનાથી ભિન્નતાઓ (variations) ઉત્પન્ન થાય છે. આ ભિન્નતાઓ સંતતિને પર્યાવરણમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂળ થવા માટે મદદ કરે છે, જેથી તેમની જીવિતતાની તકો વધે છે. જોકે, આ વિધાન હંમેશાં સાચું નથી, કારણ કે લિંગી પ્રજનનમાં ઊર્જાનો વધુ વપરાશ થાય છે અને અનુકૂળ સાથી શોધવામાં પડકારો પણ હોય છે.
In simple words: લિંગી પ્રજનનથી સંતતિમાં વિવિધતા આવે છે, જે તેમને વાતાવરણમાં સારી રીતે ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે, પણ તે હંમેશાં શ્રેષ્ઠ નથી કારણ કે તેમાં વધુ ઊર્જા અને સાથીની જરૂર પડે છે.

🎯 Exam Tip: લિંગી પ્રજનનના ફાયદાઓ (જેમ કે ભિન્નતા) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો, પરંતુ તેની મર્યાદાઓનો પણ ઉલ્લેખ કરો.

 

Question 5. અલિંગી પ્રજનન દ્વારા સર્જાયેલી સંતતિ લિંગી પ્રજનન દ્વારા સર્જાયેલ સંતતિથી ભિન્ન કેવી રીતે હોય છે?
Answer: અલિંગી પ્રજનન પદ્ધતિથી ઉત્પન્ન થયેલી સંતતિ એક જ પિતૃમાંથી ઉદ્ભવે છે અને તેમાં કોઈ જનીનિક ભિન્નતા હોતી નથી. આ પ્રજનન પદ્ધતિમાં એક પિતૃ સંતતિ સર્જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જેના પરિણામે ઉત્પન્ન થતી નવી સંતતિઓ એકબીજા જેવી જ હોય છે, અને તેઓ તેમના પિતૃની આબેહૂબ પ્રતિકૃતિ પણ હોય છે. આ સંતતિઓ જનીનિક દૃષ્ટિએ સમાન (identical) હોય છે, અને આવા બાહ્યાકાર તેમજ જનીનિક રીતે સમાન સજીવો માટે "ક્લોન" શબ્દ વપરાય છે.
જ્યારે, લિંગી પ્રજનન દ્વારા સર્જાતી સંતતિ બે પિતૃઓમાંથી આવે છે, જેના કારણે જનીનિક પુનઃસંયોજન અને ભિન્નતાઓ ઉત્પન્ન થાય છે. આ ભિન્નતાઓ સંતતિને તેમના પિતૃઓથી અલગ બનાવે છે અને પર્યાવરણમાં વધુ અનુકૂળ થવામાં મદદરૂપ થાય છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ એકકોષીય સજીવોમાં કોષ વિભાજન દ્વારા થતા અલિંગી પ્રજનનને દર્શાવે છે. ચિત્ર (a) યીસ્ટમાં કલિકાસર્જનની પ્રક્રિયા બતાવે છે, જેમાં પિતૃકોષમાંથી કલિકા ઉદ્ભવી નવા યીસ્ટ કોષમાં વિકસે છે. ચિત્ર (b) અમીબામાં દ્વિભાજન દર્શાવે છે, જેમાં એક પિતૃ અમીબા વિભાજન પામીને બે બાળકોષો બનાવે છે.

જુદા જુદા સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન: એકકોષી સજીવો અને સરળ કક્ષાનું આયોજન ધરાવતી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં અલિંગી પ્રજનન સામાન્ય છે.

પ્રોટીસ્ટા અને મોનેરામાં સજીવ કે પિતૃકોષ વિભાજન પામીને બે કોષો સર્જે છે, જે નવા સજીવ તરીકે વર્તે છે. આ સજીવોમાં કોષ વિભાજન પોતે પ્રજનનની પ્રક્રિયા છે.

દ્વિભાજન: ઘણા એકકોષી સજીવો દ્વિભાજન (binary fission) દ્વારા પ્રજનન કરે છે. જેમાં કોષ બે અર્ધભાગમાં વિભાજિત થાય છે અને દરેક ભાગ ઝડપી વૃદ્ધિ પામી પુખ્ત બને છે. ઉદાહરણ : અમીબા, પેરામિશિયમ.

કલિકાસર્જન: યીસ્ટમાં વિભાજન અસમાન હોય છે અને નાની કલિકાઓ (buds) સર્જે છે, જે પ્રારંભમાં પિતૃકોષ સાથે જોડાયેલી હોય છે. આ કલિકાઓ છેવટે છૂટી પડી નવી યીસ્ટ (સજીવ કોષ) તરીકે પુખ્ત બને છે.

કોષ્ઠન અને બીજાણુ નિર્માણ (encystation and sporulation): પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં અમીબા પોતાનાં ખોટા પગને પાછા ખેંચી લે છે અને પોતાની આસપાસ મજબૂત ત્રિસ્તરીય આવરણ કે કોષ્ઠ (cyst)નો સ્ત્રાવ કરે છે. આ ક્રિયાને કોષ્ઠન (encystation) કહે છે. જ્યારે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે કોષ્ઠન પામેલ અમીબા બહુભાજન પામે છે અને ઘણા કૂટપાદીય બીજાણુ (pseudopodiospores) સર્જે છે. કોષ્ઠની દીવાલ તૂટે છે અને બીજાણુઓ આસપાસના માધ્યમમાં મુક્ત થઈ અમીબા તરીકે વૃદ્ધિ પામે છે. આ ક્રિયાને બીજાણુ નિર્માણ (sporulation) કહે છે.

ફૂગ અને લીલમાં અલિંગી પ્રજનન: ફૂગ સૃષ્ટિના સભ્યો અને લીલ જેવી સરળ વનસ્પતિઓ વિશિષ્ટ અલિંગી પ્રજનન પ્રેરતી રચનાઓ દ્વારા પ્રજનન કરે છે.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ અલિંગી પ્રજનનની વિવિધ રચનાઓ દર્શાવે છે. ચિત્ર (a) ક્લેમિડોમોનાસના ચલબીજાણુઓ, (b) પેનિસિલિયમના કણીબીજાણુઓ, (c) હાઈડ્રામાં કલિકા, અને (d) વાદળીમાં અંતઃ કલિકા (જેમ્યુલ્સ) બતાવે છે, જે વિવિધ સજીવોમાં જોવા મળતી અલિંગી પ્રજનન પદ્ધતિઓ છે.

ચલબીજાણુઓ (zoospores): ચલબીજાણુઓ સર્વસામાન્ય છે. તે સૂક્ષ્મદર્શી ચલિત રચના છે.

બીજી, અન્ય અલિંગી પ્રજનન કરતી રચનાઓ કણબીજાણુઓ (conidia) ઉદાહરણ : પેનિસિલિયમ, કલિકાઓ (buds) ઉદાહરણ : હાઇડ્રા અને અંતઃકલિકાઓ (gemmules): ઉદાહરણ વાદળી છે.

In simple words: અલિંગી પ્રજનનથી ઉત્પન્ન થયેલી સંતતિ પિતૃની exact copy હોય છે, કારણ કે તેમાં ફક્ત એક જ પિતૃનો ફાળો હોય છે અને કોઈ જનીનિક ભિન્નતા આવતી નથી. લિંગી પ્રજનનમાં બે પિતૃઓ હોય છે, તેથી જનીનિક મિશ્રણથી સંતતિ પિતૃઓથી અલગ પડે છે.

🎯 Exam Tip: અલિંગી પ્રજનનની "ક્લોન" લાક્ષણિકતા અને લિંગી પ્રજનનની "ભિન્નતા" લાક્ષણિકતા પર ભાર આપો.

 

Question 6. અલિંગી અને લિંગી પ્રજનન વચ્ચેનો ભેદ આપો. શા માટે વાનસ્પતિક પ્રજનનને અલિંગી પ્રજનનના પ્રકાર તરીકે ગણવામાં આવે છે?
Answer:

અલિંગી પ્રજનન	લિંગી પ્રજનન
(1) તેમાં જન્યુઓનું નિર્માણ અને સંયોજન થતું નથી.	(1) તેમાં જન્યુઓનું નિર્માણ અને સંયોજન થાય છે.
(2) હંમેશાં એકપિતૃ સજીવની આવશ્યકતા છે.	(2) સામાન્ય રીતે બે પિતૃ સજીવની આવશ્યકતા છે.
(3) પ્રજનન એકમો દૈહિક કોષોના બનેલા છે.	(3) પ્રજનન એકમો જનનકોષ ધરાવે છે, જે તેમની પદ્ધતિ અનુસાર હોય છે.
(4) સંતતિ પિતૃ કરતાં ભિન્ન હોય છે.	(4) સંતતિ આબેહૂબ પિતૃ જેવી જ હોય છે.

વાનસ્પતિક પ્રજનનમાં એક જ પિતૃ સંકળાયેલ હોય છે અને તેની સંતતિ જનીનિક રીતે સમાન હોય છે. આથી તેને અલિંગી પ્રજનનનો પ્રકાર ગણવામાં આવે છે.
In simple words: અલિંગી પ્રજનનમાં એક પિતૃ હોય છે અને જન્યુઓ બનતા નથી, જ્યારે લિંગી પ્રજનનમાં બે પિતૃઓ અને જન્યુઓનું સંયોજન થાય છે. વાનસ્પતિક પ્રજનન અલિંગી છે કારણ કે તેમાં એક જ પિતૃમાંથી સમાન સંતતિ બને છે.

🎯 Exam Tip: તફાવત માટે કોષ્ટકનો ઉપયોગ કરો અને વાનસ્પતિક પ્રજનનને અલિંગી પ્રજનન તરીકે ગણવાના કારણો સ્પષ્ટ કરો.

 

Question 7. વાનસ્પતિક પ્રજનન શું છે? બે ઉદાહરણો આપો.
Answer: વાનસ્પતિક પ્રજનન એ એક પ્રક્રિયા છે જેમાં વનસ્પતિના ભાગો અથવા ટુકડાઓ પ્રજનન એકમ તરીકે વર્તે છે, જેને પ્રસર્જકો પણ કહેવાય છે. આ એકમો નવા સજીવને જન્મ આપે છે. ઉદાહરણ:
1. બટાટાની (આંખો) કલિકાઓ
2. આદુંમાં ગાંઠામૂળી
In simple words: વાનસ્પતિક પ્રજનન એટલે છોડના કોઈ ભાગમાંથી નવો છોડ ઊગવો. જેમ કે, બટાટાની આંખો અને આદુંની ગાંઠામૂળી.

🎯 Exam Tip: વાનસ્પતિક પ્રજનનની વ્યાખ્યા અને ઓછામાં ઓછા બે યોગ્ય ઉદાહરણો પૂરા પાડો.

 

Question 8. વ્યાખ્યા આપો : (a) જુવેનાઇલ તબક્કો (b) પ્રાજનનિક તબક્કો (૮) વૃદ્ધત્વ(જીર્ણતા)નો તબક્કો.
Answer:
(a) જુવેનાઇલ તબક્કો: દરેક સજીવમાં જાતીય પુખ્તતા પ્રાપ્ત કરતા પહેલાં તેમના જીવનમાં વૃદ્ધિ અને પરિપક્વતાનો નિશ્ચિત તબક્કો આવે છે, જેને જુવેનાઇલ તબક્કો કહે છે. માણસમાં જુવેનાઇલ તબક્કો આશરે 12થી 13 વર્ષની ઉંમરે હોય છે.
(b) પ્રાજનનિક તબક્કો : જ્યારે પ્રજનનતંત્ર પૂરતા પ્રમાણમાં નર અને માદા જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરવા, સમાગમ કરવા અને પ્રજનન કરવા તૈયાર હોય છે તે તબક્કાને પ્રજનન તબક્કો કહે છે. માણસમાં પ્રજનન તબક્કો 12થી 13 વર્ષની ઉંમરે શરૂ થાય છે અને 55થી 60 વર્ષ સુધી ચાલુ રહે છે.
(c) વૃદ્ધત્વ (જીર્ણતા)નો તબક્કોઃ પ્રજનન તબક્કા પછી અંતઃસ્ત્રાવો નર અને માદા જનનકોષોના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરે છે. આ તબક્કાને વૃદ્ધત્વનો તબક્કો કહે છે.
In simple words: જુવેનાઇલ તબક્કો એટલે પ્રજનન પહેલાનો વૃદ્ધિનો સમય, પ્રાજનનિક તબક્કો એટલે પ્રજનન સક્રિય બને તે સમય, અને વૃદ્ધત્વ તબક્કો એટલે પ્રજનન ક્ષમતા ઘટી જાય તે સમય.

🎯 Exam Tip: જીવનચક્રના દરેક તબક્કાની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ અને તેમની સમયસીમાનો ઉલ્લેખ કરો.

 

Question 9. ઉચ્ચ કક્ષાના સજીવો લિંગી પ્રજનનનો એક જટિલ સ્રોત છે. શા માટે?
Answer: લિંગી પ્રજનન જનીનિક ભિન્નતા (અનુકૂલનો) પેદા કરે છે, જે સંતતિને સારી રીતે જીવવા માટે સંઘર્ષનો સામનો કરવાની ક્ષમતા આપે છે. આ પ્રક્રિયામાં જન્યુઓનું નિર્માણ, ફલન અને ભ્રૂણ વિકાસ જેવા જટિલ તબક્કાઓ શામેલ છે, જે તેને ઉચ્ચ કક્ષાના સજીવો માટે એક જટિલ પ્રક્રિયા બનાવે છે.
In simple words: ઉચ્ચ સજીવોમાં લિંગી પ્રજનન જટિલ હોય છે કારણ કે તે વિવિધતા લાવે છે, જે તેમને ટકી રહેવા મદદ કરે છે, અને તેમાં ઘણા જટિલ તબક્કાઓ હોય છે.

🎯 Exam Tip: લિંગી પ્રજનનની જટિલતાને તેના ફાયદાઓ (ભિન્નતા અને અનુકૂલન) સાથે જોડીને સમજાવો.

 

Question 10. શા માટે અર્ધીકરણ અને જન્યુજનન હંમેશાં આંતરસંયોજિત છે? સમજૂતી આપો.
Answer: જન્યુઓ જન્યુજનનની ક્રિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. આ જન્યુઓ હંમેશાં એકકીય (n) હોય છે અને એકકીય જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે અર્ધીકરણ થવું જરૂરી છે. કારણ કે અર્ધીકરણમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા અડધી કરવા માટે રિડક્શન વિભાજન થાય છે. જો અર્ધીકરણ ન થાય, તો પ્રત્યેક પેઢીએ રંગસૂત્રોની સંખ્યા બમણી થશે, જે સજીવ માટે જીવલેણ બની શકે છે. તેથી, સજીવની જાતિમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા જાળવી રાખવા માટે અર્ધીકરણ અને જન્યુજનન હંમેશાં આંતરસંયોજિત છે.
In simple words: અર્ધીકરણ (કોષ વિભાજન) અને જન્યુજનન (જન્યુઓનું નિર્માણ) હંમેશાં સાથે થાય છે કારણ કે અર્ધીકરણથી રંગસૂત્રોની સંખ્યા અડધી થાય છે, જેથી જ્યારે જન્યુઓ ભળે ત્યારે નવી સંતતિમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા જળવાઈ રહે.

🎯 Exam Tip: રંગસૂત્રોની સંખ્યા જાળવણી અને રિડક્શન વિભાજનના મહત્વ પર ભાર મૂકીને સમજૂતી આપો.

 

Question 11. સપુષ્પ વનસ્પતિના પ્રત્યેક ભાગને ઓળખો અને લખો કે તેઓ એકકીય(n) છે કે દ્વિકીય(2n):
(a) અંડાશય
(b) પરાગાશય
(c) અંડકોષ
(d) પરાગરજ
(e) નરજન્યુ
(f) યુગ્મનજ.
Answer:
(a) દ્વિકીય (2n)
(b) દ્વિકીય (2n)
(c) એકકીય (n)
(d) એકકીય (n)
(e) એકકીય (n)
(f) દ્વિકીય (2n)
In simple words: અંડાશય અને પરાગાશય દ્વિકીય હોય છે, જ્યારે અંડકોષ, પરાગરજ અને નરજન્યુ એકકીય હોય છે. યુગ્મનજ હંમેશાં દ્વિકીય હોય છે.

🎯 Exam Tip: વનસ્પતિના પ્રજનન ભાગોની પ્લોઈડી (એકકીય કે દ્વિકીય) યાદ રાખવી. જન્યુઓ એકકીય હોય છે જ્યારે જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરનાર માતૃકોષો દ્વિકીય હોય છે.

 

Question 12. બાહ્ય ફલન વ્યાખ્યાયિત કરો. તેના ગેરફાયદાઓ જણાવો.
Answer: બાહ્ય ફલન એટલે મોટા ભાગના જલજ સજીવો જેવા કે લીલ, માછલીઓ અને ઉભયજીવીઓમાં યુગ્મનજ શરીરની બહાર, બાહ્ય માધ્યમ (પાણી)માં બનવું. આ પ્રકારના જન્યુ યુગ્મનને બાહ્ય ફલન કહે છે.
ગેરફાયદા :
• મોટા ભાગની સંતતિઓ તેમના ભક્ષકો સામે રક્ષિત હોતી નથી. આથી તેમની પુખ્તાવસ્થા સુધી તેમના અસ્તિત્વ સામે જોખમ રહે છે.
• ફલનની સફળતાની તકો આંતરિક ફલનની તુલનામાં ઓછી હોય છે, કારણ કે જન્યુઓ પાણીના પ્રવાહ, તાપમાન અને અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળોથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
In simple words: બાહ્ય ફલન એટલે શરીરની બહાર, પાણી જેવા માધ્યમમાં શુક્રાણુ અને અંડકોષનું જોડાણ. તેના ગેરફાયદા એ છે કે સંતતિઓ ભક્ષકોથી સુરક્ષિત નથી અને ફલનની સંભાવના ઓછી હોય છે.

🎯 Exam Tip: બાહ્ય ફલનની વ્યાખ્યા અને તેની સાથે સંકળાયેલા પર્યાવરણીય જોખમો પર ભાર મૂકો.

 

Question 13. ચલબીજાણુ અને યુગ્મનજ વચ્ચેનો તફાવત આપો.
Answer:

ચલબીજાણુ	યુગ્મનજ
(1) તે અલિંગી પ્રજનન દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.	(1) તે લિંગી પ્રજનન દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
(2) તે કશા ધરાવે છે.	(2) તે કશા ધરાવતા નથી.
(3) તે એકકીય કે દ્વિકીય હોઈ શકે છે.	(3) તે હંમેશાં દ્વિકીય હોય છે.
(4) અંકુરણ દ્વારા તે નવી વનસ્પતિ ઉત્પન્ન કરે છે.	(4) સંયુગ્મન દ્વારા નવી વનસ્પતિ ઉત્પન્ન કરે છે.

In simple words: ચલબીજાણુઓ અલિંગી પ્રજનનથી બનેલા કશાવાળા કોષો છે, જે નવો છોડ બનાવે છે. યુગ્મનજ લિંગી પ્રજનનથી બનેલો કશા વિનાનો દ્વિકીય કોષ છે, જે બે જન્યુઓના જોડાણથી બને છે.

🎯 Exam Tip: ચલબીજાણુ અને યુગ્મનજ વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો, ખાસ કરીને તેમની ઉત્પત્તિ, કશાની હાજરી/ગેરહાજરી, અને પ્લોઈડી પર ધ્યાન આપો.

 

Question 14. જન્યુજનન અને ભૃણજનન વચ્ચેનો તફાવત આપો.
Answer:

જન્યુજનન	ભૃણજનન
(1) આ પ્રક્રિયા દ્વારા નર અને માદા જન્યુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.	(1) તે ફલિતાંડમાંથી ભ્રૂણ વિકાસની પ્રક્રિયા છે.
(2) તેમાં અર્ધીકરણ સંકળાયેલ છે.	(2) તેમાં સમભાજન સંકળાયેલ છે.

In simple words: જન્યુજનન એટલે જન્યુઓ બનવાની પ્રક્રિયા જેમાં અર્ધીકરણ થાય છે. ભ્રૂણજનન એટલે ફલિતાંડમાંથી ભ્રૂણ બનવાની પ્રક્રિયા જેમાં સમભાજન થાય છે.

🎯 Exam Tip: જન્યુજનન અને ભ્રૂણજનન વચ્ચેના કોષ વિભાજનના પ્રકાર (અર્ધીકરણ વિ. સમભાજન) અને પરિણામી રચનાઓ પર ભાર મૂકો.

 

Question 15. પુષમાં પદ્મફલનમાં થતા ફેરફારોવર્ણવો.
Answer: ફલન બાદ પુષ્પમાં નીચે પ્રમાણેના ફેરફારો થાય છે:
1. ફલિતાંડ અંડકની અંદર બને છે અને ભ્રૂણમાં વિકાસ પામે છે.
2. અંડક બીજમાં ફેરવાય છે.
3. બીજાશયમાંથી ફળ બને છે.
4. બીજાશયની દીવાલ રક્ષણાત્મક ફલાવરણમાં ફેરવાય છે.
In simple words: ફલન પછી, ફૂલમાં ફલિતાંડમાંથી ભ્રૂણ, અંડકમાંથી બીજ, અને બીજાશયમાંથી ફળ બને છે, જેમાં બીજાશયની દીવાલ ફળનું રક્ષણાત્મક કવચ બનાવે છે.

🎯 Exam Tip: પુષ્પના કયા ભાગો ફલન પછી કયા ભાગમાં રૂપાંતરિત થાય છે તે સ્પષ્ટપણે યાદ રાખો.

 

Question 16. હિલિંગી પુષ્પ એટલે શું? તમારા પડોશી પાસેથી પાંચ હિલિંગી પુષ્પો એકઠાં કરો અને તમારા શિક્ષકની મદદથી તેમનાં સામાન્ય નામો અને વૈજ્ઞાનિક નામો શોધો.
Answer: 1. જે પુષ્પમાં નર અને માદા પ્રજનન અંગો (પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસર) એમ બંને આવેલા હોય તેવા પુષ્પને દ્વિલિંગી પુષ્પ કહે છે.
2. જાસુદ (હિબિસ્કસ રોઝાસાયનેન્સીસ)
ધતુરો (દતુરા ફેસ્ટઓસા)
બારમાસી (કેથેરેન્થસ રોઝીયસ)
બટાટા (સેલેનમ ટ્યુબરોઝા)
ડુંગળી (એલિયમસેપા).
In simple words: દ્વિલિંગી પુષ્પ એટલે જેમાં નર અને માદા પ્રજનન અંગો બંને એક જ ફૂલમાં હોય. ઉદાહરણ તરીકે જાસુદ, ધતુરો, બારમાસી, બટાટા અને ડુંગળી.

🎯 Exam Tip: દ્વિલિંગી પુષ્પની વ્યાખ્યા અને ઓછામાં ઓછા પાંચ ઉદાહરણો (સામાન્ય અને વૈજ્ઞાનિક નામ) યાદ રાખો.

 

Question 17. કોઈ પણ કુકુરબીટા છોડના થોડાંક પુષ્પોનું પરીક્ષણ કરો અને નર પુષ્પો તથા માદા પુષ્પોને ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરો. શું તમને અન્ય કોઈ વનસ્પતિનાં એકલિંગી પુષ્પો જાણવા મળ્યા?
Answer:
• કાકડી કુકુરબીટા વનસ્પતિઓનું સારું ઉદાહરણ છે. કાકડી વનસ્પતિમાં નર અને માદા પુષ્પો જુદાં જુદાં હોય છે. માદા પુષ્પોમાં નાના બાળરૂપ જેવી રચના પુષ્પના તલ ભાગે દેખાય છે, જે બીજાશય દર્શાવે છે. જ્યારે નરપુષ્પ (પુંકેસર ધરાવતું પુષ્પ)માં આવી ફળ જેવી રચના જોવા મળતી નથી.
• એકલિંગી પુષ્પનું બીજું ઉદાહરણ મકાઈનું પુષ્પ છે. મકાઈમાં નર પુષ્પ પ્રકાંડની ટોચે આવેલ છે, જ્યારે માદા પુષ્પ પ્રકાંડના નીચેના ભાગમાં આવેલ હોય છે.
In simple words: કાકડી જેવી કુકુરબીટા વનસ્પતિઓમાં નર અને માદા ફૂલો અલગ હોય છે, માદા ફૂલોમાં નાના બીજાશય હોય છે. મકાઈ પણ એકલિંગી પુષ્પો ધરાવે છે, જ્યાં નર ફૂલ ટોચ પર અને માદા ફૂલ નીચેના ભાગમાં હોય છે.

🎯 Exam Tip: કુકુરબીટા અને મકાઈ જેવા છોડમાં એકલિંગી પુષ્પોની ઓળખ અને તેમના સ્થાન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

 

Question 18. શા માટે અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓની સંતતિની સાપેક્ષે અંડપ્રસવી પ્રાણીઓની સંતતિને વધારે ખતરો હોય છે?
Answer: અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓની તુલનામાં અંડપ્રસવી પ્રાણીઓની સંતતિને વધારે ખતરો હોય છે કારણ કે અંડપ્રસવી પ્રાણીઓમાં ઈંડાં શરીરની બહાર મૂકવામાં આવે છે અને તે પોતાની જાતે ફરી શકતા નથી. આથી તેઓમાં વિવિધ પ્રકારના ભક્ષકો અને પર્યાવરણીય જોખમો સામે વધુ ખતરો રહે છે, જેના કારણે તેમની જીવિતતાની તકો ઓછી હોય છે.
In simple words: ઈંડાં મૂકતા પ્રાણીઓના બચ્ચાં જોખમમાં વધુ હોય છે કારણ કે ઈંડાં બહાર હોય છે અને ભક્ષકો દ્વારા સરળતાથી ખાઈ શકાય છે, જ્યારે અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓના બચ્ચાં માતાના શરીરમાં સુરક્ષિત હોય છે.

🎯 Exam Tip: અંડપ્રસવી અને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓમાં સંતતિના અસ્તિત્વ માટેના જોખમો વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરો.

GSEB Class 12 Biology સજીવોમાં પ્રજનન NCERT Exemplar Questions and Answers

બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQs)

 

Question 1. પ્રજનનનાં કેટલાંક લક્ષણોનું વર્ણન થોડાંક વિધાનો દ્વારા નીચે આપેલું છેઃ
(i) જવુક જોડાણ થાય છે.
(ii) જનીન દ્રવ્યનું સ્થળાંતર થાય છે.
(iii) અર્ધીકરણ (Reduction division) થાય છે.
(iv) સંતતિ પિતૃઓ સાથે કેટલાંક લક્ષણોથી મળતી આવે છે. અલિંગી અને લિંગી બંને પ્રજનન માટે નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:
(A) i અને ii
(B) ii અને iii
(C) ii અને iv
(D) i અને iii
Answer: (C) ii અને iv
સ્પષ્ટીકરણ:
• બંને પ્રકારના પ્રજનન (અલિંગી અને લિંગી) માં પિતૃઓમાંથી તેમની સંતતિમાં આનુવંશિક દ્રવ્યોનું સ્થળાંતર થાય છે, જેઓ તેમના પિતૃઓ સાથે કેટલુંક સરખાપણું દર્શાવે છે.
• અર્ધસૂત્રીભાજન (અર્ધીકરણ) લિંગી પ્રજનન માટે દ્વિકીય શરીરમાં એકકીય જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે થવું જોઈએ.
• જન્યુઓનું જોડાણ: લિંગી પ્રજનનમાં નર અને માદા જન્યુઓનું નિર્માણ અને ફલિતાંડના નિર્માણ માટે તેઓનું જોડાણ થાય છે.
In simple words: જનીન દ્રવ્યનું સ્થળાંતર અને પિતૃ સાથે લક્ષણોની સમાનતા બંને પ્રકારના પ્રજનનમાં જોવા મળે છે. જન્યુ જોડાણ અને અર્ધીકરણ મુખ્યત્વે લિંગી પ્રજનનમાં થાય છે.

🎯 Exam Tip: અલિંગી અને લિંગી પ્રજનનની સામાન્ય અને વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતાઓ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટપણે ઓળખો.

 

Question 2. લિંગી પ્રજનન દ્વારા નિર્માણ પામતી સંતતિ માટે “ક્લોન’ શબ્દનો ઉપયોગ કરી શકાયનહિ, કારણ કે.......
(A) સંતતિઓ પિતૃ DNAની આબેહૂબ પ્રતિકૃતિઓ ધરાવતી નથી.
(B) માત્ર એક જ પિતૃ DNAની પ્રતિકૃતિ થાય છે અને સંતતિમાં પસાર થાય છે.
(C) વિભિન્ન સમયે સંતતિઓનું નિર્માણ થાય છે.
(D) પિતૃ અને સંતતિનું DNA સંપૂર્ણપણે વિભિન્ન હોય છે.
Answer: (A) સંતતિઓ પિતૃ DNA ની આબેહૂબ પ્રતિકૃતિઓ ધરાવતી નથી.
સ્પષ્ટીકરણ:
• અલિંગી પ્રજનનથી ઉત્પન્ન થતી સંતતિ એકબીજાને મળતી આવે છે. તે ઉપરાંત તેઓના પિતૃઓની ચોક્કસ નકલ હોય છે. આથી આવા વ્યક્તિગતને ક્લોનર્સ (તાદેશ્ય આવૃત્તિ) કહે છે.
• જ્યારે લિંગી પ્રજનનના કિસ્સામાં બંને પિતૃઓ (નર અને માદા જન્યુઓ)ના DNA ની નકલ થાય છે અને જોડાણ પછી સંતતિઓમાં ભિન્નતાઓ આવે છે. આ રીતે ઉત્પન્ન થયેલ સંતતિમાં પિતૃઓના DNA ની ચોક્કસ નકલ હોતી નથી.
In simple words: લિંગી પ્રજનનમાં સંતતિ ક્લોન હોતી નથી કારણ કે તે બે પિતૃઓમાંથી DNA મેળવે છે, જેનાથી ભિન્નતા આવે છે અને તેઓ પિતૃઓની exact copy બનતા નથી.

🎯 Exam Tip: "ક્લોન" શબ્દનો અર્થ અને તેની લિંગી પ્રજનનમાં ગેરહાજરીનું કારણ (ભિન્નતા) સ્પષ્ટ કરો.

 

Question 3. દ્વિભાજન દ્વારા થતું અલિંગી પ્રજનન સામાન્યતઃ નીચે પૈકી શેમાં જોવા મળે છે?
(i) કેટલાક સકોષકેન્દ્રી
(ii) બધા જ સુકોષકેન્દ્રી
(iii) કેટલાક આદિકોષકેન્દ્રી
(iv) બધા જ આદિકોષકેન્દ્રી
(A) i અને ii
(B) ii અને iii
(C) i અને iii
(D) iii અને iv
Answer: (C) i અને iii
સ્પષ્ટીકરણ:
• એકકોષી સજીવો લાગતા વળગતાં સરળ સજીવો છે. આથી તેઓમાં અલિંગી પ્રજનન સામાન્ય હોય છે. એકકોષી સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન ઝડપથી ગુણન પામે છે. આ પ્રકારનું પ્રજનન અમીબામાં દ્વિભાજનથી થાય છે અને યીસ્ટમાં કલિકા પદ્ધતિથી થાય છે.
• લિંગી પ્રજનનમાં નર અને માદા જન્યુઓ બંને એકબીજા સાથે સંમિલન પામે છે, જયારે અલિંગી પ્રજનનમાં કોષવિભાજન થાય છે.
• ભિન્ન ભિન્ન પ્રદેશોના સજીવો (માનવ, પ્રાણીઓ અને વિઘટકો) અલિંગી કે લિંગી પદ્ધતિથી પ્રજનન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે બૅક્ટેરિયામાં સંયુગ્મન દ્વારા અને અલિંગી પ્રજનન દ્વિભાજન પદ્ધતિ દ્વારા થાય છે.
• યુવ્વા (લીલ) જેવાં એકકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન પ્રાણીજ બીજાણુઓ દ્વારા અને લિંગી પ્રજનન જન્યુઓના સંયુગ્મન દ્વારા થાય છે.
In simple words: દ્વિભાજન દ્વારા અલિંગી પ્રજનન કેટલાક સકોષકેન્દ્રી (યુકેરીયોટ્સ) અને કેટલાક આદિકોષકેન્દ્રી (પ્રોકેરીયોટ્સ) સજીવોમાં જોવા મળે છે.

🎯 Exam Tip: દ્વિભાજન કયા પ્રકારના સજીવોમાં જોવા મળે છે તે યાદ રાખો (દા.ત., અમીબા - યુકેરીયોટ, બેક્ટેરિયા - પ્રોકેરીયોટ).

 

Question 4. લિંગી પ્રજનન માટે કેટલાંક વિધાનો નીચે આપેલ છે ?
(i) લિંગી પ્રજનનમાં હંમેશાં બે સજીવોની જરૂરિયાત હોતી નથી.
(ii) લિંગી પ્રજનનમાં સામાન્ય રીતે જન્યુઓનું જોડાણ થાય છે.
(iii) લિંગી પ્રજનન દરમિયાન ક્યારેય અર્ધીકરણ થતું નથી.
(iv) લિંગી પ્રજનન દરમિયાન નિયમાનુસાર બાહ્ય ફલન થાય છે. આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચાં વિધાનો માટેનો વિકલ્પ પસંદ કરોઃ
(A) i અને iv
(B) i અને ii
(C) i અને iii
(D) ii અને iv
Answer: (B) i અને ii
સ્પષ્ટીકરણ:
• લિંગી પ્રજનન સમયે એક જ સજીવમાંથી નર અને માદા જન્યુઓની ઉત્પત્તિ ભાગ લે છે. (ઉદા. Tacnia ટેનીઆ) અથવા જુદા જુદા વિરુદ્ધ લિંગ ધરાવતા સજીવોમાંથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે. (ઉદા. સસલું)
• આ જન્યુઓ સંયુગ્મન પામી ફલિતાંડ ઉત્પન્ન કરે છે, કે જે નવા સજીવને ઉત્પન્ન કરે છે. અર્ધીકરણ (અર્ધસૂત્રીભાજન) એકકીય જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે જ લિંગી પ્રજનન દરમિયાન થાય છે. લિંગી પ્રજનન સમયે અંતઃફલન ઉત્પન્ન થાય છે, આ પ્રકારમાં માદાના શરીરમાં અંડકોષ ઉત્પન્ન થાય છે કે જ્યાં તે નર જન્યુ સાથે જોડાણ (સંયુગ્મન) પામે છે.
In simple words: લિંગી પ્રજનનમાં હંમેશાં બે સજીવો જરૂરી નથી (દ્વિલિંગી સજીવમાં એક જ સજીવ પૂરતો છે) અને સામાન્ય રીતે જન્યુઓનું જોડાણ થાય છે. અર્ધીકરણ સામાન્ય છે અને ફલન આંતરિક કે બાહ્ય હોઈ શકે છે.

🎯 Exam Tip: લિંગી પ્રજનનની મૂળભૂત લાક્ષણિકતાઓ (જન્યુઓ, ફલન, અર્ધીકરણ) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો અને અપવાદો (જેમ કે દ્વિલિંગી સજીવો) ને સમજાવો.

 

Question 5. એક બહુકોષીય, તંતુમય લીલ તેના લિંગી જીવનચક્રમાં ફલિતાંડના નિર્માણ પછી અર્ધીકરણ વિભાજન દર્શાવે છે. આ લીલનો પુખ્ત તંતુ શું ધરાવે છે?
(A) એકકીય વાનસ્પતિક કોષો અને દ્વિતીય જન્યુધાની
(B) દ્વિકીય વાનસ્પતિક કોષો અને દ્વિકીય જન્યુધાની
(C) દ્વિકીય વાનસ્પતિક કોષો અને એકકીય જન્યુધાની
(D) એકકીય વાનસ્પતિક કોષો અને એકકીય જન્યુધાની
Answer: (D) એકકીય વાનસ્પતિક કોષો અને એકકીય જન્યુધાની
સ્પષ્ટીકરણ:
એકકીય રંગસૂત્રો ધરાવતો બહુકોષીય જન્યુજનક અવસ્થા વારાફરતી બહુકોષી બીજાણુકજનક અવસ્થા જે દ્વિકીય હોય છે. પરિપક્વ બીજાણુજનક અવસ્થા જે દ્વિકીય હોય છે તે અર્ધીકરણ એટલે કે અર્ધસૂત્રીભાજનના વિભાજનથી રંગસૂત્રોની સંખ્યા અડધી થાય છે. એટલે કે 2n માંથી n.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ લીલના જીવનચક્રને સમજાવે છે. જન્યુજનક અવસ્થા (n) સમવિભાજન દ્વારા જન્યુઓ (n) ઉત્પન્ન કરે છે. આ જન્યુઓ સંયુગ્મન પામીને ફલિતાંડ (2n) બનાવે છે, જે સમવિભાજન દ્વારા બીજાણુજનક અવસ્થા (2n) માં વિકસે છે. આ બીજાણુજનક અવસ્થા અર્ધસૂત્રીભાજન દ્વારા બીજાણુઓ (n) ઉત્પન્ન કરે છે, જે ફરીથી જન્યુજનક અવસ્થા (n) માં વિકસે છે.

In simple words: જો લીલમાં ફલિતાંડ પછી અર્ધીકરણ થાય, તો તેનો પુખ્ત તંતુ એકકીય કોષો અને એકકીય જન્યુધાની ધરાવતો હોવો જોઈએ, કારણ કે અર્ધીકરણ દ્વિકીયતા ઘટાડીને એકકીયતા પુનઃસ્થાપિત કરે છે.

🎯 Exam Tip: સજીવોના જીવનચક્રમાં ફલિતાંડ અને અર્ધીકરણના સંબંધને સમજો, ખાસ કરીને જ્યાં ફલિતાંડમાં જ અર્ધીકરણ થાય છે તેવા સજીવોમાં. આ પ્લોઈડી સ્તર નક્કી કરવામાં મદદ કરશે.

 

Question 6. ચોખાના નરજન્યુઓ તેઓના કોષકેન્દ્રમાં 12 રંગસૂત્રો ધરાવે છે. માદા જન્ય, ફલિતાંડ અને પ્રાંકુરના કોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા અનુક્રમે શું હશે?
(A) 12, 24, 12
(B) 24, 12, 12
(C) 12, 24, 24
(D) 24, 12,24
Answer: (C) 12, 24, 24
સ્પષ્ટીકરણ:
• નર જન્યુમાં આવેલ રંગસૂત્રોની સંખ્યા (12) માદા જન્યુમાં આવેલ હોય છે. ફલિતાંડ, ફલન પામેલ અંડકોષ-બીજમાં, પિતૃઓ તરફથી મળેલ જન્યુઓ જોડાય છે તેવો અર્થ થાય અને તેથી રંગસૂત્રોની સંખ્યા 24 (2n) હોય.
• બીજમાંથી વિકાસ પામેલ ભ્રૂણમાંથી વિકાસ પામેલ રોપો એ નવી બીજાણુજનક અવસ્થા છે. આથી રોપાના કોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા 24 (2n) હોય કે જે ફરીથી નવા દ્વિકીય છોડને ઉત્પન્ન કરે છે.
In simple words: જો નરજન્યુમાં 12 રંગસૂત્રો હોય, તો માદા જન્યુમાં પણ 12 હોય. ફલિતાંડ (જે બે જન્યુઓનું જોડાણ છે) માં 24 અને પ્રાંકુરમાં પણ 24 રંગસૂત્રો હશે.

🎯 Exam Tip: જન્યુઓ (n) અને ફલિતાંડ/પ્રાંકુર (2n) માં રંગસૂત્રોની સંખ્યા વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો મહત્વપૂર્ણ છે. જો n = 12, તો 2n = 24.

 

Question 7. નીચે કેટલાંક વિધાનો બાહ્ય ફલનને અનુલક્ષીને આપેલાં છે સાચાં વિધાનો પસંદ કરોઃ
(i) નર અને માદા જન્યુઓનું નિર્માણ અને મુક્તિ એક સાથે થાયછે.
(ii) માત્ર થોડાક જ જન્યુઓમાધ્યમમાં મુક્ત થાય છે.
(i) મોટા ભાગના બાહ્ય ફલન દર્શાવતા સજીવો માટે પાણી એ માધ્યમ છે.
(iv) અંતઃફલન દર્શાવતા સજીવો કરતાં, બાહ્ય ફલન દર્શાવતા સજીવોની સંતતિઓ જીવવાની સારી તક ધરાવે છે.
સાચાં વિધાનો માટેનો યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરોઃ
(A) iii ને iv
(B) । અને iii
(C) ii ને iv
(D) i ને iv
Answer: (B) i અને iii
સજીવોના શરીરમાંથી બહારની તરફ બાહ્ય ફલન થાય છે. મોટાભાગની લીલ, માછલીઓ અને ઉભયજીવી જેવા જળચર પ્રાણીઓમાં આ પ્રકારનું ફલન જોવા મળે છે. બાહ્ય ફલન દર્શાવતા સજીવો પર્યાવરણમાં (પાણીમાં) મોટી સંખ્યામાં જન્યુઓ મુક્ત કરે છે, જેનાથી ફલનની સંભાવના વધે છે. જોકે, પુખ્ત થાય ત્યાં સુધી ભક્ષકો દ્વારા નબળા પડી જવાથી તેમના જીવંત રહેવા સામે મોટો પડકાર રહે છે.
In simple words: External fertilization happens outside the body, mainly in aquatic animals, which release many gametes to increase fertilization chances, but their offspring face high predation risk.

🎯 Exam Tip: Understanding the advantages and disadvantages of external fertilization is crucial. Focus on gamete release strategy and survival rates of offspring.

 

Question 8. નીચે આપેલ વિધાનો કે જેઓ પુષ્પનાં સ્ત્રીકેસરનાં કેટલાંક લક્ષણોનું વર્ણન સૂચવે છેઃ
(i) સ્ત્રીકેસર ચક્ર એક કરતાં વધુ બીજ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
(i) પ્રત્યેક સ્ત્રીકેસર એક કરતાં વધારે અંડકધરાવી શકે છે.
(iii) પ્રત્યેક સ્ત્રીકેસર માત્ર એક જ અંડક ધરાવે છે.
(iv) સ્ત્રીકેસર ચક્ર એક જ સ્ત્રીકેસર ધરાવે છે.
નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય સાચાં વિધાનો ધરાવતો વિકલ્પ : પસંદ કરોઃ
(A) i અને ii
(B) । અને iii
(C) ii ને iv
(D) i ને iv
Answer: (A) i અને ii
સ્ત્રીકેસર, જેમાં ઘણાં સ્ત્રીકેસરો હોય છે, તેના ત્રણ મુખ્ય ભાગો છે: પરાગાસન, પરાગવાહિની અને બીજાશય. બીજાશય એ સ્ત્રીકેસરનો ફૂલેલો ભાગ છે, જે આવૃતબીજધારી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતી ગોળાકાર, સફેદ રચના છે જેમાં અંડક હોય છે. બીજાશયમાં, મૃદુતકીય અને પોચી ગાદી જેવો જરાયુ હોય છે, જે અંડકોને એકાકી અથવા સમૂહમાં ધારણ કરે છે.
In simple words: The pistil of a flower has an ovary, style, and stigma. The ovary contains ovules, which develop into seeds, allowing for multiple seeds and ovules per pistil.

🎯 Exam Tip: Students should be able to identify and describe the parts of a pistil (gynoecium) and relate them to seed and ovule production in angiosperms.

 

Question 9. નીચે આપેલ વિધાનો પૈકી કયું વિધાન આવૃત બીજધારી અંડકોષ અને માનવઅંડકોષ વચ્ચેની સમાનતાનું વર્ણન દશવિછે?
(i) બંનેમાં અંડકોષ જીવનમાં એક જ વખત નિર્માણ થાય છે.
(ii) આવૃત બીજધારી અને માનવબંનેના અંડકોષ અચલિત છે.
(iii) આવૃત બીજધારી અને માનવઅંડકોષ ચલિત છે.
(iv) બંનેમાં જન્યુ યુગ્મનને પરિણામેફલિતાંડનું નિર્માણ થાય છે.
નીચે આપેલામાંથી સાચાં વિધાનો માટેનો યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો:
(A) ii ને iv
(B) i ને iv
(C) iii ને iv
(D) i ને iv
Answer: (A) ii ને iv
ઘણા સ્થળજ સજીવો, જેમાં આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ અને મનુષ્યોનો સમાવેશ થાય છે, તે આંતરિક ફલન દર્શાવે છે. આ પ્રક્રિયામાં પ્રાણીઓના શરીરમાં યુગ્મન થઈ ફલિતાંડ બને છે. પ્રજનનકાળ દરમિયાન, આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ અને મનુષ્યો બંને પ્રજનન માટે સક્રિય રહે છે, એટલે કે અંડકોષ નિર્માણની પ્રક્રિયા સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન અનેક વખત થાય છે, એક જ વખત નહીં. મનુષ્યમાં, અંડપિંડમાંથી મુક્ત થયેલા અંડકોષ ફેલોપિયન નલિકામાં પલ્મોના હલનચલન દ્વારા અંડપિંડથી ગર્ભાશય સુધી વહન પામે છે, જેથી અંડકોષ સ્થિરને બદલે ચલિત ગણાય છે. પુષ્પધારી વનસ્પતિઓમાં, જન્યુઓ જન્યુજનક અવસ્થામાં અચલિત હોય છે, પરંતુ પરાગનલિકા દ્વારા અચલિત નર જન્યુઓને અંડકોષ સુધી લઈ જવામાં આવે છે.
In simple words: Both angiosperm ovules and human eggs are immotile (immovable) and both lead to zygote formation after gamete fusion.

🎯 Exam Tip: Focus on the similarities in fertilization mechanisms and gamete motility between angiosperms and humans, which helps in understanding broader reproductive biology.

 

Question 10. શેરડી અને આદું જેવી વનસ્પતિઓમાં ગાંઠ દ્વારા વાનસ્પતિક પ્રજનન પ્રદર્શિત થવાનું મુખ્ય કારણઃ
(A) ગાંઠો આંતરગાંઠ કરતાં નાની છે.
(B) ગાંઠો વર્ધમાન કોષો ધરાવે છે.
(C) ગાંઠો ભૂમિની નજીક સ્થાન પામે છે.
(D) ગાંઠોમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ વિહીન કોષો ધરાવે છે.
Answer: (B) ગાંઠો વર્ધમાન કોષો ધરાવે છે.
શેરડી અને આદું જેવી વનસ્પતિઓમાં, ગાંઠ પ્રદેશમાંથી વાનસ્પતિક પ્રજનન માટેના રૂપાંતરો ઉદ્ભવે છે, કારણ કે આ વિસ્તારોમાં વર્ધનશીલ કોષો હોય છે. વનસ્પતિમાં આ કોષો પેશીઓ અને અંગોના વિકાસ તથા વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે. જ્યારે રૂપાંતરિત પ્રકાંડમાં રહેલી ગાંઠો ભેજવાળી જમીન અને પાણીના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તે મૂળ ઉત્પન્ન કરીને નવા છોડને જન્મ આપે છે.
In simple words: Sugarcane and ginger use nodes for vegetative propagation because these nodes contain meristematic cells, which are actively dividing cells capable of forming new plant structures.

🎯 Exam Tip: Recognizing the role of meristematic tissue in vegetative propagation is key. Understand how nodes, containing these cells, facilitate new plant growth.

 

Question 11. નીચે આપેલ પૈકી કયું વિધાન, એ બાબતને વિસ્તૃત કરે છે કે કાર્બનિક ઉવિકાસ દરમિયાન લિંગી પ્રજનનની પ્રક્રિયા ઘણા સમયપછી જોવા મળી.
(i) નિમ્ન કક્ષાના સજીવો સરળપ્રકારની શરીરરચના ધરાવે છે.
(ii) નિગ્ન કક્ષાના સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન સામાન્ય ઘટના છે.
(iii) ઉચ્ચ કક્ષાના સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન સામાન્ય ઘટના છે.
(iv) આવૃત બીજધારી અને પૃષ્ઠવંશીઓમાં લિંગી પ્રજનનની તકો વધુ હોય છે.
ઉપર્યુક્ત વિધાનોમાંથી સાચાં વિધાનો માટે યોગ્ય સાચો વિકલ્પ પસંદ કરોઃ
(A) i, ii ને iii
(B) i, iii ને iv
(C) i, ii ને iv
(D) ii, iii ને iv
Answer: (C) i, ii ને iv
નિમ્ન કક્ષાના સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન સામાન્ય છે અને તેમની દેહરચના સાદી અને સરળ હોય છે. હાઈડ્રા જેવા ઘણા પ્રાથમિક કક્ષાના પ્રાણીઓમાં કલિકાસર્જન દ્વારા અલિંગી પ્રજનન જોવા મળે છે. જોકે, ઉત્ક્રાંતિના સમયગાળા પછી, ઉચ્ચ કક્ષાના અથવા પ્રગતિશીલ સજીવો અસ્તિત્વમાં આવ્યા, જેમણે લિંગી પ્રજનન અપનાવ્યું. આ લિંગી પ્રજનન જનીનિક પુનઃસંયોજન અથવા વિકૃતિમાં પરિણમે છે.
In simple words: Sexual reproduction evolved later because simpler, lower organisms often use asexual reproduction, while complex organisms, like angiosperms and vertebrates, developed more sophisticated sexual reproduction mechanisms leading to genetic variation.

🎯 Exam Tip: Focus on the correlation between organism complexity, evolutionary stage, and the prevalent mode of reproduction (asexual vs. sexual).

 

Question 12. લિંગી પ્રજનન દ્વારા નિર્માણ પામતી સંતતિ અલિંગી પ્રજનન દ્વારા નિર્માણ પામેલી સંતતિ કરતાં વધુ વૈવિધ્ય ધરાવે છે કારણકે,
(A) લિંગી પ્રજનન એકલાંબી ક્રિયા છે.
(B) પિતૃઓના જન્યુઓ ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ વિભિન્ન જનીનિક બંધારણ ધરાવે છે.
(C) પિતૃઓમાંથી પ્રાપ્ત થતું જનીન દ્રવ્ય બે ભિન્ન જાતિનું હોયછે.
(D) લિંગી પ્રજનનમાં વધુ માત્રામાં DNAદ્રવ્ય સંકળાયેલું હોય છે.
Answer: (B) પિતૃઓના જન્યુઓ ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ વિભિન્ન જનીનિક બંધારણ ધરાવે છે.
અલિંગી પ્રજનન દ્વારા ઉત્પન્ન થતી સંતતિ તેમના પિતૃઓ જેવી જ હોય છે, એટલું જ નહીં, તેઓ પિતૃઓની આબેહૂબ પ્રતિકૃતિઓ હોય છે. આનું કારણ એ છે કે અલિંગી પ્રજનનમાં ફક્ત એક જ પિતૃ ભાગ લે છે, જેના પરિણામે કોઈ જનીનિક વિકૃતિ ઉત્પન્ન થતી નથી. જોકે, લિંગી પ્રજનનમાં જનીનિક વિકૃતિ ઉત્પન્ન થાય છે અને તે આનુવંશિક બને છે. લિંગી પ્રજનનમાં બે પિતૃઓ (વિરુદ્ધ જાતિના) ભાગ લે છે, જેમાં જનીનિક મેળવણી અને નર-માદા જન્યુઓનું સંયુગ્મન થાય છે, જેના પરિણામે નવી સંતતિ ઉત્પન્ન થાય છે જે બંને પિતૃઓનું જનીન બંધારણ ધરાવે છે.
In simple words: Sexual reproduction involves two parents and genetic recombination, leading to offspring with diverse genetic makeups, unlike asexual reproduction which produces genetically identical clones from a single parent.

🎯 Exam Tip: Distinguishing between genetic variation in sexual reproduction and genetic identity in asexual reproduction is fundamental for understanding evolutionary processes.

 

Question 13. નીચે આપેલવિધાનોમાંથી એક સાચું વિધાન પસંદ કરોઃ
(A) માત્ર પ્રાણીઓમાં જ એકલિંગી સજીવો જોવા મળે છે.
(B) માત્ર વનસ્પતિઓમાં જ એકલિંગી સજીવો જોવા મળે છે.
(C) વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંનેમાં એકલિંગી સજીવો જોવા મળે છે.
(D) માત્ર પૃષ્ઠવંશીઓમાં જ એકલિંગી સજીવો જોવા મળે છે.
Answer: (C) વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંનેમાં એકલિંગી સજીવો જોવા મળે છે.
'એકલિંગી' શબ્દ એકલિંગી સ્થિતિનું વર્ણન કરવા માટે વપરાય છે. વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ બંનેમાં એકલિંગી સજીવો જોવા મળે છે. માર્કેન્શિયા એકલિંગી વનસ્પતિનું ઉદાહરણ છે, જ્યારે વંદો (અમેરુદંડી પ્રાણી) એકલિંગી પ્રાણીનું ઉદાહરણ છે.
In simple words: Unisexual organisms, having separate male and female reproductive parts on different individuals, are found in both plants (e.g., Marchantia) and animals (e.g., cockroach).

🎯 Exam Tip: Be able to define 'unisexual' and provide examples from both plant and animal kingdoms to illustrate the concept clearly.

 

Question 14. અમીબા અને બેકટેરિયા જેવા એકકોષીય સજીવોમાં કુદરતી મૃત્યુ : થતું નથી. કારણકે,
(A) તેઓ લિગી પ્રજનન કરી શકતાં નથી.
(B) તેઓ દ્વિભાજન દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
(C) પિતૃ શરીરની વહેંચણી સંતતિઓમાં થાય છે.
(D) તેઓ સૂક્ષ્મદર્શી છે.
Answer: (C) પિતૃ શરીરની વહેંચણી સંતતિઓમાં થાય છે.
અમીબા અને બૅક્ટરિયા જેવા એકકોષી સજીવોમાં કુદરતી મૃત્યુ જોવા મળતું નથી, કારણ કે પિતૃ શરીર સંતતિઓમાં વહેંચાઈ જાય છે. આવા સજીવોમાં પ્રજનન કોષવિભાજન દ્વારા થાય છે, જ્યાં પિતૃકોષ વિભાજન પામીને બે ભાગમાં વહેંચાય છે અને પ્રત્યેક ભાગ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામીને પુખ્ત સંતતિમાં વિકાસ પામે છે.
In simple words: Unicellular organisms like Amoeba and bacteria are considered immortal because their parent cell divides to become the new offspring, so the parent itself doesn't die but continues its existence in its progeny.

🎯 Exam Tip: The concept of "immortality" in unicellular organisms is linked to their mode of reproduction (binary fission), where the parent cell effectively becomes the offspring.

 

Question 15. પ્રજનનના વિવિધ પ્રકારો છે. કયા પ્રકારનું પ્રજનન સજીવ દર્શાવશે તેનો આધારઃ
(A) સજીવના વસવાટ અને બાહ્યકારવિધા પર રહેલો છે.
(B) સજીવની બાહ્યકારવિધા પર રહેલો છે.
(C) સજીવની બાહ્યાકાર રચના અને દેહધાર્મિકવિધા પર રહેલો છે.
(D) સજીવના વસવાટ, દેહધાર્મિકતા અને જનીનિકતા પર રહેલો છે.
Answer: (D) સજીવના વસવાટ, દેહધાર્મિકતા અને જનીનિકતા પર રહેલો છે.
જૈવવૈજ્ઞાનિક વિશ્વમાં અતિશય વિવિધતા જોવા મળે છે, અને દરેક સજીવે પોતાના નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરવા તથા ગુણન માટેની આગવી પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે. સજીવ જે પ્રજનન પદ્ધતિ અપનાવે છે તે તેના નિવાસસ્થાન, તેની આંતરિક દેહધર્મ ક્રિયા અને અન્ય ઘણા પરિબળો પર સામૂહિક રીતે આધાર રાખે છે.
In simple words: The type of reproduction an organism exhibits depends on a combination of factors including its habitat, internal physiological processes, and genetic makeup.

🎯 Exam Tip: Remember that reproductive strategies are not arbitrary but are shaped by a complex interplay of environmental and biological factors.

 

Question 16. અસત્યવિધાન ઓળખો
(A) અલિંગી પ્રજનનમાં સંતતિ બાહ્યાકાર રીતે અને જનીનિક રીતે પિતૃને સમાન હોય છે.
(B) ચલિત જન્યુઓ લિંગી પ્રજનનની સંરચનાઓ છે.
(C) અલિંગી પ્રજનનમાં એક પિતૃ જન્યુઓ દ્વારા કે જન્યુઓ વગર સંતતિનું નિર્માણ કરે છે.
(D) પેનિસિલિયમમાં કણી બીજાણુ અલિંગી પ્રજનન કરતી રચના છે.
Answer: (B) ચલિત જન્યુઓ લિંગી પ્રજનનની સંરચનાઓ છે.
દ્વિભાજન, કલિકાઓની ઉત્પત્તિ અને બીજાણુ સર્જન જેવી અલિંગી પ્રજનનની પદ્ધતિઓ એકકોષી પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે. આ પદ્ધતિઓ એક પિતૃ દ્વારા જન્યુઓના ભાગ લેવાથી કે ન ભાગ લેવાથી નવા સજીવ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. ફૂગ સૃષ્ટિના સભ્યો અને સરળ વનસ્પતિઓ કણી બીજાણુઓ (જેમ કે પેનિસિલિયમ) અને કલિકાઓ (જેમ કે હાઇડ્રા) જેવા વિશિષ્ટ અલિંગી પ્રજનનની રચનાઓ દ્વારા પ્રજનન કરી શકે છે. આ બધી રચનાઓ પૈકી, ચલિત જન્યુઓ સૂક્ષ્મદર્શી અને ચલિત રચનાઓ છે, અને તે અલિંગી પ્રજનનનો ભાગ છે, લિંગી પ્રજનનનો નહીં. બાકીના બધા વિકલ્પો સાચા છે.
In simple words: The false statement is that motile spores are structures of sexual reproduction; they are actually part of asexual reproduction, like zoospores in algae, helping in dispersal without gamete fusion.

🎯 Exam Tip: Accurately distinguish between structures and processes involved in asexual versus sexual reproduction, especially in lower organisms.

અતિ ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (VSQs)

 

Question 17. સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં નીચેનામાંથી કઈ એક પશ્ચ ફલનીય ઘટના છે?
(A) પરાગરજનું સ્થળાંતરણ
(B) ભૃણવિકાસ
(C) પુષ્પનું નિર્માણ
(D) પરાગરજનું નિર્માણ
Answer: (B) ભૃણવિકાસ
ભૃણવિકાસ ફલન પછી થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં એકકીય નર અને માદા જન્યુઓના સંયુગ્મન પછી ફલિતાંડ બને છે. આથી, ભૃણવિકાસ એ પશ્ચ-ફલનીય ઘટના છે. બાકીની પ્રક્રિયાઓ, જેમ કે પરાગરજનું સ્થળાંતરણ અને પુષ્પનું નિર્માણ, ફલન પહેલાંની ઘટનાઓ છે.
In simple words: Embryo development is a post-fertilization event in flowering plants, occurring after the fusion of male and female gametes to form a zygote.

🎯 Exam Tip: Be able to categorize reproductive events as pre-fertilization, fertilization, or post-fertilization. Embryogenesis is a key post-fertilization event.

 

Question 18. મકાઈ વનસ્પતિના પ્રરોહાગ્રના કોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા 20 છે. તે જ વનસ્પતિના લઘુબીજાણુ માતૃકોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા કેટલી હશે?
(A) 20
(B) 10
(C) 40
(D) 15
Answer: (A) 20
મકાઈના છોડના પ્રરોહાગ્ર સહિત સમગ્ર વનસ્પતિના કોષો દ્વિકીય (2n) સ્થિતિમાં હોય છે, એટલે કે રંગસૂત્રોની સંખ્યા 20 છે. લઘુબીજાણુ માતૃકોષ એ પ્રજનન અંગનો ભાગ છે. તેના કોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા મૂળ છોડ જેટલી જ હોય છે, એટલે કે \(2n = 20\). આ લઘુબીજાણુ માતૃકોષો નર જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર છે, જે એકકીય (n) અર્ધસૂત્રીભાજન દ્વારા થાય છે.
In simple words: If the shoot apex cells of maize have 20 chromosomes (2n), then the microspore mother cells, being part of the sporophytic generation, will also have 20 chromosomes.

🎯 Exam Tip: Understand the ploidy levels (haploid vs. diploid) in different cell types of a plant, especially differentiating between somatic cells and gamete-producing cells before meiosis.

 

Question 1. અમીબા અને યીસ્ટની બે આનુવંશિક લાક્ષણિકતાઓ જણાવો કે જેના દ્વારા તેઓનું અલિંગી પ્રજનન થાયછે.
Answer: અમીબા અને યીસ્ટમાં અલિંગી પ્રજનન શક્ય બનવાના લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
1. એકકોષીય રચના
2. સરળ દેહરચના તંત્ર
3. એકપિતૃસ્થિતિ.
In simple words: Amoeba and yeast, being single-celled organisms with simple body structures, primarily reproduce asexually, involving only one parent.

🎯 Exam Tip: For unicellular organisms, simplicity of structure and single parenthood are key characteristics facilitating asexual reproduction.

 

Question 2. શા માટે આપણે અલિંગી પ્રજનન દ્વારા નિર્માણ પામેલી સંતતિને ક્લોન તરીકે ગણાવીએ છીએ?
Answer: અલિંગી પ્રજનનમાં, એક જ પિતૃ દ્વારા પ્રજનન કોષોના નિર્માણ સાથે અથવા તેના વગર સંતતિ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રક્રિયાથી ઉત્પન્ન થયેલી સંતતિ એકબીજાથી સમાન હોય છે. એટલું જ નહીં, તે સંતતિ તેમના પિતૃઓની આબેહૂબ નકલ હોય છે. આથી, બાહ્યાકાર (આકારવિદ્યાની દૃષ્ટિએ) અને આનુવંશિક રીતે સરખી સંતતિઓના સમૂહને 'ક્લૉન' અથવા તાદેશ્ય આવૃત્તિ કહેવામાં આવે છે.
In simple words: Offspring produced by asexual reproduction are called clones because they are genetically and morphologically identical to their single parent and to each other.

🎯 Exam Tip: The term "clone" implies perfect genetic and morphological resemblance to the parent, which is a hallmark of asexual reproduction.

 

Question 3. બટાટાનું ગ્રંથિલભૂમિગત ભાગ છે છતાં તેને પ્રકાંડ તરીકે ગણવામાં આવે છે. તેનાં બેકારણો આપો.
Answer: નીચે આપેલા કારણોસર બટાટાનું ગ્રંથિલ ભૂમિગત ભાગ હોવા છતાં તેને પ્રકાંડ તરીકે ગણવામાં આવે છે:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ચિત્ર બટાકાનું પ્રકાંડ દર્શાવે છે જેમાં ભૂગર્ભસ્થ ગાંઠો (આંખો) સ્પષ્ટ દેખાય છે, જ્યાંથી અંકુરિત કલિકાઓ ઉત્પન્ન થાય છે જે નવી વનસ્પતિને જન્મ આપી શકે છે.
1. તે પ્રકાંડની સપાટી પર ગાંઠો (nodes) અને આંતરગાંઠો (internodes) ધરાવે છે.
2. ગાંઠો (જેને 'આંખો' કહેવાય છે) ઉપરથી પર્ણો ધરાવતી કલિકાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
In simple words: A potato is considered a stem, not a root, because it possesses nodes and internodes and sprouts buds (eyes) from its nodes, which are characteristics of stems.

🎯 Exam Tip: When identifying plant parts, always look for characteristic features like nodes, internodes, and buds, which distinguish stems from roots.

 

Question 4. વાર્ષિક અને બહુવર્ષાયુ વનસ્પતિપૈકી, કઈ વનસ્પતિમાં જુવેનાઈલ તબક્કો ટૂંકો હોય છે? તેનું એક કારણ આપો.
Answer: વાર્ષિક વનસ્પતિઓમાં જુવેનાઈલ તબક્કો ટૂંકો હોય છે.
1. જીવનકાળ દરમિયાન, સજીવ વૃદ્ધિ પામીને તરુણાવસ્થામાં વિકાસ પામે છે, અને ત્યારબાદ મૃત્યુ પહેલાં આવતી વૃદ્ધાવસ્થા (ધડપણ) પહેલાં પ્રજનનક્ષમ રીતે પરિપક્વ થઈ પ્રજનનના તબક્કામાં પ્રવેશે છે.
2. વાર્ષિક વનસ્પતિનો જીવનક્રમ ટૂંકો હોવાથી, વિકાસ પામવાની ઋતુમાં તેની તરુણાવસ્થા બહુવર્ષાયુ વનસ્પતિની તરુણાવસ્થા કરતાં ટૂંકી હોય છે.
In simple words: Annual plants have a shorter juvenile phase compared to perennial plants because their entire life cycle, from germination to reproduction and death, is completed within a single growing season.

🎯 Exam Tip: Correlate the life cycle duration of annual and perennial plants with the length of their juvenile (vegetative) phase.

 

Question 5. ગોઠવણી સાચી રીતે કરો. ભૂણજનન, ફલન, જન્યુજનન, પરાગનયન.
Answer: સપુષ્પ વનસ્પતિમાં થતાં લિંગી પ્રજનનનો સાચો ક્રમ આ મુજબ છે: જન્યુજનન, પરાગનયન, ફલન, ભૃણજનન.
In simple words: In flowering plants, sexual reproduction follows a specific sequence: gamete formation, pollination, fertilization, and then embryo development.

🎯 Exam Tip: Mastering the sequence of events in sexual reproduction (gametogenesis, pollination, fertilization, embryogenesis) is crucial for understanding plant life cycles.

 

Question 6. દ્વિલિંગી પુષ્પધારી વનસ્પતિમાં સ્વપરાગનયન દ્વારા ફળનિર્માણની શક્યતા દ્વિસદની વનસ્પતિ કરતાં વધુ છે. આ વિધાન સમજાવો.
Answer: દ્વિલિંગી પુષ્પધારી વનસ્પતિઓમાં સ્વપરાગનયન દ્વારા ફળનિર્માણની શક્યતા દ્વિસદની વનસ્પતિઓ કરતાં વધુ હોય છે. આનું કારણ નીચે મુજબ છે:
1. સ્વપરાગિત દ્વિલિંગી પુષ્પો ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં ફળો ઉત્પન્ન થવાની સંભવિતતા સૌથી વધુ હોય છે.
2. સ્વપરાગિત દ્વિલિંગી વનસ્પતિઓમાં પરાગરજનું પુષ્પના પરાગાસન ઉપર સ્થાપિત થવાની ક્રિયા દ્વિસદની વનસ્પતિઓ કરતાં વધુ સરળ હોય છે.
3. આનું કારણ એ છે કે પુષ્પમાં પુંકેસર ચક્ર અને સ્ત્રીકેસર ચક્ર એકબીજાની નજીક રહે છે, અને પરાગનયન માટે કોઈ વાહકની ગેરહાજરીની ખાસ અસર થતી નથી.
4. પરંતુ દ્વિસદની વનસ્પતિમાં પરાગનયન કરનાર વાહકની હાજરી જરૂરી છે, જેથી પરાગનયન અસરકારક બની શકે. કારણ કે પુંકેસરચક્ર અને પરાગાસન એકબીજાથી દૂર આવેલા હોય છે.
In simple words: Bisexual flowers have higher chances of self-pollination and fruit formation because male and female reproductive organs are in close proximity, requiring less reliance on external agents compared to unisexual flowers.

🎯 Exam Tip: Differentiate between self-pollination in bisexual flowers and cross-pollination (often involving external agents) in unisexual flowers, relating it to fruit set probability.

 

Question 7. શું રંગસૂત્રની વધુ સંખ્યા સજીવમાં લિંગી પ્રજનનમાં અવરોધ સર્જે છે ? યોગ્ય ઉદાહરણ દ્વારા તમારા ઉત્તરને ન્યાય આપો.
Answer: ના, સજીવમાં રંગસૂત્રોની વધુ સંખ્યા લિંગી પ્રજનનમાં અવરોધ સર્જતી નથી.
ઉદાહરણ તરીકે, ઓફીઓગ્લોસમ (Ophioglossum - એક ફર્ન) 1260 જેટલાં રંગસૂત્રો ધરાવે છે, છતાં તે લિંગી પ્રજનન કરી શકે છે.
• ઉચ્ચ કક્ષાના સજીવોમાં, રંગસૂત્રો કોષમાં કોષકેન્દ્રના ખંડ જેવા ભાગમાં હોય છે. રંગસૂત્રોની સંખ્યા નાની હોય કે મોટી હોય, પરંતુ તે બેવડાયા પછી કોષવિભાજન દરમિયાન કોષકેન્દ્રના ખંડમાં છૂટા પાડવામાં આવે છે. લિંગી પ્રજનનનો પાયાનો સિદ્ધાંત એકકીય જન્યુઓની ઉત્પત્તિ પર આધારિત છે.
In simple words: A high chromosome number does not hinder sexual reproduction; organisms like the fern Ophioglossum, with 1260 chromosomes, successfully reproduce sexually because genetic processes manage chromosome segregation effectively.

🎯 Exam Tip: Understand that the number of chromosomes, whether high or low, does not inherently prevent sexual reproduction, as long as proper meiotic segregation occurs.

 

Question 8. શું સજીવના કદ અને તેમના જીવનઅવધિ વચ્ચે કોઈ ! સંબંધ છે ? તમારા જવાબ માટેના આધાર આપતાં બે ઉદાહરણો આપો.
Answer: સજીવના કદ અને તેમના જીવનઅવધિ વચ્ચે કોઈ સીધો સંબંધ હોતો નથી.
ઉદાહરણ તરીકે:
1. આંબાનું વૃક્ષ અને પીપળાનું વૃક્ષ બંને એકસરખા કદના હોવા છતાં, પીપળાના વૃક્ષ કરતાં આંબાના વૃક્ષની જિંદગી ટૂંકી હોય છે.
2. કાગડો અને પોપટ બંને સમાન કદના હોવા છતાં, તેઓની જિંદગી અનુક્રમે 15 અને 150 વર્ષની હોય છે.
In simple words: There is no direct correlation between an organism's size and its lifespan; for example, a mango tree and a banyan tree can be similar in size but have vastly different lifespans.

🎯 Exam Tip: Avoid assumptions about lifespan based solely on size; biological factors and species-specific characteristics determine longevity.

 

Question 9. નીચે આપેલ આકૃતિમાં દશવિલ વનસ્પતિ બે વિભિન્ન પ્રકારનાં પુષ્પો ધરાવે છે. જે 'A' અને 'B' દ્વારા નિર્દેશિત છે. પુષ્પના પ્રકારને : ઓળખો અને તેઓમાં કયા પ્રકારનું પરાગનયન થઈ શકે?
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ એક છોડ દર્શાવે છે જેમાં બે પ્રકારના પુષ્પો છે. (A) એ હવાઈ, ખુલ્લા પુષ્પો છે જ્યારે (B) એ સંવૃત, બંધ પુષ્પો છે જે જમીનની નજીક જોવા મળે છે.
Answer:
• (A) હવાઈ પુષ્પો: આ પુષ્પો સામાન્ય રીતે પરાગકોષ અને પરાગાસન ખુલ્લા રાખે છે.
• (B) સંવૃત પુષ્પો: આ પુષ્પો ઉત્પન્ન થયા પછી ક્યારેય ખીલતા નથી, જેના કારણે પરાગકોષ અને પરાગાસન ક્યારેય ખુલ્લા થતા નથી. આ પુષ્પોમાં નીચે દર્શાવેલ પરાગનયન જોવા મળે છે:
1. સ્વફલન (એક જ પુષ્પમાં)
2. ગેઇટોનોગેમી (એક જ વનસ્પતિના જુદાં જુદાં પુષ્પો)
3. પરવશ (ઝેનોગેમી) જુદાં જુદાં પુષ્પો
• સંવૃત (સ્વફલનનો એક પ્રકાર) પુષ્પો, જેમ કે કેટલાક વૃક્ષો (ઉદા. કોમેલીના બેન્ગલેન્સીસ) બે પ્રકારના હવાઈ અને સંવૃત પુષ્પો ધરાવે છે. હવાઈ પુષ્પોમાં સ્વપરાગનયન અથવા પરપરાગનયન થઈ શકે છે, જ્યારે સંવૃત પુષ્પોમાં ફક્ત સ્વપરાગનયન જ થાય છે.
In simple words: The plant has two flower types: aerial (A) which are open and allow cross-pollination, and cleistogamous (B) which remain closed and ensure self-pollination.

🎯 Exam Tip: Understand the adaptations for pollination in chasmogamous (open) and cleistogamous (closed) flowers, particularly how cleistogamous flowers guarantee self-pollination.

 

Question 10. બહુકોષીય સજીવોમાં શા માટે કોષવિભાજન પ્રકારનું પ્રજનન જોવા મળતું નથી?કારણો આપો.
Answer: બહુકોષીય સજીવોમાં કોષવિભાજન પ્રકારનું પ્રજનન જોવા મળતું નથી તેના કારણો નીચે મુજબ છે:
1. એકકોષીય પ્રાણીઓમાં, કોષવિભાજન એ તેમની સંખ્યા વધારવા માટેનું પ્રજનનનું મુખ્ય લક્ષ્ય હોય છે. જ્યારે બહુકોષીય સજીવોમાં, પ્રજનન માટે વધુ વિકસિત અને વિશિષ્ટ અંગો હોય છે.
2. એકકોષીય સજીવોથી વિપરીત, બહુકોષીય સજીવોનું શરીર પ્રજનન પ્રક્રિયામાં સીધો ભાગ લેતું નથી, પરંતુ વિશિષ્ટ પ્રજનન અંગો દ્વારા તે પ્રક્રિયા થાય છે.
In simple words: Multicellular organisms don't reproduce solely by cell division because they have complex body organizations with specialized reproductive organs, unlike unicellular organisms where cell division itself is the mode of reproduction.

🎯 Exam Tip: Differentiate reproductive strategies based on organismal complexity; unicellular organisms use cell division for reproduction, while multicellular organisms use specialized gametes and organs.

 

Question 11. નીચે આપેલ આકૃતિમાં ફલાવરણ અને અંડકનું નિર્દેશન કરો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ચિત્ર એક ફળનો આંતરિક દેખાવ દર્શાવે છે, જ્યાં બીજ (અંડકમાંથી વિકસિત) અને ફલાવરણ (બીજાશયમાંથી વિકસિત) સ્પષ્ટપણે દેખાય છે.
Answer: સપુષ્પ વનસ્પતિઓમાં, ફલિતાંડ અંડકની અંદર બને છે. ફલન પછી, વજ્રપત્રો, દલપત્રો અને પુંકેસરો કરમાઈને ખરી પડે છે, જોકે સ્ત્રીકેસર છોડ સાથે જોડાયેલું રહે છે. ફલિતાંડ ભૃણમાં વિકસે છે અને અંડક બીજમાં વિકાસ પામે છે. બીજાશય ફળમાં રૂપાંતરિત થાય છે, જે જાડી દીવાલવાળા ફલાવરણમાં વિકાસ પામે છે અને તે રક્ષણાત્મક કાર્ય કરે છે.
In simple words: Post-fertilization, the ovary develops into the fruit (pericarp), and the ovule transforms into the seed.

🎯 Exam Tip: Remember the fate of floral parts after fertilization: ovary becomes fruit, ovule becomes seed. The pericarp provides protection.

 

Question 12. શા માટે બાહ્ય ફલન ધરાવતાં સજીવો વધુ માત્રામાં જન્યુઓનું નિર્માણ કરે છે?
Answer: બાહ્ય ફલન પ્રક્રિયામાં ભાગ લેતા સજીવો વધુ સંખ્યામાં જન્યુકોષો ઉત્પન્ન કરે છે, કારણ કે:
1. બાહ્ય ફલનમાં, સજીવો દ્વારા મુક્ત થતા શુક્રકોષો અને અંડકોષો પર્યાવરણમાં હાજર શુષ્કતા અને ભક્ષકો જેવા પરિબળો દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે. આથી, જન્યુઓના ઉચ્ચ ફલન માટે સજીવો વધુ સંખ્યામાં જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
2. વધુ સંખ્યામાં જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરવાથી, પર્યાવરણમાં કેટલાક અંડકોષો અને શુક્રકોષોના ફલનની શક્યતા વધે છે, અને સાથે જ નિશ્ચિત સંખ્યામાં સંતતિ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે.
In simple words: Organisms with external fertilization produce a large number of gametes to compensate for losses due to environmental factors like desiccation and predation, thereby increasing the chances of successful fertilization.

🎯 Exam Tip: The strategy of producing a large number of gametes in external fertilization is a compensatory mechanism to overcome high mortality rates and environmental risks.

 

Question 13. નીચેના દરેક સજીવ કયા પ્રકારની જાતીયતા ધરાવે છે તે જણાવો.
(a) અળસિયું
(b) કારા
(c) માર્કેન્શિયા
(d) વંદો
Answer:
(a) અળસિયું - એકસદની પ્રાણી (ઉભયલિંગી)
(b) કારા - એકસદની વનસ્પતિ (ઉભયલિંગી)
(c) માર્કેન્શિયા - દ્વિસદની વનસ્પતિ (એકલિંગી)
(d) વંદો - દ્વિસદની પ્રાણી (એકલિંગી)
નોંધ: ઘણી ફૂગ અને વનસ્પતિઓમાં, 'એક જાતના દેહ' અથવા 'સુકાય' જેવા શબ્દો એકસદની (જ્યારે નર અને માદા પ્રજનન અંગો એક જ વનસ્પતિમાં હોય) પરિસ્થિતિનું વર્ણન કરવા માટે વપરાય છે. 'દ્વિસદની' શબ્દ વિવિધ પ્રકારના વનસ્પતિ દેહને વર્ણવવા માટે વપરાય છે (જ્યારે નર અને માદા પ્રજનન અંગો જુદી જુદી વનસ્પતિઓમાં હોય). પરંતુ પ્રાણીઓમાં, વ્યક્તિગત રીતે નર અને માદા (દ્વિસદની) હોય છે અથવા બંને પ્રકારના પ્રજનન અંગો (એકસદની) ધરાવે છે.
In simple words: Earthworm and Chara are bisexual (monoecious), meaning they have both male and female reproductive organs on the same individual, while Marchantia and Cockroach are unisexual (dioecious), having separate male and female individuals.

🎯 Exam Tip: Differentiate clearly between monoecious/bisexual (both sexes on one individual) and dioecious/unisexual (separate sexes on different individuals) for plants and animals, providing relevant examples.

 

Question 14. કોલમ – Aમાં આપેલ સજીવોને કોલમ – Bમાં આપેલ વાનસ્પતિક પ્રજનન કરતી રચનાઓ સાથે જોડોઃ

કોલમ-A	કોલમ-B
(A) બ્રાયોફાયલમ (પાનફૂટી)	(1) ભૂતારિકા
(B) રામબાણ (કેતકી)	(2) આંખો
(C) બટાકા	(3) પર્ણકલિકાઓ
(D) જળકુંભી	(4) પ્રકલિકાઓ

Answer: સાચું જોડાણ નીચે મુજબ છે:

કોલમ-A	કોલમ-B
(A) બ્રાયોફાયલમ (પાનફૂટી)	(3) પર્ણકલિકાઓ
(B) રામબાણ (કેતકી)	(4) પ્રકલિકાઓ
(C) બટાકા	(2) આંખો
(D) જળકુંભી	(1) ભૂતારિકા

વનસ્પતિઓમાં વાનસ્પતિક રૂપાંતરો માટેના એકમો જેવાં કે ભૂસ્તારી (offsets), ગાંઠામૂળી (rhizomes), ચૂષકો (suckers), કંદ (tubers), ભૂસ્તારિકા (runners) અને કલિકાઓ (buds) બધાં જ નવા સજીવોને ઉત્પન્ન કરવા સક્ષમ છે. આવી રચનાઓને વાનસ્પતિક પ્રસર્જન (vegetative propagules) કહે છે.
In simple words: This table matches plants with their specific vegetative propagules: Bryophyllum with leaf buds, Agave with bulbils, potato with eyes, and water hyacinth with offsets.

🎯 Exam Tip: Know common examples of plants and their corresponding vegetative propagation structures for matching questions.

 

Question 15. ફલન પછી પુષ્પના નીચે આપેલા ભાગો શેમાં વિકાસ પામે છે?
(a) અંડાશય
(b) અંડકો
Answer:
• (a) અંડાશય: ફળમાં
• (b) અંડકો: બીજમાં
ફલન પછી, ફલિતાંડ ભૃણમાં વિકાસ પામે છે અને અંડકો બીજમાં વિકાસ પામે છે. અંડાશય ફળમાં રૂપાંતરિત થાય છે, જે તેની ફરતે રક્ષણાત્મક સ્તર તરીકે ઓળખાતા ફલાવરણનું નિર્માણ કરે છે.
In simple words: After fertilization, the ovary matures into the fruit, and the ovules inside the ovary develop into seeds.

🎯 Exam Tip: The transformations of the ovary and ovules after fertilization are fundamental: ovary becomes fruit, ovule becomes seed. This is a recurring concept.

 

પ્રશ્નો

 

Question 1. લિંગી પ્રજનન દર્શાવતાં એકકીય સજીવોના જીવનચક્રમાં અર્ધીકરણ દર્શાવતી અવસ્થાનું નામ આપો. તે માટે તમારા જવાબનાં યોગ્ય કારણો આપો.
Answer: આવા એકકીય સજીવોના જીવનક્રમમાં, અર્ધીકરણ દર્શાવતી અવસ્થા 'ફલિતાંડ' છે.
આવા સજીવોના જીવનક્રમમાં, ફલિતાંડ એક દ્વિકીય \((2n)\) રંગસૂત્રો ધરાવતો કોષ છે, જે પશ્ચ-ફલનીય તબક્કો છે. આથી, અર્ધીકરણ માત્ર દ્વિકીય રંગસૂત્રો ધરાવતી અવસ્થામાં જ થઈ શકે છે. આ અર્ધીકરણ એકકીય સજીવોમાં ફલિતાંડ બન્યા પછી થાય છે.
In simple words: In the life cycle of haploid organisms, meiosis occurs in the zygote to restore the haploid condition, as the zygote is the only diploid stage.

🎯 Exam Tip: Understand that in haplo-diplontic life cycles, the zygote is often the only diploid stage where meiosis (zygotic meiosis) can occur to produce haploid spores.

 

Question 2. ઉચ્ચકક્ષાની વનસ્પતિઓ (આવૃત બીજધારીઓ) અને ઉચ્ચકક્ષાનાં પ્રાણીઓ (પૃષ્ઠવંશી)ઓના વર્ગકોમાં અલિંગી પ્રજનન ખૂબ જ ઘટે છે. તેની સાપેક્ષે નિગ્નકક્ષાની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનાં જૂથોમાં અલિંગી પ્રજનન વધુ જોવા મળે છે. આ પરિસ્થિતિ માટે શક્ય કારણોનું પૃથક્કરણ કરો.
Answer: નિમ્ન કક્ષાની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની તુલનામાં, ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ (આવૃત બીજધારીઓ) અને ઉચ્ચ કક્ષાના પ્રાણીઓ (પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ) વધુ ઉચ્ચ કક્ષાનું રચનાત્મક વ્યવસ્થાતંત્ર ધરાવે છે. તેઓમાં લિંગી પ્રજનન માટે વધુ કાર્યક્ષમ તંત્ર વિકસિત થયેલું હોય છે. નીચેના કારણોસર આ સમૂહના પ્રાણીઓએ લિંગી પદ્ધતિથી પ્રજનનના ઉપાયો દર્શાવ્યા છે:
1. તંદુરસ્ત અને વૈવિધ્યસભર સંતતિની ખાતરી માટે.
2. વાતાવરણમાં થતા ફેરફારો અને અન્ય પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી શકે તેવી જનીનિક રીતે વૈવિધ્યસભર સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે.
3. જનીનિક પુનઃસંયોજન દ્વારા વિવિધતા દર્શાવવા માટે, જે ઉત્ક્રાંતિની ખાતરી આપે છે.
In simple words: Advanced organisms primarily use sexual reproduction due to their complex structure, ensuring genetic diversity for adaptation and evolution, while simpler organisms often rely on asexual reproduction.

🎯 Exam Tip: Connect the complexity of an organism's body plan with its reproductive strategy, emphasizing genetic variation as an evolutionary advantage for higher forms.

 

Question 3. મધમાખીઓ તેઓની સંતતિઓ માત્ર લિંગી પ્રજનન દ્વારા જ નિર્માણ કરે છે. છતાં મધમાખીઓની વસાહતમાં આપણને એકકીય અને દ્વિકીય બંને પ્રકારની મધમાખીઓ જોવા મળે છે. એકકીય અને દ્વિકીય મધમાખીઓનાં નામ આપો અને તેઓના નિર્માણ માટેનાં કારણોનું પૃથક્કરણ કરો.
Answer: મધમાખીઓની વસાહતમાં એકકીય અને દ્વિકીય બંને પ્રકારની મધમાખીઓ જોવા મળે છે:
(i) કાર્યકારી તરીકે વંધ્ય દ્વિકીય માદાઓ (Worker bees)
(ii) રાણી તરીકે એક ફળદ્રુપ દ્વિકીય માદા (Queen bee)
(iii) ડ્રોન (નર ફળદ્રુપ એકકીય નર મધમાખીઓ) (Drones)
મધમાખીઓના સંદર્ભમાં, બંને એકકીય અને દ્વિકીય સંતતિઓ અપૂર્ણ ચક્રીય અફલિત સંયોગીજનન (પાર્થેનોજેનેસિસ) અને લિંગી પ્રજનન બંને દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. ફલિત થયેલા અંડકોષો (ફલિતાંડ) માંથી રાણી અને કાર્યકરો (બંને માદા) ઉત્પન્ન થાય છે, જ્યારે અફલિત અંડકોષોમાંથી પાર્થેનોજેનેસિસ દ્વારા ડ્રોન (નર મધમાખીઓ) ઉત્પન્ન થાય છે.
In simple words: Honeybees have both haploid (drones) and diploid (queens and workers) individuals. Diploid females (queens and workers) develop from fertilized eggs, while haploid males (drones) develop from unfertilized eggs through parthenogenesis.

🎯 Exam Tip: Understanding the unique reproductive system of honeybees (haplodiploidy) is crucial, especially how parthenogenesis leads to male development and fertilization to female development.

 

Question 4. કયા પ્રકારના પ્રજનન સાથે રિડક્શન વિભાજન (અર્ધીકરણ) સંકળાયેલ છે. તેમાટે તમારાં કારણો જણાવો.
Answer: રિડક્શન વિભાજન (અર્ધીકરણ) ને લિંગી પ્રજનન સાથે સાંકળી શકાય છે. તેના કારણો નીચે મુજબ છે:
1. લિંગી પ્રજનનમાં, નર અને માદા બંને પ્રકારના જન્યુઓ જ્યારે સંયુગ્મન પામે છે, ત્યારે તેઓ એકકીય રંગસૂત્રો ધરાવે છે.
2. અર્ધસૂત્રણ દ્વારા જન્યુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાં કેટલીક વખત દ્વિતીય સંખ્યામાં રંગસૂત્રો હોય છે, અને ફક્ત એકકીય સંખ્યામાં રૂપાંતર થયા પછી જ આપણને એકકીય જન્યુઓ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.
3. પેઢી દર પેઢી રંગસૂત્રોની સંખ્યાને સતત રીતે જાળવી રાખવા માટે રિડક્શન વિભાજન જરૂરી છે.
In simple words: Reduction division (meiosis) is exclusively associated with sexual reproduction because it halves the chromosome number, ensuring that when two gametes fuse, the resulting zygote maintains the species' characteristic diploid chromosome count.

🎯 Exam Tip: The primary function of meiosis in sexual reproduction is to maintain a constant chromosome number across generations by producing haploid gametes.

 

Question 5. વાનસ્પતિક પ્રજનન (વેજીટેટિવ પ્રોપેગેશન) જોવા મળે છે, જેવાં કે પાનફૂટી, જળકુંભી, આદું વગેરેમાં. શું તે અલિંગી પ્રજનનનો પ્રકાર છે? બે કે ત્રણ કારણો જણાવો.
Answer: વાનસ્પતિક એકમો (જેને વાનસ્પતિક પ્રસર્જન પણ કહેવાય છે) જેવાં કે પાનફૂટી, જળકુંભી, આદું વગેરેમાંથી નવી વનસ્પતિઓ બને છે. તેને અલિંગી પ્રજનનના પ્રકાર તરીકે માનવામાં આવે છે કારણ કે નવા એકમો (વનસ્પતિઓ) નીચેના કારણોસર ઉત્પન્ન થાય છે:
1. આ પ્રજનનમાં ફક્ત એક જ પિતૃ ભાગ લે છે.
2. જન્યુઓની ઉત્પત્તિ અને સંયુગ્મન વગર પ્રજનન થાય છે.
3. આનુવંશિક રીતે અથવા બાહ્ય આકારવિદ્યાની દૃષ્ટિએ કોઈ ભિન્નતા વગર સંતતિ ઉત્પન્ન થાય છે.
In simple words: Vegetative propagation is a form of asexual reproduction because it involves a single parent, produces offspring without gamete fusion, and results in genetically identical new plants.

🎯 Exam Tip: Key features of asexual reproduction (single parent, no gametes, genetic clones) are all present in vegetative propagation, confirming its classification as asexual.

 

Question 6. કેટલીક વનસ્પતિઓમાં ફળનિર્માણ માટે ફલન એક ફરજિયાત ઘટના નથી. આ વિધાનની સમજૂતી આપો.
Answer: કેટલીક વનસ્પતિઓમાં ફળોના ઉત્પાદન માટે ફલન એક ફરજિયાત ઘટના નથી. આને 'પાર્થેનોકાર્પી' કહેવાય છે.
1. કેટલાક ફળો અફલિત બીજાશયમાંથી વિકાસ પામે છે. આવા ફળોને અફલિત ફળો કહેવામાં આવે છે.
2. દાડમ અને દ્રાક્ષ જેવાં ફળો બીજવિહીન હોય છે. આવી વનસ્પતિઓમાં ફલન થયા વગર પુષ્પો પર વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવોનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે, જે ફળોના વિકાસને પ્રેરિત કરે છે. આવા ફળોના અંડકો બીજમાં વિકાસ પામવામાં નિષ્ફળ જાય છે.
In simple words: Some plants can produce fruits without fertilization, a process called parthenocarpy, often induced by hormones, resulting in seedless fruits like grapes or pomegranates.

🎯 Exam Tip: Understand parthenocarpy as a process of fruit development without fertilization, leading to seedless fruits. Be aware of its practical applications in agriculture.

 

Question 7. કોષવિભાજનને અનુસરીને કોષવિભેદન થતું નથી-આ પરિણામનું પૃથક્કરણ કરો.
Answer: કોષવિભાજન પછી કોષવિભેદન ન થવું એ કેટલાક સંજોગોમાં જોવા મળે છે. આ પરિણામનું પૃથક્કરણ નીચે મુજબ છે:
1. વિકાસ પામતા ભૃણમાં કોષવિભાજન દ્વારા કોષોની સંખ્યા વધે છે, જ્યારે કોષવિભેદન કોષોના સમૂહને કેટલાક ફેરફારો દ્વારા વિશિષ્ટ પ્રકારની પેશીઓ અને અંગોમાં રૂપાંતરિત કરીને સજીવની ઉત્પત્તિમાં મદદ કરે છે.
2. ગર્ભવિકાસના ઘણા તબક્કે, જો કોષવિભેદન ન થાય, તો ગર્ભ નવા સજીવમાં વિકાસ પામતો નથી. તે ફક્ત કોષોના સમૂહ તરીકે રહે છે.
In simple words: Cell differentiation, the process where cells become specialized, is crucial for developing a complete organism. If differentiation fails after cell division, the embryo remains an undifferentiated mass, preventing proper development into a new organism.

🎯 Exam Tip: Distinguish between cell division (increase in number) and cell differentiation (specialization). Both are essential for proper embryonic development.

 

Question 8. આવૃત બીજધારી પુષ્પમાં પરાગનયન અને ફલન અનુસરીને થતાં પરિવર્તનો અવલોકિતકરી, તેની નોંધતૈયાર કરો.
Answer: આવૃત બીજધારી પુષ્પમાં પશ્ચ-ફલન પછીના ફેરફારો નીચે મુજબ થાય છે:

 

**Question 9. શા માટે વટાણાની શીંગમાં બીજની ગોઠવણી હરોળમાં થયેલી હોય છે. જ્યારે તેઓ ટામેટામાં તેના રસયુક્ત ગરમાં વિખરાયેલા હોય છે. આમાટે તમે શક્ય સમજૂતી સૂચવો.**

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): પ્રથમ ચિત્ર વટાણાની શીંગ દર્શાવે છે જેમાં બીજ એક હરોળમાં ગોઠવાયેલા છે અને જરાયુ શીંગની ધાર પર સ્થિત છે. બીજું ચિત્ર ટામેટાનો આંતરિક દેખાવ દર્શાવે છે, જ્યાં બીજ રસાળ ગર્ભમાં વેરવિખેર થયેલા છે અને જરાયુ કેન્દ્રમાં આવેલું છે.

Answer: વટાણામાં ફળ શીંગ પ્રકારનું હોય છે. વટાણાની શીંગ એ એક સ્ત્રીકેસરી, એકકોષ્ઠી, ઊર્ધ્વસ્થ બીજાશયમાંથી વિકસે છે. પરિપક્વતા સમયે, ફળ તેની પૃષ્ઠ અને વક્ષ ધારથી સ્ફોટન પામીને બીજને મુક્ત કરે છે. તેમાં બીજ વક્ષ ધાર ઉપરના જરાયુ પર એક હરોળમાં ગોઠવાયેલા હોય છે, જેને ધારાવર્તી જરાયુવિન્યાસ કહેવાય છે.
ટામેટામાં ફળ રસાળ બેરી પ્રકારનું હોય છે. તે ઊર્ધ્વસ્થ કે અધસ્થ બીજાશયમાંથી બને છે. તેમાં સ્ત્રીકેસરની કિનારીઓ બીજાશયની અંદર મધ્ય તરફ વૃદ્ધિ પામીને મધ્યસ્થ કોષ્ઠોનું નિર્માણ કરે છે. આથી અંડકો અરીય રીતે મધ્યની ધરી ઉપર આવેલા જરાયુ સાથે જોડાયેલા ગોઠવાય છે, જેને અક્ષીય જરાયુવિન્યાસ કહેવાય છે. પરિણામે, ટામેટામાં બીજ રસાળ ગર્ભમાં વેરવિખેર થયેલા જોવા મળે છે.
In simple words: વટાણામાં બીજ ધારાવર્તી જરાયુવિન્યાસને કારણે શીંગની ધાર પર એક હરોળમાં ગોઠવાયેલા હોય છે. જ્યારે ટામેટામાં અક્ષીય જરાયુવિન્યાસને કારણે બીજ ફળના રસાળ ગર્ભમાં વેરવિખેર થયેલા હોય છે.

🎯 Exam Tip: જરાયુવિન્યાસના પ્રકારો અને તેમના ઉદાહરણો સમજવા ખાસ અગત્યના છે. આ પ્રશ્ન પ્લેસેન્ટેશનના પ્રકારોને સમજાવે છે જે ફળ અને બીજની રચના માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

**Question 10. ચલબીજાણુ અને કણબીજાણુની આકૃતિ દોરો. તેઓ વચ્ચેની બે અસમાનતા જણાવો અને જણાવો કે તેઓમાં એક લક્ષણ સમાન છે.**

Answer:ચલબીજાણુઓ અને કણબીજાણુઓ વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:

ચલબીજાણુઓ (સામાન્ય રીતે લીલમાં જોવા મળે છે.)	કણબીજાણુઓ (સામાન્ય રીતે ફૂગમાં જોવા મળે છે.)
(1) કશાધારી અને ચલિત હોય છે.	(1) કશાવિહીન અને અચલિત હોય છે.
(2) આંતરિક રીતે બીજાણુ-ધાનીમાં ઉત્પન્ન થાય છે.	(2) બાહ્ય રીતે કણબીજાણુ ધાનીધરની ટોચે ઉત્પન્ન થાય છે.

ચલબીજાણુઓ અને કણબીજાણુઓમાં સમાનતા એ છે કે બંને અલિંગી પ્રજનન માટેની રચનાઓ છે, જે અલિંગી પ્રજનન દર્શાવતા સજીવોમાં પ્રજનન પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે.
In simple words: ચલબીજાણુઓ ચલિત અને કશાધારી હોય છે, જ્યારે કણબીજાણુઓ અચલિત અને કશાવિહીન હોય છે. બંને અલિંગી પ્રજનનના પ્રકારો છે જે સજીવોને નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: અલિંગી પ્રજનનના જુદા જુદા પ્રકારો અને તેમના વિશિષ્ટ લક્ષણો, જેમ કે ચલબીજાણુ અને કણબીજાણુ, ને સમજવા અને યાદ રાખવા એ જીવવિજ્ઞાનમાં પાયાનો ખ્યાલ છે. તેમના ઉદાહરણો પણ મહત્વના છે.

 

**Question 11. વાનસ્પતિકપ્રજનન એ એક પ્રકારનું અલિંગી પ્રજનન પણ છે. આ વિધાનની યથાર્થતા જણાવો.**

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): ડુંગળીના કંદનું ચિત્ર દર્શાવે છે કે કંદ (બલ્બ) અને તેની અસ્થાનિક મૂળ (એડવેન્ટિટીયસ રુટ્સ) વડે તે પ્રજનન કરી શકે છે. બીજું ચિત્ર ભૂસ્તારી (રનર) દ્વારા પ્રજનન દર્શાવે છે, જ્યાં ટોચનો ભાગ, પર્ણ અને મૂળ ધરાવતી બાળ વનસ્પતિ ઉત્પન્ન થાય છે.

Answer: વાનસ્પતિક પ્રજનન એ અલિંગી પ્રજનનનો જ એક પ્રકાર છે. આ વિધાનની યથાર્થતા નીચે મુજબ છે:

• સપુષ્પ વનસ્પતિઓમાં ભૂસ્તારી (runner), વિરોહ (stolon), અધોભૂસ્તારી (sucker), ભૂસ્તારિકા (offset), ગાંઠામૂળી (rhizome), વજકંદ (corm), અને ગ્રંથિલ (tuber) જેવા વાનસ્પતિક પ્રજનનના એકમો નવા છોડ ઉત્પન્ન કરવા સક્ષમ છે. આ રચનાઓને વાનસ્પતિક પ્રસર્જન (vegetative propagules) કહેવાય છે.
• આ બધી જ વનસ્પતિઓમાં આ રચનાઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે બે પિતૃઓ ભાગ લેતા નથી. પ્રજનનની આ પ્રક્રિયામાં ફક્ત એક જ પિતૃ સંકળાયેલો હોય છે.
• જેમ અલિંગી પ્રજનનમાં જન્યુઓના નિર્માણ કે સંયોજન વગર સંતતિનું સર્જન થાય છે, તેમ વાનસ્પતિક પ્રજનનમાં પણ જન્યુ નિર્માણ થતું નથી.
• પરિણામે, ઉત્પન્ન થતી સંતતિ બાહ્યાકાર અને જનીનિક રીતે તેના પિતૃને સમાન હોય છે, જેમ અલિંગી પ્રજનનમાં ક્લોન (પ્રતિકૃતિ) ઉત્પન્ન થાય છે.

આમ, આ લક્ષણોને કારણે વાનસ્પતિક પ્રજનનને અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર ગણવામાં આવે છે.
In simple words: વાનસ્પતિક પ્રજનનમાં, છોડના કોઈ વાનસ્પતિક ભાગમાંથી નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં ફક્ત એક જ પિતૃ સામેલ હોય છે અને જન્યુઓ બનતા નથી. આને કારણે, નવી વનસ્પતિ તેના પિતૃ જેવી જ હોય છે, જે અલિંગી પ્રજનનની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ છે.

🎯 Exam Tip: વાનસ્પતિક પ્રજનન અને અલિંગી પ્રજનન વચ્ચેના સંબંધને સ્પષ્ટ રીતે સમજવું જરૂરી છે. વાનસ્પતિક પ્રસર્જનના વિવિધ પ્રકારો અને તેમના ઉદાહરણો ખાસ કરીને ગુણવત્તાવાળા જવાબો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

દીર્ઘજવાબી પ્રશ્નો

 

**Question 1. અલિંગી અને લિંગી પ્રજનન વચ્ચેનો તફાવત તારવો. એકકોષીય સજીવો દ્વારા દર્શાવતાં અલિંગી પ્રજનનના પ્રકારોવર્ણવો.**

Answer:અલિંગી અને લિંગી પ્રજનન વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:

અલિંગી પ્રજનન	લિંગી પ્રજનન
(1) તેમાં જન્યુઓનું નિર્માણ અને સંયોજન થતું નથી.	(1) તેમાં જન્યુઓનું નિર્માણ અને સંયોજન થાય છે.
(2) હંમેશાં એકપિતૃસજીવની આવશ્યકતા હોય છે.	(2) સામાન્ય રીતે બે પિતૃસજીવની આવશ્યકતા હોય છે.
(3) પ્રજનન એકમો દૈહિક કોષોના બનેલા હોય છે.	(3) પ્રજનન એકમો જનનકોષ ધરાવે છે, જે તેમની પદ્ધતિ અનુસાર હોય છે.
(4) સંતતિ પિતૃ કરતાં ભિન્ન હોતી નથી (ક્લોન).	(4) સંતતિ આબેહૂબ પિતૃ જેવી હોતી નથી (વૈવિધ્ય દર્શાવે છે).

એકકોષીય સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનનના પ્રકારો: અલિંગી પ્રજનન સામાન્ય રીતે સૃષ્ટિ મોનેરા (બેક્ટેરિયા), પ્રોટીસ્ટા (અમીબા, પેરામિશિયમ, યુગ્લિના) તેમજ વનસ્પતિઓ અને કેટલાક પ્રાણીઓ જેવા કે નિમ્ન કક્ષાના પ્રજાતોમાં જોવા મળે છે. તે નીચેના પ્રકારે જોવા મળે છે:
(1) દ્વિભાજન (Binary Fission): આ પ્રકારના અલિંગી પ્રજનનમાં, પિતૃ સજીવ બે ભાગમાં વિભાજિત થાય છે અને દરેક અડધો ભાગ સ્વતંત્ર રીતે બે બાળ સજીવમાં વિકાસ પામે છે. ઉદાહરણ: અમીબા, પેરામિશિયમ, યુગ્લિના.
(2) કલિકાસર્જન (Budding): આ પ્રકારના અલિંગી પ્રજનનમાં, પિતૃ શરીરના બહારની બાજુએ એક નાનો બહિરુદભેદ (કલિકા) ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાંથી બાળપ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે. ઉદાહરણ: યીસ્ટ, હાઇડ્રા (જળવાળ).
(3) અવખંડન (Fragmentation): આ પ્રકારના અલિંગી પ્રજનનમાં, પિતૃ શરીર બે અથવા વધુ ભાગોમાં અવખંડિત થાય છે. શરીરનો દરેક ભાગ સજીવમાં વિકાસ પામે છે. ઉદાહરણ: વાદળી, સેલાજીનેલા.
(4) અંતઃકલિકાઓ (Gemmules): આ પ્રકારના અલિંગી પ્રજનનમાં, અંતઃકલિકાઓ જેને જેમ્યુલ્સ કહેવામાં આવે છે તે ભાગ લે છે. જેમ્યુલ્સ (અંતઃ કલિકાઓ) અલિંગી પ્રજનનથી ઉત્પન્ન થયેલા વિશિષ્ટ કોષ સમૂહો છે જે નવા સજીવની ઉત્પત્તિ કરવા માટે કાર્યક્ષમ હોય છે. ઉદાહરણ: વાદળી.
(5) બીજાણુ નિર્માણ (Sporulation): આ પ્રકારના અલિંગી પ્રજનનમાં, વિકિરણ પામે તેવાં બીજાણુઓ પિતૃ શરીરમાંથી મુક્ત થાય છે. આ બીજાણુઓ અનુકૂળ સ્થિતિમાં અંકુરણ પામીને નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરે છે.
(a) ચલિત બીજાણુઓને ચલબીજાણુઓ (Zoospores) કહે છે અને તે જલજ પ્રાણીઓમાં પ્રાપ્ત થાય છે. ઉદાહરણ: આલ્બુગો, ક્લેમિડોમોનાસ.
(b) અચલિત બીજાણુઓને સ્પોરેન્જિયોસ્પોર્ટ્સ (Sporangiospores) કહે છે. ઉદાહરણ: રાઈઝોપસ, મ્યુકર અને કણી બીજાણુઓ (Conidia) ઉદાહરણ: પેનિસિલિયમ.
In simple words: અલિંગી પ્રજનનમાં એક પિતૃમાંથી જન્યુઓના નિર્માણ વગર સંતતિ ઉત્પન્ન થાય છે જે પિતૃ જેવી જ હોય છે. લિંગી પ્રજનનમાં બે પિતૃઓમાંથી જન્યુઓ બનીને સંયોજનથી સંતતિ ઉત્પન્ન થાય છે જે વૈવિધ્ય દર્શાવે છે. એકકોષી સજીવોમાં દ્વિભાજન, કલિકાસર્જન અને બીજાણુ નિર્માણ જેવા અલિંગી પ્રજનનના પ્રકારો જોવા મળે છે.

🎯 Exam Tip: અલિંગી અને લિંગી પ્રજનન વચ્ચેના તફાવતોને કોષ્ટક સ્વરૂપે યાદ રાખવા અને દરેક પ્રકારના અલિંગી પ્રજનનના ઉદાહરણો સહિત સ્પષ્ટ સમજૂતી આપવી એ લાંબા જવાબો માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

 

**Question 2. શું એક પિતૃ સજીવમાંથી નિર્માણ પામેલ બધા જ જન્યુઓનું જનીનિક રીતે સમાન હોય છે? (પિતૃના જનીનોની સમાન DNA નકલો ધરાવે છે.) જન્યુજનનને ધ્યાનમાં રાખી આ પરિસ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરો અને યોગ્ય ઉદાહરણ દ્વારા તેની સમજૂતી આપો.**

Answer: ના, એક પિતૃ સજીવમાંથી નિર્માણ પામેલ બધા જ જન્યુઓ જનીનિક રીતે સમાન હોતા નથી. આ પરિસ્થિતિનું વિશ્લેષણ જન્યુજનનના સંદર્ભમાં નીચે મુજબ છે:

સજીવોમાં લિંગી પ્રજનન સામાન્ય રીતે બે પિતૃઓમાંથી પ્રાપ્ત થતાં જન્યુઓના સંયુગ્મન દ્વારા થાય છે. જન્યુજનનની પ્રક્રિયા દ્વારા જન્યુઓ બને છે. ભિન્ન જન્યુઓ ધરાવતી જાતિઓમાં, જન્યુઓ નર અને માદા એમ બે જાતિના હોય છે. પિતૃ શરીર જ્યાંથી જન્યુઓ ઉત્પન્ન થાય છે તે એકકીય હોય કે દ્વિકીય હોય, જન્યુઓ હંમેશાં એકકીય હોય છે.

(a) એકકીય પિતૃઓ (જેમ કે મોનેરા, ફૂગ, લીલ અને દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ) માં જન્યુઓ સમવિભાજનથી ઉત્પન્ન થાય છે. આ કિસ્સામાં, રંગસૂત્રોની સંખ્યા એટલે કે આનુવંશિક બંધારણ વિભાજન પછી એકસરખું રહે છે. આવા જન્યુઓ જનીનિક રીતે સમાન હોય છે.
(b) દ્વિકીય પિતૃઓ (જેમ કે ત્રિઅંગી વનસ્પતિઓ, અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ, આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ અને ઘણાં પ્રાણીઓ) માં જન્યુઓ અર્ધસૂત્રીભાજનથી ઉત્પન્ન થાય છે. અર્ધસૂત્રીભાજન (અર્ધીકરણ) દરમિયાન જનીનિક પુનઃસંયોજન (crossing over) થાય છે, જે જન્યુઓમાં જનીનિક ભિન્નતા ઉત્પન્ન કરે છે. પરિણામે, એક જ પિતૃમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા જન્યુઓ પણ જનીનિક રીતે સમાન હોતા નથી. ઉદાહરણ તરીકે, મનુષ્યમાં, એક જ વ્યક્તિ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા શુક્રકોષો અથવા અંડકોષો જનીનિક રીતે એકબીજાથી ભિન્ન હોય છે.

આમ, જન્યુઓની જનીનિક સમાનતા પિતૃની પ્લોઈડી (એકકીય કે દ્વિકીય) અને જન્યુજનનની પદ્ધતિ (સમવિભાજન કે અર્ધસૂત્રીભાજન) પર આધાર રાખે છે.
In simple words: એક પિતૃમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા જન્યુઓ જનીનિક રીતે સમાન હોઈ શકે નહીં, ખાસ કરીને દ્વિકીય સજીવોમાં જ્યાં જન્યુઓ અર્ધસૂત્રીભાજન દ્વારા બને છે, જેમાં જનીન મિશ્રણ થાય છે. એકકીય સજીવોમાં, જન્યુઓ સમવિભાજનથી બનતા હોવાથી તે સમાન હોઈ શકે છે.

🎯 Exam Tip: પ્લોઈડી (haploidy/diploidy) અને કોષ વિભાજનના પ્રકાર (mitosis/meiosis) વચ્ચેનો સંબંધ જન્યુઓની જનીનિક રચનાને કેવી રીતે અસર કરે છે તે સમજવું આ પ્રશ્ન માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ઉદાહરણો સાથે સમજૂતી આપવાથી વધુ સારા ગુણ મળે છે.

 

**Question 3. લિગી પ્રજનન એક લાંબી, ઊર્જાનો સઘન વપરાશ કરતી જટિલ પ્રક્રિયા છે, છતાં પ્રાણીસૃષ્ટિ અને વનસ્પતિ-સૃષ્ટિના ઘણા સજીવસમૂહો આ પ્રકારના પ્રજનનને પ્રાધાન્ય આપે છે.**

Answer: ઉચ્ચકક્ષાના સજીવોના જૂથમાં લિંગી પ્રજનનની રીત માટેના ત્રણ મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

1. જનીનિક વૈવિધ્યનું સર્જન: લિંગી પ્રજનન દ્વારા વિવિધતા દર્શાવતા નવા સજીવો ઉત્પન્ન થાય છે. બે જુદા જુદા પિતૃઓના જનીનોનું મિશ્રણ થવાથી સંતતિમાં નવા જનીન સંયોજનો બને છે, જે વૈવિધ્ય તરફ દોરી જાય છે.
2. અનુકૂલન અને ઉત્ક્રાંતિ: જનીનિક રીતે વિવિધતા દર્શાવતા નવા સજીવો પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો અને નવી પરિસ્થિતિઓ સાથે વધુ સારી રીતે અનુકૂલન સાધી શકે છે. આ અનુકૂલન સજીવોને બદલાતા પર્યાવરણમાં ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે, જે ઉત્ક્રાંતિ માટે પાયાનો પથ પૂરો પાડે છે.
3. રોગો સામે પ્રતિકાર: જનીનિક ભિન્નતાને કારણે સંતતિમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં પણ વૈવિધ્ય જોવા મળે છે. આનાથી સમગ્ર વસ્તી કોઈ એક રોગચાળા સામે ઓછી સંવેદનશીલ બને છે, જે જાતિના લાંબા ગાળાના અસ્તિત્વ માટે ફાયદાકારક છે.
આમ, લિંગી પ્રજનન ભલે લાંબી અને ઊર્જાનો સઘન વપરાશ કરતી પ્રક્રિયા હોય, પરંતુ તે જાતિના અસ્તિત્વ, અનુકૂલન અને ઉત્ક્રાંતિ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
In simple words: લિંગી પ્રજનન જટિલ હોવા છતાં, તે સજીવોમાં જનીનિક ભિન્નતા લાવે છે. આ ભિન્નતા સજીવોને બદલાતા પર્યાવરણમાં વધુ સારી રીતે ટકી રહેવા અને ઉત્ક્રાંતિ પામવામાં મદદ કરે છે, જે જાતિના લાંબા ગાળાના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી છે.

🎯 Exam Tip: લિંગી પ્રજનનના ફાયદાઓ, ખાસ કરીને જનીનિક વૈવિધ્ય, અનુકૂલન અને ઉત્ક્રાંતિમાં તેની ભૂમિકા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. આ મુદ્દાઓ લાંબા જવાબોમાં મુખ્ય સ્કોરિંગ પોઈન્ટ્સ છે.

 

**Question 4. આપેલા શબ્દો વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો: (a) ઓસ્ટ્રચક્ર અને માસિક ચક્ર (b) અંડપ્રસવી અને અપત્યપ્રસવી દરેક પ્રકાર માટે એક ઉદાહરણ આપો.**

Answer:**(a) ઓસ્ટ્રસ ચક્ર અને માસિક ચક્ર વચ્ચેનો ભેદ:**

ઓસ્ટ્રસ ચક્ર (Estrus Cycle)	માસિક ચક્ર (Menstrual Cycle)
(1) પ્રાજનનિક તબક્કા દરમિયાન અંડપિંડ, સહાયક નલિકાઓ અને અંતઃસ્ત્રાવોના કાર્યોમાં થતા ચક્રીય ફેરફારોને ઓસ્ટ્રસ ચક્ર કહે છે.	(1) પ્રાઈમેટ સસ્તનોમાં (જેમ કે વાંદરા, એપ, મનુષ્ય) પ્રાજનનિક તબક્કા દરમિયાન અંડપિંડ, સહાયક નલિકાઓ અને અંતઃસ્ત્રાવોના કાર્યોમાં થતા ચક્રીય ફેરફારોને માસિક ઋતુચક્ર કહે છે.
(2) માદાઓ સખત લિંગી ઉમળકો (heat period) દર્શાવે છે.	(2) માદાઓ સામેન થઈ શકાય તેવો લિંગી ઉમળકો દર્શાવતા નથી.
(3) ઇસ્ટ્રસ (ગરમી) ઉત્પન્ન થવાની ઘટના જોવા મળે છે, જેમાં પ્રજનન માટે ઉત્તેજના હોય છે.	(3) તેમાં ગરમી ઉત્પન્ન થવાની ઘટના કે મૈથુનની ક્રિયા આ ચક્રીય સમય દરમિયાન થતી નથી (મૈથુન ગમે ત્યારે શક્ય છે).
(4) એન્ડોમેટ્રિયમનું વિઘટન અને રુધિરનો સ્ત્રાવ થતો નથી. વિઘટિત એન્ડોમેટ્રિયમનું પુનઃશોષણ થઈ જાય છે.	(4) એન્ડોમેટ્રિયમનું વિઘટન અને રુધિરનો સ્ત્રાવ (માસિક પ્રવાહ) થાય છે.
ઉદાહરણ: ગાય, ઘેટાં, ઉંદર, મૃગ, કૂતરા અને વાઘ વગેરે.	ઉદાહરણ: વાંદરાઓ, એપ (ચિમ્પાન્ઝી) અને માનવ.

**(b) અંડપ્રસવી અને અપત્યપ્રસવી વચ્ચેનો ભેદ:**

અંડપ્રસવી (Oviparous)	અપત્યપ્રસવી (Viviparous)
(1) આવાં પ્રાણીઓ ઈંડાં મૂકે છે.	(1) આવાં પ્રાણીઓ જીવતાં બચ્ચાંને જન્મ આપે છે.
(2) ઈંડાં બહારની બાજુએ સખત કેલ્શિયમના કવચથી આવરિત હોય છે.	(2) અંડકોષની ફરતે કેલ્શિયમનું કવચ હોતું નથી.
(3) માદાના શરીરની બહારની બાજુએ ફલિતાંડનો વિકાસ થાય છે.	(3) ફલિતાંડનો વિકાસ માદાના શરીરની અંદરની બાજુએ થાય છે.
(4) માદા પર્યાવરણમાં ઈંડાં મૂકે છે. પરંતુ બચવાની તકો ઓછી હોય છે. ભક્ષકોનો ભય વધુ હોય છે.	(4) માદા, બચ્ચાંને જન્મ આપે છે અને બચવાની તકો વધુ હોય છે. (ભક્ષકોનો ભય ઓછો).
ઉદાહરણ: બધા પક્ષીઓ, મોટાભાગના સરિસૃપો (રેપ્ટાઈલ્સ) ઈંડાં મૂકનારા પ્રાણીઓ છે.	ઉદાહરણ: ઈંડાં મૂકનારા સસ્તનો સિવાયના સસ્તનો (જેમ કે ઉંદર, સસલું); માનવ.

In simple words: ઓસ્ટ્રસ ચક્ર એ ગાય જેવા પ્રાણીઓમાં પ્રજનન માટેની 'ગરમી' અવસ્થા છે, જેમાં રુધિરસ્ત્રાવ થતો નથી, જ્યારે માસિક ચક્ર મનુષ્ય જેવા પ્રાઈમેટ્સમાં રુધિરસ્ત્રાવ સાથે થાય છે. અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ ઈંડાં મૂકે છે અને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ જીવંત બચ્ચાંઓને જન્મ આપે છે.

🎯 Exam Tip: ઓસ્ટ્રસ અને માસિક ચક્ર, તેમજ અંડપ્રસવી અને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ વચ્ચેના તફાવતોને કોષ્ટક સ્વરૂપે યાદ રાખવા અને દરેક માટે ઓછામાં ઓછા બે ઉદાહરણો આપવા એ પરીક્ષામાં સારા ગુણ મેળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

**Question 5. ગુલાબના છોડ મોટાં, આકર્ષક, દ્વિલિંગી પુષ્પો ઉત્પન્ન કરે છે, પરંતુ તેઓ ભાગ્યે જ ફળ ઉત્પન્ન કરે છે. બીજી તરફ ટામેટાંનો છોડ નાનાં પુષ્પોમાંથી ઘણાંબધાં ફળો ઉત્પન્ન કરે છે. ગુલાબના છોડમાં ફળ- નિર્માણની નિષ્ફળતા માટેનાં કારણો જણાવો.**

Answer: ગુલાબના છોડ મોટાં, આકર્ષક, દ્વિલિંગી પુષ્પો ઉત્પન્ન કરે છે, પરંતુ તેઓ ભાગ્યે જ ફળ ઉત્પન્ન કરે છે. ગુલાબમાં ફળ ઉત્પાદનમાં નિષ્ફળ જવાના કારણો નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:

1. બિનકાર્યક્ષમ પરાગરજ: ગુલાબના છોડ ઘણીવાર બિનકાર્યક્ષમ અથવા અયોગ્ય પરાગરજ ઉત્પન્ન કરી શકે છે, જે ફલન માટે સક્ષમ નથી. આથી, પરાગનયન થાય તો પણ ફલન શક્ય બનતું નથી.
2. બિનકાર્યક્ષમ અંડકોષો: ગુલાબના પુષ્પોમાં નુકસાનવાળા અથવા બિનકાર્યક્ષમ અંડકોષો હોઈ શકે છે, જે ફળદ્રુપતા માટે જરૂરી સ્ત્રી જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી.
3. સ્વ-અયોગ્યતા (Self-incompatibility): કેટલાક ગુલાબના છોડ સ્વ-અયોગ્યતા દર્શાવે છે, એટલે કે, તેમના પોતાના જ પરાગરજથી તેમનું ફલન થઈ શકતું નથી, ભલે તે કાર્યક્ષમ હોય. આ માટે તેમને પર-પરાગનયનની જરૂર પડે છે.
4. પરાગનલિકાનો અપૂરતો વિકાસ: પરાગરજ સ્થાપિત થયા પછી પણ, પરાગનલિકાનો વિકાસ અપૂરતો હોઈ શકે છે અથવા તે અંડકોષ સુધી પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહી શકે છે, જેના કારણે ફલન થતું નથી.
5. આંતરિક જનીનિક સમસ્યાઓ: ગુલાબની ઘણી જાતો સંકર પ્રજાતિઓ હોય છે, જેમાં જનીનિક રીતે ફળદ્રુપતા ઓછી હોય છે અથવા વંધ્યત્વની શક્યતા વધુ હોય છે. આ છોડ વાનસ્પતિક રીતે પ્રજનન કરવા માટે વધુ અનુકૂળ હોય છે, પરંતુ લિંગી પ્રજનન દ્વારા ફળ ઉત્પન્ન કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
6. હોર્મોનલ અસંતુલન: ફળના વિકાસ માટે જરૂરી હોર્મોનલ સંતુલનનો અભાવ પણ ફળ નિર્માણને અવરોધી શકે છે.
આનાથી વિપરીત, ટામેટાના છોડ, ભલે નાના પુષ્પો ધરાવતા હોય, પરંતુ તેમની પરાગરજ અને અંડકોષો સામાન્ય રીતે કાર્યક્ષમ હોય છે, અને તેમની જનીનિક રચના ફળ ઉત્પાદન માટે અનુકૂળ હોય છે, જેના પરિણામે તેઓ પુષ્કળ ફળો ઉત્પન્ન કરે છે.
In simple words: ગુલાબના મોટા અને આકર્ષક ફૂલો હોવા છતાં, તે ભાગ્યે જ ફળ આપે છે કારણ કે તેમની પરાગરજ કે અંડકોષો બિનકાર્યક્ષમ હોઈ શકે છે, અથવા સ્વ-અયોગ્યતા કે જનીનિક સંકરતા જેવા આંતરિક કારણો ફળ બનતા અટકાવે છે.

🎯 Exam Tip: ફળ નિર્માણ માટે જરૂરી જનીનિક અને શારીરિક પરિબળોને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે. ગુલાબ જેવા છોડમાં વંધ્યત્વના કારણો અને તેમની લિંગી પ્રજનનની મર્યાદાઓ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.