GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 9 જૈવઅણુઓ

GSEB Class 11 Biology Textbook Questions and Answers

 

Question 1. મહાઅણુઓ શું છે?
Answer: મહાઅણુઓ મોટા અને જટિલ અણુઓ છે. તેઓ કોષીય પ્રવાહીમાં કલિલ સ્વરૂપે જોવા મળે છે. આ જટિલ અણુઓ ઓછા અણુભાર ધરાવતા નાના અણુઓના જોડાણથી બનેલા હોય છે, તેથી તેઓ પોલિમર સ્વરૂપમાં દેખાય છે. ઉદાહરણોમાં પોલિસેકેરાઇડ, પ્રોટીન અને ન્યુક્લિઈક ઍસિડનો સમાવેશ થાય છે.
In simple words: Macromolecules are large, complex molecules formed by the joining of many smaller units, acting as polymers, and are crucial components within cells.

🎯 Exam Tip: Understanding the definition and examples of macromolecules is fundamental for identifying their role in biological systems.

 

Question 2. ગ્લાયકોસિડિક, પેટાઈડ તથા ફોસ્ફોડાયએસ્ટર બંધોનું વર્ણન કરો.
Answer:ગ્લાયકોસિડિક બંધ: આ બંધ બે નજીકના મોનોસેકેરાઇડના 1 અને 4 કાર્બન પરમાણુઓના જોડાણથી બને છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ ગ્લાયકોસિડિક બંધની રચના દર્શાવે છે, જેમાં બે ગ્લુકોઝ મોનોસેકેરાઇડ એકબીજા સાથે C1 અને C4 કાર્બન પરમાણુઓ દ્વારા જોડાઈને એક ડાયસેકેરાઇડ બનાવે છે, જ્યાંથી પાણીનો અણુ દૂર થાય છે.

પેપ્ટાઈડ બંધ: બે એમિનો ઍસિડ એકબીજા સાથે -NH – CO જોડાણ દ્વારા જોડાય છે, જેને પેપ્ટાઈડ બંધ કહેવાય છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ પેપ્ટાઈડ બંધની રચના દર્શાવે છે. અહીં, એક એમિનો ઍસિડનો કાર્બોક્સિલ સમૂહ (-COOH) બીજા એમિનો ઍસિડના એમિનો સમૂહ (-NH₂) સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને પેપ્ટાઈડ બંધ (-CO-NH-) બનાવે છે, જેમાં પાણીનો અણુ મુક્ત થાય છે.

ફોસ્ફોડાયેસ્ટર બંધ: ફોસ્ફેટ અને બે શર્કરાના અણુઓ વચ્ચે મજબૂત સહસંયોજક બંધથી રચાય છે. ઍસિડની મુખ્ય ધરીમાં શર્કરા અને ફોસ્ફેટમાં આ બંધ હોય છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ ફોસ્ફોડાયેસ્ટર બંધ દર્શાવે છે. તે ફોસ્ફેટ જૂથને બે શર્કરાના અણુઓ સાથે જોડે છે, જે ન્યુક્લિક ઍસિડ (DNA અને RNA) ની કરોડરજ્જુ બનાવે છે. આ બંધ બે એસ્ટર બંધ દ્વારા રચાય છે, જેમાં ફોસ્ફેટ જૂથ કેન્દ્રમાં હોય છે.
In simple words: Glycosidic bonds link sugars, peptide bonds link amino acids to form proteins, and phosphodiester bonds connect nucleotides in nucleic acids. All are crucial covalent bonds in biological macromolecules.

🎯 Exam Tip: Memorize the specific atoms and functional groups involved in the formation of each bond, as this is often tested in diagrams and structural questions.

 

Question 3. પ્રોટીનની તૃતીય સંરચનાનું તાત્પર્ય શું છે ?
Answer: પ્રોટીનની તૃતીય સંરચના ત્યારે રચાય છે જ્યારે ગોળાકાર પોલિપેપ્ટાઇડ શૃંખલા ગૂંચળાકાર અને ગળીયુક્ત બનીને ત્રિપરિમાણીય સ્વરૂપનું જટિલ માળખું બનાવે છે. આ ફોલ્ડિંગ પ્રક્રિયામાં, અધ્રુવીય એમિનો ઍસિડની શૃંખલા અદૃશ્ય થઈ જાય છે જ્યારે ધ્રુવીય શૃંખલા દૃશ્યમાન રહે છે. તૃતીય બંધારણ વિવિધ ભાગોને નબળા હાઈડ્રોજન બંધો દ્વારા જોડે છે.
In simple words: The tertiary structure of a protein is its unique 3D shape, formed by complex folding and coiling of the polypeptide chain, which is essential for its biological function.

🎯 Exam Tip: Focus on understanding how the 3D folding contributes to the protein's function and the types of bonds that stabilize this structure.

 

Question 4. 10 એવા સૂક્ષ્મ જૈવ અણુઓને શોધો કે જે ઓછો અણુભાર ધરાવતા હોય એવા ઉદ્યોગને શોધો કે જે આ રસાયણોનું નિર્માણ અલગીકરણ દ્વારા કરતા હોય, તેને ખરીદનાર કોણ છે ? તેની તપાસ કરો.
Answer: ઓછા અણુભાર ધરાવતા સૂક્ષ્મ જૈવ અણુઓ અને તેમના ઉત્પાદકો-ખરીદદારો નીચે મુજબ છે:
(i) ગ્લુકોઝ
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ગ્લુકોઝના બંધારણનું ચિત્ર છે, જે એક મોનોસેકેરાઇડ છે, જેમાં છ કાર્બન પરમાણુઓ, ઘણા હાઈડ્રોક્સિલ સમૂહો અને એક આલ્ડીહાઈડ સમૂહ હોય છે, જે તેને ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત બનાવે છે.
(ii) ફ્રુક્ટોઝ
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ફ્રુક્ટોઝના બંધારણનું ચિત્ર છે, જે એક મોનોસેકેરાઇડ છે, જેમાં છ કાર્બન પરમાણુઓ અને એક કીટોન સમૂહ હોય છે, જે તેને ફળોમાં જોવા મળતી કુદરતી ખાંડ બનાવે છે.
(iii) રિબોઝ
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રિબોઝના બંધારણનું ચિત્ર છે, જે એક પાંચ-કાર્બન મોનોસેકેરાઇડ છે અને RNA ની કરોડરજ્જુનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે.
(iv) એસ્પરજીન
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ એસ્પરજીનના બંધારણનું ચિત્ર છે, જે એક એમિનો ઍસિડ છે અને પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં ભૂમિકા ભજવે છે.
(v) એડેનિન
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ એડેનિનના બંધારણનું ચિત્ર છે, જે એક પ્યુરિન નાઇટ્રોજનયુક્ત બેઝ છે અને DNA તથા RNA માં જોવા મળે છે, જે આનુવંશિક કોડનો ભાગ છે.
(vi) ગ્વાનિન
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ગ્વાનિનના બંધારણનું ચિત્ર છે, જે એક પ્યુરિન નાઇટ્રોજનયુક્ત બેઝ છે અને DNA તથા RNA માં જોવા મળે છે, જે એડેનિન સાથે જોડાણ બનાવે છે.
(vii) સાયટોસીન
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ સાયટોસીનના બંધારણનું ચિત્ર છે, જે એક પિરિમિડિન નાઇટ્રોજનયુક્ત બેઝ છે અને DNA તથા RNA માં જોવા મળે છે, જે ગ્વાનિન સાથે જોડાણ બનાવે છે.
(viii) યુરેસીલ
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ યુરેસીલના બંધારણનું ચિત્ર છે, જે એક પિરિમિડિન નાઇટ્રોજનયુક્ત બેઝ છે અને ફક્ત RNA માં જોવા મળે છે, જ્યાં તે થાઇમિનનું સ્થાન લે છે.

રાસાયણિક પદાર્થો	ઉત્પાદક	ખરીદનાર
1. સ્ટાર્ચની બનાવટ	કોષા ઇમ્પેક્ષ પ્રા. લિ.	સંશોધન કરતી લેબોરેટરી, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને બીજા ઉદ્યોગો કે જે આ જૈવ અણુઓને ઉત્પાદન કરી નીપજો બનાવવા.
2. પ્રવાહી ગ્લુકોઝ	મારૂધર એપરેલ્સ
3. વિવિધ ઉત્સેચકો જેવા કે એમાયલેઝ, પ્રોટીએઝ, સેલ્યુલોઝ	મેપ (ઈન્ડિયા) લિ.

In simple words: Various small biomolecules like glucose, fructose, and nucleotides are manufactured by specialized industries and purchased by research labs, educational institutions, and other industries for further production.

🎯 Exam Tip: Being able to identify common biomolecules and their industrial applications or sources demonstrates a practical understanding of biochemistry.

 

Question 5. પ્રોટીનમાં પ્રાથમિક સંરચના હોય છે, જો તમારી જાણકારી માટે એવી પદ્ધતિ આપવામાં આવી હોય છે, જેમાં પ્રોટીનના બંને છેડા પર કયા એમિનો ઍસિડ છે. તે જાણી શકાય તો શું તમે આ માહિતીને પ્રોટીનની શુદ્ધતા અથવા સાંગતા (homogeneity) સાથે જોડી શકો છો ?
Answer: પ્રોટીનની પ્રાથમિક સંરચના એમિનો ઍસિડના ચોક્કસ ક્રમ દ્વારા નક્કી થાય છે, એટલે કે કયો એમિનો ઍસિડ પ્રથમ આવે છે, કયો બીજો આવે છે, અને આ રીતે ક્રમશઃ. પ્રથમ એમિનો ઍસિડ N-ટર્મિનલ એમિનો ઍસિડ કહેવાય છે, અને છેલ્લો એમિનો ઍસિડ C છેડો ધરાવતો એમિનો ઍસિડ કહેવાય છે.
હા, જો પ્રોટીનના બંને છેડે કયા એમિનો ઍસિડ છે તે જાણી શકાય, તો આ માહિતીને પ્રોટીનની શુદ્ધતા અને સમાંગતા સાથે જોડી શકાય છે. એમિનો ઍસિડની સંખ્યા અને કાર્બોક્સિલ સમૂહને આધારે તેઓ એસિડિક (દા.ત., ગ્લુટામિક ઍસિડ), બેઝિક (ટાયરોસીન), અને તટસ્થ (લાઈસિન) હોઈ શકે છે. આ લાક્ષણિકતાઓને કારણે પ્રોટીન એસિડિક, બેઝિક કે તટસ્થ પ્રકૃતિનું હોઈ શકે છે.
In simple words: Knowing the terminal amino acids of a protein can indicate its purity and homogeneity because the sequence is unique to a specific protein, and its composition determines its overall acidic, basic, or neutral character.

🎯 Exam Tip: Recognize that the primary structure (amino acid sequence) is fundamental for a protein's identity and that terminal amino acids are crucial identifiers for purity and characterization.

 

Question 6. રોગનિવારક એજન્ટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતાં પ્રોટીનની માહિતી મેળવો અને તેની યાદી બનાવો તથા પ્રોટીનનું અન્ય પ્રયોજન જણાવો. (જેમ કે સૌંદર્ય-પ્રસાધન વગેરે)
Answer: રોગનિવારક એજન્ટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતા પ્રોટીન નીચે મુજબ છે:
1. થ્રોમ્બિન અને ફાઈબ્રિનોજન – તેઓ લોહી ગંઠાઈ જવામાં મદદરૂપ થાય છે.
2. એન્ટિજન (એન્ટિબોડી) – લોહીના પ્રત્યારોપણમાં મદદરૂપ થાય છે.
3. ઇન્સ્યુલિન – તે શરીરમાં લોહીમાં શર્કરાની માત્રા જાળવી રાખે છે.
4. રેનિન – તે જળનિયમનમાં મદદરૂપ થાય છે.
પ્રોટીન સામાન્ય રીતે સૌંદર્યપ્રસાધનો, દવાઓ અને જૈવિક બફરની બનાવટમાં પણ મદદરૂપ થાય છે.
In simple words: Proteins serve as vital therapeutic agents like clotting factors (thrombin, fibrinogen), immune components (antibodies), hormones (insulin), and enzymes (renin), besides being used in cosmetics and as biological buffers.

🎯 Exam Tip: Focus on linking specific protein names with their biological roles and therapeutic applications, as this highlights their practical importance in health and medicine.

 

Question 7. ટ્રાયગ્લિસરાઈડના બંધારણનું વર્ણન કરો.
Answer: ટ્રાયગ્લિસરાઇડ સરળ લિપિડ તરીકે ઓળખાય છે. તેની રચનામાં એક ગ્લિસરોલ અણુ અને ત્રણ ફેટી ઍસિડ અણુઓ હોય છે. ગ્લિસરોલ એક પ્રકારનો આલ્કોહોલ છે, જે ત્રણ કાર્બન ધરાવતો અને ત્રણ -OH જૂથ ધરાવતો અણુ છે. દરેક ફેટી ઍસિડ પોતાના -COOH જૂથ વડે, ગ્લિસરોલના -OH જૂથ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને એસ્ટર બંધ રચે છે. આ પ્રતિક્રિયા દરમિયાન પાણીનો અણુ દૂર થાય છે. આ પ્રકારે બનતી રચના ટ્રાયગ્લિસરાઇડ કહેવાય છે. ચરબી અને તેલ આ પ્રકારનાં સંયોજનો છે. ટ્રાયગ્લિસરાઇડના ગુણધર્મો તેમાં રહેલાં ફેટી ઍસિડ પર આધાર રાખે છે.
• ફેટી ઍસિડ બે પ્રકારના હોય છે: ટૂંકી શૃંખલાવાળા અને લાંબી શૃંખલાવાળા. જે ફેટી ઍસિડમાં કાર્બનની શૃંખલામાં 2 થી 8 કાર્બન હોય તેમને ટૂંકી શૃંખલાવાળા અને તેથી વધુ કાર્બન હોય તેમને લાંબી શૃંખલાવાળા ફેટી ઍસિડ કહે છે.
• ફેટી ઍસિડ સંતૃપ્ત અથવા અસંતૃપ્ત એમ બે પ્રકારના હોય છે. જે ફેટી ઍસિડની હાઈડ્રોકાર્બન શૃંખલામાં પાસપાસેનાં બધા કાર્બન વચ્ચે એક જ બંધ હોય તેમને સંતૃપ્ત કહે છે. જે ફેટી ઍસિડની હાઈડ્રોકાર્બનની શૃંખલામાં પાસપાસેના બે કાર્બન વચ્ચે એક કે વધુ જગ્યાએ દ્વિબંધ \((\text{C} = \text{C})\) કે ત્રિબંધ \((\text{C} \equiv \text{C})\) જોવા મળે તો તેમને અસંતૃપ્ત કહે છે.
In simple words: Triglycerides are lipids composed of a glycerol molecule esterified with three fatty acid chains, which can be saturated or unsaturated, and their properties depend on these fatty acids.

🎯 Exam Tip: Focus on the dehydration synthesis reaction that forms ester bonds between glycerol and fatty acids, and understand the difference between saturated and unsaturated fatty acids.

 

Question 8. શું તમે પ્રોટીનની સમજના આધારે વર્ણન કરી શકો છો કે દૂધનું દહીંમાં (કે યોગર્ટમાં રૂપાંતરણ કેવી રીતે થાય છે ?
Answer: દૂધમાંથી દહીંમાં (કે યોગર્ટમાં) રૂપાંતરણ થવાની પ્રક્રિયા પ્રોટીનના વિનૈસર્ગીકરણ (denaturation) ને કારણે થાય છે. વિનૈસર્ગીકરણમાં દ્વિતીયક અને તૃતીયક સંરચનામાં ગોળાકાર પ્રોટીન તંતુમય રચનામાં રૂપાંતર પામે છે. આને કારણે પ્રોટીન અણુના ભૌતિક, રાસાયણિક અને જૈવિક ગુણધર્મો બદલાય છે.
In simple words: Milk converts to curd through protein denaturation, where the globular proteins unfold into a fibrous structure, altering their physical and chemical properties due to the acidic environment created by lactic acid bacteria.

🎯 Exam Tip: Connect the process of curdling to protein denaturation and how it changes the protein's structure and function, which is a key concept in biochemistry.

 

Question 9. શું તમે વ્યાપારિક દૃષ્ટિથી ઉપલબ્ધ અણુમોડલ (દડો અને લાકડી નમૂના)નો ઉપયોગ કરી જૈવ અણમોડલને બનાવી શકો છો?
Answer: હા, વ્યાપારિક દૃષ્ટિએ ઉપલબ્ધ અણુમોડલનો ઉપયોગ કરીને જૈવઅણુઓના મોડલ બનાવી શકાય છે. દડો અને સળી (લાકડી) દ્વારા બનેલ મોડલ 3D (ત્રિપરિમાણીય) અથવા ચોક્કસ મોડલ દ્વારા રાસાયણિક નીપજ અને પ્રક્રિયકના અણુઓની રચના બનાવી શકાય છે. દડા અને લાકડી દ્વારા, કેન્દ્રનો અણુ સીધી રેખા દ્વારા જોડાયેલ હોય છે, જે સહસંયોજક બંધ બનાવે છે. દ્વિબંધ અને ત્રિબંધ દડાઓના એકબીજા સાથેના વળાંકરૂપ જોડાણો સ્પ્રિંગ જેવી રચના દ્વારા બતાવવામાં આવે છે.
In simple words: Yes, commercially available ball-and-stick models can be used to construct 3D representations of biomolecules, effectively showing covalent bonds and multiple bonds with springs.

🎯 Exam Tip: Understand how molecular models, especially ball-and-stick, help visualize the 3D structure and bonding of molecules, a valuable tool for conceptual clarity.

 

Question 10. એમિનો ઍસિડને નિર્બળ બેઈઝથી અનુમાપન કરી એમિનો ઍસિડમાં (આયનાઈઝેબલ) ક્રિયાશીલ સમૂહોની ઓળખ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરો.
Answer: એમિનો ઍસિડમાં જોવા મળતા વિવિધ આણ્વિક સ્વરૂપ અનુમાપન કરીને સરળતાથી સમજી શકાય છે. તટસ્થ અને બેઝિક એમિનો ઍસિડમાં એક ધ્રુવીકૃત ક્રિયાશીલ અણુ જોવા મળે છે, જ્યારે એસિડિક એમિનો ઍસિડમાં બે ધ્રુવીકૃત ક્રિયાશીલ અણુ જોવા મળે છે.
In simple words: Titrating amino acids with a weak base helps identify their ionizable functional groups and understand their molecular forms, revealing whether they are neutral, basic, or acidic based on the number of polar groups.

🎯 Exam Tip: Remember that the titration curve of an amino acid helps identify its pKa values, corresponding to the ionization of its amino, carboxyl, and sometimes R-group, revealing its ionic state at different pH levels.

 

Question 11. એલેનાઈન એમિનો ઍસિડની રચનાનું રેખાંકન કરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ એલાનિન (Alanine) એમિનો ઍસિડનું બંધારણ દર્શાવે છે. તેમાં એક કાર્બન પરમાણુ (આલ્ફા કાર્બન), એક એમિનો સમૂહ (\(\text{NH}_2\)), એક કાર્બોક્સિલ સમૂહ (\(\text{COOH}\)), એક હાઈડ્રોજન પરમાણુ અને એક મિથાઇલ (\(\text{CH}_3\)) સાઇડ ચેઇન (\(R\)-જૂથ) જોડાયેલા હોય છે.
In simple words: Alanine is a simple amino acid with a central carbon atom bonded to an amino group, a carboxyl group, a hydrogen atom, and a methyl (\(\text{CH}_3\)) side chain.

🎯 Exam Tip: Be able to draw and identify the basic structure of common amino acids, especially the alpha-carbon, amino group, carboxyl group, and distinguishing R-group.

 

Question 12. ગુંદર શેનો બનેલો છે ? શું ફેવિકોલ તેનાથી અલગ છે ?
Answer: ગુંદર ઘણાં વિવિધ મોનોસેકેરાઇડના અણુઓના સમૂહના વિષમ પોલિસેકેરાઇડ (પોલિમર) છે. ફેવિકોલ જુદા પ્રકારનો પોલિમર છે. તે સંશ્લેષિત ચોંટી જાય તેવો પદાર્થ છે, જેને રેઝિન કહે છે. તેનું ઉત્પાદન પોલિવિનાઇલ આલ્કોહોલ (PVA) છે, જે પોલિસેકેરાઇડ નથી.
In simple words: Gum is a natural heteropolysaccharide composed of various monosaccharides, while Fevicol is a synthetic adhesive (resin) made from polyvinyl alcohol, not a polysaccharide.

🎯 Exam Tip: Differentiate between natural polymers like gums (polysaccharides) and synthetic polymers like Fevicol (polyvinyl alcohol) based on their chemical composition and origin.

 

Question 13. પ્રોટીન, ચરબી, તેલ અને એમિનો ઍસિડનું ગુણાત્મક પૃથક્કરણ/પરીક્ષણ બનાવો તથા કોઈપણ ફળનો રસ, લાળ, પરસેવો તથા મૂત્રમાં તેઓનું પરીક્ષણ કરો.
Answer:
(a) પ્રોટીનની કસોટી: બાયુરેટ કસોટી: પ્રોટીનમાં બાયુરેટ પ્રક્રિયક ઉમેરવામાં આવે તો દ્રાવણ આછા વાદળીમાંથી જાંબલી રંગમાં પરિવર્તિત થાય છે.
(b) ચરબી અને તેલની કસોટી: ગ્રીસ કે કાવ્યતાની કસોટી
(c) એમિનો ઍસિડ માટેની કસોટી: નીન હાઈડ્રીન કસોટી: દ્રાવણમાં નીન હાઈડ્રીન નાખતા એમિનો ઍસિડ પર આધારિત રંગહીન દ્રાવણ ગુલાબી, વાદળી કે જાંબલી રંગમાં પરિવર્તિત થાય છે.

ક્રમ	પદાર્થ	કસોટીનું નામ	પદ્ધતિ	પરિણામ	નિર્ણય
1.	ફળોનો રસ	બાયુરેટ કસોટી	ફળનો રસ + બાયુરેટ પ્રક્રિયક	આછા વાદળીમાંથી જાંબલી રંગમાં રૂપાંતર	પ્રોટીન હાજર
		ગ્રીસ કસોટી	બ્રાઉન પેપર પર ફળોના રસના કેટલાંક ટીપાં	અર્ધપારદર્શક બિંદુ જોવા ન મળ્યા	ચરબી અને તેલ ગેરહાજર અથવા ખૂબ જ અલ્પ માત્રાઓ
		નીનહાઈડ્રીન કસોટી	ફળનો રસ + નીનહાઈડ્રીક પ્રક્રિયક + 5 મિનિટ ઉકાળો	રંગહીન દ્રાવણ ગુલાબી, વાદળી કે જાંબલી રંગમાં રૂપાંતર	એમિનો ઍસિડ હાજર
2.	લાળ	બાયુરેટ કસોટી	લાળ + બાયુરેટ પ્રક્રિયક	આછા વાદળીમાંથી જાંબલી રંગમાં રૂપાંતર	પ્રોટીન હાજર
		ગ્રીસ કસોટી	બ્રાઉન પેપર પર લાળના થોડાંક ટીપાં	અર્ધપારદર્શક બિંદુ જોવા ન મળ્યા	ચરબી અને તેલ ગેરહાજર
		નીન હાઈડ્રીન કસોટી	લાળ + નીન હાઈડ્રીન પ્રક્રીયક +5 મિનિટ ઉકાળો	રંગહીન દ્રાવણ ગુલાબી, વાદળી કે જાંબલી રંગમાં રૂપાંતર	એમિનો ઍસિડ હાજર
3.	પરસેવો	બાયુરેટ કસોટી	પરસેવો + બાયુરેટ પ્રક્રિયક	રંગ પરિવર્તન નથી.	પ્રોટીન ગેરહાજર
		દ્રાવ્યતા કસોટી	પરસેવો + પાણી	તૈલી પદાર્થ હાજર	ચરબી / તેલ હાજરની શક્યતા
		નીનહાઈડ્રીન કસોટી	પરસેવો + નીન હાઈડ્રીન પ્રક્રિયક + 5 મિનિટ ઉકાળો	રંગપરિવર્તન થતું નથી	એમિનો એસિડ ગેરહાજર
4.	મૂત્ર	બાયુરેટ કસોટી	મૂત્રના કેટલાંક ટીપાં + બાયુરેટ પ્રક્રિયક	આછા વાદળીમાંથી જાંબલી રંગમાં પરિવર્તન	પ્રોટીન હાજર
		દ્રાવ્યતા કસોટી	થોડાંક ટીપાં મૂત્ર + પાણી	થોડુંક પણ તૈલી પદાર્થ હાજર	ચરબી કદાચ હાજર કે ગેરહાજર
		નીનહાઈડ્રીન કસોટી	મૂત્રનાં કેટલાંક ટીપાં કે નીન હાઈડ્રોજન પ્રક્રિયક + 5 મિનિટ ઉકાળો	વાદળી અથવા જાંબલી રંગ જે એમિનો ઍસિડને આધારે જોવા મળે.	એમિનો એસિડ હાજર

In simple words: Qualitative tests like Biuret for proteins, grease spot for fats/oils, and ninhydrin for amino acids can be performed on fruit juice, saliva, sweat, and urine to identify the presence of these biomolecules based on characteristic color changes or physical properties.

🎯 Exam Tip: Focus on the specific reagents and observable color changes for each test, as this knowledge is essential for practical laboratory applications and identifying biomolecules.

 

Question 14. તપાસ કરો કે જીવાવરણમાં બધી જ વનસ્પતિઓ દ્વારા કેટલા સેલ્યુલોઝનું નિર્માણ થાય છે? તેની તુલના મનુષ્ય દ્વારા કુલ ઉત્પાદિત કાગળ સાથે 1 કરો, મનુષ્ય પ્રતિવર્ષ વનસ્પતિ પદાર્થોનો વપરાશ કેટલો કરે છે ? તેમાં વનસ્પતિઓ કેટલા પ્રમાણમાં નાશ પામે છે ?
Answer: લગભગ 100 બિલિયન ટન સેલ્યુલોઝ દર વર્ષે વનસ્પતિ દ્વારા પૃથ્વી પર બને છે. એક ટન કાગળ બનાવવા માટે 17 પૂર્ણ વિકસિત ઝાડ વપરાય છે. ઝાડનો માણસની જરૂરિયાત મુજબ ઉપયોગ થાય છે, જેવા કે લાકડું, દવા, ખોરાક વગેરે. તેથી મનુષ્ય દ્વારા વાર્ષિક વપરાશની ગણતરી કરવી મુશ્કેલ છે.
In simple words: Approximately 100 billion tons of cellulose are produced by plants annually, and significant plant resources are consumed by humans for various needs like paper (17 trees per ton), wood, medicine, and food, making it hard to precisely quantify annual plant destruction.

🎯 Exam Tip: Understand the vast scale of cellulose production by plants and the significant human consumption of plant resources, highlighting the ecological impact and resource management challenges.

 

Question 15. ઉલ્લેચકોના મહત્ત્વપૂર્ણ ગુણધર્મનું વર્ણન કરો.
Answer: ઉત્સેચકોના અગત્યના ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:
1. તે ઊંચો અણુભાર ધરાવતા મહાઅણુઓનું સંયોજન છે.
2. કોષમાં તે જૈવ રાસાયણિક પ્રક્રિયાને ઉત્તેજીત કરે છે. તે મોટા અણુઓને વિભાજીત કરી નાના અણુઓમાં કે નાના અણુઓને જોડી મોટા અણુમાં રૂપાંતર કરે છે.
3. ઉત્સેચક પ્રક્રિયા શરૂ કરતાં નથી પરંતુ પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે.
4. ઉત્સેચકો જૈવ રાસાયણિક પ્રક્રિયાનાં વેગ પર અસર કરે છે તેની ક્રિયામાં નહિ.
5. ઉત્સેચકો ચોક્કસ પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર છે. ઊંચા તાપમાન ખૂબ વધતાં ઉત્સેચકીય પ્રક્રિયા ઘટે છે.
6. 6 થી 8 pH દરમ્યાન ઉત્સેચકીય પ્રક્રિયા મહત્તમ હોય છે.
7. ઉત્સેચકની ક્રિયાશીલતા પ્રક્રિયકની સાંદ્રતા વધતા વધે છે અને મહત્તમ દર સુધી પહોંચે છે.
In simple words: Enzymes are high-molecular-weight biological catalysts that accelerate specific biochemical reactions without initiating them, functioning optimally within narrow temperature and pH ranges.

🎯 Exam Tip: Focus on key characteristics like enzyme specificity, their role in accelerating reactions (not starting them), and the influence of pH and temperature on their activity, as these are frequently tested concepts.

 

GSEB Class 11 Biology NCERT Exemplar Questions and Answers

વૈકલ્પિક પ્રશ્નો (MCQ)

 

Question 1. સજીવોમાં જોવા મળતાં ઘટકોનું બંધારણ અને ભૂપડ જેવા નિર્જીવ પદાર્થોમાં જોવા મળતાં ઘટકો એ બંનેમાં મોટાભાગના તત્ત્વો સરખા છે, તો આ બંને જૂથ વચ્ચે ભેદ શું છે ? નીચેનામાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો :
(a) જીવંત સજીવોમાં જોવા મળતા સોનાનું પ્રમાણ નિર્જીવ કરતાં વધુ હોય છે.
(b) જીવંત સજીવોના દેહમાં જોવા મળતા પાણીનું પ્રમાણ નિર્જીવ કરતાં વધુ હોય.
(c) જીવંત સજીવોમાં કાર્બન, ઓક્સિજન અને હાઈડ્રોજનનું પ્રમાણ પ્રતિ એકમમાં જથ્થામાં નિર્જીવ કરતાં વધુ હોય.
(d) જીવંત સજીવોમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ કરતાં નિર્જીવમાં વધ.
Answer: (c) જીવંત સજીવોમાં કાર્બન, ઓક્સિજન અને હાઈડ્રોજનનું પ્રમાણ પ્રતિ એકમમાં જથ્થામાં નિર્જીવ કરતાં વધુ હોય.
In simple words: Living organisms primarily differ from non-living matter like the Earth's crust by having significantly higher concentrations of carbon, oxygen, and hydrogen per unit mass.

🎯 Exam Tip: Remember that the high abundance of carbon, hydrogen, and oxygen in living systems is due to their role in forming complex organic molecules, distinguishing life from non-living matter.

 

Question 2. સજીવોમાં જોવા મળતા મોટાભાગના ઘટકો જે મુક્ત કે સંયોજન સ્વરૂપે જોવા મળે છે. નીચેનામાંથી એક સજીવમાં જોવા મળતો નથી.
(a) સિલિકોન
(b) મેગ્નેશિયમ
(c) આયર્ન
(d) સોડિયમ
Answer: (a) સિલિકોન
In simple words: Among the given options, silicon is typically not found as a major constituent in living organisms, unlike magnesium, iron, and sodium which are essential for various biological functions.

🎯 Exam Tip: Focus on distinguishing essential trace elements and macronutrients (like Mg, Fe, Na) from elements that are not typically found in significant amounts in living systems (like Si), a common distinction in elemental composition of organisms.

 

Question 3. એમિનો ઍસિડના બંધારણમાં એમિનો સમૂહ અને કાર્બોક્સિલ સમૂહ જોવા મળે છે. નીચેનામાંથી કયો એમિનો ઍસિડ છે ?
(a) ફોર્મિક ઍસિડ
(b) ગ્લિસરોલ
(c) ગ્લાયોલિક ઍસિડ
(d) ગ્લાયસિન
Answer: (d) ગ્લાયસિન
In simple words: Glycine is an amino acid characterized by both an amino group and a carboxyl group attached to its central carbon atom, making it a fundamental building block of proteins.

🎯 Exam Tip: Recall the basic structure of an amino acid (central carbon, amino group, carboxyl group, hydrogen, and R-group) and identify which option fits this definition, as this is a core concept in protein chemistry.

 

Question 4. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં એમિનો ઍસિડમાં ધનભાર અને ઋણભાર બંને એક જ અણુમાં જોવા મળે છે. આવા પ્રકારના એમિનો ઍસિડને .................... તરીકે ઓળખાય છે.
(a) એસિડિક સ્વરૂપ
(b) બેઝિક સ્વરૂપ
(c) એરોમેટિક ઍસિડ
(d) ટ્વિટર આયન સ્વરૂપ
Answer: (d) ટ્વિટર આયન સ્વરૂપ
In simple words: An amino acid that carries both a positive and a negative charge on the same molecule is known as a zwitterion, a common form found at its isoelectric point.

🎯 Exam Tip: Understand the zwitterionic form of amino acids, where both the amino group is protonated (\(\text{NH}_3^+\)) and the carboxyl group is deprotonated (\(\text{COO}^-\)), leading to a net neutral charge at a specific pH.

 

Question 5. નીચેમાંથી કઈ શર્કરા ગ્લુકોઝમાં જોવા મળે તેટલા જ કાર્બન ધરાવે છે ?
(a) ફ્રુક્ટોઝ
(b) ઈરિથ્રોઝ
(c) રિબ્યુલોઝ
(d) રિબોઝ
Answer: (a) ફ્રુક્ટોઝ
In simple words: Fructose is a sugar that contains the same number of carbon atoms (six) as glucose, making them both hexoses, although they have different structural arrangements.

🎯 Exam Tip: Recognize that both glucose and fructose are hexoses, meaning they both contain six carbon atoms, despite being structural isomers with different functional groups (aldehyde vs. ketone).

 

Question 6. ન્યુક્લિઓસાઈડના ફોસ્ફોરાયલેશ દ્વારા બનતા ઍસિડદ્રાવ્ય ઘટકને .................... કહે છે.
(a) નાઈટ્રોજન બેઈઝ
(b) એડિનીન
(c) ફોસ્ફેટ શર્કરા
(d) ન્યુક્લિઓટાઈડ
Answer: (d) ન્યુક્લિઓટાઈડ
In simple words: When a nucleoside undergoes phosphorylation, meaning a phosphate group is added, the resulting acid-soluble component is termed a nucleotide, which is the basic building block of DNA and RNA.

🎯 Exam Tip: Understand the relationship between nucleosides (sugar + base) and nucleotides (sugar + base + phosphate) and how phosphorylation forms the latter, which are crucial for genetic material.

 

Question 7. જ્યારે ઍસિડમાં કોઈપણ પેશીને હોમોજીનાઈઝ કરવામાં આવે, ઍસિડ દ્રાવ્ય પુલ દર્શાવે છે.
(a) કોષરસ
(b) કોષરસપટલ
(c) કોષકેન્દ્ર
(d) ન્યુક્લિઓટાઈડ
Answer: (a) કોષરસ
In simple words: When tissue is homogenized in acid, the acid-soluble pool primarily represents the cytoplasm and its dissolved small molecules, as larger cellular components like membranes and nuclei are acid-insoluble.

🎯 Exam Tip: Differentiate between acid-soluble (cytosolic components, small molecules) and acid-insoluble (macromolecules, cellular structures) fractions after homogenization, a key concept in cell fractionation.

 

Question 8. સૌથી વધુ માત્રામાં સજીવમાં જોવા મળતું રાસાયણિક દ્રાવ્ય
(a) પ્રોટીન
(b) પાણી
(c) શર્કરા
(d) ન્યુક્લિઈક ઍસિડ
Answer: (b) પાણી
In simple words: Water is the most abundant chemical component in living organisms, constituting a large percentage of their total mass and serving as a universal solvent for metabolic processes.

🎯 Exam Tip: Recognize water's critical role as the most abundant molecule in living systems, essential for nearly all biological processes due to its unique solvent properties.

 

Question 9. એકસરખા
(1) મોનોમર એક પછી એક ક્રમિક જોડાઈને સમપોલિમર બનાવે છે. જ્યારે વિષમ પોલિમટમાં એક કરતાં વધુ પ્રકારના મોનોમર જોવા મળે છે. પ્રોટીન એ વિષમ પોલિમર છે જે સામાન્ય રીતે ના બનેલા છે.
(a) 20 પ્રકારના મોનોમર
(b) 40 પ્રકારના મોનોમર
(c) 30 પ્રકારના મોનોમર
(d) ફક્ત એક જ પ્રકારના મોનોમર
Answer: (a) 20 પ્રકારના મોનોમર
In simple words: Proteins are heteropolymers typically made from a combination of 20 different types of amino acid monomers, distinguishing them from homopolymers formed by a single type of monomer.

🎯 Exam Tip: Remember that the diversity and complexity of proteins stem from the specific sequence and arrangement of these 20 standard amino acid types.

 

Question 10. પ્રોટીન ઘણી દેહધાર્મિક ક્રિયાઓ દર્શાવે છે. જેમ કે ઉત્સુચક તરીકેનું કાર્ય નીચેનામાંથી એક વધારાનું કાર્ય પ્રોટીન દ્વારા પ્રદર્શિત થાય છે.
(a) એન્ટિબાયોટિક
(b) ચામડીના રંગ માટે જવાબદાર રંજકદ્રવ્યકણો
(c) પુષ્યના વિવિધ રંગના રંજકકણોની બનાવટમાં
(d) અંતઃસ્ત્રાવ
Answer: (d) અંતઃસ્ત્રાવ
In simple words: Besides acting as enzymes, proteins also function as hormones, which are chemical messengers regulating various physiological processes in the body.

🎯 Exam Tip: Understand that proteins have diverse roles, including enzymatic activity, structural support, transport, and hormonal signaling, with hormones being a key example of their regulatory function.

 

Question 11. ગ્લાયકોજન એ સમપોલિમર છે જે .................... ના બનેલા છે.
(a) લૂકોઝના એકમ
(b) ગેલેક્ટોઝના એકમ
(c) રીબોઝના એકમ
(d) એમિનો એસિડ
Answer: (a) લૂકોઝના એકમ
In simple words: Glycogen is a homopolymer primarily composed of glucose units, serving as the main storage form of glucose in animals.

🎯 Exam Tip: Remember that glycogen is a polysaccharide and a storage form of glucose, meaning it is built from many repeating glucose units.

 

Question 12. ગ્લાયકોજનના અણુમાં જોવા મળતાં છેડાઓની સંખ્યા
(a) શાખાઓની સંખ્યા + એક જેટલી
(b) શાખાઓની સંખ્યા જેટલી
(c) એક
(d) બે, એક ડાબી બાજુએ અને એક જમણી બાજુએ
Answer: (a) શાખાઓની સંખ્યા + એક જેટલી
In simple words: In a glycogen molecule, which is highly branched, the number of reducing ends (ends that can react) is equal to the number of branches plus one.

🎯 Exam Tip: For branched polymers like glycogen, each branch point creates an additional non-reducing end, but there is typically only one reducing end per molecule, hence branches + 1 reducing ends if reducing ends are being referred to or (branches + 1) non-reducing ends for overall reactivity.

 

Question 13. પ્રોટીનના અણુના પ્રાથમિક બંધારણમાં .................... ધરાવે છે.
(a) બે છેડા
(b) એક છેડો
(c) ત્રણ છેડા
(d) એક પણ છેડો નહિ
Answer: (a) બે છેડા
In simple words: The primary structure of a protein molecule, which is a linear chain of amino acids, has two distinct ends: an N-terminus (amino end) and a C-terminus (carboxyl end).

🎯 Exam Tip: Always remember that a linear polypeptide chain has a distinct N-terminal (free amino group) and a C-terminal (free carboxyl group), defining its directionality.

 

Question 14. નીચેનામાંથી કઈ પ્રક્રિયા ઉત્સુચક દ્વારા સજીવ તંત્રમાં જોવા મળતી નથી ?
(a) પાણીમાં \(\text{CO}_2\) નું ઓગળવું
(b) DNA ની બે શૃંખલાઓનું પુરું પાડવું.
(c) સુક્રોઝનું હાઈડ્રોલિસિસ
(d) પેપ્ટાઈડ બંધનું બનવું
Answer: (a) પાણીમાં \(\text{CO}_2\) નું ઓગળવું
In simple words: The dissolution of carbon dioxide in water is a physical process that does not require enzymatic catalysis in living systems, unlike DNA strand separation, sucrose hydrolysis, and peptide bond formation, which are all enzyme-driven.

🎯 Exam Tip: Differentiate between physical processes (like gas dissolution) and biochemical reactions (like synthesis or breakdown of biomolecules) that are typically catalyzed by enzymes in living organisms.

 

અત્યંત ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (VSQ)

 

Question 1. મનુષ્ય દ્વારા બનાવવામાં આવતી (એટલે કે સંશ્લેષિત) અથવા વનસ્પતિ, બેક્ટરિયા, પ્રાણીઓમાંથી મેળવવામાં આવતી દવાઓ, જેને કુદરતી નીપજો કહે છે. કેટલીક વખતે કુદરતી નીપજોની જગ્યાએ રસાયણનો માનવ દ્વારા ઝેરી અસર આડ અસર ઉપયોગ થાય છે. નીચેમાંથી દરેક કુદરતી નીપજો કે રાસાયણિક સંશ્વેષિત છે. તેના વિશે લખો.
(a) પેનિસિલિન
(b) સલ્ફાનેમાઈડ
(c) વિટામિન્સ
(d) વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ
Answer:
(a) પેનિસિલિન એ પેનિસિલિયમ નામની ફૂગમાંથી પ્રાપ્ત એન્ટિબાયોટિક સમૂહ છે જે શરૂઆતમાં કુદરતી નીપજ તરીકે વાપરવામાં આવતું હતું.
(b) સલ્ફોનેમાઈડ એ સંશ્લેષિત રસાયણ છે. તે એક સૂક્ષ્મજીવોને મારી નાખતું કે તેમની વૃદ્ધિ અટકાવતા દ્રવ્ય (antimicrobial agent) તરીકે જુદી જુદી દવાઓના સમૂહમાં હોય છે.
(c) વિટામિન-\(\text{C}\) અથવા \(\text{L}\)-એસ્કોર્બિક ઍસિડ કે એસ્કોર્બેટ એ કુદરતી નીપજ છે અને તે મનુષ્યના પોષણ માટે જરૂરી છે. તે ખાટા ફળોમાં જોવા મળે છે.
(d) વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ (\(\text{GH}\) અથવા \(\text{HGH}\)) એ સોમેટોટ્રોપિન કે સોમેટ્રોપિન તરીકે ઓળખાય છે. તે શરીરમાં વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરે છે.
In simple words: Penicillin and Vitamin C are natural products, while sulfonamides are synthetic chemicals. Growth hormone is a naturally occurring protein that can also be produced synthetically.

🎯 Exam Tip: Be able to classify common drugs and biological molecules as either natural products (derived from living organisms) or synthetic chemicals, and know their primary functions.

 

Question 2. એસ્ટર બંધ, ગ્લાયકોડિક બંધ, પેટાઈડ બંધ અને હાઈડ્રોજન બંધમાંથી યોગ્ય રાસાયણિક બંધ પસંદ કરી નીચેના વિશે લખો.
(a) પોલિસેકેરાઈડ
(B) પ્રોટીન
(c) ચરબી (fat)
(d) પાણી
Answer:
(a) પોલિસેકેરાઈડ: તે ગ્લાયકોસિડિક બંધથી જોડાય છે. ગ્લાયકોસિડિક બંધ એક પ્રકારના સહસંયોજક બંધ દ્વારા સાદા કે જટિલ કાર્બોહાઈડ્રેટ્સના અણુઓ ભેગા મળી એક લાંબી પોલિસેકેરાઈડની શૃંખલા બનાવે છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિમાં બે શર્કરાના અણુઓ ગ્લાયકોસિડિક બંધ દ્વારા જોડાયેલા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ બંધ સામાન્ય રીતે બે મોનોસેકેરાઇડ વચ્ચે પાણીના અણુના નિષ્કાસન દ્વારા બને છે, જે ડાયસેકેરાઇડ અથવા પોલિસેકેરાઇડની રચના કરે છે.
(b) પ્રોટીન: તે પેપ્ટાઈડ બંધ દ્વારા જોડાયેલા છે. બે એમિનો ઍસિડના અણુઓમાં એક એમિનો ઍસિડના કાર્બોક્સિલ સમૂહ અને બીજા એમિનો ઍસિડના એમિનો સમૂહ સાથે પાણીનો અણુ દૂર કરીને સહસંયોજક રાસાયણિક બંધથી જોડાઈને પેપ્ટાઈડ બંધ બને છે. પાણીનો અણુ દૂર થતો હોવાથી તેને ડિહાઈડ્રેશન સિન્થેસિસ પ્રક્રિયા પણ કહે છે. એમિનો ઍસિડના વચ્ચે પેપ્ટાઈડ બંધથી જોડાઈને શૃંખલા બનવાને પરિણામે પ્રોટીન બને છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ બે એમિનો ઍસિડ્સ (\(\text{R}_1\) અને \(\text{R}_2\) સાઇડ ચેઇન સાથે) વચ્ચે પેપ્ટાઈડ બંધ (\(-\text{CO-NH}-\)) ની રચના દર્શાવે છે. આ બંધ એક એમિનો ઍસિડના કાર્બોક્સિલ સમૂહ અને બીજાના એમિનો સમૂહ વચ્ચે નિર્જલીકરણ દ્વારા બને છે, જેના પરિણામે પાણીનો અણુ મુક્ત થાય છે અને એક ડાઇપેપ્ટાઇડ રચાય છે.
(c) એસ્ટર બંધ: ફેટી ઍસિડના કાર્બોક્સિલ સમૂહ અને ટ્રાયગ્લિસરોલના હાઈડ્રોક્સિલ સમૂહ પાણીનો અણુ ગુમાવીને એસ્ટર બંધથી જોડાય છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ ગ્લિસરોલ અને ત્રણ ફેટી ઍસિડ્સ વચ્ચે એસ્ટર બંધની રચના દર્શાવે છે. દરેક ફેટી ઍસિડનો કાર્બોક્સિલ સમૂહ ગ્લિસરોલના હાઈડ્રોક્સિલ સમૂહ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને એસ્ટર બંધ બનાવે છે, જેમાં પાણીના અણુઓ મુક્ત થાય છે અને ટ્રાયગ્લિસરાઇડ બને છે.
(d) હાઈડ્રોજન બંધ: તેમાં ધ્રુવીય પ્રકૃતિ ધરાવતા અણુઓ વચ્ચે વીજભારની ફેરબદલીને લીધે હાઈડ્રોજન એ ઋણ વીજભારયુક્ત અણુ સાથે જોડાય છે. જેવા કે \(\text{N}\), \(\text{O}\), \(\text{S}\), \(\text{F}\) વગેરે. પાણી એ સૌથી જાણીતું ઉદાહરણ છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ હાઈડ્રોજન બંધ દર્શાવે છે, જે પાણીના અણુઓમાં જોવા મળે છે. હાઈડ્રોજન બંધ એ એક ઇન્ટરમોલેક્યુલર આકર્ષણ બળ છે જે ધ્રુવીય અણુઓમાં હાઈડ્રોજન પરમાણુ અને ઇલેક્ટ્રોન-નેગેટિવ પરમાણુ (જેમ કે ઓક્સિજન) વચ્ચે બને છે.
In simple words: Polysaccharides are joined by glycosidic bonds, proteins by peptide bonds, fats by ester bonds between glycerol and fatty acids, and water molecules form hydrogen bonds due to their polarity.

🎯 Exam Tip: Systematically link each macromolecule (polysaccharide, protein, fat) to its specific type of covalent bond (glycosidic, peptide, ester) and understand that hydrogen bonds are weaker, intermolecular forces important for water properties and macromolecule stability.

 

Question 3. એમિનો ઍસિડ, શર્કરા, ન્યુક્લિઓટાઈડ અને ફેટિઍસિડના એક – એક ઉદાહરણ આપો.
Answer:
એમિનો ઍસિડ – લ્યુસીન
શર્કરા – લેક્ટોઝ
ન્યુક્લિઓટાઈડ – એડિનોસાઈન ટ્રાયફોસ્ફટ
ફેટિ ઍસિડ – પામિટીક ઍસિડ
In simple words: Examples of key biomolecules include leucine (amino acid), lactose (sugar), adenosine triphosphate (nucleotide), and palmitic acid (fatty acid).

🎯 Exam Tip: Be prepared to provide specific examples for each major class of biomolecules, as this demonstrates foundational knowledge of molecular biology.

 

Question 4. નીચે આપેલ પ્રક્રિયામાં પ્રક્રિયક \(\text{A}\) અને \(\text{A}'\) ઓક્સિડોરિડકટઝ દ્વારા ઉદ્મરણ પામે છે. પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરો. \(\text{A}\) રિડ્યુસ્ડ. + \(\text{A}'\) ઓક્સિડાઈઝ –
Answer: ઓક્સિડોરિડકટઝ ઉત્સેચક ઓક્સિડેશન અને રિડક્શનની પ્રક્રિયાને ઉત્રેરિત કરે છે. આ ઉત્સેચક એક અણુ (રિડકટન્ટ) કે જેને ઇલેક્ટ્રોન આપનાર કહે છે, તેમાંથી ઇલેક્ટ્રોન બીજો અણુ (ઓક્સિડન્ટ) કે તેને ઇલેક્ટ્રોન ગ્રાહક કહે છે, તેને આપે છે.
\(\text{A - રિડ્યુઝ્ડ + A' ઓક્સિડાઈઝ}\)
\(\implies \text{A-ઓક્સિડાઈઝ + A' રિડ્યુસ્ડ}\)
\(\text{(ઇલેક્ટ્રોન આપનાર)}\) \(\implies \text{(ઇલેક્ટ્રોન ગ્રાહક)}\)
In simple words: Oxidoreductase enzymes catalyze reactions where electrons are transferred: one reactant (\(\text{A}\)) gets oxidized (loses electrons) while the other (\(\text{A}'\)) gets reduced (gains electrons), completing the redox process.

🎯 Exam Tip: Focus on the definition of oxidoreductases as enzymes that facilitate the transfer of electrons, leading to the oxidation of one substrate and the reduction of another, a core concept in redox biochemistry.

 

Question 5. પ્રોસ્થેટિક સમૂહ એ સહકારકોથી કેવી રીતે જુદા પડે છે?
Answer:
• પ્રોસ્થેટિક સમૂહ એ એપોએન્ઝાઇમ સાથે ગાઢ રીતે સહસંયોજક કે અસહસંયોજક બંધથી જોડાયેલ કાર્બનિક સંયોજનો છે (સહકારકો સિવાયના ઉત્સેચકો). દા.ત., પેરોક્સિડેઝ અને કેટલેઝ, કે જે હાઈડ્રોજન પેરોક્સાઇડને પાણી અને ઓક્સિજનમાં વિભાજીત કરે છે. હીમ એ પ્રોસ્થેટિક સમૂહ છે અને તે ઉત્સેચકોના સક્રિય સ્થાનનો ભાગ છે.
• સહકારકો એ નાના, હીટ-સ્ટેબલ, સંયુગ્મી ઉત્સેચકનો બિનપ્રોટીન ભાગ છે. તે અકાર્બનિક કે કાર્બનિક પ્રકૃતિના હોય છે.
• સહકારકો ઉત્સેચકો સાથે નબળા બંધ દ્વારા જોડાયેલ હોય ત્યારે તેને સહઉત્સેચક અને મજબૂત બંધથી જોડાયેલ હોય તો તેને પ્રોસ્થેટિક સમૂહ કહે છે.
In simple words: Prosthetic groups are tightly bound, often covalent, organic cofactors forming a permanent part of the enzyme's active site (like heme), whereas cofactors are loosely associated, heat-stable, non-protein components that can be either organic or inorganic.

🎯 Exam Tip: The key difference lies in the strength of binding: prosthetic groups are permanently and tightly bound (often covalently), while cofactors are generally loosely associated with the enzyme and can be organic (coenzymes) or inorganic ions.

અત્યંત ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (VSQ)

Question 1. મનુષ્ય દ્વારા બનાવવામાં આવતી (એટલે કે સંશ્લેષિત) અથવા વનસ્પતિ, બેક્ટરિયા, પ્રાણીઓમાંથી મેળવવામાં આવતી દવાઓ, જેને કુદરતી નીપજો કહે છે. કેટલીક વખતે કુદરતી નીપજોની જગ્યાએ રસાયણનો માનવ દ્વારા ઝેરી અસર આડ અસર ઉપયોગ થાય છે. નીચેમાંથી દરેક કુદરતી નીપજો કે રાસાયણિક સંશ્લેષિત છે. તેના વિશે લખો.
(a) પેનિસિલિન
(b) સલ્ફાનેમાઈડ
(c) વિટામિન્સ
(d) વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ
Answer:
(a) પેનિસિલીન એ પેનિસીલીયમ નામની ફૂગમાંથી મેળવવામાં આવતું એક એન્ટિબાયોટિક સંયોજન છે, જેનો ઉપયોગ શરૂઆતમાં કુદરતી ઉત્પાદન તરીકે થતો હતો.
(b) સલ્ફોનેમાઈડ એ એક રાસાયણિક સંશ્લેષિત પદાર્થ છે. તે સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરતા અથવા તેમની વૃદ્ધિને રોકતા વિવિધ ઔષધીય પદાર્થો (એન્ટિમિક્રોબાયલ એજન્ટ) ના સમૂહમાં શામેલ છે.
(c) વિટામિન-C, જેને L-એસ્કોર્બિક એસિડ અથવા એસ્કોર્બેટ તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે એક કુદરતી નીપજ છે જે માનવ પોષણ માટે આવશ્યક છે અને ખાટા ફળોમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
(d) વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ (GH અથવા HGH) સોમેટોટ્રોપીન અથવા સોમેટ્રોપન તરીકે જાણીતો છે. તે શરીરમાં વૃદ્ધિની પ્રક્રિયાને ઉત્તેજિત કરે છે.
In simple words: કુદરતી અને સંશ્લેષિત દવાઓમાં પેનિસિલિન (ફૂગમાંથી), સલ્ફોનેમાઈડ (રાસાયણિક), વિટામિન-C (ફળોમાંથી), અને વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ (શરીર દ્વારા ઉત્પાદિત) નો સમાવેશ થાય છે. આ પદાર્થો સૂક્ષ્મજીવનાશક, પોષક અથવા વૃદ્ધિ ઉત્તેજક તરીકે કાર્ય કરે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ ઔષધીય પદાર્થોના સ્ત્રોત (કુદરતી/સંશ્લેષિત) અને તેમની મુખ્ય કાર્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું ગુણ મેળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 2. એસ્ટર બંધ, ગ્લાયકોસિડિક બંધ, પેપ્ટાઈડ બંધ અને હાઈડ્રોજન બંધમાંથી યોગ્ય રાસાયણિક બંધ પસંદ કરી નીચેના વિશે લખો.
(a) પોલિસેકેરાઈડ
(B) પ્રોટીન
(c) ચરબી (fat)
(d) પાણી
Answer:
(a) પોલિસેકેરાઈડ: આ ગ્લાયકોસિડિક બંધ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે. ગ્લાયકોસિડિક બંધ એ એક પ્રકારનો સહસંયોજક બંધ છે જે સાદા કે જટિલ કાર્બોહાઈડ્રેટ્સના અણુઓને જોડીને લાંબી પોલિસેકેરાઈડ શૃંખલા બનાવે છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિમાં બે શર્કરાના અણુઓ ગ્લાયકોસિડિક બંધ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ બંધ સામાન્ય રીતે એક શર્કરાના કાર્બન-1 અને બીજી શર્કરાના કાર્બન-4 વચ્ચે બને છે, જેમાં પાણીનો અણુ મુક્ત થાય છે.

\[ \begin{array}{c} \mathrm{CH_2OH} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{O} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{OH} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{OH} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{CH_2OH} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{O} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{OH} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{OH} \end{array} \rightarrow \begin{array}{c} \mathrm{CH_2OH} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{O} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{OH} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{OH} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{CH_2OH} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{O} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{OH} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{H} \\ \mathrm{OH} \end{array} \]
(b) પ્રોટીન: પ્રોટીન પેપ્ટાઈડ બંધો દ્વારા જોડાયેલા હોય છે. બે એમિનો એસિડના અણુઓ વચ્ચે, એક એમિનો એસિડના કાર્બોક્સિલ સમૂહ અને બીજા એમિનો એસિડના એમિનો સમૂહ વચ્ચે પાણીનો અણુ દૂર કરીને સહસંયોજક રાસાયણિક બંધ બને છે, જેને પેપ્ટાઈડ બંધ કહેવાય છે. આ પાણીના અણુના દૂર થવાની પ્રક્રિયાને ડિહાઈડ્રેશન સિન્થેસિસ પ્રક્રિયા પણ કહેવાય છે. એમિનો એસિડ વચ્ચે પેપ્ટાઈડ બંધ જોડાવાથી શૃંખલા બને છે જેના પરિણામે પ્રોટીનનું નિર્માણ થાય છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ડાયાગ્રામ બે એમિનો એસિડ (H₂N-C-COOH અને H-CH(CH₃)-COOH) વચ્ચે પેપ્ટાઈડ બંધ (NH-CO) ના નિર્માણને દર્શાવે છે. પાણીના અણુના નિરાકરણ દ્વારા આ બંધ રચાય છે, જે પ્રોટીનની રચનાનો મુખ્ય ભાગ છે. \[ \mathrm{H_2N-C-C-OH} + \mathrm{H_2N-CH-C-OH} \quad \xrightarrow{\text{Dehydration}} \quad \mathrm{H_2N-C-C-NH-CH-C-OH} + \mathrm{H_2O} \]
(c) ચરબી (Fat): ચરબીમાં એસ્ટર બંધ જોવા મળે છે. ફેટી એસિડના કાર્બોક્સિલ સમૂહ અને ટ્રાયગ્લિસરોલના હાઈડ્રોક્સિલ સમૂહ વચ્ચે પાણીના અણુને ગુમાવીને એસ્ટર બંધ રચાય છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિમાં ગ્લિસરોલ (આલ્કોહોલ) અને ત્રણ ફેટી એસિડના અણુઓ વચ્ચે એસ્ટર બંધની રચના દર્શાવવામાં આવી છે. દરેક એસ્ટર બંધની રચના દરમિયાન પાણીનો એક અણુ મુક્ત થાય છે, જે ટ્રાયગ્લિસરાઈડ બનાવે છે. \[ \begin{array}{l} \mathrm{R_1-COOH} \\ \mathrm{R_2-COOH} \\ \mathrm{R_3-COOH} \end{array} + \begin{array}{l} \mathrm{HO-CH_2} \\ \mathrm{HO-CH} \\ \mathrm{HO-CH_2} \end{array} \quad \xrightarrow{\text{Enzyme}} \quad \begin{array}{l} \mathrm{R_1-COO-CH_2} \\ \mathrm{R_2-COO-CH} \\ \mathrm{R_3-COO-CH_2} \end{array} + \mathrm{3H_2O} \]
(d) પાણી: પાણીમાં હાઈડ્રોજન બંધ જોવા મળે છે. હાઈડ્રોજન બંધ ધ્રુવીય પ્રકૃતિ ધરાવતા અણુઓ વચ્ચે વીજભારના આકર્ષણને કારણે બને છે, જેમાં હાઈડ્રોજન ઋણ વીજભારયુક્ત અણુ સાથે જોડાય છે (જેમ કે N, O, S, F). પાણી તેનું સૌથી જાણીતું ઉદાહરણ છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિમાં પાણીના અણુઓ વચ્ચે બનતા હાઈડ્રોજન બંધ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. હાઈડ્રોજન બંધ એક પાણીના અણુના હાઈડ્રોજન પરમાણુ અને બીજા પાણીના અણુના ઓક્સિજન પરમાણુ વચ્ચેના નબળા આકર્ષણથી બને છે, જે પાણીને તેના અનન્ય ગુણધર્મો આપે છે. \[ \mathrm{O \cdots H-O-H \cdots O} \]
In simple words: પોલિસેકેરાઈડ ગ્લાયકોસિડિક બંધથી બને છે, પ્રોટીન પેપ્ટાઈડ બંધથી બને છે, ચરબી એસ્ટર બંધથી બને છે, અને પાણીના અણુઓ વચ્ચે હાઈડ્રોજન બંધ હોય છે. આ બંધ વિવિધ જૈવિક અણુઓને તેમનું માળખું અને કાર્ય આપે છે.

🎯 Exam Tip: જુદા-જુદા જૈવઅણુઓમાં જોવા મળતા બંધારણીય બંધો (ગ્લાયકોસિડિક, પેપ્ટાઈડ, એસ્ટર, હાઈડ્રોજન) અને તેમની રાસાયણિક રચના સમજવી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 3. પ્રોટીનમાં જોવા મળતા અનુમાનિત પોલિમરના ઉદાહરણ દ્વારા પ્રાથમિક, દ્વિતીયક, તૃતીયક બંધારણ ક્રમશઃ વર્ણવો.
Answer:
પ્રોટીન એમિનો એસિડની શૃંખલાઓથી બનેલા વિષમ પોલિમર છે. અણુઓની સંરચનાનો અર્થ જુદા-જુદા સંદર્ભમાં ભિન્ન હોય છે. અકાર્બનિક રસાયણશાસ્ત્રમાં, સંરચનાનો સંબંધ આણ્વિક સૂત્ર સાથે હોય છે (જેમ કે NaCl, MgCl₂). કાર્બનિક રસાયણો અણુઓની દ્વિપરિમાણિક સંરચના દર્શાવે છે (જેમ કે બેન્ઝિન, નેપ્થેલીન વગેરે). ભૌતિક વૈજ્ઞાનિકો આણ્વિક સંરચનાને ત્રિપરિમાણિક દૃશ્ય તરીકે જુએ છે, જ્યારે જીવવિજ્ઞાનીઓ પ્રોટીનની રચનાને ચાર સ્તરમાં વર્ણવે છે.

પ્રાથમિક બંધારણ:
પ્રોટીનમાં એમિનો એસિડનો ક્રમ, એટલે કે કયો પ્રથમ એમિનો એસિડ છે, કયો બીજો છે, અને એમ ક્રમશઃ કયા સ્થાને એમિનો એસિડ ગોઠવાયેલા છે તેને પ્રાથમિક બંધારણ કહેવાય છે. જો પ્રોટીનને એક રેખીય સ્વરૂપ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવે, તો તેના ડાબા છેડા પર પ્રથમ એમિનો એસિડ અને જમણા છેડા પર અંતિમ એમિનો એસિડ જોવા મળે છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ પ્રોટીનના એક ભાગના પ્રાથમિક બંધારણને દર્શાવે છે, જેમાં N- અને C- ટર્મિનલ છેડા સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. તે વિવિધ એમિનો એસિડ અવશેષોના ક્રમને બતાવવા માટે એક-અક્ષરીય સંકેતો અને ત્રણ-અક્ષરીય સંક્ષેપનો ઉપયોગ કરે છે. \[ \mathrm{HN - CH(CH_2OH) - CO - NH - CH(CH_2SH) - CO - NH - CH(CH_2C_6H_4OH) - CO - NH - CH(CH_2CH_2COOH) - CO} \] સંકલ્પિત પ્રોટીનના અંશની પ્રાથમિક સંરચના N અને C પ્રોટીનના છેડાને પ્રદર્શિત કરે છે. એક અક્ષરીય સંકેત અને એમિનો એસિડના ત્રિસ્તરીય સંક્ષેપણને બનાવવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ એમિનો એસિડના છેડાને N-ટર્મિનલ એમિનો એસિડ કહેવાય છે, જ્યારે અંતિમ એમિનો એસિડના છેડાને C-ટર્મિનલ એમિનો એસિડ કહે છે.

દ્વિતીય બંધારણ:
પ્રોટીન તંતુ એ લાંબા, દ્રઢ તંતુ જેવી રચના નથી, પરંતુ તેનો તંતુ કુંતલની જેમ અમળાયેલો હોય છે (જેમ કે કુંતલાકાર નિસરણી). વાસ્તવમાં, પ્રોટીન તંતુ કેટલાંક કુંતલ સ્વરૂપમાં ગોઠવાયેલા હોય છે. પ્રોટીનમાં માત્ર દક્ષિણ ભ્રમણ કુંતલો જોવા મળે છે. અન્ય જગ્યાઓ પર પ્રોટીનના તંતુ બીજા સ્વરૂપમાં વીંટળાયેલા હોય છે, જેને દ્વિતીયક બંધારણ (secondary structure) કહે છે.

તૃતીય બંધારણ:
જ્યારે પ્રોટીનની લાંબી શૃંખલા પોલા ઊનના દડાની જેમ પોતાના પર જ વીંટળાયેલી હોય છે, ત્યારે તેને તૃતીયક સંરચના (Tertiary structure) કહેવાય છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ પ્રોટીનના ત્રિપરિમાણીય સ્વરૂપને દર્શાવે છે, જ્યાં પ્રોટીન શૃંખલા અવકાશમાં એક અનન્ય અને જટિલ રીતે ફોલ્ડ થયેલી હોય છે. આ ફોલ્ડિંગ પ્રોટીનના કાર્યાત્મક આકાર માટે મહત્વપૂર્ણ છે. \[ \text{Complex 3D folded structure showing N and C termini} \] પ્રોટીનના ત્રિપરિમાણ સ્વરૂપને પ્રદર્શિત કરે છે. પ્રોટીનની જૈવિક પ્રક્રિયા માટે તૃતીય સંરચના ચોક્કસ સ્વરૂપે આવશ્યક હોય છે.

ચતુર્થક સંરચના:
કેટલાંક પ્રોટીન એક કે વધુ પોલિપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓ અથવા તેમના પેટા એકમોના સમૂહથી બનેલા હોય છે. જેમ કે, દરેક પોલિસેકેરાઈડ અથવા પેટા એકમો એકબીજાની સાથે (ઉદાહરણ તરીકે, દડાની ફરતે ગોઠવાયેલા તંતુઓ, ધન કે તકતીની જેમ એક ઉપર એક ગોઠવાયેલા એકમો) ગોઠવાયેલા હોય છે અને પ્રોટીન સંરચના બનાવે છે, તેને પ્રોટીનની ચતુર્થક સંરચના (Quaternary structure) કહે છે. પુખ્ત મનુષ્યમાં હિમોગ્લોબીન ચાર પેટા ખંડોનું બનેલું હોય છે. તેમાંથી બે પેટા એકમો એકબીજાથી જુદા હોય છે. બે પેટાએકમો \(\alpha\) અને બે પેટાએકમો \(\beta\) પ્રકારના હોય છે, જે એકબીજા સાથે જોડાઈને મનુષ્યનું હિમોગ્લોબીન (Hb) બનાવે છે.
In simple words: પ્રોટીન ચાર સ્તરે રચાયેલું હોય છે: પ્રાથમિક (એમિનો એસિડનો રેખીય ક્રમ), દ્વિતીયક (\(\alpha\)-હેલિક્સ અને \(\beta\)-પ્લીટેડ શીટ્સ જેવું ફોલ્ડિંગ), તૃતીયક (આખા પ્રોટીનનું 3D ફોલ્ડિંગ), અને ચતુર્થક (એકથી વધુ પોલિપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓનું એકસાથે આવવું).

🎯 Exam Tip: પ્રોટીનના પ્રાથમિક, દ્વિતીયક, તૃતીયક અને ચતુર્થક બંધારણના મુખ્ય લક્ષણો અને તેમની રચના પાછળના બંધો (પેપ્ટાઈડ, હાઈડ્રોજન, વગેરે) ને સમજવાથી પરીક્ષામાં સારો સ્કોર થઈ શકે છે.

 

Question 4. ન્યુક્લિઈક ઍસિડ દ્વિતીયક બંધારણ દર્શાવે છે – ઉદાહરણ સાથે સાબિત કરો.
Answer:
ન્યુક્લિક એસિડ મોટા પોલિમર અને બૃહદ જૈવ અણુઓ છે, જે જીવંત સજીવોના અસ્તિત્વ માટે અત્યંત જરૂરી છે. ન્યુક્લિઈક એસિડનું દ્વિતીયક બંધારણ એક અથવા એકથી વધુ ક્રિયાશીલ અણુઓની આંતરપ્રક્રિયા દ્વારા બનેલું હોય છે.

DNA અને RNA એ મુખ્ય બે ન્યુક્લિઈક એસિડ છે. તેમ છતાં, તેમની દ્વિતીયક સંરચનાઓ જુદી પડે છે. DNA ની દ્વિતીયક રચના બે એકબીજાથી વિરુદ્ધ દિશામાં ચાલતી, કુંતલાકાર નિસરણી જેવી પોલીન્યુક્લિયોટાઈડ શૃંખલાઓથી બનેલી છે. DNA ની આ બેવડી કુંતલમય રચના ફોસ્ફોડાયેસ્ટર બંધ (એક ન્યુક્લિયોટાઈડના શર્કરાના 5' કાર્બન અને બીજા ન્યુક્લિયોટાઈડના શર્કરાના 3' કાર્બન વચ્ચે), હાઈડ્રોજન બંધ (નાઈટ્રોજન બેઈઝ જેવા કે એક બેઈઝના હાઈડ્રોજન અને બીજા બેઈઝના નાઈટ્રોજનના ઓક્સિજન વચ્ચે) અને આયનિક આંતરપ્રક્રિયા દ્વારા સ્થાપિત થાય છે.
In simple words: ન્યુક્લિઈક એસિડ (જેમ કે DNA અને RNA) માં દ્વિતીયક બંધારણ હોય છે, જે અણુઓ અથવા ક્રિયાશીલ સમૂહો વચ્ચેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓથી બને છે. DNA માં, આ બંધારણ બે વિરુદ્ધ દિશામાં ચાલતી પોલીન્યુક્લિયોટાઈડ શૃંખલાઓની બનેલી બેવડી કુંતલ રચના છે, જે ફોસ્ફોડાયેસ્ટર અને હાઈડ્રોજન બંધો દ્વારા સ્થિર થાય છે.

🎯 Exam Tip: DNA ના દ્વિતીયક બંધારણ (ડબલ હેલિક્સ) ના ઘટકો (ફોસ્ફોડાયેસ્ટર અને હાઈડ્રોજન બંધ) અને તેમની ભૂમિકાને વિગતવાર સમજવી જરૂરી છે.

 

Question 5. ‘જીવંત અવસ્થા એક અસંતુલિત સ્થાયી અવસ્થા હોય છે, જેનાથી કાર્ય કરી શકે છે.’ – વાક્ય સમજાવો.
Answer:
સજીવો સંતુલિત સ્થિતિમાં હોતા નથી, કારણ કે કોઈપણ તંત્ર સંતુલિત સ્થિતિમાં કાર્ય કરી શકતું નથી. જીવંત સજીવોમાં દરેક જૈવઅણુ સ્થાયી અવસ્થા દર્શાવે છે. આ જૈવઅણુઓ સતત ચયાપચયિક ગતિમાં હોય છે. કોઈપણ રાસાયણિક કે ભૌતિક પ્રક્રિયા તેને સંતુલિત કરવા માટે સમાંતર ચાલતી હોય છે. સજીવો સતત ક્રિયાશીલ રહેવા માટે ક્યારેય સંતુલિત સ્થિતિએ પહોંચવા પ્રયત્ન કરતા નથી. તેથી, કાર્યક્ષમતા માટે જીવંત અવસ્થા એક અસંતુલિત સ્થાયી અવસ્થા છે. આ ચયાપચય દરમિયાન પ્રાપ્ત થતી ઊર્જાને કારણે સજીવો કાર્ય કરી શકે છે.
In simple words: જીવંત સજીવો સંતુલિત અવસ્થામાં હોતા નથી, કારણ કે સંતુલનમાં કોઈ કાર્ય શક્ય નથી. તેઓ સતત ચયાપચયિક પ્રક્રિયાઓમાં હોય છે, જે તેમને ઊર્જા પૂરી પાડીને કાર્યશીલ રાખે છે. આ અસંતુલિત સ્થાયી અવસ્થા જ જીવનનો આધાર છે.

🎯 Exam Tip: જીવંત સજીવોની અસંતુલિત સ્થાયી અવસ્થાનો ખ્યાલ અને ચયાપચય સાથે તેનો સંબંધ સમજવાથી જીવવિજ્ઞાનના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સ્પષ્ટ થાય છે.

દીર્ઘ પ્રશ્નો (LQ)

Question 1. ઉલ્લેચક પ્રક્રિયાર્થી સંકુલ બનવું એ ઉત્સચકીય પ્રક્રિયાનો પ્રથમ તબક્કો છે. નીપજ પ્રાપ્ત થાય ત્યાં સુધીનો બીજો તબક્કો વર્ણવો.
Answer:
દરેક ઉત્સેચક પાસે પ્રક્રિયાર્થીના જોડાણ માટે એક વિશિષ્ટ સક્રિય સ્થાન હોય છે. ઉત્સેચકો પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર સક્રિયકરણ ઊર્જાને ઘટાડીને કાર્ય કરે છે. ઉત્સેચકીય પ્રક્રિયાના ઉત્પ્રેરક ચક્રને નીચે પ્રમાણે વર્ણવી શકાય છે:

1. સૌપ્રથમ, પ્રક્રિયક ઉત્સેચકના સક્રિય સ્થાન સાથે જોડાય છે.
2. ઉત્સેચક સાથે જોડાયેલો પ્રક્રિયક ઉત્સેચકના આકારમાં (સ્વરૂપમાં) ફેરફાર લાવે છે, જેથી પ્રક્રિયક ઉત્સેચક સાથે મજબૂતીથી જોડાઈ જાય છે.
3. ઉત્સેચકનું સક્રિય સ્થાન હવે પ્રક્રિયકના ગાઢ સંપર્કમાં હોય છે, જેના પરિણામ સ્વરૂપે પ્રક્રિયકના રાસાયણિક બંધ તૂટે છે અને નવા ઉત્સેચક-નીપજ સંકુલનું નિર્માણ થાય છે.
4. ઉત્સેચક નવનિર્મિત નીપજને મુક્ત કરે છે. મુક્ત થયેલો ઉત્સેચક અન્ય પ્રક્રિયક સાથે જોડાવા માટે ફરીથી તૈયાર થઈ જાય છે. આ પ્રકારે પુનઃઉત્સેચક ચક્રની શરૂઆત થાય છે.

In simple words: ઉત્સેચક પ્રક્રિયામાં, પહેલા પ્રક્રિયક ઉત્સેચકના સક્રિય સ્થાન સાથે જોડાય છે. આનાથી ઉત્સેચકના આકારમાં ફેરફાર થાય છે, બંધો તૂટે છે અને નવું નીપજ બને છે. છેવટે, ઉત્સેચક નીપજને મુક્ત કરે છે અને નવા પ્રક્રિયક માટે ફરીથી ઉપલબ્ધ બને છે.

🎯 Exam Tip: ઉત્સેચક-પ્રક્રિયક સંકુલની રચનાથી લઈને નીપજ મુક્તિ સુધીના ઉત્સેચકીય ચક્રના દરેક તબક્કાને ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવવું અને તેમાં થતા ફેરફારોને સ્પષ્ટ કરવું મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 2. ઉલ્લેચકોનું કયા વર્ગમાં વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે? ગમે તે બે ઉભેરક પ્રક્રિયાઓ વર્ણવો.
Answer:
હજારો ઉત્સેચકોની શોધ, અલગીકરણ અને અભ્યાસ થઈ ચૂક્યો છે. ઉત્સેચકોને જુદી-જુદી પ્રક્રિયાઓના ઉત્પ્રેરકના આધારે જુદા-જુદા સમૂહોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. ઉત્સેચકોને 6 વર્ગોમાં તથા પ્રત્યેક વર્ગને 4 થી 13 ઉપવર્ગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. તેમનું નામકરણ ચાર અક્ષરીય સંખ્યા પર આધારિત છે.

(1) ઓક્સિડોરિડકટેઝિસ / ડિહાઈડ્રોજીનેઝિસ:
આ ઉત્સેચકો બે પ્રક્રિયકો (S અને S') વચ્ચે ઓક્સિડો-રિડક્શનને ઉત્પ્રેરિત કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે: S (રિડ્યુસ) + S' (ઓક્સિડાઈઝ) \( \implies \) S ઓક્સિડાઈઝ + S' રિડ્યુસ.
જેમ કે, સક્સિનીક ડિહાઈડ્રોજીનેઝ, સાયટોક્રોમ ઓક્સિડેઝ.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ રાસાયણિક સમીકરણમાં, S એ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવીને ઓક્સિડાઇઝ થાય છે અને S' એ ઇલેક્ટ્રોન મેળવીને રિડ્યુસ થાય છે, આ પ્રક્રિયા ઓક્સિડોરિડકટેઝિસ ઉત્સેચકો દ્વારા ઉત્પ્રેરિત થાય છે. \[ \mathrm{S(reduced) + S'(oxidized) \implies S(oxidized) + S'(reduced)} \]

(ii) ટ્રાન્સફરેઝિસ:
આ ઉત્સેચકો G (હાઈડ્રોજન સિવાય)ના કોઈપણ એક અણુનું S અને S* વચ્ચે સ્થાનાંતરણ ઉત્પ્રેરિત કરે છે.
જેમ કે, ગ્લુકોઝ + ATP \( \xrightarrow{\text{હેક્સોકાઈનેઝ}} \) ગ્લુકોઝ-6-ફોસ્ફેટ + ADP
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ સમીકરણમાં, હેક્સોકાઈનેઝ ઉત્સેચકની હાજરીમાં, ATP માંથી એક ફોસ્ફેટ સમૂહ ગ્લુકોઝમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે, જેનાથી ગ્લુકોઝ-6-ફોસ્ફેટ અને ADP બને છે. \[ \mathrm{Glucose + ATP \xrightarrow{Hexokinase} Glucose-6-phosphate + ADP} \]

(iii) હાઈડ્રોલેઝિસ:
આ ઉત્સેચકો એસ્ટર, ઈથર, પેપ્ટાઈડ, ગ્લાયકોસિડિક, કાર્બન-કાર્બન, કાર્બન-હેલાઈડ અથવા -N બંધ (ફોસ્ફરસ-નાઈટ્રોજન બંધ)નું જળવિભાજન ઉત્પ્રેરિત કરે છે.
જેમ કે, માલ્ટોઝ + H₂O \( \xrightarrow{\text{માલ્ટેઝ}} \) ગ્લુકોઝ + ગ્લુકોઝ
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ સમીકરણમાં, માલ્ટેઝ ઉત્સેચક પાણીનો ઉપયોગ કરીને માલ્ટોઝનું બે ગ્લુકોઝ અણુઓમાં વિભાજન કરે છે, જે જળવિભાજન પ્રક્રિયાનું ઉદાહરણ છે. \[ \mathrm{Maltose + H_2O \xrightarrow{Maltase} Glucose + Glucose} \]

(iv) લાયેઝિસ:
જળવિભાજન સિવાય પ્રક્રિયકોમાંથી સમૂહને દૂર કરવા માટે આ ઉત્સેચકો સંકળાયેલા હોય છે, અને પ્રક્રિયાના ફળ સ્વરૂપે દ્વિબંધનું નિર્માણ થાય છે.
જેમ કે, \( \mathrm{X-Y} \) ના વિસ્થાપનથી \( \mathrm{C-C \implies C=C} \) બને.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ સમીકરણમાં, ફ્રુક્ટોઝ 1-6 બાયફોસ્ફેટ આલ્ડોલેઝ ઉત્સેચક દ્વારા ડાયહાઈડ્રોક્સિએસીટોન ફોસ્ફેટ અને ફોસ્ફોગ્લિસરાલ્ડિહાઈડમાં વિભાજીત થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં દ્વિબંધની રચના થાય છે. \[ \mathrm{Fructose-1,6-bisphosphate \xrightarrow{Aldolase} Dihydroxyacetone\ phosphate + Glyceraldehyde-3-phosphate} \]

(v) આઈસોમેરેઝિસ:
આ ઉત્સેચકો પ્રકાશીય, ભૌમિતિક અથવા માળખાકીય સમઘટકોના પરસ્પર રૂપાંતરણને ઉત્પ્રેરિત કરે છે.
જેમ કે, ગ્લુકોઝ-6-ફોસ્ફેટ \( \xrightarrow{\text{ફ્રુક્ટોઝ આઈસોમેરેઝ}} \) ફ્રુક્ટોઝ-6-ફોસ્ફેટ
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ સમીકરણમાં, ફ્રુક્ટોઝ આઈસોમેરેઝ ઉત્સેચક ગ્લુકોઝ-6-ફોસ્ફેટને તેના સમઘટક ફ્રુક્ટોઝ-6-ફોસ્ફેટમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે આઈસોમેરાઈઝેશન પ્રક્રિયાનું ઉદાહરણ છે. \[ \mathrm{Glucose-6-phosphate \xrightarrow{Fructose\ Isomerase} Fructose-6-phosphate} \]

(vi) લિગેઝિસ:
આ ઉત્સેચકો બે રસાયણોને પરસ્પર જોડીને નવા બંધો (જેમ કે C-S, C-C, C-N, P-O વગેરે)ના નિર્માણમાં ઉત્પ્રેરિત કરે છે.
જેમ કે, એસિટિક એસિડ + ATP + Co-A \( \xrightarrow{\text{એસિટાઈલ Co-A સિન્થેટેઝ}} \) એસિટાઈલ Co-A + AMP + H₄P₂O₇
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ સમીકરણમાં, એસિટાઈલ Co-A સિન્થેટેઝ ઉત્સેચક એસિટિક એસિડ, ATP અને કોએન્ઝાઈમ A ને જોડીને એસિટાઈલ Co-A, AMP અને પાયરોફોસ્ફેટ બનાવે છે, જે નવા બંધોના નિર્માણને દર્શાવે છે. \[ \mathrm{Acetic\ Acid + ATP + Co-A \xrightarrow{Acetyl\ Co-A\ Synthetase} Acetyl\ Co-A + AMP + H_4P_2O_7} \]
In simple words: ઉત્સેચકોને તેમના કાર્યના આધારે છ મુખ્ય વર્ગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: ઓક્સિડોરિડકટેઝ (ઓક્સિડેશન-રિડક્શન), ટ્રાન્સફરેઝ (સમૂહોનું સ્થાનાંતરણ), હાઈડ્રોલેઝ (જળવિભાજન), લાયેઝ (બંધો તોડવા અને દ્વિબંધ બનાવવો), આઈસોમેરેઝ (સમઘટક રૂપાંતરણ) અને લિગેઝ (બંધોનું નિર્માણ).

🎯 Exam Tip: ઉત્સેચકોના છ મુખ્ય વર્ગોને યાદ રાખવા અને દરેક વર્ગ માટે એક-એક પ્રક્રિયાનું ઉદાહરણ આપવું એ સારા ગુણ મેળવવા માટે કી પોઈન્ટ છે.

 

Question 3. ન્યુક્લિઈક ઍસિડ દ્વિતીયક બંધારણ દર્શાવે છે. વોટસન અને કિકના મોડલને આધારે વર્ણવો.
Answer:
ન્યુક્લિઓટાઈડના અસંખ્ય અણુઓ એકબીજા સાથે જોડાઈને એક લાંબી શૃંખલા દ્વારા ન્યુક્લિઈક એસિડ બનાવે છે. ન્યુક્લિઈક એસિડના આકાર માટે બેઈઝ અને શર્કરા, ફોસ્ફેટ વચ્ચેની પ્રક્રિયાથી બનતી મુખ્ય ધરી દ્વિતીયક બંધારણ માટે જવાબદાર છે. જેમ્સ વોટસન અને ફ્રાન્સિસ ક્રિકે ક્રિસ્ટલોગ્રાફિક અભ્યાસના આધારે DNAનું દ્વિતીયક મોડેલ રજૂ કર્યું.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ DNA ના ડબલ હેલિક્સ બંધારણને દર્શાવે છે. જેમાં બે પોલીન્યુક્લિયોટાઈડ શૃંખલાઓ સર્પાકાર રીતે ગોઠવાયેલી છે. શર્કરા-ફોસ્ફેટ બેકબોન બહારની તરફ છે જ્યારે નાઈટ્રોજન બેઈઝ અંદરની તરફ જોડાઈને બેઈઝ પેર બનાવે છે. \[ \text{Diagram of DNA Double Helix with Sugar-phosphate backbone and Base pairs (Adenine-Thymine, Guanine-Cytosine)} \] વોટસન અને ક્રિકના મોડેલ મુજબ DNA ના દ્વિતીયક બંધારણની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:

1. DNA અથવા ડિઓક્સિરાઈબોન્યુક્લિઈક એસિડ એ પોલીડિઓક્સિરાઈબો-ન્યુક્લિયોટાઈડના મહાઅણુઓની બનેલી હોય છે.
2. DNAની બે શૃંખલાઓ પરસ્પર એકબીજાથી વિરુદ્ધ દિશામાં હોય છે, જેને DNA ડુપ્લેક્સ કહે છે.
3. DNAના કુંતલો બે પ્રકારની ખાંચ દર્શાવે છે: મુખ્ય અને ગૌણ.
4. એક કુંતલમાં 360° અમળાયેલું હોય છે અને તેમાં 10 ન્યુક્લિઓટાઈડ હોય છે. દરેક પગથિયાં વચ્ચે 3.4 nm અંતર હોય છે.
5. એક ન્યુક્લિઓટાઈડના 5' કાર્બન તેના પછીના ન્યુક્લિઓટાઈડના 3' કાર્બન વચ્ચે ફોસ્ફોડાયેસ્ટર બંધ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે. આ મજબૂત સહસંયોજક બંધ શર્કરા / ફોસ્ફેટ ભેગા મળી મુખ્ય ધરી બનાવે છે.
6. DNAની બે શૃંખલાઓ નાઈટ્રોજન બેઈઝ વચ્ચે જોવા મળતા નબળા હાઈડ્રોજન બંધથી જોડાયેલી હોય છે. એડેનીન થાયમીન સાથે બે હાઈડ્રોજન બંધ દ્વારા અને ગ્વાનીન અને સાયટોસિન ત્રણ હાઈડ્રોજન બંધ દ્વારા જોડાય છે.
7. ચોક્કસ પ્રકારના વિવિધ નાઈટ્રોજન બેઈઝ DNA ની બે શૃંખલા પર ક્રમિક ગોઠવાયેલા હોય છે. એટલે કે પ્યુરિન બીજી તરફ પિરિમિડિન સાથે જોડાય છે. આ પ્યુરિન-પિરિમિડિનની જોડીઓ શૃંખલાની જાડાઈમાં ફાળો આપે છે, જેમ કે 2 mm અને બે શૃંખલાઓ સમાંતર બનાવે છે.

In simple words: વોટસન અને ક્રિકના DNA મોડેલ મુજબ, ન્યુક્લિઈક એસિડનું દ્વિતીયક બંધારણ બે વિરુદ્ધ-સમાંતર શૃંખલાઓનું બનેલું ડબલ હેલિક્સ છે. આ શૃંખલાઓ ફોસ્ફોડાયેસ્ટર બંધ દ્વારા જોડાયેલી શર્કરા-ફોસ્ફેટ બેકબોન ધરાવે છે અને બેઝ પેરિંગ (A-T, G-C) દ્વારા હાઈડ્રોજન બંધથી એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.

🎯 Exam Tip: વોટસન અને ક્રિકના DNA મોડેલની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ, જેમ કે બેવડી કુંતલ, વિરુદ્ધ-સમાંતર શૃંખલાઓ, બેઈઝ પેરિંગના નિયમો અને સંબંધિત બંધો (ફોસ્ફોડાયેસ્ટર અને હાઈડ્રોજન બંધ) ને યાદ રાખવું નિર્ણાયક છે.

 

Question 4. ન્યુક્લિઓસાઈડ અને ન્યુક્લિઓટાઈડ વચ્ચે શું ભેદ છે? બે ઉદાહરણ દ્વારા બંનેની રચના જણાવો.
Answer:

ન્યુક્લિઓસાઈડ	ન્યુક્લિઓટાઈડ
પેન્ટોઝ શર્કરા અને નાઈટ્રોજન બેઈઝના જોડાણથી બનતું સંયોજન ન્યુક્લિઓસાઈડ છે.	પેન્ટોઝ શર્કરા, નાઈટ્રોજન બેઈઝ અને ફોસ્ફેટથી બનતું સંયોજન ન્યુક્લિઓટાઈડ છે.
તે થોડીક બેઝિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે.	તે થોડીક એસિડિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
તે રિબોઝ અને ડિઓક્સિરાઈબોઝ શર્કરા સાથે જોડાઈને ન્યુક્લિઓસાઈડ બનાવે છે. જેમ કે સાયટિડીન, યુરિડીન, એડિનોસાઈન, ગ્વાનોસાઈન, થાયમિડીન અને ઈનોસીન.	ન્યુક્લિઓસાઈડ સાથે ફોસ્ફોરાયલેશન દ્વારા ન્યુક્લિઓટાઈડ બને છે. જેમ કે AMP, GMP, CMP, UMP, d ATP (ડિઓક્સિથાયમિડીન મોનોફોસ્ફેટ).

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ એડિનોસાઈનની રચના દર્શાવે છે, જે પેન્ટોઝ શર્કરા અને એડેનીન નાઈટ્રોજન બેઈઝના જોડાણથી બનેલું છે. શર્કરાના 1' કાર્બન પર એડેનીન જોડાયેલું હોય છે. \[ \text{Adenosine structure: Pentose sugar (Ribose/Deoxyribose) + Adenine base} \]
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ AMP (એડિનોસાઈન મોનોફોસ્ફેટ) ની રચના દર્શાવે છે, જેમાં એડિનોસાઈડના શર્કરાના 5' કાર્બન પર ફોસ્ફેટ સમૂહ જોડાયેલો છે. આ ફોસ્ફેટ જૂથ ન્યુક્લિઓટાઈડને એસિડિક ગુણધર્મ આપે છે. \[ \text{AMP (Adenosine Monophosphate) structure: Pentose sugar + Adenine base + Phosphate group} \]
In simple words: ન્યુક્લિઓસાઈડમાં શર્કરા અને નાઈટ્રોજન બેઈઝ હોય છે (ઉદા. એડિનોસાઈન), જ્યારે ન્યુક્લિઓટાઈડમાં આ બંને ઉપરાંત ફોસ્ફેટ સમૂહ પણ હોય છે (ઉદા. AMP). ન્યુક્લિઓસાઈડ બેઝિક હોય છે જ્યારે ન્યુક્લિઓટાઈડ એસિડિક હોય છે.

🎯 Exam Tip: ન્યુક્લિઓસાઈડ અને ન્યુક્લિઓટાઈડ વચ્ચેના માળખાકીય તફાવતને યાદ રાખવું, ખાસ કરીને ફોસ્ફેટ સમૂહની હાજરી કે ગેરહાજરી, અને તેમના ઉદાહરણો પૂરી પાડવા એ ઉત્તમ ગુણ મેળવવા માટે મદદરૂપ થશે.

 

Question 5. લિપિડના વિવિધ પ્રકારો ઉદાહરણ સાથે સમજાવો.
Answer:
લિપિડ ફેટી એસિડ અને આલ્કોહોલના એસ્ટર છે. તેનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:

(A) સાદા લિપિડ:
ફેટી એસિડના આલ્કોહોલ સાથેના એસ્ટર સાદા લિપિડ છે.

1. ચરબી (Fat): તેઓ ગ્લિસરોલ (ટ્રાયગ્લિસરાઈડ) સાથેના ઊંચા ફેટી એસિડના એસ્ટર છે.
2. મીણ (Waxes): ગ્લિસરોલ સિવાયના આલ્કોહોલ સાથે ઊંચા ફેટી એસિડના એસ્ટર છે.

(B) જટિલ લિપિડ કે સંયુગ્મી લિપિડ:
સાદા લિપિડ સાથે પ્રોસ્થેટિક (અન્ય વધારાના) સમૂહ જોડાઈને જટિલ લિપિડ બને છે.

• ગ્લિસરોફોસ્ફોલિપિડ: તેને ફોસ્ફોલિપિડ તરીકે પણ ઓળખાય છે. તેમાં ફોસ્ફોરિક એસિડ દ્વારા એક ફેટી એસિડ દૂર થાય છે અને તેના સ્થાને કોલીન, ઇથેનોલેમાઈન, સેરીન વગેરે જેવા નાઈટ્રોજનયુક્ત સમૂહ દ્વારા જોડાય છે.
  ઉદાહરણ: લેસીથીન, સિફાલિન વગેરે.
  ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ ફોસ્ફોલિપિડ (લેસીથીન) ની રચના દર્શાવે છે, જેમાં ગ્લિસરોલ બે ફેટી એસિડ અને એક ફોસ્ફેટ જૂથ સાથે જોડાયેલું છે. ફોસ્ફેટ જૂથ વધુમાં કોલીન જેવા નાઈટ્રોજનયુક્ત સમૂહ સાથે જોડાયેલું હોય છે. \[ \mathrm{CH_2-O-C(=O)-R_1} \\ \mathrm{CH-O-C(=O)-R_2} \\ \mathrm{CH_2-O-P(=O)(O-)-O-CH_2-CH_2-N^+(CH_3)_3} \]
• સ્ફીન્ગો લિપિડ: ફેટી એસિડ અને કોલીન ઉપરાંત તેમાં ગ્લિસરોલની જગ્યાએ એમાઈન આલ્કોહોલ 4-સ્ફીન્ગોનિન અથવા સ્ફીન્ગોસિનયુક્ત ફોસ્ફોરિક એસિડ જોવા મળે છે.
• ગ્લાયકોલિપિડ: તેમાં ફેટી એસિડ અને મોનોસેકેરાઈડ શર્કરા સાથે સ્ફીન્ગોનાઈન જોવા મળે છે.
  ઉદાહરણ: સેરેબ્રોસાઈડ્સ અને ગેન્ગ્લિયોસાઈડ્સ.
• (C) સ્ટિરોઈડ્સ: તેઓ જુદી રાસાયણિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે, પરંતુ ભૌતિક ગુણધર્મો સરખા જોવા મળે છે. તેમનું બંધારણ 4 રીંગ ધરાવતા સાયક્લોપેન્ટાનોપરહાઈડ્રોફિનાન્થ્રીન આધારિત હોય છે.
  ઉદાહરણ: કોલેસ્ટેરોલ.
  ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ કોલેસ્ટેરોલની રચના દર્શાવે છે, જે ચાર સંલગ્ન કાર્બન વલયો (સાયક્લોપેન્ટાનોપરહાઈડ્રોફિનાન્થ્રીન ન્યુક્લિયસ) અને એક હાઈડ્રોક્સિલ જૂથ ધરાવતું એક વિશિષ્ટ સ્ટેરોઈડ છે. \[ \text{Cholesterol structure with its characteristic four-ring system} \]
• (D) પ્રોસ્ટાગ્લાડીન: આ 20 કાર્બન ધરાવતા એરાકીડોનિક એસિડના વ્યુત્પનો છે. તેઓ જૈવિક ક્રિયાશીલ લિપિડ છે.
  ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિઓ પામિટીક એસિડ (એક ફેટી એસિડ), ગ્લિસરોલ અને ટ્રાયગ્લિસરાઈડના બંધારણને દર્શાવે છે. ટ્રાયગ્લિસરાઈડ ગ્લિસરોલના દરેક હાઈડ્રોક્સિલ જૂથ સાથે ત્રણ ફેટી એસિડના એસ્ટર બંધ દ્વારા જોડાયેલા હોવાથી બને છે. \[ \begin{array}{l} \mathrm{CH_3-(CH_2)_{14}-COOH} \\ \text{ફેટી એસિડ (પામિટીક એસિડ)} \\ \quad \\ \mathrm{CH_2-OH} \\ \mathrm{CH-OH} \\ \mathrm{CH_2-OH} \\ \text{ગ્લિસરોલ} \\ \quad \\ \mathrm{CH_2-O-C(=O)-R_1} \\ \mathrm{CH-O-C(=O)-R_2} \\ \mathrm{CH_2-O-C(=O)-R_3} \\ \text{ટ્રાયગ્લિસરાઈડ (R₁, R₂, R₃ ફેટી એસિડ છે.)} \end{array} \]

In simple words: લિપિડ્સ વિવિધ પ્રકારના હોય છે: સાદા લિપિડ (ચરબી અને મીણ) જે ફેટી એસિડ અને આલ્કોહોલના એસ્ટર છે; જટિલ લિપિડ (ગ્લિસરોફોસ્ફોલિપિડ્સ, સ્ફીન્ગો લિપિડ્સ, ગ્લાયકોલિપિડ્સ) જેમાં વધારાના સમૂહો જોડાયેલા હોય છે; અને સ્ટિરોઈડ્સ (જેમ કે કોલેસ્ટેરોલ) અને પ્રોસ્ટાગ્લાડીન જે વિશિષ્ટ રાસાયણિક બંધારણ અને જૈવિક કાર્યો ધરાવે છે.

🎯 Exam Tip: લિપિડના વિવિધ પ્રકારો, તેમના ઘટકો અને દરેક પ્રકારના એક-બે ઉદાહરણો સાથે સમજાવવાથી સારા ગુણ મેળવી શકાય છે. દરેક પ્રકારનું માળખું અને કાર્ય યાદ રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે.