GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 8 કોષ જીવનનો એકમ

Question 1. આપેલ પૈકી કયું વિધાન સાચું નથી ?
(a) કોષની શોધ રોબર્ટ બ્રાઉને કરી હતી.
(b) સ્વિડન અને શ્વાને કોષવાદ રજૂ કર્યો.
(c) વિશેંર્વેના મત અનુસાર કોષ પૂર્વ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષોમાંથી બને છે.
(d) એકકોષી સજીવો તેમનાં જીવનનાં કાર્યો એક જ કોષની અંદર કરે છે.
Answer: (b) સ્વિડન અને શ્વાને કોષવાદ રજૂ કર્યો.
In simple words: સ્વિડન અને શ્વાને કોષવાદ રજૂ કર્યો એ વાત સાચી નથી, કારણ કે વિર્શોએ તેમાં સુધારો કર્યો હતો.

Exam Tip: કોષવાદના મુખ્ય સિદ્ધાંતો અને તેમાં યોગદાન આપનાર વૈજ્ઞાનિકોના નામ ચોકસાઈથી યાદ રાખો.

Question 2. નવા ડोषोनुं निर्माण थाय छे...........
(a) બૅક્ટરિયાના ઉત્સુચનથી
(b) જૂના કોષોના પુનઃ નિર્માણથી
(c) પૂર્વ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષમાંથી
(d) અજૈવિક દ્રવ્યોમાંથી
Answer: (c) પૂર્વ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષમાંથી
In simple words: નવા કોષો હંમેશાં પહેલાથી હાજર હોય તેવા જૂના કોષોમાંથી જ બને છે.

Exam Tip: "Omnis cellula-e cellula" સિદ્ધાંત યાદ રાખો જે કોષોના ઉદ્ભવનું વર્ણન કરે છે.

Question 3. યોગ્ય જોડકાં બનાવો.
કોલમ – ।
(a) ક્રિસ્ટી
(b) સિસ્ટર્ની
(c) થાયલેકૉઈડ
કૉલમ – ॥
(i) સ્ટ્રોમામાં આવેલ ચપટી કોથળી જેવી રચના.
(ii) કણાભસૂત્રમાં જોવા મળતા પ્રવર્તો.
(iii) ગોલ્ગી પ્રસાધનમાં બિંબ આકારની કોથળી (નલિકા).
Answer:
કોલમ – । કૉલમ – ॥
(a) ક્રિસ્ટી (ii) કણાભસૂત્રમાં જોવા મળતા પ્રવર્તો.
(b) સિસ્ટર્ની (iii) ગોલ્ગી પ્રસાધનમાં બિંબ આકારની કોથળી (નલિકા).
(c) થાયલેકૉઈડ (i) સ્ટ્રોમામાં આવેલ ચપટી કોથળી જેવી રચના.
In simple words: આ જોડકાં કોષના જુદા જુદા ભાગો અને તેમની રચનાને એકબીજા સાથે જોડે છે, જેમ કે ક્રિસ્ટી એ કણાભસૂત્રના પ્રવર્તો છે.

Exam Tip: કોષીય અંગિકાઓના આંતરિક બંધારણ અને કાર્યોને લગતા શબ્દો યાદ રાખવા માટે જોડકાં ઉપયોગી છે.

Question 4. આપેલ પૈકી કયું વિધાન સાચું છે ?
(a) બધાં જ જીવંત કોષોમાં કોષકેન્દ્ર જોવા મળે છે.
(b) બંને વનસ્પતિ અને પ્રાણીકોષોમાં સ્પષ્ટ કોષદીવાલ આવેલ હોય છે.
(c) આદિકોષકેન્દ્રી કોષમાં પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
(d) નવા કોષોનું નિર્માણ અજૈવિક પદાર્થોમાંથી થાય છે.
Answer: (c) આદિકોષકેન્દ્રી કોષમાં પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
In simple words: આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં પટલથી ઘેરાયેલી કોઈ અંગિકાઓ હોતી નથી.

Exam Tip: આદિકોષકેન્દ્રી અને સુકોષકેન્દ્રી કોષો વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો, ખાસ કરીને અંગિકાઓની હાજરી/અભાવ, પર ધ્યાન આપો.

Question 5. આદિકોષકેન્દ્રી કોષમાં આવેલ મેસોઝોમ શું છે ? તેનાં કાર્યોનું વર્ણન કરો.
Answer: આદિકોષકેન્દ્રી કોષમાં કોષરસપટલમાંથી કોષના અંદરના પોલાણ તરફ એક ગુચ્છ જેવો પ્રવર્ધ ફંટાય છે, તેને મેસોઝોમ કહે છે. મેસોઝોમ ઉપર શ્વસન માટેના ઉન્સેચકો હોય છે.
In simple words: મેસોઝોમ એ કોષરસપટલનો એક અંદરની તરફનો ફેલાવો છે, જેમાં શ્વસન માટે જરૂરી ઉત્સેચકો હોય છે.

Exam Tip: મેસોઝોમની રચના, સ્થાન અને શ્વસન તેમજ કોષવિભાજન જેવા કાર્યોને યાદ રાખો.

Question 6. તટસ્થ દ્રવ્યોનું કોષરસપટલ દ્વારા કેવી રીતે વહન થાય છે? શું ધ્રુવીય અણુઓ પણ આ પ્રકારે વહન પામી શકે છે ? જો ના તો તે કેવી રીતે કોષરસપટલ દ્વારા વહન પામે છે ?
Answer:
1. તટસ્થ દ્રવ્યો સામાન્ય પ્રસરણના સિદ્ધાંત અનુસાર પ્રસરણ ઢોળાંશ મુજબ વધુ સાંદ્રતા તરફથી ઓછી સાંદ્રતા તરફ પટલની આરપાર વહન પામે છે. પાણીની પ્રસરણ દ્વારા થતી આ ગતિને આસૃતિ કહે છે.
2. ધ્રુવીય અણુઓ આ પ્રકારે વહન પામી શકતા નથી.
3. ધ્રુવીય અણુઓ વાહક પ્રોટીનની મદદથી તથા ATPનો ઉપયોગ કરી સક્રિય વહન દ્વારા વહન પામે છે.
In simple words: તટસ્થ વસ્તુઓ વધારેથી ઓછી સાંદ્રતા તરફ સરળતાથી જાય છે. પરંતુ ધ્રુવીય અણુઓ આ રીતે જઈ શકતા નથી; તેમને ખાસ પ્રોટીન અને ઊર્જા (ATP)ની મદદથી પસાર થવું પડે છે.

Exam Tip: નિષ્ક્રિય વહન (પ્રસરણ, આસૃતિ) અને સક્રિય વહન વચ્ચેનો તફાવત, તેમજ તેમાં સંકળાયેલા અણુઓ અને ઊર્જાની જરૂરિયાત સમજાવો.

Question 7. બે કોષીય અંગિકાઓનું નામ જણાવો કે જે બેવડા પટલથી ઘેરાયેલ હોય છે. આ બે અંગિકાઓની લાક્ષણિકતા કઈ છે ? તેનાં કાર્યો જણાવી, નામનિર્દેશિત આકૃતિ દોરો.
Answer:
1. બેવડા પટલથી ઘેરાયેલ અંગિકાઓ કણાભસૂત્ર અને હરિત કણ છે.
2. બંને રિબોઝોમ (70s) પ્રકારના ધરાવે છે.
3. કણાભસૂત્રનું કાર્ય: તે જારક શ્વસન માટેનું સ્થાન છે. તે ATP સ્વરૂપે કોષીય શક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે. આ કારણોસર કણાભસૂત્રને ‘કોષનું શક્તિવર’ કહે છે.
4. હરિતકણનું કાર્ય: તે પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા દ્વારા કાર્બોદિત પદાર્થોનું નિર્માણ કરે છે. આથી તેને “કોષનું રસોઈઘર’ કહે છે.
5. આકૃતિ 8.7 અને આકૃતિ 8.8.
In simple words: કણાભસૂત્ર અને હરિતકણ બંને બે પટલ ધરાવે છે. કણાભસૂત્ર શક્તિ બનાવે છે અને હરિતકણ ખોરાક બનાવે છે. બંનેમાં 70S રિબોઝોમ હોય છે.

Exam Tip: બેવડા પટલ ધરાવતી અંગિકાઓ, તેમના કાર્યો અને તેમની અર્ધ-સ્વાયત્ત પ્રકૃતિ (પોતાનો DNA અને રિબોઝોમ્સ) ને યાદ રાખો.

Question 8. આદિકોષકેન્દ્રી કોષની લાક્ષણિકતા જણાવો.
Answer:

• બૅક્ટરિયા, નીલહરિત લીલ, માયકોપ્લાઝમા તેમજ PPLO (પ્લ્યુરોન્યુમોનિયા લાઇક ઓર્ગેનિઝમ) આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે નાના હોય છે અને સુકોષકેન્દ્રીય કોષ કરતાં ઝડપથી વિભાજિત થાય છે.
• આદિકોષકેન્દ્રીય કોષો આકાર અને કદમાં વિવિધતા ધરાવે છે.
• બૅક્ટરિયામાં મુખ્ય આકારો જેવા કે બેસિલસ (દંડાણ), કોકસ (ગોલાણ), વિબ્રિયો (અલ્પવિરામ-કોમા) અને સ્પાઇરિલીયમ (સર્પાકાર) ધરાવે છે.
• આદિકોષકેન્દ્રીય કોષમાં આકાર અને કાર્યની દૃષ્ટિએ વિવિધતા હોવા છતાં તેમાં સંગઠન લાક્ષણિક કોષકેન્દ્રીય કોષ મૂળભૂત રીતે સરખું હોય છે.
• માયકોપ્લાઝમા સિવાયના આદિકોષકેન્દ્રીય કોષમાં કોષરસપટલની ફરતે કોષદીવાલ આવેલી હોય છે.
• કોષરસ કોષરસપટલથી ઘેરાયેલું છે, તેમાં સ્પષ્ટ કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે. આનુવંશિક દ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલથી આવરિત હોતું નથી.
• ઘણાં બધાં બૅક્ટરિયામાં આનુવંશિક DNA (રિંગસૂત્રવર્તુળાકાર DNA) ઉપરાંત વધારાનું નાનું વર્તુળાકાર DNA જોવા મળે છે, જેને પ્લાઝમિડ કહે છે. પ્લાઝમિડ DNA બૅક્ટરિયામાં કેટલાક વિશિષ્ટ બાહ્યસ્વરૂપીય લક્ષણોનું નિદર્શન કરે છે. દા.ત, પ્રતિજૈવિક (antibiotics) સામે પ્રતિરોધ (resistance) હોય.
• તમે હવે પછીના ધોરણમાં અભ્યાસ કરશો કે આ પ્લાઝમિડ બૅક્ટરિયામાં બાહ્ય (પરબત) DNA સાથે રૂપાંતરણ (ટ્રાન્સફોર્મેશન) ને નિયંત્રિત કરે છે.
• સુકોષકેન્દ્રીય કોષમાં કોષકેન્દ્રપટલ જોવા મળે છે.
• રિબોઝોમ્સ સિવાય આદિકોષકેન્દ્રીય કોષમાં સુકોષકેન્દ્રીય કોષ જેવી અંગિકાઓ જોવા મળતી નથી.
• આદિકોષકેન્દ્રીય કોષમાં આગવી સમાવિષ્ટ રચનાઓ જોવા મળે છે.
• કોષરસપટલમાંથી વિભૂદિત થયેલ વિશિષ્ટ રચના મેસોઝોમ્સ એ આદિકોષકેન્દ્રીય કોષની લાક્ષણિકતા છે.

Exam Tip: આદિકોષકેન્દ્રી કોષોની રચના, કદ, કોષીય અંગિકાઓનો અભાવ અને તેમના DNAની વિશિષ્ટતાઓ પર ભાર મૂકો.

Question 9. સમજાવો : બહુકોષી સજીવોમાં શ્રમવિભાજન.
Answer:
1. બહુકોષી સજીવોમાં શરૂઆતમાં સરખા જણાતાં કોષોના બંધારણમાં ફેરફાર થઈ જાતજાતનાં કોષો બને છે અને પેશી સર્જાય છે.
2. પેશી એવા કોષોનો સમૂહ છે જેમનો દરેક કોષ બીજા કોષોના સહકારથી પોતાના બંધારણને અનુરૂપ નિશ્ચિત કાર્યો કરે છે.
3. શરીરનાં જુદાં જુદાં અંગો વિવિધ પેશીઓના સમૂહથી બનેલા હોય છે. વિવિધ અંગો જુદાં જુદાં કાર્યો કરે છે.
In simple words: બહુકોષી સજીવોમાં, શરૂઆતના કોષો અલગ-અલગ આકાર અને કામોમાં બદલાય છે, જેથી પેશીઓ બને છે. આ પેશીઓ ભેગા મળીને અંગો બનાવે છે, અને દરેક અંગ તેનું ચોક્કસ કાર્ય કરે છે.

Exam Tip: બહુકોષી સજીવોમાં કોષો, પેશીઓ, અંગો અને અંગતંત્રોના ક્રમબદ્ધ સંગઠનને સમજાવો.

Question 10. કોષ જીવનનો મુખ્ય એકમ છે. તેની સંક્ષિપ્તમાં ચર્ચા કરો.
Answer:
1. દરેક સજીવો કોષોથી બનેલા છે. કેટલાંક જીવો, ઘણા બધા કોષોના બનેલા છે, જેને એકકોષી સજીવો કહે છે. આપણા જેવા બીજા જીવો ઘણા બધા કોષોના બનેલા છે, જેને બહુકોષી સજીવો કહે છે.
2. કોષની સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવી શકે નહીં.
3. આમ, કોષ જીવનનો મુખ્ય એકમ છે.
In simple words: બધા જીવો કોષોથી બનેલા છે, પછી ભલે તે એક કોષી હોય કે બહુકોષી. કોષ વિના કોઈ જીવિતતા શક્ય નથી, તેથી કોષ જીવનનો મૂળભૂત એકમ છે.

Exam Tip: કોષવાદના મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકો જે દર્શાવે છે કે કોષ સજીવોનો મૂળભૂત બંધારણીય અને કાર્યાત્મક એકમ છે.

Question 11. કોષકેન્દ્રપટલ છિદ્રો એટલે શું? તેનાં કાર્યો જણાવો.
Answer:
1. સુકોષકેન્દ્રીય કોષમાં કોષકેન્દ્રપટલ પર નિશ્ચિત સ્થાન પર ઘણાં સૂક્ષ્મ છિદ્રો હોય છે, જેને કોષકેન્દ્રપટલીય છિદ્રો કહે છે.
2. કાર્યો : તેના દ્વારા RNA અને પ્રોટીન અણુ કોષકેન્દ્રમાંથી કોષરસમાં તેમજ કોષરસમાંથી કોષકેન્દ્રમાં અવરજવર પામે છે.
In simple words: કોષકેન્દ્રપટલ છિદ્રો એ કોષકેન્દ્રપટલ પરના નાના કાણાં છે જે RNA અને પ્રોટીન જેવા પદાર્થોને કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ વચ્ચે આવન-જાવન કરવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: કોષકેન્દ્રપટલ છિદ્રોનું મહત્વ તેમના સ્થાનિકીકરણ અને કોષકેન્દ્ર-કોષરસ વચ્ચેના પરિવહનમાં તેમની ભૂમિકા પર ભાર મૂકીને સમજાવો.

Question 12. લાયસોઝોમ્સ તથા રસધાની બંને અંતઃપટલતંત્રની સંરચના છે, છતાં પણ તે કાર્યોની દૃષ્ટિએ અલગ હોય છે, તેના પર ટિપ્પણી લખો.
Answer:

• લાયસોઝોમ્સમાં બધાં જ પ્રકારના હાઇડ્રોલાયટિક ઉન્સેચકો (લાયપેઝીસ, પ્રોટીએઝીસ, કાર્બોહાઇડ્રેઝીસ, ન્યુક્લિઓઝીસ) જોવા મળે છે. આ ઉત્સેચકો લિપિડ્સ, પ્રોટીન્સ, કાર્બોદિતો અને ન્યુક્લિક ઍસિડના પાચન માટે જવાબદાર હોય છે. O₂ ની ગેરહાજરીમાં લાયસોઝોમની કલા નાશ પામી ઉન્સેચકો કોષરસમાં પ્રવેશી અન્ય પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે, જેને પરિણામે આખો કોષ નાશ પામે છે.
• જ્યારે રસધાનીમાં પાણી, રસ, ઉત્સર્ગ પદાર્થો અને અન્ય દ્રવ્યો કે જે કોષ માટે નકામા દ્રવ્યો જોવા મળે છે. રસધાનીપટલ દ્વારા સાનુકૂલિત વહન પામે છે. પરિણામે રસધાનીમાં કોષરસની સાપેક્ષે સાંદ્રતા વધારે હોય છે.
• આમ, બંને અંગિકા કાર્યની દૃષ્ટિએ અલગ હોય છે.

Exam Tip: લાયસોઝોમ્સ અને રસધાનીઓના કાર્યો, ખાસ કરીને તેમના ઉત્સેચકોની સામગ્રી અને સંગ્રહ કાર્યોમાંના તફાવત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 13. નામનિર્દેશિત આકૃતિના આધારે નીચે આપેલ સંરચનાનું વર્ણન કરો.
(1) કોષકેન્દ્ર
(2) તારાકાય.
Answer:
(1) કોષકેન્દ્ર :

• સંશોધન : 1831માં રોબર્ટ બ્રાઉને કોષની અંગિકા તરીકે કોષકેન્દ્ર શોધી. ફ્લેમિંગે આલ્કલીય અભિરંજકથી અભિરંજિત થતાં કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળતા દ્રવ્યને ક્રોમેટિન (રંગસૂત્ર દ્રવ્ય) નામ આપ્યું.
• રચના : આંતરાવસ્થા દરમિયાન કોષકેન્દ્ર સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. (આંતરાવસ્થા એટલે જ્યારે કોષ સક્રિય રીતે વિભાજન અવસ્થામાં ન હોય.) આ દરમિયાન કોષકેન્દ્ર પુષ્કળ માત્રામાં ફેલાયેલ અને રંગસૂત્ર દ્રવ્યથી ઓળખાતા વિસ્તૃત ન્યુક્લિઓપ્રોટીન તંતુ, કોષકેન્દ્રીય આધારક અને એક કે વધુ કોષકેન્દ્રિકા ધરાવે છે.
• કોષકેન્દ્રપટલ : ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોસ્કોપિક અભ્યાસ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે કોષકેન્દ્રપટલ બે સમાંતર પટલોથી બનેલ હોય છે, જેની વચ્ચે 10 થી 35 nm નો અતિ સૂક્ષ્મ અવકાશ આવેલ હોય છે, જેને પેરિ-કોષકેન્દ્રીય અવકાશ કહે છે.
• આ પટલ કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળતાં દ્રવ્યો અને કોષરસમાં જોવા મળતા દ્રવ્યોને જુદા પાડવાનું કામ (barrier) કરે છે.
• બાહ્ય કોષકેન્દ્રપટલ સામાન્ય રીતે અંતઃકોષરસ જાળથી સળંગ જોડાયેલા રહે છે, જેના પર રિબોઝોમ્સ પણ જોવા મળે છે.
• કોષકેન્દ્રપટલ પર નિશ્ચિત સ્થાન પર કોષકેન્દ્રપટલીય છિદ્ર બનવાના કારણે કોષકેન્દ્રપટલ સળંગ રચના અવરોધરૂપ થઈ જાય છે.
• આ છિદ્રો કોષકેન્દ્રના બંને પટેલના જોડાણથી બને છે.
• આ છિદ્રો દ્વારા RNA અને પ્રોટીન અણુ કોષકેન્દ્રમાંથી કોષરસમાં તેમજ કોષરસમાંથી કોષકેન્દ્રમાં અવરજવર પામે છે.
• કોષકેન્દ્ર : સામાન્ય રીતે એક કોષમાં એક જ કોષકેન્દ્ર આવેલ હોય છે. કેટલાક કોષમાં કોષકેન્દ્રની સંખ્યા એક કરતાં વધુ જોવા મળે છે. કેટલાંક પરિપક્વ કોષોમાં કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે. દા.ત., સંતનના રક્ત કણ (ઇરિથ્રોસાઇટ્સ), વાહકપેશીધારી વનસ્પતિની ચાલનીનલિકા.
• કોષકેન્દ્રીય આધારક (કોષકેન્દ્રરસ) : કોષકેન્દ્રમાં આવેલ ગોળાકાર રચના છે, કોષકેન્દ્રિકા પટલ રહિત રચના છે. તેનું દ્રવ્ય બાકીના કોષકેન્દ્રરસના સતત સંપર્કમાં રહે છે, તે સક્રિય -RNAના સંશ્લેષણ માટેનું સ્થાન છે.
• જે કોષો વધુ માત્રામાં સક્રિય સ્વરૂપે પ્રોટીનસંશ્લેષણ કરે છે, તેમાં મોટી અને અનેક કોષકેન્દ્રિકા જોવા મળે છે.
• રંગસૂત્ર : માતરાવસ્થા દરમિયાન કોષકેન્દ્રમાં શિથિલ અસ્પષ્ટ ન્યુક્લિઓપ્રોટીન તંતુઓ નળી સ્વરૂપે જોવા મળે છે, જેને રંગસૂત્રદ્રવ્ય કહે છે. પરંતુ કોષવિભાજનના વિવિધ તબક્કાઓમાં કોષોમાં કોષકેન્દ્રનાં સ્થાને રંગસૂત્રીય દ્રવ્ય રંગસૂત્ર સ્વરૂપે જોવા મળે છે.
• રંગસૂત્રદ્રવ્ય DNA અને કેટલાંક અલ્કલીય (બેઝિક) હિસ્ટોન પ્રોટીન તેમજ બિનહિસ્ટોન પ્રોટીન અને RNAનું બનેલું હોય છે.
• મનુષ્યના એક કોષમાં લગભગ 2 મીટર લાંબો DNAનો તેનું 46 રંગસૂત્રો(23 જોડ)માં વહેંચાયેલ હોય છે. તમે રંગસૂત્રમાં DNAનું પેકેજિંગ વિશે ધોરણ-12માં અભ્યાસ કરશો.
• રંગસૂત્ર આવશ્યક અને પ્રાથમિક ખાંચ અથવા સેન્ટ્રોમિયર ધરાવે છે. તેની બાજુમાં બિંબ કારની (Disc shaped) રચના જોવા મળે છે, જેને કાઇનેટોકોર કહે છે.

• તારાકાય એ એક એવી અંગિકા છે, જે બે નળાકાર રચનાઓ ધરાવે છે, જેને તારાકેન્દ્ર કહે છે.
• તારાકેન્દ્રની આસપાસ આવેલ જીવરસ તારાવર્તુળ કહેવાય છે. બંને તારાકેન્દ્ર તારાકાયમાં એકબીજા સાથે કાટખૂણે ગોઠવાયેલ હોય છે.
• દરેક તારાકેન્દ્રનું આયોજન ગાડાનાં પૈડા જેવું હોય છે. તારાકેન્દ્ર પરિષીય વિસ્તારમાં સરખા અંતરે ગોઠવાયેલા 9 ટ્યુબ્યુલિન સૂક્ષ્મનલિકાની બનેલ સંરચના છે. પ્રત્યેક પરિધીય નલિકા ત્રેખડ સ્વરૂપે ગોઠવાયેલ હોય છે. પાસપાસેના ત્રેખડ એકબીજા સાથે તંતુકો વડે જોડાયેલ હોય છે.
• તારાકેન્દ્રનો કેન્દ્રસ્થ ભાગ પ્રોટીનનો બનેલો હોય છે, જેને મધ્યધરી કહે છે. ત્રેખડની પ્રત્યેક સૂક્ષ્મનલિકાઓ પ્રોટીનનાં બનેલ ત્રિજયાવર્તી તંતુક વડે મધ્યધરી સાથે જોડાયેલી રહે છે.
• કાર્ય : તારાકેન્દ્ર પક્ષ્મ તથા કશાનો તલકાય બનાવે છે અને પ્રાણીકોષોના વિભાજન દરમિયાન – દ્વિધ્રુવીય ત્રાકનું સંચાલન કરે છે.

Exam Tip: કોષકેન્દ્રની અંદરના ઘટકો (ક્રોમેટિન, રંગસૂત્ર, કાઇનેટોકોર) અને તારાકાયની રચના (તારાકેન્દ્ર, તારાવર્તુળ) તેમજ તેમના કાર્યોને વિગતવાર સમજાવો.

Question 14. સેન્ટ્રોમિયર એટલે શું? રંગસૂત્રોને સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે કેવી રીતે વર્ગીકૃત કરી શકાય ? તમારા જવાબના આધાર આપવા માટે જુદા જુદા પ્રકારના રંગસૂત્રો પર સેન્ટ્રોમિયરની સ્થિતિ બતાવતી આકૃતિ દોરો.
Answer:
1. રંગસૂત્રના સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે રંગસૂત્રને ચાર પ્રકારમાં વહેંચી શકાય છે.
2. મેટાસેન્ટ્રિક રંગસૂત્ર : તેમાં સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રની મધ્યમાં આવેલ હોય છે, જેનાથી રંગસૂત્રની બંને ભુજાઓની લંબાઈ એકસરખી હોય છે.
3. સબમેટાસેન્ટ્રિક રંગસૂત્ર: તેમાં સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રની મધ્યમાંથી સહેજ દૂર આવેલ હોય છે, જેનાથી રંગસૂત્રની એક ભુજા ટૂંકી અને એક ભુજા લાંબી હોય છે.
4. એક્રોસેન્ટ્રિક રંગસૂત્ર: તેમાં સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના છેડાના ભાગ નજીક હોય છે, જેથી એક ભુજા અત્યંત ટૂંકી અને એક ભુજા અત્યંત લાંબી હોય છે.
5. ટિલોસેન્ટ્રિક રંગસૂત્ર: તેમાં સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના છેડે આવેલ હોય છે.
6. કેટલાંક રંગસૂત્રો ચોક્કસ જગ્યાએ અજિત દ્વિતીયક રચનાઓ ધરાવે છે. નાનાં ખંડ જેવી દેખાતી આ રચનાઓ સેટેલાઇટ કહેવાય છે.

In simple words: સેન્ટ્રોમિયર એ રંગસૂત્ર પરનો એક ભાગ છે જે તેના હાથને જોડે છે. તેના સ્થાનના આધારે, રંગસૂત્રોને મેટાસેન્ટ્રિક (વચ્ચે), સબમેટાસેન્ટ્રિક (મધ્યથી સહેજ દૂર), એક્રોસેન્ટ્રિક (છેડાની નજીક), અને ટિલોસેન્ટ્રિક (છેડે) એમ ચાર પ્રકારે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.

Exam Tip: જુદા જુદા પ્રકારના રંગસૂત્રોને તેમના સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાન અને ભુજાઓની સંબંધિત લંબાઈના આધારે ઓળખવા માટે આકૃતિઓનો અભ્યાસ કરો.

GSEB Class 11 Biology કોષ : જીવનનો એકમ NCERT Exemplar Questions and Answers

વૈકલ્પિક પ્રશ્નો (MCQ)

Question 1. વનસ્પતિમાં ચાલનીનલિકા અને સસ્તનના રક્તકણમાં કઈ બાબતની સામ્યતા જોવા મળે છે ?
(A) કણાભસૂત્રની ગેરહાજરી
(B) કોષદિવાલની હાજરી
(C) હિમોગ્લોબિનની હાજરી
(D) કોષકેન્દ્રની ગેરહાજરી
Answer: (D) કોષકેન્દ્રની ગેરહાજરી
In simple words: વનસ્પતિની ચાલનીનલિકા અને સસ્તનના લાલ રક્તકણમાં કોષકેન્દ્ર હોતું નથી.

Exam Tip: કેટલાક વિશિષ્ટ કોષોમાં કોષકેન્દ્ર કે અન્ય અંગિકાઓનો અભાવ તેમના કાર્ય સાથે કેવી રીતે સંબંધિત છે તે સમજવું અગત્યનું છે.

Question 2. નીચેનામાંથી રીબોઝોમ માટે શું સાચું નથી ?
(A) બે એકમના બનેલા
(B) પોલિસોમ બનાવે
(C) m-RNA જોડે જોડાણ
(D) પ્રોટીનસંશ્લેષણમાં કોઈ ફાળો નથી
Answer: (D) પ્રોટીનસંશ્લેષણમાં કોઈ ફાળો નથી
In simple words: રિબોઝોમ્સ પ્રોટીન બનાવવામાં ખૂબ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે, તેથી વિકલ્પ (D) ખોટો છે.

Exam Tip: રિબોઝોમ્સને "પ્રોટીન ફેક્ટરીઓ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેથી તેમનું મુખ્ય કાર્ય પ્રોટીન સંશ્લેષણ છે તે યાદ રાખો.

Question 3. નીચેનામાંથી શું યુકેરિયોટિક નથી ?
(A) યુગ્લિના
(B) એનાબીના
(C) સ્પાઇરોગાયરા
(D) અમીબા
Answer: (B) એનાબીના
In simple words: એનાબીના એ યુકેરિયોટિક નથી, તે એક સાયનોબેક્ટેરિયા છે જે આદિકોષકેન્દ્રીય શ્રેણીમાં આવે છે.

Exam Tip: આદિકોષકેન્દ્રી અને સુકોષકેન્દ્રી જીવોના ઉદાહરણો યાદ રાખો, ખાસ કરીને સામાન્ય સૂક્ષ્મજીવોના વર્ગીકરણ પર ધ્યાન આપો.

Question 4. નીચેનામાંથી કયું અભિરંજક રંગસૂત્રોને અભિરંજીત કરવા માટે વપરાતું નથી ?
(A) બેઝિક ફ્યુસિન
(B) સેક્રેનીન
(C) મિથિલીન બ્લ્યુ
(D) કાશ્મન
Answer: (B) સેફેનીન
In simple words: સેફેનીનનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે રંગસૂત્રોને રંગવા માટે થતો નથી, જ્યારે અન્ય વિકલ્પોનો ઉપયોગ થાય છે.

Exam Tip: કોષીય ઘટકોને અભિરંજિત કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા વિવિધ અભિરંજકો અને તેમના વિશિષ્ટ ઉપયોગો જાણવા મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 5. વિવિધ કોષોના કદ જુદા જુદા હોય છે. નીચેના કોષોને કદની દૃષ્ટિએ ચઢતા ક્રમમાં ગોઠવો. નીચેનામાંથી કયો વિકલ્પ યોગ્ય છે ?
(I) માયકોપ્લાઝમા
(II) શાહમૃગનું ઈંડું
(III) મનુષ્યના રક્તકણ
(IV) બૅક્ટરિયા
(A) I, IV, III, II
(B) I, II, III, IV
(C) II, I, III, IV
(D) II, II, I, IV
Answer: (A) I, IV, III, II
In simple words: કોષોના કદને નાનાથી મોટા ક્રમમાં ગોઠવતા, માયકોપ્લાઝમા સૌથી નાનું છે, પછી બેક્ટેરિયા, મનુષ્યના લાલ રક્તકણ, અને શાહમૃગનું ઈંડું સૌથી મોટું છે.

Exam Tip: જુદા જુદા સજીવોના કોષોના આશરે કદ વિશે સામાન્ય જ્ઞાન હોવું પરીક્ષામાં આવા પ્રશ્નોના જવાબ આપવામાં મદદ કરશે.

Question 6. નીચેનામાંથી કયું લક્ષણ પ્રોકેરિયોટા અને મોટા ભાગનાં યુકેરિયોટામાં જોવા મળે છે ?
(A) ક્રોમેટિનની હાજરી
(B) કોષદિવાલની હાજરી
(C) કોષકેન્દ્રપટલની હાજરી
(D) પટલયુક્ત કોષીય અંગિકાઓની હાજરી
Answer: (B) કોષદિવાલની હાજરી
In simple words: પ્રોકેરિયોટા અને ઘણા યુકેરિયોટા (જેમ કે વનસ્પતિ અને ફૂગ) બંનેમાં કોષદીવાલ હોય છે.

Exam Tip: પ્રોકેરિયોટિક અને યુકેરિયોટિક કોષો વચ્ચેના સમાનતા અને તફાવતો પર ધ્યાન આપો, ખાસ કરીને કોષદીવાલ જેવા બંધારણ માટે.

Question 7. કોષકેન્દ્રપટલનું ફલુઇડ-મોઝેઇક મોડેલ કોણે રજૂ કર્યું ?
(A) કેમિલો ગોલ્ગી
(B) સ્વિડન અને શ્વાન
(C) સીંગર અને નિકોલસન
(D) રોબર્ટ બ્રાઉન
Answer: (C) સીંગર અને નિકોલસન
In simple words: સીંગર અને નિકોલસન નામના વૈજ્ઞાનિકોએ કોષકેન્દ્રપટલનું ફલુઇડ-મોઝેઇક મોડેલ રજૂ કર્યું હતું.

Exam Tip: કોષીય જીવવિજ્ઞાનમાં મહત્વના મોડેલો અને તેમને રજૂ કરનાર વૈજ્ઞાનિકોના નામ યાદ રાખો.

Question 8. સ્ત્રાવી કોષો માટે નીચેનામાંથી કયું વાક્ય સાચું છે ?
(A) ગોલ્ગીકાય ગેરહાજર
(B) કણિકામય અંતઃકોષરસજાળ (RER) કોષમાં સ્પષ્ટ દેખાય
(C) ફક્ત કણિકાવિહીન અંતઃકોષરસજાળ હાજર
(D) કોષકેન્દ્રમાં સ્ત્રાવી કણિકાઓનું નિર્માણ
Answer: (B) કણિકામય અંતઃકોષરસજાળ (RER) કોષમાં સ્પષ્ટ દેખાય
In simple words: સ્ત્રાવી કોષોમાં, કણિકામય અંતઃકોષરસજાળ (RER) ખૂબ સ્પષ્ટ હોય છે કારણ કે તે પ્રોટીન બનાવવામાં અને બહાર મોકલવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: કોષીય અંગિકાઓના કાર્યોને કોષના વિશિષ્ટ કાર્યો સાથે જોડીને સમજો, જેમ કે સ્ત્રાવ માટે RERની ભૂમિકા.

Question 9. ટોનોપ્લાસ્ટ શું છે ?
(A) કણાભસૂત્રનું બાહ્ય પડ
(B) હરિતકણની અંદરનું પટલ
(C) વનસ્પતિકોષમાં રસધાનીની ફરતે આવેલી દીવાલ
(D) વનસ્પતિકોષનું કોષરસપટલ
Answer: (C) વનસ્પતિકોષમાં રસધાનીની ફરતે આવેલી દીવાલ
In simple words: ટોનોપ્લાસ્ટ એ વનસ્પતિ કોષમાં રસધાનીને ઘેરતું પટલ છે.

Exam Tip: વનસ્પતિ કોષમાં રસધાનીની રચના અને કાર્યો પર ધ્યાન આપો, ખાસ કરીને ટોનોપ્લાસ્ટના મહત્વ પર.

Question 10. નીચેનામાંથી શું યુકેરિયોટિક કોષ માટે સાચું નથી ?
(A) કોષદીવાલ પેસ્ટિડીગ્લાયકેનની બનેલી
(B) કોષરસમાં 80s પ્રકારના રિબોઝોમ હાજર
(C) કણાભસૂત્ર વર્તુળાકાર DNA ધરાવે
(D) પટલમય અંગિકાઓની હાજરી
Answer: (A) કોષદીવાલ પેપ્ટિડોગ્લાયકેનની બનેલી
In simple words: યુકેરિયોટિક કોષોમાં કોષદીવાલ પેપ્ટિડોગ્લાયકેનની બનેલી હોતી નથી; તે પ્રોકેરિયોટિક કોષોનું લક્ષણ છે.

Exam Tip: પ્રોકેરિયોટિક અને યુકેરિયોટિક કોષો વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો, ખાસ કરીને કોષદીવાલના બંધારણ અને રિબોઝોમ્સના પ્રકાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 11. નીચેનામાંથી કોષરસપટલ માટે કયું વાક્ય સાચું નથી?
(A) તે વનસ્પતિકોષ અને પ્રાણીકોષ બંનેમાં જોવા મળે છે.
(B) દ્વિસ્તરીય લિપિડ હાજર.
(C) દ્વિસ્તરીય લિપિડમાં પ્રોટીન ખૂંપેલા અને સપાટી પર જોડાયેલા.
(D) કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ ક્યારેય જોવા ન મળે.
Answer: (D) કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ ક્યારેય જોવા ન મળે.
In simple words: કોષરસપટલમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ પણ હોય છે જે પ્રોટીન અને લિપિડ સાથે જોડાયેલા હોય છે, તેથી વિકલ્પ (D) ખોટો છે.

Exam Tip: ફલુઇડ-મોઝેઇક મોડેલ મુજબ કોષરસપટલની રચના, જેમાં લિપિડ, પ્રોટીન અને કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનો સમાવેશ થાય છે, તે સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 12. નીચેનામાંથી કયા લક્ષણને આધારે કણાભસૂત્ર કરતાં પ્લાસ્મિડ જુદું પડે છે, તેને દર્શાવો.
(A) બેવડા પટલની હાજરી
(B) રિબોઝોમ્સની હાજરી
(C) થાઇલેનોઇડની હાજરી
(D) DNAની હાજરી
Answer: (C) થાઇલેનોઇડની હાજરી
In simple words: પ્લાસ્મિડમાં થાઇલેનોઇડ હોતા નથી, જે પ્રકાશસંશ્લેષણ સાથે સંકળાયેલી રચના છે અને કણાભસૂત્રમાં પણ જોવા મળતી નથી, પરંતુ વિકલ્પ C અહીં ખોટો છે કારણ કે તે બંનેને અલગ પાડતું નથી.

Exam Tip: કણાભસૂત્ર અને પ્લાસ્મિડ બંનેમાં DNA હોય છે, પરંતુ થાઇલેનોઇડ્સ હરિતકણ સાથે સંબંધિત છે, જે આ બંને વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત નથી.

Question 13. નીચેનામાંથી કયું કાર્ય કોષરસકંકાલનું નથી ?
(A) કોષાંતરીય વહન
(B) કોષનો આકાર અને બંધારણ જાળવવાનું
(C) અંગિકાઓને આધાર આપવાનું
(D) કોષની જીવિતતા
Answer: (A) કોષાંતરીય વહન
In simple words: કોષરસકંકાલ કોષના આકારને જાળવી રાખવા અને અંગિકાઓને આધાર આપવાનું કામ કરે છે, પરંતુ કોષાંતરીય વહન તેનું મુખ્ય કાર્ય નથી.

Exam Tip: કોષરસકંકાલના મુખ્ય કાર્યો, જેમ કે યાંત્રિક આધાર, કોષનો આકાર જાળવવો અને ગતિમાં મદદ કરવી, તે યાદ રાખો.

Question 14. કણાભસૂત્રને જોવા માટે વપરાતું અભિરંજક........
(A) ફાસ્ટગ્રીન
(B) સેક્રેનીન
(C) એસિટોકારમાઇન
(D) જીનસગ્રીન
Answer: (D) જીનસગ્રીન
In simple words: કણાભસૂત્રને માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ જોવા માટે જીનસગ્રીન અભિરંજકનો ઉપયોગ થાય છે.

Exam Tip: વિવિધ કોષીય અંગિકાઓ અને બંધારણોને ઓળખવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા વિશિષ્ટ અભિરંજકોના નામ યાદ રાખો.

અત્યંત ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (VSQ)

Question 1. વનસ્પતિકોષમાં જોવા મળતી રસધાનીની વિશેષતા જણાવો.
Answer: કોષરસમાં જોવા મળતી પટલયુક્ત અવકાશને રસધાની કહે છે. તેમાં પાણી, દ્રાવણ, ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો અને અન્ય પદાર્થો કે જે કોષ માટે હાનિકારક હોય વગેરે ધરાવે છે. વનસ્પતિમાં આશૂન કોષમાં 90% કદ રસધાની ધરાવે છે. તે કોષમાં પ્રવાહીનું પ્રમાણ જાળવી રાખવાનું અને કોષદીવાલ પર આશૂનદાબ દ્વારા આકાર જાળવી રાખવાનું કાર્ય કરે છે.
In simple words: વનસ્પતિ કોષમાં રસધાની એક મોટી કોથળી જેવી હોય છે જે પાણી, દ્રાવણો અને કચરો સંગ્રહ કરે છે. તે કોષનો 90% ભાગ રોકે છે અને કોષને તેનો આકાર જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: વનસ્પતિ કોષમાં રસધાનીના કદ, સામગ્રી અને કોષને આકાર જાળવવામાં તેની ભૂમિકા પર ધ્યાન આપો.

Question 2. 70s અને 80s રિબોઝોમમાં 's' શું દર્શાવે છે ?
Answer: ‘s' સ્વેડબર્ગ એકમ છે, જે અવસાદન પ્રમાણ (sedimentation co-efficient) ને રજૂ કરે છે. તે સેન્દ્રિયુઝ દરમિયાન કોષની અંગિકાઓ કેટલી ઝડપથી અવસાદના પામે છે તે દર્શાવે છે. મોટું કદ ધરાવતા કોષના ઘટકો ઝડપથી અવસાદન પામે છે. s ની કિંમત \(10^{-13}\) સેકન્ડ છે. (1s = \(1 \times 10^{-13}\) seconds).
In simple words: 's' એટલે સ્વેડબર્ગ યુનિટ, જે દર્શાવે છે કે સેન્ટ્રિફ્યુજ કરતી વખતે રિબોઝોમ કેટલી ઝડપથી તળિયે બેસે છે. મોટા કદના રિબોઝોમ્સ ઝડપથી તળિયે બેસે છે.

Exam Tip: સ્વેડબર્ગ એકમનો ઉપયોગ રિબોઝોમ્સના કદ અને ઘનતાનું માપન કરવા માટે થાય છે, જે કોષીય અંગિકાઓના વિભાજનમાં મદદ કરે છે તે યાદ રાખો.

Question 3. હાઇડ્રોલાયટિક ઉન્સેચકો ધરાવતી એકવડી દીવાલ ધરાવતી અંગિકા વિશે જણાવો.
Answer: લાયસોઝોમ એ ગોલ્ગીકાયમાંથી નિર્માણ પામતી એકવડી દીવાલ ધરાવતી પુટિકા છે. તેમાં બધી જ જાતનાં હાઈડ્રોલાયટિક ઉન્સેચકો પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. દા.ત., હાઇડ્રોલેઝ, લાઇપેઝ, પ્રોટિએઝ, કાર્બોહાઇડ્રેઝ કે જે લિપિડ, પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેઝ, ન્યુક્લિક ઍસિડનું એસિડિક pH એ પાચન કરે છે.
In simple words: લાયસોઝોમ એ ગોલ્ગીકાયમાંથી બનેલી એકલ-પડવાળી કોથળી છે, જેમાં લિપિડ, પ્રોટીન અને ન્યુક્લિક ઍસિડ જેવા પદાર્થોને તોડવા માટે વિવિધ પાચક ઉત્સેચકો હોય છે.

Exam Tip: લાયસોઝોમને "આત્મઘાતી કોથળીઓ" તરીકે યાદ રાખો અને તેમાં રહેલા હાઇડ્રોલાયટિક ઉત્સેચકોની ભૂમિકા પર ધ્યાન આપો.

Question 4. વાયુકોષ્ઠ શું છે ? તેઓનું કાર્ય જણાવો.
Answer: વાયુકોષ્ઠ એ ખોટી કોથળીઓ કે વાત કોથળીઓ તરીકે પણ ઓળખાય છે. વાયુકોષ્ઠ એ સૂક્ષ્મ ષટકોણીય પુટિકાઓથી બનેલી છે. પ્રોટીનના પાતળા પટલથી ઘેરાયેલ હોય છે. વાયુકોષ્ઠ ચયાપચયન દરમિયાન ઉત્પન્ન થયેલ વાયુનો સંગ્રહ કરે છે અને તારકતા જાળવી રાખવાનું કાર્ય કરે છે.
In simple words: વાયુકોષ્ઠ એ પાતળા પ્રોટીન પટલથી ઘેરાયેલી નાની, ષટકોણીય કોથળીઓ છે જે વાયુનો સંગ્રહ કરે છે અને કોષને તરતી રાખવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: વાયુકોષ્ઠની રચના, તેમનું સ્થાન (ખાસ કરીને પ્રોકેરિયોટ્સમાં) અને તરકતા જાળવવામાં તેમની ભૂમિકા પર ભાર મૂકો.

Question 5. પોલિસોમનું કાર્ય જણાવો.
Answer: પોલિસોમ એ હેલિકલ સમૂહના તંતુમય m-RNA (મેસેન્જર -RNA)ને સમાંતર આવેલા પોલિસોમ એ રિબોઝોમનો સમૂહ છે. તે જનીનસંકેતનો એક ભાગ ધરાવે છે. દરેક રિબોઝોમ ભાષાંતરમાં અને પોલિપેપ્ટાઇડની અનેક નકલ બનાવવામાં મદદ કરે છે. તે સક્રિય પ્રોટીનસંશ્લેષણની ક્રિયા દરમિયાન જોવા મળે છે.
In simple words: પોલિસોમ એ ઘણા રિબોઝોમ્સનો સમૂહ છે જે એક જ m-RNA પર જોડાયેલા હોય છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય એક જ m-RNA માંથી એકસાથે ઘણા પ્રોટીન બનાવવાનું છે, જેથી પ્રોટીન સંશ્લેષણ ઝડપી બને.

Exam Tip: પોલિસોમની રચના (m-RNA પર જોડાયેલા રિબોઝોમ્સ) અને પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં તેની કાર્યક્ષમતા વધારવાની ભૂમિકા પર ધ્યાન આપો.

Question 6. મેટાલેકિટ્રક રંગસૂત્રનું લક્ષણ જણાવો.
Answer: મેટાલેકિટ્રક રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે. એટલે કે સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રની વચ્ચે હોય છે. તેથી રંગસૂત્રની બંને ભુજાઓ સરખી બને છે.
In simple words: મેટાસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રમાં, સેન્ટ્રોમિયર બરાબર વચ્ચે આવેલું હોય છે, જેના કારણે રંગસૂત્રના બંને હાથ સમાન લંબાઈના હોય છે.

Exam Tip: રંગસૂત્રોના વિવિધ પ્રકારો અને સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે તેમના વર્ગીકરણને યાદ રાખો.

Question 7. સેટેલાઇટ રંગસૂત્ર એટલે શું?
Answer: રંગસૂત્રના દૂરસ્થ છેડે એક વધારાની ખાંચ કે દ્વિતીય ખાંચ ધરાવે છે, જે રંગસૂત્ર તંતુથી બનેલ છે, તેને સેટેલાઇટ રંગસૂત્ર કહે છે. આ રચના નાના ખંડ કે બહિરુદભેદ જેવું દેખાય છે. તે સેટ ક્રોમોઝોમ અથવા માર્ક્સ ક્રોમોઝોમ તરીકે પણ ઓળખાય છે. 13, 14, 15, 16, 21 અને 22મી જોડના રંગસૂત્રો એ સેટેલાઇટ રંગસૂત્ર છે.
In simple words: સેટેલાઇટ રંગસૂત્ર એ રંગસૂત્રના છેડે એક નાનો વધારાનો ભાગ છે, જે એક દ્વિતીયક ખાંચ દ્વારા અલગ પડે છે. તે 13, 14, 15, 16, 21 અને 22મી જોડના રંગસૂત્રોમાં જોવા મળે છે.

Exam Tip: સેટેલાઇટ રંગસૂત્રની વિશિષ્ટ રચના (દ્વિતીયક ખાંચ અને સેટેલાઇટ) અને તેના ઉદાહરણો (માનવ રંગસૂત્રો) યાદ રાખો.

ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (SQ)

Question 1. પ્રોટીનસંશ્લેષણમાં કોષકેન્દ્રિકાનો ફાળો ટૂંકમાં વર્ણવો.
Answer:
1. કોષકેન્દ્રિકા એ રંગસૂત્રિકાના કોષકેન્દ્રીય આયોજક વિસ્તાર સાથે જોડાયેલ ગોળ, પટલવિહીન અને કંઈક અંશે અનિયમિત આકાર ધરાવતી રચના છે.
2. કોષકેન્દ્રિકાની શોધ સૌપ્રથમ 1781માં ફીન્ટાનાએ કરી.
3. રિબોઝોમ્સ RNA સંશ્લેષણ માટેનો મુખ્ય વિસ્તાર કોષકેન્દ્રિકા છે.
4. તે રિબોઝોમના ઘટકોના નિર્માણનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે.
5. તે કોષકેન્દ્રમાં આવેલ કલિલ સંકુલ છે.

Exam Tip: કોષકેન્દ્રિકાને "રિબોઝોમ ફેક્ટરી" તરીકે યાદ રાખો અને તેના કાર્યો, ખાસ કરીને r-RNA સંશ્લેષણ અને રિબોઝોમ્સના ઉત્પાદનમાં તેની ભૂમિકા પર ધ્યાન આપો.

Question 3. તારાકેન્દ્રની ગાડાનાં પૈડા જેવી રચના વિશે ટિપ્પણી કરો.
Answer:
• તારાકેન્દ્રની આસપાસના જીવરસને તારાવર્તુળ કહેવામાં આવે છે. બંને તારાકેન્દ્રો તારાકાયમાં એકબીજાને કાટખૂણે ગોઠવાયેલા હોય છે.
• દરેક તારાકેન્દ્રની રચના ગાડાના પૈડા જેવી હોય છે.
• તારાકેન્દ્રનો પરિઘ વિસ્તાર સરખા અંતરે ગોઠવાયેલા 9 ટ્યુબ્યુલિન સૂક્ષ્મનલિકાઓથી બનેલી રચના છે. મધ્યમાં નલિકાનો અભાવ જોવા મળે છે. તેની આ પ્રકારની ગોઠવણીને \( 9 + 0 \) કહે છે. દરેક સૂક્ષ્મનલિકા ત્રણના સમૂહ સ્વરૂપે ગોઠવાયેલી હોય છે, તેથી તેને ત્રિગુણક નલિકા કહે છે.
• તારાકેન્દ્ર પક્ષ્મ અને કશાનો તલકાય બનાવે છે. પ્રાણીકોષોના વિભાજન દરમિયાન દ્વિધ્રુવીય ત્રાકનું નિર્માણ પણ કરે છે.
In simple words: તારાકેન્દ્ર એ ગાડાના પૈડા જેવું દેખાય છે, જેમાં નવ ગુચ્છામાં ગોઠવાયેલી સૂક્ષ્મ નળીઓ હોય છે અને મધ્યમાં કંઈ હોતું નથી. તે કોષોને ભાગ પાડવામાં અને વાળ જેવી રચનાઓ બનાવવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: Remember to describe the 9 peripheral triplet microtubules and the absence of central microtubules (9+0 arrangement) for full marks.

Question 4. ટૂંકમાં વર્ણવો : કોષવાદ.
Answer:
• મેથીયસ સ્વિડન (1838), એક જર્મન વનસ્પતિશાસ્ત્રી, ઘણી વનસ્પતિઓના અભ્યાસ પછી જાણ્યું કે બધી વનસ્પતિઓ વિવિધ કોષોની બનેલી હોય છે.
• થિયોડોર શ્વાન (1839), એક બ્રિટિશ પ્રાણીશાસ્ત્રી, જુદા જુદા પ્રાણીઓના કોષોનો અભ્યાસ કરીને નોંધ્યું કે કોષની બહારની બાજુએ એક પાતળું પટલ આવેલું છે, જેને આજે આપણે 'કોષરસપટલ' તરીકે ઓળખીએ છીએ.
• થિયોડોર શ્વાને વનસ્પતિ પેશીઓનો અભ્યાસ કરીને નક્કી કર્યું કે કોષદીવાલ એ વનસ્પતિકોષનું આગવું લક્ષણ છે.
• આના આધારે શ્વાને એક પરિસંકલ્પના રજૂ કરી કે પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓની શરીરરચના કોષો અને કોષોની નીપજોની બનેલી છે.
• સ્વિડન અને શ્વાને ભેગા મળીને કોષવાદ રજૂ કર્યો. પરંતુ આ સિદ્ધાંત નવા કોષોનું સર્જન કેવી રીતે થાય છે તે સમજાવવામાં અસમર્થ રહ્યો.
• રૂડોલ્ફ વિર્શી (1855) એ સૌપ્રથમ પૂરવાર કર્યું કે કોષવિભાજન પામીને પૂર્વ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષોમાંથી નવા કોષોનું સર્જન થાય છે. (Omnis cellula – e cellula / all cells arise from pre-existing cells).
• વિર્શએ સ્વિડન અને શ્વાને રજૂ કરેલા કોષવાદની પરિસંકલ્પનામાં સુધારો કરીને કોષવાદને નવા સ્વરૂપે રજૂ કર્યો.
• આજના સમયમાં કોષવાદ એટલે:
1. બધા જ જીવંત સજીવો કોષો અને કોષની નીપજોના બનેલા હોય છે.
2. બધા જ કોષોનું સર્જન પૂર્વ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષોમાંથી જ થાય છે.
In simple words: કોષવાદ એ જીવવિજ્ઞાનનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. તે કહે છે કે બધા જીવંત પ્રાણીઓ કોષોના બનેલા છે. નવા કોષો ફક્ત જૂના કોષોમાંથી જ બને છે. સ્વિડન, શ્વાન અને વિર્શી જેવા વૈજ્ઞાનિકોએ આ સિદ્ધાંતને વિકસાવવામાં મદદ કરી.

Exam Tip: For cell theory, always mention the contributions of Schwann, Schleiden, and Virchow, and state the two main postulates clearly.

Question 5. કણિકામય અંતઃકોષરસજાળ (RER) અને કણિકાવિહીન અંતઃકોષ રસજાળ (SER) વચ્ચે તફાવત જણાવો.
Answer:

Exam Tip: Clearly differentiate between the presence/absence of ribosomes and their primary functions (protein synthesis vs. lipid/steroid synthesis) for each type of endoplasmic reticulum.

Question 6. કોષરસપટલનું રાસાયણિક બંધારણ જણાવો. પટલમાં લિપિડ અણુઓની ગોઠવણી કેવી રીતે હોય છે ?
Answer:
• સંશોધન: ઈ. સ. 1950માં ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોસ્કોપની શોધ થયા પછી, કોષરસપટલની વિસ્તૃત સંરચનાનો અભ્યાસ શક્ય બન્યો.
• આ સમયગાળામાં મનુષ્યના રક્તકણના કોષરસપટલના રાસાયણિક અભ્યાસ પછી વૈજ્ઞાનિકોને કોષરસપટલની સંભવિત સંરચના વિશે જાણકારી મળી શકી.
• રચના: અભ્યાસ દ્વારા સ્પષ્ટ થયું કે કોષરસપટલ લિપિડનું બનેલું હોય છે, જે લિપિડ દ્વિસ્તરમાં ગોઠવાયેલું હોય છે.
• લિપિડ પટલમાં એવી રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે, જેના ધ્રુવીય શીર્ષ બહારની તરફ હોય છે, જ્યારે જલવિતરાગી (હાઇડ્રોફોબિક) પૂંછડી અંદરની તરફ આવેલી હોય છે. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સંતૃપ્ત હાઇડ્રોકાર્બનની બનેલી અજલ્ય પૂંછડી જલકૃત પર્યાવરણ (aqueous environment)થી રક્ષિત રહે છે.
• મુખ્યત્વે પટલમાં જોવા મળતો લિપિડનો ઘટક ફોસ્ફોગ્લિસરાઇડ્સનો બનેલો હોય છે.
• જૈવરાસાયણિક સંશોધનોથી સ્પષ્ટ થયું કે કોષરસપટલ પ્રોટીન તેમજ કાર્બોદિત પણ ધરાવે છે. જુદા જુદા કોષોમાં લિપિડ અને પ્રોટીનનું પ્રમાણ જુદું જુદું હોય છે. મનુષ્યના રક્તકણ પટલમાં લગભગ 52% પ્રોટીન અને 40% લિપિડ આવેલા હોય છે.
• પટલમાં આવેલા પ્રોટીનને અલગીકૃત કરવાની ક્ષમતાને આધારે અંતર્ગત અને પરિશીય પ્રોટીનમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
• પરિધીય પ્રોટીન પટલની બાહ્ય સપાટી પર આવેલા હોય છે.
• અંતર્ગત પ્રોટીન પટલમાં અંશતઃ કે સંપૂર્ણ રીતે ખૂંપેલા હોય છે.
• રસસ્તર (કોષરસપટલ) અંગેનું સુધારેલું મોડેલ સિંગર અને નિકોલસને 1972માં સૂચવ્યું હતું. તે ફ્લુઇડ-મોઝેઇક મોડેલ તરીકે સર્વસ્વીકૃત પામેલું છે.
• આ મૉડેલના અનુસંધાનમાં લિપિડની અધતરલ પ્રકૃતિના કારણે તેની દ્વિસ્તરીય ગોઠવણીમાં અંદર પ્રોટીન પાર્શીય ગતિ કરે છે. પટલમાં તેની ગતિ કરવાની આ ક્ષમતાને તરલતાને આધારે નક્કી કરી શકાય છે.
• કોષવૃદ્ધિ, આંતરકોષીય જોડાણ નિર્માણ, સ્રાવ, અંતઃભક્ષણ, કોષવિભાજન વગેરે જેવાં કાર્યો માટે પટલની તરલ પ્રકૃતિ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
• કાર્ય કોષરસપટલનું સૌથી મહત્ત્વનું કાર્ય અણુઓનું તેની આરપાર વહનનું છે, આ પટલ તેની બંને બાજુએ રહેલા અણુઓ માટે પસંદગીમાન પટલ તરીકે વર્તે છે.
• મંદવહન (નિષ્ક્રિય વહન): ઘણાં અણુઓ શક્તિની આવશ્યકતા વગર પટલની આરપાર વહન પામે છે, જેને નિષ્ક્રિય (મંદ) વહન કહે છે.
• આસૃતિ: તટસ્થ દ્રવ્યો સામાન્ય પ્રસરણના સિદ્ધાંત અનુસાર પ્રસરણ ઢોળાંશ મુજબ વધુ સાંદ્રતા તરફથી ઓછી સાંદ્રતા તરફ પટલની આરપાર વહન પામે છે. પાણીની પ્રસરણ દ્વારા થતી આ ગતિને આસૃતિ કહે છે.
• સક્રિય વહન: ધ્રુવીય અણુઓ અધ્રુવીય લિપિડના વિસ્તારમાંથી પસાર થઈ શકતા નથી. આવા અણુઓને પટલમાંથી પસાર થવા માટે વાહક પ્રોટીન કે જે પટલમાં ખૂંપેલા છે, તેની પટલમાંથી સાનુકૂલિત વહન માટે જરૂર પડે છે.
• કેટલાંક આયનો કે અણુઓનું વહન પટલની આરપાર સંકેન્દ્રણ ઢોળાશની વિરુદ્ધ દિશામાં થાય છે, એટલે કે ઓછી સાંદ્રતાથી વધુ સાંદ્રતા તરફનું આ વહન ક્રિયાશક્તિ આધારિત છે, જેમાં ATPનો ઉપયોગ થાય છે તેને સક્રિય વહન કહેવાય છે. ઉદા. \( \text{Na}^+ / \text{K}^+ \) પંપ.
In simple words: કોષરસપટલ મુખ્યત્વે લિપિડના બે સ્તર અને પ્રોટીનથી બનેલું છે. લિપિડના શીર્ષ બહાર અને પૂંછડી અંદર હોય છે. આ રચના વસ્તુઓને કોષની અંદર-બહાર જવામાં મદદ કરે છે અને કોષને સ્થિર રાખે છે.

Exam Tip: When describing the cell membrane, emphasize the fluid mosaic model, the bilayer arrangement of lipids, and the embedded proteins. Also, briefly explain passive and active transport mechanisms.

Question 7. પ્લાસ્મિડ એટલે શું? બૅક્ટરિયામાં તેનો ફાળો જણાવો.
Answer:
પ્લાસ્મિડ એ વર્તુળાકારે (ક્યારેક રેખીય), બેવડું DNA છે કે જે સ્વયંજનન પામીને બેવડાય છે. તે બૅક્ટરિયાના કોષરસમાં જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે તે રંગસૂત્રથી અલગ હોય છે, પરંતુ કેટલીક વખતે તે હંગામી રીતે જોડાયેલું અને આકસ્મિક રીતે સ્વયંજનન પામતું હોય છે.
• બૅક્ટરિયામાં પ્લાસ્મિડનો ફાળો:
પ્લાસ્મિડ એ બૅક્ટરિયામાં રંગસૂત્રીય જનીનદ્રવ્ય કરતાં અલગ, વર્તુળી સ્વતંત્ર રીતે સ્વયંજનન પામતો એકમ છે.
પ્લાસ્મિડનો ઉપયોગ એક કોષમાંથી બીજા કોષમાં માહિતીની આપ-લેમાં થાય છે. દા.ત., અગત્યના જનીનોની ફેરબદલી (જેમ કે, પ્રતિજૈવિક સામે પ્રતિરોધક હોવું), સામાન્ય રીતે તે બૅક્ટરિયા પોષકદ્રવ્યોના ચયાપચય માટે અસમર્થ હોય તેમાં, બૅક્ટરિયામાં સંયુગ્મનમાં, વિવિધ પુનઃસંયોજનના પ્રયોગોમાં હાલમાં ઉપયોગી છે. વાહકોના ક્લોનિંગમાં ઉપયોગ પણ થાય છે.
In simple words: પ્લાસ્મિડ એ બેક્ટેરિયામાં જોવા મળતું વધારાનું, ગોળાકાર DNA છે. તે બેક્ટેરિયાને દવાઓ સામે રક્ષણ જેવી ખાસિયતો આપે છે અને કોષો વચ્ચે જનીન માહિતીની આપ-લેમાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: Define plasmid as extrachromosomal, circular, self-replicating DNA. Highlight its role in antibiotic resistance and genetic engineering for full credit.

Question 8. હિસ્ટોન શું છે ? તેનાં કાર્યો જણાવો.
Answer:
હિસ્ટોન વધુ પ્રમાણમાં બેઝિક એમિનો ઍસિડ - આર્જીનીન અને લાયસિન- ધરાવે છે. યુકેરિયોટિક કોષમાં હિસ્ટોન રંગસૂત્રીય દ્રવ્યનો ભાગ બનાવે છે.
1. હિસ્ટોન પ્રોટીનના \( \text{H}_2\text{A}, \text{H}_2\text{B}, \text{H}_3 \) અને \( \text{H}_4 \) તેમાં ચાર ( \( \text{H}_2\text{A}, \text{H}_2\text{B}, \text{H}_3 \) અને \( \text{H}_4 \) ) જોડમાં જોવા મળે છે. જે હિસ્ટોન ઓક્ટોમર બનાવે છે, જેને ન્યુબોડી કે ન્યુક્લિઓઝોમનું કેન્દ્ર (Nubody or core of nucleosome) કહે છે.
2. કાર્ય: હિસ્ટોન ધનભારયુક્ત છેડો ધરાવે છે, જે DNAના ઋણભાર યુક્ત છેડાને આકર્ષે છે.
3. હિસ્ટોન DNAને વીંટળાવવા માટે માધ્યમ પૂરું પાડે છે અને તે જનીન નિયમનમાં જીવંત ભાગ ભજવે છે. કારણ કે તે જનીન નિયંત્રક તરીકે કાર્ય કરે છે. તે ક્રોમેટિન દ્રવ્ય બનાવે છે અને ગરમીથી ગંઠાઈ ન જાય તેવી ક્ષમતા પૂરી પાડે છે.
In simple words: હિસ્ટોન એ પ્રોટીન છે જે DNAને કોષકેન્દ્રમાં વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવવામાં મદદ કરે છે. તે DNAને તેની આસપાસ વીંટાળીને કોમ્પેક્ટ માળખું બનાવે છે, જેને ન્યુક્લિઓઝોમ કહેવાય છે.

Exam Tip: Emphasize that histones are basic proteins that help condense DNA into nucleosomes, which is crucial for packaging DNA in eukaryotic cells.

દીર્ઘજવાબી પ્રશ્નો (LQ)

Question 1. કોષ જીવિતતા માટે કઈ બંધારણીય અને ક્રિયાત્મક રચનાઓ ધરાવે છે ?
Answer:
દરેક સજીવ કોષનો બનેલો છે. ત્યારબાદ કોષમાંથી પેશી, અંગ, અંગતંત્રો બને છે. જેમ ઈંટો દ્વારા મકાન બને છે તેમ કોઈ પણ સંપૂર્ણ ક્ષમતા ધરાવતો કોષ નવા સજીવના નિર્માણ માટેનો ગુણધર્મ ધરાવે છે.
બંધારણીય એકમ ઉપરાંત તે અંગ અને અંગતંત્રોના ચોક્કસ કાર્યો પણ દર્શાવે છે. આ રીતે તે કાર્યની વહેંચણી પણ દર્શાવે છે. એટલે કે કોષની અંગિકાઓ તેમના ચોક્કસ કાર્યો માટે જવાબદાર છે.

Exam Tip: For this comprehensive question, list the main organelles and briefly describe their structure and key functions to demonstrate a full understanding of cell vitality.

Question 2. નીચેના વૈજ્ઞાનિકોનો કોષવાદમાં ફાળો ટૂંકમાં વર્ણવો.
(1) રૂડોલ્ફ વિર્શી
(2) સ્વિડન અને શ્વાન.
Answer:
(1) રૂડોલ્ફ વિર્શી (1855): સૌપ્રથમ તેમણે પૂરવાર કર્યું કે કોષવિભાજન પામીને પૂર્વ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષમાંથી નવા કોષોનું સર્જન થાય છે. (Omnis cellula – e cellula / all cells arise from pre-existing cells). વિર્શએ સ્વિડન અને શ્વાને રજૂ કરેલા કોષવાદની પરિસંકલ્પનામાં સુધારો કરીને કોષવાદને નવા સ્વરૂપે રજૂ કર્યો.
(2) સ્વિડન અને શ્વાન:
• મેથીયસ સ્વિડન (1838), જર્મનીના વનસ્પતિશાસ્ત્રી, ઘણી વનસ્પતિઓના અભ્યાસ પછી જાણ્યું કે બધી વનસ્પતિઓ વિવિધ કોષોની બનેલી હોય છે.
• થિયોડોર શ્વાન (1839), બ્રિટિશ પ્રાણીશાસ્ત્રીએ જુદા જુદા પ્રાણીઓના કોષોનો અભ્યાસ કરીને નોંધ્યું કે કોષની બહારની બાજુએ પાતળું પટલ આવેલું હોય છે, જેને આજે આપણે ‘કોષરસપટલ’ તરીકે ઓળખીએ છીએ.
• થિયોડોર શ્વાને વનસ્પતિ પેશીઓના અભ્યાસ પરથી નક્કી કર્યું કે કોષદીવાલ એ વનસ્પતિકોષનું આગવું લક્ષણ છે.
• આના આધારે શ્વાને એક પરિસંકલ્પના રજૂ કરી કે પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓની શરીરરચના કોષો અને કોષની નીપજોની બનેલી છે.
• સ્વિડન અને શ્વાને ભેગા મળીને કોષવાદ રજૂ કર્યો. પરંતુ આ સિદ્ધાંત નવા કોષોનું સર્જન કેવી રીતે થાય છે તે સમજાવવામાં અસમર્થ રહ્યો.
In simple words: સ્વિડન અને શ્વાને કહ્યું કે બધા જીવંત પ્રાણીઓ કોષોના બનેલા છે. રૂડોલ્ફ વિર્શીએ તેમાં ઉમેર્યું કે નવા કોષો હંમેશાં જૂના કોષોમાંથી જ બને છે.

Exam Tip: For each scientist, clearly state their specific contribution to the cell theory, especially Virchow's "Omnis cellula e cellula" principle.

Question 3. પ્રોકેરિયોટિક અને યુકેરિયોટિકમાં બાહ્યકોષકેન્દ્રીય DNA જોવા મળે છે? જો હા તો તેમના સ્થાન બંનેમાં જણાવો.
Answer:
હા, બાહ્યકોષકેન્દ્રીય DNA પ્રોકેરિયોટિક અને યુકેરિયોટિક બંનેમાં જોવા મળે છે. યુકેરિયોટિકમાં બાહ્યકોષકેન્દ્રીય DNA બે અંગિકાઓમાં જોવા મળે છે – હરિતકણ અને કણાભસૂત્રમાં.
પ્રોકેરિયોટિકમાં બાહ્યકોષકેન્દ્રીય DNA: પ્રોકેરિયોટિકમાં બાહ્યકોષ કેન્દ્રીય DNA પ્લાસ્મિડ સ્વરૂપે જોવા મળે છે. પ્લાસ્મિડ એ વર્તુળાકાર DNA અણુ છે, જે બૅક્ટરિયામાં ચોક્કસ સ્વરૂપીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે. તેમાંનું એક લક્ષણ એ બેક્ટરિયામાં પ્રતિજૈવિક સામે પ્રતિરોધ દર્શાવવાનું છે. પ્લાસ્મિડ એ કોષની બહારના DNA જોડેના ટ્રાન્સફોર્મેશનમાં દેખરેખ માટે ઉપયોગી છે. બૅક્ટરિયામાં લિંગી પ્રજનનમાં લક્ષણોના વહન માટેની પદ્ધતિમાં ઉપયોગી છે.
યુકેરિયોટિકમાં બાહ્યકોષકેન્દ્રીય DNA: કણાભસૂત્રીય DNA (mtDNA) એ સામાન્ય રીતે વર્તુળાકાર હોય છે. કણાભસૂત્રીય DNA 16500 ખંડોનો (બેઈઝ પૅર) નાનો ટુકડો આખા DNAનો નાનો ભાગ છે. mtDNA 37 જનીન ધરાવે છે. બધા જ કણાભસૂત્રના કાર્ય માટે જરૂરી છે. તેમાંના 13 જનીન ઓક્સિડેટીવ ફોસ્ફોરાયલેશનની ક્રિયામાં સંકળાયેલા ઉત્સેચકની બનાવટમાં સૂચના આપે છે. મનુષ્યમાં જોવા મળતા કુલ પચીસ હજાર કણાભસૂત્રીય જનીન જોવા મળે છે.
પ્લાસ્મિડ: મોટાભાગના વનસ્પતિકોષમાં ત્રણ પ્રકારનાં રંજકકણો જોવા મળે છે. રંગહીન કણો, લીલા સિવાયના રંજકકણો અને હરિતકણોમાં નાના કદની રચના જોવા મળે છે. તે બેવડી પટલમય રચના છે, જે વિકિરણ શોષી અને સંગ્રહ કરવામાં ઉપયોગી છે. તેઓ નાના, બેવડા વર્તુળાકાર DNAના અણુઓ અને રિબોઝોમ્સ ધરાવતા ચોક્કસ પ્રોટીનના સંશ્લેષણમાં જરૂરી છે. તેઓ બંને પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને સ્વયંજનન પામતા હોવાથી અર્ધસ્વાયત્ત અંગિકા તરીકે ઓળખાય છે.
In simple words: હા, બંને પ્રકારના કોષોમાં કોષકેન્દ્રની બહાર DNA જોવા મળે છે. પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં તે પ્લાસ્મિડ તરીકે હોય છે, જ્યારે યુકેરિયોટિક કોષોમાં તે કણાભસૂત્ર અને હરિતકણમાં જોવા મળે છે.

Exam Tip: Clearly state that extrachromosomal DNA exists in both prokaryotes (as plasmids) and eukaryotes (in mitochondria and chloroplasts), and briefly explain their respective roles.

Question 4. ‘સજીવમાં બંધારણ અને કાર્ય એકબીજા સાથે સંકળાયેલ છે.' – કોષરસપટલના ઉદાહરણ દ્વારા તમે સમજાવી શકો ?
Answer:
• પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં કોષરસપટલ એકબીજાના પૂરક છે. કોષરસપટલ પ્રોટીન, લિપિડ અને કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ ધરાવે છે.
• પટલમાં આવેલા પ્રોટીનના અણુઓ ક્ષારોના વહનના માર્ગ તરીકે, અંતઃસ્ત્રાવો અને કોષીય માહિતી એક કોષમાંથી બીજા કોષમાં વહન માટે મદદરૂપ થાય છે. – જ્યારે વનસ્પતિ દ્વારા ક્ષારોનું સક્રિય શોષણ થાય છે ત્યારે કોષરસપટલ પ્રોટીનયુક્ત વાહક અણુઓ ધરાવે છે.
• કોષમાં જ્યારે હાનિકારક પદાર્થો દાખલ થાય ત્યારે પટલમાં જોડાયેલ ઓલીગોસેકેરાઈડ તેને ઓળખવામાં મદદરૂપ થાય છે.
• વનસ્પતિ અને પ્રાણીકોષમાં લિપિડના હાઇડ્રોફિલિક ધ્રુવીય શીર્ષ બહારની તરફ અને અધ્રુવીય હાઇડ્રોફોબિક પૂંછડી અંદરની તરફ કોષરસપટલમાં ગોઠવાયેલી હોય છે, જે પટલને પ્રવાહિતા આપે છે. કોષરસપટલમાં આવેલા ગ્લાયકોકેલિક્સ કોષના જોડાણમાં મદદરૂપ થાય છે.
In simple words: કોષરસપટલની રચના તેના કાર્યો સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. તેના લિપિડ અને પ્રોટીન ઘટકો પદાર્થોને કોષની અંદર-બહાર ખસેડવામાં, કોષોને ઓળખવામાં અને સંદેશા પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે, જે દર્શાવે છે કે બંધારણ અને કાર્ય કેવી રીતે એકબીજા પર આધાર રાખે છે.

Exam Tip: Focus on how the components of the cell membrane (phospholipid bilayer, integral/peripheral proteins, carbohydrates) are structurally arranged to facilitate its various functions like transport, cell recognition, and signal transduction.

Question 5. યુકેરિયોટિક કોષમાં જોવા મળતી અંગિકાઓ કે જે – (a) પટલ દ્વારા આવરિત ન હોય. (b) એકવડા પટલ દ્વારા આવરિત હોય. (c) બેવડા પટલ દ્વારા આવરિત હોય. આ ત્રણ વિભાગમાં કોષીય અંગિકાઓને વહેંચો.
Answer:
(a) પટલવિહીન કોષીય અંગિકાઓ: યુકેરિયોટિક કોષમાં રિબોઝોમ્સ કોષરસ આધારકમાં મુક્ત કે કણિકામય અંતઃકોષરસજાળની અને કોષકેન્દ્રપટલની સપાટી પર જોડાયેલા હોય છે. રિબોઝોમ્સ કણાભસૂત્રના આધારકમાં અને હરિતકણના સ્ટ્રોમામાં જોવા મળે છે. તેને અનુક્રમે કણાભસૂત્રીય રિબોઝોમ અને હરિતકણીયા રિબોઝોમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
(b) એકવડા પટલ દ્વારા આવરિત અંગિકાઓ: લાયસોઝોમ એ લિપોપ્રોટીનની બનેલી એકવડી પટલમય નાની કોથળી જેવી અંગિકા છે. લાયસોઝોમ પ્રાણીકોષોમાં અને પ્રજીવમાં જોવા મળે છે. પ્રોકેરિયોટિક કોષમાં લાયસોઝોમનો અભાવ હોય છે. લાયસોઝોમની સંખ્યા વિવિધ કોષોમાં જુદી જુદી હોય છે. લાયસોઝોમ ઘટ્ટ, કણિકામય પ્રવાહી ધરાવે છે, જેમાં ઍસિડ હાઇડ્રોલેસિસ તરીકે ઓળખાતા ગ્લાયકોપ્રોટીનયુક્ત હાઇડ્રોલાઈટિક (પાચક) ઉત્સેચકો હોય છે. કોષીય અંગિકાઓ ફેરોસોમ્સ અને માઈક્રોબોડીઝ (spharosome and micro bodies) પણ એકવડા પટલયુક્ત રચના ધરાવે છે.
(c) બેવડા પટલયુક્ત કોષીય અંગિકાઓ: કણાભસૂત્રમાં બાહ્ય પડ અને અંતઃ પડ ધરાવતી બેવડી પટલયુક્ત રચના છે. તે આધારકને બે સ્પષ્ટ અલગ ખંડોમાં વહેંચે છે. અંદરના ખંડને મેટ્રિક્સ કહે છે. બહારનું પડ અંગિકાની સપાટી બનાવે છે. હરિતકણ અને કોષકેન્દ્રમાં બેવડા પટલયુક્ત અંગિકાઓ છે.
In simple words: કોષમાં ત્રણ પ્રકારની અંગિકાઓ હોય છે: પટલ વગરની (જેમ કે રિબોઝોમ્સ), એક પટલવાળી (જેમ કે લાયસોઝોમ્સ) અને બે પટલવાળી (જેમ કે કણાભસૂત્ર અને હરિતકણ). દરેક પ્રકારની અંગિકા કોષમાં અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે.

Exam Tip: Memorize the key examples for each category (non-membranous, single-membranous, double-membranous organelles) and their primary functions for a comprehensive answer.

Question 6. કોષકેન્દ્રમાં રહેલ જનીનદ્રવ્ય આપેલ જાતિમાં બદલાતું નથી, જ્યારે બાહ્ય રંગસૂત્રીય DNA વિવિધ સજીવ જાતિમાં જુદું જુદું હોય છે. – સમજાવો.
Answer:
બૅક્ટરિયામાં જનીનિક DNA ઉપરાંત કોષરસમાં નાનું, વર્તુળાકાર DNA હોય છે. આ નાના અણુને પ્લાસ્મિડ કહે છે. તેઓ બૅક્ટરિયામાં ક્રિયાત્મક લક્ષણો માટે જવાબદાર છે. દા.ત., એન્ટિબાયોટિક માટે પ્રતિરોધક. તે અન્ય DNA દ્વારા બૅક્ટરિયામાં ટ્રાન્સફોર્મેશન માટે પણ ઉપયોગી છે. યુકેરિયોટામાં હરિતકણના સ્ટ્રોમા અને કણાભસૂત્રના મેટ્રિક્સમાં વધારાનું DNA જોવા મળે છે. આ DNAના અણુઓને કારણે તેઓ સ્વયંનિર્મિત અંગિકા તરીકે વર્તે છે. વધુ સક્રિય સજીવમાં ઓછા સક્રિય સજીવ કરતાં બાહ્ય રંગસૂત્રીય DNA વધુ જોવા મળે છે.
In simple words: કોષકેન્દ્રમાંનું મુખ્ય DNA દરેક સજીવમાં એકસરખું રહે છે. પરંતુ કોષકેન્દ્રની બહાર રહેલું વધારાનું DNA (જેમ કે પ્લાસ્મિડ, કણાભસૂત્ર અને હરિતકણનું DNA) જુદા જુદા સજીવોમાં અલગ-અલગ હોય છે અને તેમને વિશિષ્ટ ગુણધર્મો આપે છે.

Exam Tip: Explain the distinction between nuclear DNA (stable across a species) and extrachromosomal DNA (plasmids, mitochondrial/chloroplast DNA) which shows more variability and specific functional roles in prokaryotes and eukaryotes respectively.

Question 7. 'કણાભસૂત્ર એ કોષનું પાવરહાઉસ છે.' – સમજાવો.
Answer:
1. કણાભસૂત્રને જ્યાં સુધી વિશિષ્ટ રીતે અભિરંજિત કરવામાં નથી આવતું ત્યાં સુધી માઇક્રોસ્કોપ દ્વારા તેને નિહાળી શકાતું નથી.
2. પ્રત્યેક કોષમાં કણાભસૂત્રની સંખ્યા જુદી જુદી હોય છે, જેનો આધાર કોષની દેહધાર્મિક ક્રિયાશીલતા પર છે. તેના આકાર અને કદમાં પણ વિવિધતા જોવા મળે છે.
3. રચના: તે રકાબી આકાર કે નળાકાર હોય છે.
4. તે \( 0.2 \) થી \( 1.0 \text{ µm} \) (સરેરાશ \( 0.5 \text{ µm} \)) વ્યાસ અને \( 1.0 \) થી \( 4.1 \text{ µm} \) લંબાઈ ધરાવે છે.
5. કણાભસૂત્ર બેવડી પટલમય રચના ધરાવે છે. બાહ્યપટલ અને અંતઃ-પટલ તેના અવકાશને બે સ્પષ્ટ જલકૃત વિસ્તારોમાં બાહ્યકક્ષ (બાહ્ય ખંડ) અને અંતઃકક્ષ (અંતઃ ખંડ)માં વિભાજિત કરે છે.
6. અંતઃખંડને આધારક (મેટ્રિક્સ) કહે છે.
7. બાહ્યપટલ સળંગ અને કણાભસૂત્રની બાહ્યસીમા રચે છે.
8. અંતઃપડ આધારક બાજુ અંતર્વલનથી અનેક પ્રવર્ધો રચે છે. આ પ્રવર્ધોને ક્રિસ્ટી કહે છે.
9. ક્રિસ્ટી તેની સપાટીય ક્ષેત્રફળમાં વધારો કરે છે.
10. કણાભસૂત્રના બંને પટલોમાં તેનાં કાર્યો સંબંધિત વિશિષ્ટ ઉત્સેચકો જોવા મળે છે, જે કણાભસૂત્રના કાર્ય સંબંધિત હોય છે.
11. કણાભસૂત્રના આધારકમાં એક વલયાકાર DNA, થોડા ઘણાં RNAના અણુ, રિબોઝોમ્સ (\( 70\text{s} \)) અને પ્રોટીનસંશ્લેષણ માટેના આવશ્યક ઘટકો આવેલા હોય છે.
12. કાર્ય: કણાભસૂત્ર જારક શ્વસન માટેનું સ્થાન છે. તે ATP સ્વરૂપે કોષીય શક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે. આ કારણોસર કણાભસૂત્રને કોષનું શક્તિઘર (પાવરહાઉસ) કહે છે.
13. કણાભસૂત્ર દ્વિભાજન દ્વારા વિભાજન પામે છે.
In simple words: કણાભસૂત્ર એ કોષનો પાવરહાઉસ છે કારણ કે તે કોષ માટે જરૂરી ઊર્જા (ATP) બનાવે છે. તેની બેવડી પટલ રચના અને ક્રિસ્ટી નામની આંતરિક ગડીઓ શ્વસન માટેની સપાટી પૂરી પાડે છે, જેનાથી કોષને કામ કરવા માટે શક્તિ મળે છે.

Exam Tip: When explaining why the mitochondrion is the 'powerhouse', detail its double membrane structure, the cristae (increasing surface area), and its role in aerobic respiration to produce ATP.

Question 8. રંજકકણોના પ્રકાર જાતિ કે વિસ્તાર આધારિત હોય છે ? તેઓ એકબીજાથી કઈ રીતે જુદા પડે છે ?
Answer:
રંજકદ્રવ્ય કણો જાતિ (સજીવ) આધારિત હોય છે અને તે દરેક વનસ્પતિ કોષમાં અને યુગ્લિનોઈસમાં જોવા મળે છે. વનસ્પતિના વિવિધ ભાગો ચોક્કસ પ્રકારના રંગ માટે જવાબદાર ચોક્કસ પ્રકારના રંજકદ્રવ્ય કણો ધરાવે છે. રંજકદ્રવ્ય કણોના પ્રકારને આધારે રંજકકણોને મુખ્ય ત્રણ પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે: રંગહીન રંજકકણો, રંગકણો અને હરિતકણો.
રંગહીનકણો: તે રંગહીન રંજકદ્રવ્યકણો ધરાવે છે કે જે ખાદ્યસંચિત પોષકદ્રવ્યો હોય છે. તેઓ ત્રણ પ્રકારના છે:
(a) સ્ટાર્ચકણો (Amytoplasts): સ્ટાર્ચનો સંગ્રહ. દા.ત., બટાટાની ગાંઠ, ચોખાનાં દાણા, ઘઉંના દાણા.
(b) તૈલકણો (Elaioplasts): ચરબીનો સંગ્રહ. દા.ત., ગુલાબ.
(c) પ્રોટીનકણો (Aleuroplasts): પ્રોટીનનો સંગ્રહ.
રંગકણ: તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા કરતા નથી, તેઓ કેરોટીનોઈડનું સંશ્લેષણ અને સંગ્રહ કરતા રંગકણો છે. તે નારંગી, લાલ કે પીળો રંગ ધરાવે છે. તે મોટેભાગે પાકા ફળો (ટામેટા, મરચાં), શક્કરિયાનાં મૂળ વગેરેમાં જોવા મળે છે.
હરિતકણ: તેઓ લીલા રંગના રંજકકણો છે કે જે પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા દ્વારા ખોરાક બનાવવામાં મદદરૂપ થાય છે. તે ક્લોરોફિલ અને કેરેટિનોઈડ રંજકદ્રવ્યકણ ધરાવે છે કે જે પ્રકાશશક્તિ ગ્રહણ કરે છે. દરેક હરિતકણ અંડાકાર કે ગોળાકાર બેવડી દિવાલ ધરાવતી અંગિકા છે.
અંદરના આવરણ વચ્ચે જોવા મળતી જગ્યાને સ્ટ્રોમા કહે છે. સ્ટ્રોમામાં ઘણી ચપટી કોથળીઓ જેવી ગોઠવાયેલી રચના જોવા મળે છે, જેને થાઈલેકૉઈડ કહે છે. એક ઉપર એક ગોઠવાયેલ થાઈલેકૉઈડને ગ્રાના કહે છે. જુદા જુદા ગ્રાનાના થાઈલેકૉઈડ એકબીજા સાથે નલિકા દ્વારા જોડાયેલ હોય છે તેને આંતરગ્રેનમ પટલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સ્ટ્રોમાં કાર્બોદિત અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટેના ઉત્સેચકો ધરાવે છે.
In simple words: હા, રંજકકણો સજીવ અને તેના ભાગોના આધારે અલગ-અલગ હોય છે. મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે: રંગહીનકણો (જે સ્ટાર્ચ કે ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે), રંગકણો (જે નારંગી, લાલ, પીળા રંગ આપે છે) અને હરિતકણો (જે લીલા હોય છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે).

Exam Tip: Categorize plastids into leucoplasts (storage), chromoplasts (color, non-photosynthetic), and chloroplasts (green, photosynthetic) with examples for each, explaining how their function dictates their type.

Question 9. નીચેનાનાં કાર્યો લખો.
(a) સેન્ટ્રોમિયર
(b) કોષદીવાલ
(c) કણિકાવિહીન (લીસી) અંતઃકોષરસજાળ
(d) ગોલ્ગી પ્રસાધન
(e) તારાકેન્દ્ર
Answer:
(a) સેન્ટ્રોમિયર: તે રંગસૂત્રના ચોક્કસ વિભાજન માટે જરૂરી છે. તે બે રંગસૂત્રિકાઓને જોડે છે. તે સમવિભાજન અને અર્ધીકરણ દરમિયાન ત્રાકતંતુઓના જોડાણ માટે જરૂરી છે.
(b) કોષદીવાલ: કોષદીવાલ કોષને આકાર આપવા ઉપરાંત કોષને યાંત્રિક નુકસાન અને ચેપથી રક્ષણ આપવાનું, કોષો વચ્ચે સંપર્ક બનાવી રાખવા તથા અનિચ્છનીય મહાઅણુઓને કોષમાં પ્રવેશવા દેતી નથી.
(c) કણિકાવિહીન (લીસી) અંતઃકોષરસજાળ: તે ચરબીના સંશ્લેષણમાં, કાર્બોહાઈડ્રેટ્સના ચયાપચયમાં, કેલ્શિયમની સાંદ્રતાની જાળવણીમાં, દવાઓની ઝેરી અસર નાબૂદ કરવી, કોષરસપટલના પ્રોટીન સાથે ગ્રાહકોના જોડાણમાં મદદરૂપ થાય છે. ગ્લુકોઝ-6-ફોસ્ફેટને ગ્લાયકોજનમાં રૂપાંતર કરતા ઉત્સેચક ગ્લુકોઝ-6-ફોસ્ફેટૅઝ ધરાવે છે.
(d) ગોલ્ગી પ્રસાધન: તે ગ્લાયકોપ્રોટીન અને ગ્લાયકોલિપિડની બનાવટની મુખ્ય જગ્યાઓ છે. તે કોષદીવાલના ઘટકોના નિર્માણ સાથે સંકળાયેલ છે. તે કોષવિભાજન વખતે તક્તી બનાવવાની ક્રિયામાં મહત્ત્વના છે.
(e) તારાકેન્દ્ર: તે પક્ષ્મ તથા કશાના તલકાય બનાવે છે. પ્રાણીકોષમાં કોષવિભાજન વખતે ત્રાકતંતુઓ ઉત્પન્ન કરે છે. તે શુક્રકોષની પૂંછડી અને સૂક્ષ્મનલિકા બનાવવા મદદરૂપ થાય છે. તે કોષ વિભાજનમાં દ્વિધ્રુવીય ત્રાકનું સંચાલન કરે છે.
In simple words: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રોને વિભાજન માટે જોડે છે. કોષદીવાલ કોષને આકાર અને રક્ષણ આપે છે. લીસી ER ચરબી બનાવે છે અને ઝેર દૂર કરે છે. ગોલ્ગી પ્રસાધન પ્રોટીનનું પેકેજિંગ કરે છે. તારાકેન્દ્ર કોષ વિભાજનમાં અને પક્ષ્મ-કશા બનાવવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: For each organelle, list its primary function concisely and accurately to score maximum marks. Focus on the most defining roles.

Question 10. વિવિધ રંજકકણો એકબીજામાં રૂપાંતરિત થઈ શકે છે ? જો હા, તો એક પ્રકારમાંથી બીજા પ્રકારમાં રૂપાંતર થતાં રંજકકણોના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
હા, રંજકકણો એકબીજામાં રૂપાંતર થઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે ત્રણ પ્રકારના રંજકકણો વનસ્પતિકોષમાં જોવા મળે છે. દા.ત., રંગહીન કણો (સંગ્રહ માટે), રંગકણો (રંગીન), હરિતકણો (ખોરાક સંશ્લેષણ માટે – લીલા કણો). પરિસ્થિતિ આધારિત એક પ્રકારના રંગકણો બીજા પ્રકારમાં રૂપાંતર થાય છે. દા.ત.,
(a) કેપ્સીકમ (મરચાં), અંડકના કોષો રંગહીન કણો ધરાવે છે, જયારે અંડક ફળમાં રૂપાંતર થાય છે ત્યારે રંગહીન કણો એ હરિતકણમાં રૂપાંતર થાય છે, જ્યારે ફળ પાકે છે ત્યારે હરિતકણ એ રંગકણોમાં ફેરવાય છે.
(b) બટાટાના પ્રકાંડની કલિકાના રંગહીન કણો જ્યારે સૂર્યપ્રકાશમાં આવે છે, ત્યારે તે હરિતકણમાં ફેરવાય છે.
કેટલાંક કિસ્સામાં હરિતકણો ફળ પાકતી વખતે રૂપાંતર પામે છે. દા.ત., બટાટા, મરચાંમાં લીલામાંથી લાલ રંગમાં ફેરવાય છે. ક્લોરોફિલ અને આધારક નાશ પામવાને કારણે આવું બને છે.
In simple words: હા, રંજકકણો એકબીજામાં બદલાઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મરચાંમાં પહેલાં સફેદ રંજકકણો લીલા (હરિતકણ) અને પછી લાલ (રંગકણ) બની જાય છે. બટાટા સૂર્યપ્રકાશમાં લીલા બને છે.

Exam Tip: Provide clear examples of plastid interconversion, such as the ripening of fruits or greening of potato tubers, to illustrate this dynamic process.