GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 6 સપુષ્પી વનસ્પતિઓની અંતસ્થ રચના

 

Question 1. વિવિધ પેશીઓનાં સ્થાન અને કાર્ય જણાવો.
Answer:

 

વિસ્તારો પૂરતી મર્યાદિત રહે છે. સક્રિય રીતે વિભાજન પામતા કોષોના સમૂહને વર્ષનશીલ પેશીઓ કહેવાય છે. (Meristos divided : વિભાજન પામવું)
(2) વર્ષનશીલપેશીના પ્રકાર: વનસ્પતિઓ વિવિધ પ્રકારની વર્ષનશીલ પેશીઓ ધરાવે છે.
(a) અગ્રીય વર્ધનશીલ પેશીઓ (apical meristems):
• મૂળ તથા પ્રરોહના અગ્રસ્થ ભાગમાં રહેલી અને પ્રાથમિક પેશીઓનું નિર્માણ કરતી વર્ષનશીલ પેશીઓને અગ્રીય વર્ષનશીલ પેશીઓ કહે છે. આ પેશીઓ વિકાસશીલ છોડના મુખ્ય વૃદ્ધિના બિંદુઓ પર હાજર હોય છે, જેમ કે મૂળ અને પ્રકાંડની ટોચ.
• મૂળની અગ્રિય વર્ષનશીલપેશીઓ મૂળની ટોચના ભાગે રહેલી છે જયારે પ્રરોહની અગ્રિય વર્ષનશીલપેશીઓ પ્રકાંડ અથવા મોટાભાગના પ્રદેશમાં અમુક અમુક અંતરે રહેલી છે. આ પેશીઓ મૂળ અને પ્રકાંડને લંબાઈમાં વધારવામાં મદદ કરે છે.
• પર્ણના નિર્માણ અને પ્રકાંડના વિસ્તરણ દરમિયાન, પ્રરોહની અગ્રિય વર્ષનશીલ પેશીના કેટલાક કોષો નીચેની તરફ ગોઠવાઈ કક્ષકલિકાનું નિર્માણ કરે છે. આ કલિકાઓ પછીથી શાખાઓ કે ફૂલોમાં વિકાસ પામવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
• આવી કલિકાઓ પર્વોની કક્ષમાં પણ હાજર હોય છે અને શાખા કે પુષ્પ ધારણ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
(b) આંતરવિષ્ટ વર્ષનશીલ પેશી (Intercalary meristem):
• પરિપક્વ પેશીઓ (સ્થાયી પેશીઓ)ની વચ્ચે આવેલી વર્ષનશીલ પેશીને આંતરવિષ્ટ વર્ષનશીલ પેશી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પેશીઓ ગાંઠોની નજીક અથવા પર્ણના પાયામાં હોય છે.
• આ પેશીઓ ઘાસમાં અને શાકાહારી ચરતા પ્રાણીઓ દ્વારા ખવાઈને દૂર થયેલા વનસ્પતિના ભાગોની જગ્યાએ પુનઃનિર્માણ પામતાં ભાગોમાં રહેલી છે. આ પેશીઓ ઘાસમાં જોવા મળે છે અને તે ઘાસને કપાઈ ગયા પછી ફરીથી વધવા દે છે.
• પ્રાથમિક વર્ષનશીલ પેશીઓ : અગ્રિય વર્ષનશીલપેશી અને આંતરવિષ્ટ વર્ષનશીલ પેશી બંને પ્રાથમિક વર્ષનશીલ પેશીઓ છે, કારણ કે તેઓ વનસ્પતિ જીવનની શરૂઆતમાં દેખાય છે અને પ્રાથમિક વનસ્પતિ દેહના નિર્માણમાં ભાગ લે છે. આ બંને પ્રકારની પેશીઓ છોડની પ્રાથમિક વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.
(c) પાર્શ્વિય વર્ષનશીલ પેશી (Secondary or lateral meristem):
• ઘણી વનસ્પતિઓના મૂળ અને પ્રકાંડના પરિપક્વ ભાગમાં આવેલી વર્ષનશીલ પેશીઓ, કે જે ચોક્કસ રીતે કાષ્ટીય અન્ન ઉત્પન્ન કરે છે અને પ્રાથમિક વર્ષનશીલ પેશીના નિર્માણ પછી દેખાય છે તેને દ્વિતીય અથવા પાર્શ્વિય વર્ષનશીલ કહે છે. આ પેશીઓ છોડની જાડાઈમાં વધારો કરે છે.
• તેઓ નળાકાર વર્ષનશીલ પેશીઓ છે. આ પેશીઓ રિંગ જેવી રચનામાં હોય છે અને તે પ્રકાંડ અને મૂળની પરિઘીય વૃદ્ધિમાં મદદ કરે છે.
• ઉદાહરણ પુલીય (fasicular) એધા, આંતરપુલીય (interfascicular) એધા અને વર્લંધા (cork combium) પાર્શ્વિય વર્ષનશીલ પેશીઓનાં ઉદાહરણ છે. આ ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે આ પેશીઓ દ્વિતીય વૃદ્ધિ માટે કેવી રીતે કામ કરે છે.
• તેઓ દ્વિતીયક પેશીઓના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે. આ પેશીઓ છોડના દ્વિતીયક ભાગો બનાવે છે, જેમ કે દ્વિતીયક જલવાહક અને અન્નવાહક.

Exam Tip: Always describe the location and function of each tissue type clearly and concisely, using appropriate biological terms.

 

Question 2. ત્વક્ષેધા પેશીઓ બનાવે છે કે જે ત્વક્ષાનું નિર્માણ કરે છે. શું તમે આ વાક્ય સાથે સહમત છો ? સમજાવો.
Answer: હા, હું આ વાક્ય સાથે સહમત છું. ત્વક્ષેધા એ ત્વક્ષાનું નિર્માણ કરે છે. સમજૂતી નીચે મુજબ છે:
(1) વાહિએધાની સક્રિયતાને કારણે પ્રકાંડનાં ઘેરાવામાં સતત વધારો થવાથી બાહ્યબાહ્યકીય (Outer cortical) અને અધિસ્તરીયસ્તરો પણ દબાણ વધવાને પરિણામે તૂટી જાય છે અને તેને બદલે નવા રક્ષણ કરતા કોષીયસ્તરો પૂરા પાડવાની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે. તેથી વહેલા કે પછી સામાન્ય રીતે બાહ્યકના અન્ય પ્રદેશમાં વર્ધનશીલપેશી બને છે. જેને ત્વક્ષીયએધા કે ત્વક્ષેધા કહે છે. આ પ્રક્રિયા છોડને રક્ષણાત્મક સ્તર આપે છે.
(2) ત્વક્ષેધા હંમેશા બાહ્યક પ્રદેશમાં વિકાસ પામે છે. તે મુખ્યત્વે છોડના બાહ્ય કોષોના સ્તરમાં બને છે.
(3) ત્વક્ષેધા એ બે જાડા સ્તરો ધરાવે છે. આ સ્તરો કોષોના વિભાજન અને વૃદ્ધિ માટે મહત્ત્વના છે.
(4) તે સાંકડા, પાતળી દીવાલયુક્ત અને લગભગ લંબચોરસ કોષોની બનેલી છે. આ કોષો નવા પેશીઓ બનાવવામાં મદદ કરે છે.
(5) ત્વક્ષેધા બંને બાજુએ કોષો ઉમેરે છે. તે અંદર અને બહાર બંને બાજુએ નવા કોષો બનાવે છે.
(6) બહારના કોષો છાલ કે ત્વક્ષામાં વિભાજિત થાય છે જ્યારે અંદરના કોષો બાહ્યક કે ઉપત્વક્ષામાં વિભાજન પામે છે. આ રીતે, તે છોડના રક્ષણાત્મક સ્તરો બનાવે છે.
(7) કોષદીવાલમાં સુબેરિનની જમાવટને કારણે ત્વક્ષાના કોષો પાણી માટે અપ્રવેશશીલ છે. દ્વિતીય બાહ્યકના કોષો મૃદુતકીય છે. આ સુબેરિન છોડને પાણી ગુમાવવાથી બચાવે છે.
(8) આમ, ત્વક્ષેધા, ત્વક્ષા અને ઉપ–ત્વક્ષા એકત્રિત થઈને બાહ્યવલ્કનું નિર્માણ કરે છે. આ બધી પેશીઓ મળીને છોડને મજબૂત બાહ્ય રક્ષણ આપે છે.

Exam Tip: Clearly define phellogen and phellem, then explain the process of bark formation and its significance in plant protection.

 

Question 3. પદ્ધતિસરની રૂપરેખાઓ સહિત કાષ્ટીય આવૃત્તબીજધારી વનસ્પતિઓનાં પ્રકાંડમાં થતી દ્વિતીયવૃદ્ધિની ક્રિયાવિધિ સમજાવો. તેની લાક્ષણિકતાઓ શું છે?
Answer: કાષ્ટીય આવૃત્તબીજધારી વનસ્પતિઓના પ્રકાંડમાં થતી દ્વિતીયવૃદ્ધિની ક્રિયાવિધિ અને તેની લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
(1) અંતઃ પુલીયએધા: દ્વિદળી પ્રકાંડમાં, પ્રાથમિક જલવાહક અને પ્રાથમિક અન્નવાહકની વચ્ચે એધાના કોષો આવેલા હોય છે તેને અંતઃપુલીય એધા કહે છે. આ કોષો વૃદ્ધિ માટે સક્રિય હોય છે.
(2) આંતરપુલીય એધા: મજ્જાશું કે મજ્જાકિરણોના કોષો પુલીય એધાના સંપર્કમાં રહીને વર્ધમાન બને છે અને આંતરપુલીય એધાના સંપર્કમાં રહીને વર્ધમાન બને છે અને આંતરપુલીય એધાનું નિર્માણ કહે છે. આ કોષો દ્વિતીયક મેરીસ્ટેમેટિક પેશી બનાવે છે.
(3) એધાવલય: આથી, અંતઃ પુલીય એધા અને આંતરપુલીયએધા જોડાઈ સળંગ એધાવલયનું નિર્માણ કરે છે. આ રિંગ જેવા માળખા છોડની જાડાઈમાં વધારો કરવા માટે જવાબદાર છે.
(4) એધાવલયની ક્રિયાશીલતા: એધાવલય ક્રિયાશીલ બનતાં અંદરની અને બહારની એમ બંને બાજુએ વિભાજન પામી નવા કોષો ઉત્પન્ન થવાની શરૂઆત કરે છે. આ પ્રક્રિયા છોડને વધુ પેશીઓ બનાવવામાં મદદ કરે છે.
(5) દ્વિતીય જલવાહક અને દ્વિતીય અન્નવાહક: મજ્જા તરફ વિભાજન પામતી એધાના કોષો દ્વિતીયક જલવાહકમાં પરિપક્વન પામે છે અને પરિઘવર્તી એધાના કોષો દ્વિતીયક અન્નવાહકમાં પરિપક્વન પામે છે. આ પેશીઓ છોડમાં પાણી અને ખોરાકનું વહન કરે છે.
(6) સંઘટિત જથ્થો: સામાન્ય રીતે એધા એ બહારની બાજુ કરતાં અંદરની બાજુએ વધુ ક્રિયાશીલ હોય છે. જેને પરિણામે, દ્વિતીય અન્નવાહકની સાપેક્ષે વધુ પ્રમાણમાં દ્વિતીય જલવાહક ઉત્પન્ન કરે છે અને તેનો સંઘટિત જથ્થો બને છે. આનાથી છોડને વધુ મજબૂતી મળે છે.
(7) દ્વિતીયક જલવાહકના સતત નિર્માણ અને સંચયને લીધે દબાણ સર્જાય છે અને આ દબાણને કારણે પ્રાથમિક અન્નવાહક અને દ્વિતીયક અન્નવાહક ધીમેધીમે કચડાઈ જાય છે. આ દબાણ છોડની આંતરિક રચનામાં ફેરફાર કરે છે.
(8) પ્રાથમિક જલવાહક લાંબા સમય સુધી કેન્દ્રમાં કે કેન્દ્રની આસપાસ અંકબંધ (યથાવત) રહે છે. તે છોડના જીવનકાળ દરમિયાન તેની સ્થિતિ જાળવી રાખે છે.
(9) દ્વિતીયક મજ્જાકિરણો: એધા કેટલીક જગ્યાએ દ્વિતીયક અન્નવાહક અને દ્વિતીયક જલવાહકને બદલે અનુક્રમે બહારની અને અંદરની બાજુ અરીય રીતે લંબાયેલી મૃદુતકકોષોની સાંકડી પટ્ટીઓ બનાવે છે. આ પટ્ટીઓ દ્વિતીયક મજ્જાકિરણો છે. આ કિરણો પેશીઓ વચ્ચે જોડાણ પ્રદાન કરે છે.
(10) વસંત કાષ્ઠ (પૂર્વકાષ્ઠ): વસંતઋતુમાં એધા ખૂબ જ ક્રિયાશીલ હોય છે અને વધુ પ્રમાણમાં વિશાળ અવકાશયુક્ત જલવાહિનીઓ ધરાવતા જલવાહક ઘટકો ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઋતુ દરમિયાન બનતા કાષ્ઠને વસંતકાષ્ઠ કે પૂર્વકાષ્ઠ કહે છે. આ કાષ્ઠ છોડને ઝડપી વૃદ્ધિમાં મદદ કરે છે.
(11) શરદ કાષ્ઠ (માજીકાષ્ઠ): શિયાળામાં એધા ઓછી ક્રિયાશીલ હોય છે અને સાંકડી જલવાહિનીઓ ધરાવતા થોડાંક પ્રમાણમાં જલવાહક ઘટકો ઉત્પન્ન કરે છે અને આ કાષ્ઠને શરદકાષ્ઠ કે માજીકાષ્ઠ કહે છે. આ કાષ્ઠ ધીમી વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
(12) વસંતકાષ્ઠ આછા રંગનું હોય છે તથા ઓછી ઘનતા ધરાવે છે. જ્યારે શરદકાષ્ઠ ઘેરા રંગનું તથા વધુ ઘનતા ધરાવે છે. આ રંગ અને ઘનતાના તફાવત વાર્ષિક વલયો બનાવે છે.
(13) વાર્ષિક વલયો: બે પ્રકારના કાષ્ઠો કે જે એકાંતરે કેન્દ્રાનુવર્તી વલયોમાં દેખાય છે. જે વાર્ષિકવલયો બનાવે છે. કાપેલા પ્રકાંડમાં જોવા મળતાં વાર્ષિકવલયો વૃક્ષની ઉંમરનો અંદાજ આપે છે. આ વલયો છોડની વૃદ્ધિનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે.
(14) ત્વક્ષેધા: વાહિએધાની સક્રિયતાને કારણે પ્રકાંડનાં ઘેરાવામાં સતત વધારો થવાથી બાહ્ય બાહ્યકીય અને અધિસ્તરીય સ્તરો પણ દબાણ વધવાને પરિણામે આ સ્તરો તૂટી જાય છે અને તેને બદલે નવા રક્ષણ કરતા કોષીય સ્તરો પૂરા પાડવાની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે. તેથી પહેલા કે પછી સામાન્ય રીતે બાહ્યકના અન્ય પ્રદેશમાં વર્ધનશીલ પેશી બને છે, જેને ત્વક્ષીય એધા કે ત્વક્ષેધા કહે છે. આ પેશી છોડને સુરક્ષા આપે છે.
(16) બાહ્યવલ્ક: ત્વક્ષેધા, ત્વક્ષા અને ઉપત્વક્ષા એકત્રિત થઈને બાહ્યવલ્કનું નિર્માણ કરે છે. આ રચના છોડને બાહ્ય નુકસાનથી બચાવે છે.
(17) ત્વક્ષેધાની ક્રિયાશીલતાને લીધે પરિધવર્તી પ્રદેશ તરફ ત્વક્ષેધાથી બાકીના સ્તરો પર દબાણ ઉત્પન્ન થાય છે અને આખરે આ સ્તરો મૃત બની ધીમે-ધીમે નાશ પામે છે. આ પ્રક્રિયા છોડના બાહ્ય ભાગોને બદલવામાં મદદ કરે છે.
(18) છાલ: તે અપ્રિવિધિય શબ્દ છે કે જે દ્વિતીયક અન્નવાહક સહિત વાહિએધાથી બહારની બધી પેશીઓ માટે ઉલ્લેખાય છે. છાલ એ બાહ્યવલ્ક અને દ્વિતીય અન્નવાહક જેવી પેશીઓના પ્રકારોની સંખ્યા સૂચવે છે. તે છોડના રક્ષણાત્મક સ્તરનો એક ભાગ છે.
(19) વાતછિદ્ર: ત્વક્ષેધા નિયત જગ્યાએ વિભાજન પામી ત્વક્ષાના કોષોને બદલે ગાઢ રીતે ગોઠવાયેલા મૃદુતકકોષો ઉત્પન્ન કરે છે. આ મૃદુતકીય કોષો ત્વરિત રીતે ભંગાણ પામી બહિર્ગોળ આકારની ખુલ્લી રચના બનાવે છે જેને વાતછિદ્રો કહે છે. વાતછિદ્રો દ્વારા બહારના વાતાવરણ અને પ્રકાંડની આંતરિક પેશી વચ્ચે વાયુઓની આપલે થાય છે. તેઓ મુખ્યત્વે કાષ્ટીય વૃક્ષોમાં હોય છે. આ છિદ્રો છોડને શ્વસન અને બાષ્પોત્સર્જનમાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: When describing secondary growth, remember to detail the formation and activity of the vascular cambium and cork cambium, and their resulting tissues like annual rings and bark.

 

Question 4. નીચેનાના અંતઃસ્થ રચનાકીય તફાવતો સ્પષ્ટ કરતી નામનિર્દેશિત આકૃતિ દોરો.
(a) એકદળીમૂળ અને દ્વિદળીમૂળ
(b) એકદળી પ્રકાંડ અને દ્વિદળી પ્રકાંડ
Answer:

(a) એકદળી મૂળ અને દ્વિદળી મૂળ

 

(b) એકદળી પ્રકાંડ અને દ્વિદળી પ્રકાંડ

Exam Tip: For anatomical diagrams, focus on clearly labeling the key distinguishing features between monocots and dicots in roots and stems, such as the arrangement of vascular bundles, presence/absence of pith, and type of ground tissue.

 

Question 5. તમારી શાળાના બગીચામાંથી લાવેલ વનસ્પતિના તરૂણ પ્રકાંડનો અનુપ્રસ્થ છેદ લો અને સૂક્ષ્મદર્શક યંત્રની મદદથી તેનું નિરીક્ષણ કરો. તમે કેવી રીતે નક્કી કરશો કે તે એકદળી પ્રકાંડ છે કે દ્વિદળી? કારણ આપો.
Answer: એકદળી અને દ્વિદળી પ્રકાંડ વચ્ચેનો તફાવત તેના આડા છેદમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટતાઓ પરથી નક્કી કરી શકાય છે.
દ્વિદળી પ્રકાંડના આડા છેદમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટતાઓ :
1. અધસ્તરની તરત જ નીચે સ્થૂલકોણક કોષોના કેટલાક સ્તરોનું બનેલું અધઃસ્તર છે. આ સ્તર છોડને યાંત્રિક આધાર આપે છે.
2. પરિચક્ર એ અંતઃસ્તરની નીચેની બાજુએ અને અન્નવાહકની ઉપર દઢોત્તકપેશીના અર્ધચંદ્રાકાર સમૂહોના સ્વરૂપમાં આવેલું હોય છે. આ રચના છોડને મજબૂતી આપે છે.
3. વાહિપુલોની વચ્ચે, અરીય રીતે ગોઠવાયેલા મૃદુતકકોષોના કેટલાક સ્તરો આવેલા છે જે મજ્જા કિરણો રચે છે. આ કિરણો પાણી અને પોષકતત્ત્વોનું વહન કરવામાં મદદ કરે છે.
4. વાહિપુલો મોટી સંખ્યામાં વલયમાં ગોઠવાયેલા. આ ગોઠવણી દ્વિદળી પ્રકાંડની લાક્ષણિકતા છે.
5. દરેક વાહિપુલ સહસ્થ, વર્ધમાન અને અંતરારંભી આદિદારૂયુક્ત હોય છે. આનો અર્થ છે કે તેમાં દ્વિતીયક વૃદ્ધિની ક્ષમતા હોય છે.
6. પ્રકાંડના કેન્દ્રસ્થ ભાગમાં વધુ આંતરકોષીય અવકાશયુક્ત ગોળાકાર મૃદુતકકોષો વિપુલ પ્રમાણમાં આવેલા હોય છે. જે મજ્જાનું નિર્માણ કરે છે. આ મજ્જા ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.
એકદળી પ્રકાંડના આડા છેદમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટતાઓ :
1. આધારોત્તક પેશી (આધારપેશી) બાહ્યક, અંતઃસ્તર, પરિચક્ર, મજ્જા અને મજ્જાકિરણો જેવા વિવિધ ભાગોમાં જુદા પાડી શકાતી નથી. મોટી અને સ્પષ્ટ મૃદુતકીય આધારપેશી ધરાવે છે. આ પેશી સમાન રીતે વિતરિત હોય છે.
2. તેમાં દઢોતકીય અધઃસ્તર અને મોટી સંખ્યામાં આવેલા દઢોતકીય પૂલકંચુક આવરિત છૂટા છવાયા વાહિપુલ જોવા મળે છે. આ વાહિપુલો સમગ્ર આધાર પેશીમાં છૂટાછવાયા હોય છે.
3. વાહિપુલો સહસ્થ અને અવર્ધમાન છે. આનો અર્થ છે કે તેમાં દ્વિતીયક વૃદ્ધિની ક્ષમતા હોતી નથી.
4. સામાન્ય રીતે પરિઘવર્તી વાહિપુલો કેન્દ્રમાં સ્થિત વાહિપુલો કરતાં નાનાં હોય છે. આ કદનો તફાવત એકદળી પ્રકાંડની વિશિષ્ટતા છે.
5. વાહિપુલોમાં પાણી ભરેલા ભંગજાત વિવરો આવેલા હોય છે. આ વિવરો પાણીના સંગ્રહમાં મદદ કરે છે.
ઉપરોક્ત લક્ષણોને આધારે દ્વિદળી પ્રકાંડમાં અને એકદળી પ્રકાંડને જુદા તારવી શકાય છે.

Exam Tip: Emphasize the key anatomical differences like vascular bundle arrangement (ring vs. scattered), presence of pith, and sub-epidermal layers for distinguishing monocot from dicot stems.

 

Question 6. વનસ્પતિનો અનુપ્રસ્થ છેદ નીચેના અંતઃસ્થ રચનાકીય લક્ષણો દર્શાવે છે : (a) સહસ્થ, છૂટાછવાયા અને દઢોત્તકીય પૂલકંચુકથી ઘેરાયેલા વાહિપુલો (b) અન્નવાહક મૃદુતક ગેરહાજર છે. તમે તેને શું ઓળખાવશો?
Answer: એકદળી પ્રકાંડ

Exam Tip: Remember that scattered vascular bundles with a sclerenchymatous bundle sheath and absent phloem parenchyma are classic features of monocot stems.

 

Question 7. શા માટે જલવાહક અને અન્નવાહકને જટિલ પેશીઓ કહે છે?
Answer: જલવાહક અને અન્નવાહકને જટિલ પેશીઓ કહેવામાં આવે છે કારણ કે:
1. જટિલ પેશીઓ એક કરતાં વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી છે અને ભેગા મળીને એક એકમ તરીકે કાર્ય કરે છે. આનો અર્થ છે કે વિવિધ કોષો એકસાથે કામ કરીને એક ચોક્કસ કાર્ય પૂર્ણ કરે છે.
2. જલવાહકપેશી એ જલવાહિનીકી, જલવાહિની, જલવાહકતંતુઓ અને જલવાહક મૃદુતકની બનેલી છે. આ બધા ઘટકો મળીને છોડમાં પાણી અને ખનિજોનું વહન કરે છે.
3. અન્નવાહકપેશી એ ચાલની નળી, સાથીકોષો, અન્નવાહક મૃદુત્તક અને અન્નવાહક તંતુઓની બનેલી છે. આ ઘટકો છોડમાં ખોરાકનું વહન કરે છે.
4. આમ, જલવાહક અને અન્નવાહકપેશી એક કરતાં વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોવાથી તેમને જટિલ પેશીઓ કહે છે. તેમની રચના અને કાર્ય જટિલ હોય છે.

Exam Tip: To score full marks, list all the different cell types that make up xylem and phloem, and then state that they work together as a unit for transport.

 

Question 8. વાયુરંધ્ર પ્રસાધન શું છે? નામનિર્દેશિત આકૃતિસહિત વાયુરંધ્રોની રચના સમજાવો.
Answer:
(1) વાયુરંધ્ર પ્રસાધન: વાયુરંધ્રછિદ્ર, રક્ષકકોષો અને તેમની આસપાસ સહાયક કોષો ભેગા મળીને બનતી રચનાને વાયુપ્રસાધન કહે છે. આ પ્રસાધન વાયુઓ અને પાણીના વરાળના વિનિમયને નિયંત્રિત કરે છે.
(2) વાયુરંધ્રની રચના:
• દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં દરેક વાયુરંધ્ર એ બે વાલ આકારના કોષોનું બનેલું છે જેને રક્ષકકોષો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એકદળી વનસ્પતિઓમાં રક્ષકકોષો ડમ્બેલ આકારના હોય છે. આ કોષો વાયુરંધ્રને ખોલવા અને બંધ કરવામાં મદદ કરે છે.
• રક્ષકકોષોની બહારની દીવાલો (પર્ણપ્રીય છિદ્રોથી દૂર) પાતળી છે તથા અંદરની દીવાલો (પર્ણપ્રીય છિદ્રો તરફની) ખૂબ જ જાડી છે. આ દીવાલોનું જાડાઈ વાયુરંધ્રના ખોલવા અને બંધ થવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
• રક્ષકકોષો હરિતકણો ધરાવે છે. આ હરિતકણો પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે.
• કેટલાક અધિસ્તરીય કોષો તેમના આકાર અને કદમાં વિશિષ્ટ બને છે. તેમને સહાયકોષો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કોષો રક્ષકકોષોને આધાર આપે છે.

Exam Tip: For stomata, pay attention to the shape of the guard cells (bean-shaped in dicots, dumbbell-shaped in monocots) and their relationship with subsidiary cells for clear labeling.

 

Question 9. સપુષ્પ વનસ્પતિઓમાં ત્રણ મુખ્ય પેશીતંત્રોનાં નામ આપો. દરેક તંત્રમાં પેશીના નામ આપો.
Answer: સપુષ્પ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતા પેશીતંત્ર અને પેશી તંત્રમાં જોવા મળતી પેશીઓ નીચે મુજબ છે:
(a) અધિસ્તરીય પેશીતંત્ર: તે મૃદુતકપેશીનું બનેલ છે. આ તંત્ર છોડના બાહ્ય રક્ષણનું કાર્ય કરે છે.
(b) આધાર (આધારોત્તક) પેશીતંત્ર: તે મૃદુત્તક પેશી, સ્થૂલકોણક પેશી અને દઢોતક પેશી જેવી સરળ પેશીઓનું બનેલ છે. આ તંત્ર છોડને આધાર અને સંગ્રહ પ્રદાન કરે છે.
(c) વાહક (સંવહન) પેશીતંત્ર: તે જલવાહકપેશી અને અન્નવાહકપેશી જેવી જટિલ પેશીઓનું બનેલ છે. આ તંત્ર છોડમાં પાણી અને પોષકતત્ત્વોનું વહન કરે છે.

Exam Tip: Make sure to list all three tissue systems correctly and specify the constituent tissues for each to ensure a complete answer.

 

Question 10. વનસ્પતિ અંતઃસ્થ રચનાનો અભ્યાસ આપણને કેવી રીતે ઉપયોગી છે?
Answer: વનસ્પતિ અંતઃસ્થ રચનાનો અભ્યાસ આપણને નીચે મુજબ ઉપયોગી છે:
મૂળ, પ્રકાંડ અને પર્ણોના પેશીય આયોજનને સારી રીતે સમજવા માટે આ અંગોના પરિપક્વ પ્રદેશોનો અનુપ્રસ્થ છેદ લઈ અભ્યાસ કરવો અનુકૂળ છે. આનાથી આપણે છોડના વિવિધ ભાગોના કાર્યોને વધુ સારી રીતે સમજી શકીએ છીએ.
In simple words: છોડના આંતરિક ભાગોનો અભ્યાસ કરીને, આપણે મૂળ, પ્રકાંડ અને પાંદડા કેવી રીતે કામ કરે છે તે જાણી શકીએ છીએ.

Exam Tip: State clearly that studying anatomy helps understand the functional organization of plants at tissue and organ levels.

 

Question 11. બાહ્યવલ્ક શું છે? દ્વિદળી પ્રકાંડમાં બાહ્યવલ્કનું નિર્માણ કેવી રીતે થાય છે?
Answer: બાહ્યવલ્ક એ વનસ્પતિનું બાહ્ય રક્ષણાત્મક સ્તર છે. દ્વિદળી પ્રકાંડમાં બાહ્યવલ્કનું નિર્માણ નીચે મુજબ થાય છે:
(1) ત્વક્ષેધા: વાહિએધાની સક્રિયતાને કારણે પ્રકાંડનાં ઘેરાવામાં સતત વધારો થવાથી બાહ્ય બાહ્યકીય અને અધિસ્તરીય સ્તરો પણ દબાણ વધવાને પરિણામે આ સ્તરો તૂટી જાય છે અને તેને બદલે નવા રક્ષણ કરતા કોષીય સ્તરો પૂરા પાડવાની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે. તેથી પહેલા કે પછી સામાન્ય રીતે બાહ્યકના અન્ય પ્રદેશમાં વર્ધનશીલ પેશી બને છે. જેને ત્વક્ષીયએધા કે ત્વક્ષેધા કહે છે. આ પેશી દ્વિતીયક વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.
(2) ત્વક્ષેધા હંમેશા બાહ્યક પ્રદેશમાં વિકાસ પામે છે. તે પ્રકાંડના બાહ્ય ભાગમાં બને છે.
(3) ત્વક્ષા અને ઉપ-ત્વક્ષા: ત્વક્ષેધા બંને બાજુએ કોષો ઉમેરે છે. બહારના કોષો છાલ કે ત્વક્ષામાં વિભાજિત થાય છે. જ્યારે અંદરના કોષો દ્વિતીય બાહ્યક કે ઉપ–ત્વક્ષામાં વિભાજન પામે છે. આ પ્રક્રિયા છોડને નવા રક્ષણાત્મક સ્તરો પ્રદાન કરે છે.
(4) કોષદીવાલમાં સુબેરિનની જમાવટને કારણે ત્વક્ષાના કોષો પાણી માટે અપ્રવેશશીલ છે. દ્વિતીય બાહ્યકના કોષો મૃદુતકીય છે. સુબેરિન છોડને પાણી ગુમાવવાથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.
(5) બાહ્યકવલ્ક: ત્વક્ષેધા, ત્વક્ષા અને ઉપત્વક્ષા એકત્રિત થઈને બનતી રચના બાહ્યવલ્ક તરીકે ઓળખાય છે. આ ત્રણ સ્તરો ભેગા મળીને છોડને મજબૂત બાહ્ય રક્ષણ આપે છે.

Exam Tip: Define bark (periderm) as the collective term for phellogen, phellem, and phelloderm, then explain the sequential steps of its formation due to cork cambium activity in dicot stems.

 

Question 12. નામ-નિર્દેશિત આકૃતિની મદદથી પૃષ્ટવક્ષીય પર્ણની આંતરિક રચના વર્ણવો.
Answer: પૃષ્ટવક્ષીય (દ્વિદળી) પર્ણની આંતરિક રચના નીચે મુજબ છે:
પૃષ્ટવક્ષીય પર્ણનો અનુપ્રસ્થ છેદ તેના પર્ણફલક (Lamina) માં મુખ્યત્વે અધિસ્તર, મધ્યપર્ણપેશી અને વાહકતંત્ર જેવા ત્રણ ભાગો દર્શાવે છે.
(1) અધિસ્તર:
• પર્ણની ઉપરની સપાટી ઉપરી અધિસ્તર (Adaxial epidermis) અને પર્ણની નીચેની સપાટી (અધ: અધિસ્તર – abaxial epidermis) ને ઢાંકે છે અને સ્પષ્ટ (Conspicuoins) ક્યુટિકલ ધરાવે છે. આ રક્ષણાત્મક સ્તરો પર્ણને પાણી ગુમાવવાથી બચાવે છે.
• સામાન્ય રીતે અધઃઅધિસ્તર (અપાશીય અધિસ્તર) એ ઉપરી અધિસ્તર (એમ્પલીય અધિસ્તર) કરતાં વધારે પર્ણરંધ્રો ધરાવે છે. એટલે કે અધ:અપિસ્તરમો ઉપરી અધિસ્તરની સાપેક્ષે પર્ણરંધ્રોની સંખ્યા વધારે હોય છે. આ વાયુરંધ્રો વાયુ વિનિમય માટે મહત્ત્વના છે.
• પછીથી કદાચ વાયુરંધ્રોનો ભાવ પણ હોઈ શકે છે. આનો અર્થ છે કે વાયુરંધ્રોની સંખ્યા બદલાઈ શકે છે.
(2) મધ્યપર્ણપેશી (Mesophyll tissue):
• ઉપરી અધિસ્તર અને અધ:અધિસ્તર વચ્ચેની પેશીને મધ્યપર્ણપેશી કહે છે. આ પેશી પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે.
• મધ્યપર્ણપેશી હરિતક્ષો ધરાવે છે. આ હરિતક્ષો છોડને લીલો રંગ આપે છે.
• તે મૃદુતક કોષોથી બનેલી છે. આ કોષો ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.
• આ પેશી પ્રકાશસંશ્વેષણ માટે જવાબદાર છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા છોડ પોતાનો ખોરાક બનાવે છે.
(b) મૃદુતકીય શિથિલોત્તક (Spongy)
(a) મૃદુતકીય લંબોતક: ઉપરી અધિસ્તર તરફ મૃદુતકીય લંબોતક એ લંબાયેલા કોષોની બનેલી છે કે જેઓ અનુલંબ રીતે અને એકબીજાને સમાંતરે ગોઠવાયેલા છે. આ કોષો પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે.
(b) મૃદુતકીય શિથિલોત્તક: અંડાકાર કે ગોળ અને શિથિલ રીતે ગોઠવાયેલી મૃદુતકીય શિથિલત્તકે એ લાંબોતક કોષોની નીચે સ્થાન પામેલી છે અને અધઃઅધિસ્તર (Lower epidermis) સુધી વિસ્તરિત છે. આ કોષોમાં મોટા હવાના અવકાશ હોય છે.
• આ કોષોની વચ્ચે ઘણી સંખ્યામાં મોટી જગ્યાઓ અને વાતઅવકાશો આવેલા છે. આ અવકાશો વાયુ વિનિમયમાં મદદ કરે છે.
(3) વાહકતંત્ર:
• વાહકતંત્રમાં વાહિપુલો સમાવિષ્ટ છે કે જે શિરાઓ (Veins) અને મધ્યશિરા (midrib)માં જોઈ શકાય છે. આ વાહિપુલો પાણી અને ખોરાકનું વહન કરે છે.
• વાહિપુલોનું કદ એ શિરાઓના કદ પર આધારિત છે. મોટી શિરાઓમાં મોટા વાહિપુલો હોય છે.
• દ્વિદળી પર્ણોના જાલાકાર શિરાવિન્યાસ (Reticulate versation) માં શિરાઓની જાડાઈમાં વિવિધતા છે. આ વિવિધતા પર્ણને મજબૂતી આપે છે.
• વાહિપુલો જાડી દીવાલોવાળા પૂલકંચુક કોષો (Bundle sheath cells)ના સ્તરોથી આવૃત્ત (ઘેરાયેલા છે. આ આવરણ વાહિપુલોને રક્ષણ આપે છે.
(જલવાહકપેશી ઉપરી અધિસ્તર તરફ અને અન્નવાહકપેશી અધ: અધિસ્તર તરફ ગોઠવાય છે.)

Exam Tip: For describing leaf anatomy, clearly differentiate between the palisade and spongy mesophyll layers, their cell arrangement, and their role in photosynthesis, along with the location of stomata.

 

Question 1. કાયમી આસ્થાપિત સ્લાઈડ બનાવવા માટે, પ્રકાંડના આડા છેદને પ્રથમ સેફેનીન અને ત્યારબાદ ફાસ્ટગ્રીન અભિરંજકથી બેવડા અભિરંજિત કરતાં, જલવાહકપેશી અને અન્નવાહક પેશીના અભિરંજકની રંગ શું હશે?
(a) લાલ અને લીલા
(b) લીલા અને લાલ
(c) નારંગી અને પીળો
(d) જાંબલી અને નારંગી
Answer: (a) લાલ અને લીલા
In simple words: જ્યારે પ્રકાંડના આડા છેદને સેફેનીન અને ફાસ્ટગ્રીન રંગથી રંગવામાં આવે છે, ત્યારે જલવાહકપેશી લાલ રંગની અને અન્નવાહક પેશી લીલા રંગની દેખાય છે.

Exam Tip: Remember the specific stains used in plant anatomy: safranin stains lignin (xylem) red, and fast green stains cellulose (phloem) green.

 

Question 2. નીચેના જોડકાં જોડી, સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો :
(A) વર્ધનશીલ
(B) મૃદુતક પેશી
(C) સ્થૂલકોણક પેશી
(D) દઢોતક પેશી
(E) અધિસ્તરીય પેશી
(i) પ્રકાશસંશ્લેષણ, સંગ્રહ
(ii) યાંત્રિક આધાર
(iii) સક્રિય વિભાજિત કોષો
(iv) વાયુરંધ્ર
(v) કઠકો
Answer: (b) (A) – (iii), (B) – (i), (C) – (ii), (D) – (v), (E) – (iv)
In simple words: વર્ધનશીલ પેશીમાં કોષો સતત વિભાજન પામે છે, મૃદુતક પેશી ખોરાક બનાવે અને સંગ્રહ કરે, સ્થૂલકોણક પેશી છોડને ટેકો આપે છે, દઢોતક પેશી મજબૂત ઘટકો (કઠકો) બનાવે છે, અને અધિસ્તરીય પેશી વાયુરંધ્રો ધરાવે છે.

Exam Tip: Memorize the primary functions of each basic plant tissue type to correctly match them with their descriptions.

 

Question 3. નીચેના જોડકાં જોડી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
(A) ક્યુટિકલ
(B) ભેજગ્રાહી કોષો
(C) વાયુરંધ્ર
(D) અધિસ્તર
(i) રક્ષકકોષો
(ii) એકસ્તરીય
(iii) મીણનું સ્તર
(iv) ખાલી રંગવિહીન કોષો
Answer: (a) (A) – (iii), (B) – (iv), (C) – (i), (D) – (ii)
In simple words: ક્યુટિકલ એ મીણનું સ્તર છે, ભેજગ્રાહી કોષો ખાલી રંગવિહીન હોય છે, વાયુરંધ્રમાં રક્ષકકોષો હોય છે, અને અધિસ્તર એકસ્તરીય હોય છે.

Exam Tip: Understand the structure and function of the epidermis and its associated structures (cuticle, bulliform cells, stomata) to make accurate matches.

 

Question 4. પ્રકાશસંશ્લેષણ અને ખોરાકસંગ્રહનું કાર્ય કરતી પેશી કઈ છે?
(a) મૃદુતક પેશી
(b) જલવાહક પેશી
(c) અધિસ્તર
(d) અન્નવાહક પેશી
Answer: (a) મૃદુતક પેશી
In simple words: મૃદુતક પેશી છોડમાં ખોરાક બનાવવામાં (પ્રકાશસંશ્લેષણ) અને તેને સંગ્રહ કરવામાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: Recall that parenchyma cells, especially those containing chloroplasts (chlorenchyma), are primarily responsible for photosynthesis and storage.

 

Question 5. આ પેશીના કોષો જીવંત અને કોણીય દીવાલ ધૂલિત છે. તેઓ યાંત્રિક આધાર પણ પૂરો પાડે છે. આ પેશી
(a) જલવાહક પેશી
(b) દઢોતક પેશી
(c) સ્થૂલકોણક પેશી
(d) અધિસ્તર
Answer: (c) સ્થૂલકોણક પેશી
In simple words: સ્થૂલકોણક પેશીના કોષો જીવંત હોય છે અને તેમની દીવાલો ખૂણા પર જાડી હોય છે. તેઓ છોડને મજબૂત ટેકો આપે છે.

Exam Tip: Key features of collenchyma are living cells, unevenly thickened cell walls (especially at corners), and providing mechanical support to young and growing parts.

 

Question 6. મૂલાધિસ્તર એ સમકક્ષ છે
(a) પરિચક્ર
(b) અંતઃસ્તર
(c) અધિસ્તર
(d) મધ્યરંભ
Answer: (c) અધિસ્તર
In simple words: મૂલાધિસ્તર છોડના મૂળના બહારના સ્તર (અધિસ્તર) જેવો જ હોય છે.

Exam Tip: Understand that the epiblema (root hair layer) is functionally equivalent to the epidermis of the shoot system, forming the outermost protective layer.

 

Question 7. આડછેદમાં સહસ્થ અને ખુલ્લા વાહિપુલ જોવા મળશે –
(a) એકદળી મૂળ
(b) એકદળી પ્રકાંડ
(C) દ્વિદળી મૂળ
(d) દ્વિદળી પ્રકાંડ
Answer: (d) દ્વિદળી પ્રકાંડ
In simple words: દ્વિદળી પ્રકાંડના આડા છેદમાં, વાહિપુલો એકસાથે ગોઠવાયેલા હોય છે અને તેમની વચ્ચે એધા હોવાથી તે ખુલ્લા હોય છે.

Exam Tip: Remember that conjoint and open vascular bundles (indicating the presence of cambium) are characteristic features of dicot stems, allowing for secondary growth.

 

Question 8. શાના કારણે આંતરપુલીયએધા અને ત્વક્ષેધા નિર્માણ પામે છે ?
(b) કોષભિન્નતા
(c) કોષવિભેદન
(d) પુર્નવિભેદન
Answer: (a) કોષવિભાજન
In simple words: આંતરપુલીયએધા અને ત્વક્ષેધા કોષોના સતત વિભાજનને કારણે બને છે.

Exam Tip: Recall that both interfascicular cambium and cork cambium (phellogen) originate from dedifferentiated cells that regain the ability to divide, hence cell division is the direct cause of their formation.

 

Question 9. ત્વક્ષેધા અને ત્વક્ષા અનુક્રમે સૂચવે છે –
(a) છાલ અને ત્વક્ષીય એધા
(b) ત્વક્ષીય એધા અને છાલ
(C) દ્વિતીય બાહ્યક અને છાલ
(d) છાલ અને દ્વિતીય બાહ્યક
Answer: (b) ત્વક્ષીય એધા અને છાલ
In simple words: ત્વક્ષેધા એ કોર્ક કેમ્બિયમ (ત્વક્ષીય એધા) છે, જ્યારે ત્વક્ષા એ કોર્ક (છાલ) છે, જે આ કેમ્બિયમ દ્વારા બને છે.

Exam Tip: Phellogen (cork cambium) is the meristematic tissue, and phellem (cork) is the protective tissue it produces towards the outside.

 

Question 10. સપુષ્પી વનસ્પતિના ભાગોની નીચેનામાંથી કઈ જોડમાં અધિસ્તર ગેરહાજર છે ?
(a) મૂળની ટોચ અને પ્રરોહની ટોચ
(b) પ્રરોહ કલિકા અને પુષ્પીયકલિકા
(c) અંડક અને બીજા
(d) પર્ણદંડ અને પુષ્પદંડ
Answer: (a) મૂળની ટોચ અને પ્રરોહની ટોચ
In simple words: છોડના મૂળની ટોચ અને પ્રકાંડની ટોચ પર બહારનું રક્ષણાત્મક સ્તર (અધિસ્તર) હોતું નથી, કારણ કે ત્યાં સતત કોષ વિભાજન થાય છે.

Exam Tip: Recall that the apical meristems (root apex and shoot apex) are covered by a root cap and young leaves/leaf primordia respectively, but lack a true epidermis at their very tips due to active cell division.

 

Question 11. 4 શાખાઓ અને 26 પર્ણો ધરાવતી વનસ્પતિની ડાળીમાં કેટલી પ્રરોહ અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી હાજર હોઈ શકે?
(a) 26
(b) 1
(c) 5
(d) 30
(e) 4
Answer: (c) 5.
In simple words: એક પ્રકાંડના મુખ્ય અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી હોય છે, અને દરેક શાખાની ટોચ પર એક હોય છે. તેથી, 4 શાખાઓ માટે 4 વત્તા મુખ્ય એક એટલે કુલ 5 પ્રરોહ અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી હશે. પર્ણોની સંખ્યાનો આના પર કોઈ પ્રભાવ પડતો નથી.

Exam Tip: Remember that each main shoot and each branch has its own apical meristem, regardless of the number of leaves. So, one main shoot + four branches equals five apical meristems.

બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQ)

 

Question 12. કાયમી આસ્થાપિત સ્લાઈડ બનાવવા માટે, પ્રકાંડના આડા છેદને પ્રથમ સેફેનીન અને ત્યારબાદ ફાસ્ટગ્રીન અભિરંજકથી બેવડા અભિરંજિત કરતાં, જલવાહકપેશી અને અન્નવાહક પેશીના અભિરંજકની રંગ શું હશે?
(a) લાલ અને લીલા
(b) લીલા અને લાલ
(c) નારંગી અને પીળો
(d) જાંબલી અને નારંગી
Answer: (a) લાલ અને લીલા
In simple words: જ્યારે તમે કાયમી સ્લાઈડ બનાવતા હો, ત્યારે સ્ટેમ કટને પહેલા સેફેનીનથી લાલ અને પછી ફાસ્ટગ્રીનથી લીલો રંગ આપશો. આનાથી જલવાહકપેશી લાલ અને અન્નવાહકપેશી લીલી દેખાશે.

Exam Tip: યાદ રાખો કે સેફેનીન જલવાહકને લાલ રંગ આપે છે જ્યારે ફાસ્ટગ્રીન અન્નવાહકને લીલો રંગ આપે છે, જે આ પેશીઓને માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 13. જ્યારે વનસ્પતિ પેશી અભિરંજિત કરી જોતાં, કોષોની કોષદીવાલમાં હેમીસેલ્યુલોઝ અને પેકિટન હાજર જોવા મળે છે, આ પેશી
(a) સ્થૂલકોણક પેશી
(b) દઢોતક પેશી
(c) જલવાહક પેશી
(d) વધુનશીલ પેશી
Answer: (a) સ્થૂલકોણક પેશી
In simple words: જો વનસ્પતિના ટિશ્યુને તપાસીએ અને તેની કોષ દીવાલોમાં હેમીસેલ્યુલોઝ અને પેકિટન મળે, તો તે સ્થૂલકોણક પેશી છે. આ પેશી છોડને આધાર આપે છે.

Exam Tip: સ્થૂલકોણક પેશીઓ જીવંત હોય છે અને તેમાં કોષરસ હોય છે, જ્યારે દઢોતક પેશીઓ સામાન્ય રીતે મૃત હોય છે અને જાડી લિગ્નિફાઇડ કોષદીવાલો ધરાવે છે.

 

Question 14. તંતુઓ શેમાં ગેરહાજર જોવા મળે છે ?
(a) દ્વિતીય અન્નવાહક પેશી
(b) દ્વિતીય જલવાહકપેશી
(c) પ્રાથમિક જલવાહક પેશી
(d) પર્ણો
Answer: (d) પર્ણો
In simple words: સામાન્ય રીતે, પાંદડાઓમાં તંતુઓ જોવા મળતા નથી, જ્યારે અન્ય વિકલ્પોમાં તેઓ હાજર હોય છે.

Exam Tip: પર્ણના કાર્યો પ્રકાશસંશ્લેષણ અને બાષ્પોત્સર્જનના હોય છે, તેથી તેમાં તંતુઓની જરૂરિયાત ઓછી હોય છે.

 

Question 15. જ્યારે આપણે બટાકા ગ્રંથિલની છાલ કાઢીએ ત્યારે આપણે દૂર કરીએ –
(a) બાહ્યવલ્ક
(b) અધિસ્તર
(c) ક્યુટિકલ
(d) રસકાષ્ઠ
Answer: (a) બાહ્યવલ્ક
In simple words: જ્યારે આપણે બટાકામાંથી છાલ કાઢીએ છીએ, ત્યારે આપણે ખરેખર તેના બાહ્યવલ્કના ભાગોને દૂર કરીએ છીએ.

Exam Tip: બટાકા એ ભૂગર્ભીય પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ છે, જેમાં બાહ્યવલ્ક એ રક્ષણાત્મક સ્તર તરીકે કાર્ય કરે છે.

 

Question 16. પ્રકાંડનો જલવાહિનીવિહીન ટુકડો કે જે મુખ્ય ચાલનીકલિકા ધરાવે તે આધારિત છે
(a) પાયનસ
(b) નિલગીરી
(c) ધાસ
(d) ટ્ર્રોડોડેનડ્રોન (Trochodendron)
Answer: (d) ટ્ર્રોડોડેનડ્રોન (Trochodendron)
In simple words: એક પ્રકાંડનો ટુકડો જેમાં જલવાહિનીઓ ન હોય પણ ચાલની કલિકા હોય, તે ટ્ર્રોડોડેનડ્રોન જેવી વનસ્પતિઓનો ભાગ હોય શકે.

Exam Tip: ટ્ર્રોડોડેનડ્રોન એ એક અનોખી વનસ્પતિ છે જે જલવાહિનીઓ વિના કાર્યક્ષમ જલ પરિવહન પ્રણાલી ધરાવે છે.

 

Question 17. નીચેનામાંથી કયા કોષ પ્રકાર દ્વારા હંમેશા પરિનતિક પ્રકારનું કોષ વિભાજન (anticlinal celldivison) થાય ?
(a) દ્વિતીય મજ્જાશું
(b) મૂળટોપ
(c) પ્રોટોડર્મ (અધિત્વક)
(d) ત્વક્ષેધા
Answer: (d) ત્વક્ષેધા
In simple words: ત્વક્ષેધા કોષો હંમેશા પરિનતિક વિભાજન કરે છે, જે વનસ્પતિના ઘેરાવામાં વૃદ્ધિ કરવા માટે મહત્વનું છે.

Exam Tip: પરિનતિક વિભાજન એટલે કોષ વિભાજન એ સપાટીને સમાંતર થાય, જેનાથી પેશીનો વિસ્તાર વધે છે.

 

Question 18. દ્વિદળી મૂળમાં ઝડપી વૃદ્ધિ દરમ્યાન પ્રાથમિક જલવાહકપેશીની શું સ્થિતિ જોવા મળે છે?
(a) તે ધરી (અક્ષ)ના કેન્દ્રમાં જળવાય રહે છે.
(b) તે કચડાય જાય છે.
(c) તે કચડાય જાય અથવા ના પણ કચકાય.
(d) તે પ્રાથમિક અન્નવાહકની ફરતે ગોઠવાય છે.
Answer: (a) તે ધરી (અક્ષ)ના કેન્દ્રમાં જળવાય રહે છે.
In simple words: દ્વિદળી મૂળમાં ઝડપી વૃદ્ધિ થતી હોય ત્યારે, પ્રાથમિક જલવાહકપેશી મૂળના કેન્દ્રમાં જ તેની જગ્યા જાળવી રાખે છે.

Exam Tip: દ્વિતીયક વૃદ્ધિ દરમિયાન, પ્રાથમિક જલવાહક મૂળના કેન્દ્રમાં સુરક્ષિત રહે છે, જ્યારે બાકીની પેશીઓ બદલાય છે.

અત્યંત ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (VSQ)

 

Question 1. પ્રકાશસંશ્લેષણ અને ખોરાકસંગ્રહનું કાર્ય કરતી પેશી કઈ છે?
Answer: મૃદુતક પેશી એ પ્રકાશસંશ્લેષણ અને ખોરાકનો સંગ્રહ કરવાનું કાર્ય કરે છે. આ પેશી વનસ્પતિના જુદા જુદા ભાગોમાં જોવા મળે છે અને તેના મુખ્ય કાર્યોમાં સામેલ છે.
In simple words: મૃદુતક પેશી છોડ માટે સૂર્યપ્રકાશમાંથી ખોરાક બનાવે છે અને તેને સંગ્રહિત પણ કરે છે.

Exam Tip: મૃદુતક પેશીઓ જીવંત હોય છે અને તેમાં મોટા કોષો હોય છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે હરિતકણ ધરાવે છે.

 

Question 2. આદિદારૂ એ પહેલા નિર્માણ પામતા પ્રાથમિક જલવાહક ઘટક છે. આદિદારૂ એ અન્નવાહક પેશીની નજીક ગોઠવાયેલ હોય તે જલવાહક પેશીની ગોઠવણી કયા નામે ઓળખાય ?
Answer: આદિદારૂ જો અન્નવાહક પેશીની નજીક ગોઠવાયેલ હોય, તો તે જલવાહક પેશીની ગોઠવણીને બહિરારંભી (Exarch) જલવાહક પેશી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ગોઠવણી સામાન્ય રીતે મૂળમાં જોવા મળે છે.
In simple words: જો જૂની જલવાહક અન્નવાહકની બાજુમાં હોય, તો તેને બહિરારંભી કહેવાય.

Exam Tip: બહિરારંભી સ્થિતિ મૂળની લાક્ષણિકતા છે, જ્યાં આદિદારૂ પરિઘ તરફ હોય છે અને અનુદારૂ કેન્દ્ર તરફ હોય છે.

 

Question 3. અન્નવાહક મૃદુતકના કાર્ય જણાવો.
Answer: અન્નવાહક મૃદુતક પોષક પદાર્થો, રાળ, ક્ષીર અને ગ્લેષ્મ જેવા અન્ય પદાર્થોનો સંગ્રહ કરે છે. આ પેશી અન્નવાહકનો એક મહત્વનો ભાગ છે, જે ખોરાકના પરિવહનમાં પણ મદદ કરે છે.
In simple words: અન્નવાહક મૃદુતક ખોરાક અને બીજા જરૂરી રસાયણો સાચવી રાખે છે.

Exam Tip: અન્નવાહક મૃદુતક ચાલની નલિકાઓ અને સાથી કોષો સાથે મળીને ખોરાકનું પરિવહન અને સંગ્રહ કરવાનું કાર્ય કરે છે.

 

Question 4. પર્ણની સપાટી પર આવેલ રચના, જેની મદદથી વનસ્પતિ પાણીનો વ્યય અટકાવે છે, પરંતુ મૂળમાં તેનો અભાવ જોવા મળે છે.
Answer: પર્ણની સપાટી પર આવેલ મીણયુક્ત ક્યુટિકલનું જાડું આવરણ પાણીનો વ્યય અટકાવે છે. આ આવરણ પાંદડાઓને પાણી ગુમાવતા રોકે છે, પરંતુ મૂળમાં તેની ગેરહાજરી હોય છે કારણ કે મૂળ પાણીનું શોષણ કરે છે.
In simple words: પાંદડા પરનું મીણ જેવું ક્યુટિકલ પાણીને સુકાતું રોકે છે, પણ મૂળમાં તે હોતું નથી.

Exam Tip: ક્યુટિકલનો વિકાસ શુષ્ક વાતાવરણમાં ઉગતી વનસ્પતિઓમાં વધુ જોવા મળે છે, જે પાણીના ઓછા થતા નુકસાનમાં મદદરૂપ થાય છે.

 

Question 5. પાણીના વ્યય અટકાવવા માટેનું વનસ્પતિના અધિસ્તરીય કોષનું રૂપાંતરણ શું છે?
Answer: પાણીનો વ્યય અટકાવવા માટે વનસ્પતિના અધિસ્તરીય કોષોનું રૂપાંતરણ ભેજગ્રાહી કોષોમાં થાય છે. આ કોષો સૂકવણીની પરિસ્થિતિમાં પર્ણ સપાટીને અંદરની તરફ વાળીને પાણી ગુમાવવાનું ઓછું કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: પાણીનો બગાડ રોકવા, છોડના અધિસ્તરીય કોષો ભેજગ્રાહી કોષોમાં બદલાય છે.

Exam Tip: ભેજગ્રાહી કોષો ખાસ કરીને ઘાસ જેવી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે, જે પર્ણને વળી જઈને પાણીના નુકસાનને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 6. નીચેના વનસ્પતિના ભાગો શેમાં જોવા મળે ?
(a) અરીય વાહિપુલ
(b) બહુસૂત્રી જલવાહકપેશી
(c) સુવિકસિત મજ્જા
Answer:
(a) અરીય વાહિપુલ : આ વાહિપુલ મૂળમાં જોવા મળે છે, જ્યાં જલવાહક અને અન્નવાહક અલગ અલગ ત્રિજ્યા પર ગોઠવાયેલા હોય છે.
(b) બહુસૂત્રી જલવાહક પેશી : આ પેશી એકદળી મૂળમાં જોવા મળે છે, જ્યાં ઘણા જલવાહક ઝૂમખાં હોય છે.
(c) સુવિકસિત મજ્જા : આ મજ્જા દ્વિદળી પ્રકાંડ અને એકદળી મૂળમાં જોવા મળે છે, જે ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.
In simple words: અરીય વાહિપુલ મૂળમાં, બહુસૂત્રી જલવાહક એકદળી મૂળમાં અને સુવિકસિત મજ્જા દ્વિદળી પ્રકાંડ તેમજ એકદળી મૂળમાં હોય છે.

Exam Tip: આ લક્ષણો વનસ્પતિના જુદા જુદા ભાગોને ઓળખવામાં મદદરૂપ થાય છે અને તેમની આંતરિક રચના સમજવા માટે જરૂરી છે.

 

Question 7. કયા કોષો પાણીનો વ્યય અટકાવવા પર્ણને અંદરની બાજુએ વીંટળાવામાં સહાયક બને છે ?
Answer: ભેજગ્રાહી કોષો (યાંત્રિક કોષો) પર્ણને અંદરની બાજુએ વીંટળાવામાં સહાયક બને છે, જેથી પાણીનો વ્યય અટકાવી શકાય. આ કોષો ખાસ કરીને ઘાસ જેવી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે, જ્યાં તેઓ સૂકા વાતાવરણમાં પાણી બચાવવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: ભેજગ્રાહી કોષો પાંદડાને અંદર વાળવામાં મદદ કરે છે જેથી પાણી ઓછું સુકાય.

Exam Tip: ભેજગ્રાહી કોષો જ્યારે પાણીનો પુરવઠો ઓછો હોય ત્યારે પાણી ગુમાવવાનું નિયંત્રિત કરવા માટે પર્ણના દેખાવને બદલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

 

Question 8. એધાવલયની રચના જણાવો.
Answer: દ્વિદળી પ્રકાંડમાં, પ્રાથમિક જલવાહક અને પ્રાથમિક અન્નવાહકની વચ્ચે આવેલા એધાના કોષોને અંતઃપુલીય એધા (પ્રાથમિક વર્ધનશીલ પેશી) કહેવાય છે. મજ્જા શું અથવા મજ્જાકિરણોના કોષો પુલીય એધાના સંપર્કમાં આવીને સક્રિય બને છે અને આંતરપુલીય એધા (દ્વિતીય વર્ધનશીલ પેશી) બનાવે છે. આથી, અંતઃપુલીય એધા અને આંતરપુલીય એધા જોડાઈને એક સળંગ એધાવલય બનાવે છે, જે દ્વિતીયક વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.
In simple words: પ્રકાંડમાં, જલવાહક અને અન્નવાહક વચ્ચેના કોષો અંતઃપુલીય એધા બનાવે છે. પછી, આજુબાજુના કોષો જોડાઈને આંતરપુલીય એધા બનાવે છે. આ બંને મળીને એક આખો એધાવલય બનાવે છે.

Exam Tip: એધાવલય દ્વિતીયક જલવાહક અને અન્નવાહકના નિર્માણ દ્વારા પ્રકાંડના ઘેરાવામાં વધારો કરે છે, જે વનસ્પતિના જીવનચક્રમાં મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 9. ત્વમૈધા અને ઉપત્વક્ષ વચ્ચેનો મુખ્ય કાર્યાત્મક ભેદ જણાવો.
Answer: ત્વમૈધા એક વર્ધનશીલ પેશી છે, જ્યારે ઉપત્વક્ષા એક સ્થાયી પેશી છે. ત્વમૈધાની સક્રિયતાને કારણે બાહ્યમધ્યરંભ વિસ્તારમાં દ્વિતીયક વૃદ્ધિ થાય છે. ત્વમૈધા પરિનતિક વિભાજન કરીને કેટલાક કોષો બહારની બાજુએ અને કેટલાક કોષો અંદરની બાજુએ બનાવે છે. અંદરની બાજુએ બનેલા આ કોષો ઉપત્વક્ષા તરીકે ઓળખાય છે, જેઓ મૃદુતકમાં વિભેદન પામે છે અને ક્યારેક હરિતકણ પણ ધરાવે છે. તેઓ દ્વિતીયક બાહ્યક તરીકે પણ ઓળખાય છે. ત્વમૈધા સતત નવા કોષો ઉત્પન્ન કરે છે, જ્યારે ઉપત્વક્ષા રક્ષણાત્મક કાર્ય કરે છે અને કોષ વિભાજનની ક્ષમતા ગુમાવી દે છે.
In simple words: ત્વમૈધા નવા કોષો બનાવે છે (વૃદ્ધિ કરે છે), જ્યારે ઉપત્વક્ષા છોડને સુરક્ષિત રાખે છે અને હવે વિભાજન કરી શકતી નથી.

Exam Tip: ત્વમૈધા દ્વિતીયક વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે, જ્યારે ઉપત્વક્ષા એક પરિણામી પેશી છે જે રક્ષણાત્મક આવરણ બનાવે છે.

 

Question 10. વનસ્પતિના પરિધીય વિસ્તારમાંથી શરૂ કરી આપેલ ભાગોને તમે ક્રમાનુસાર ગોઠવો. ત્વક્ષા, ત્વક્ષેધા, ઉપત્વચા
Answer: વનસ્પતિના પરિઘીય વિસ્તારમાંથી અંદરની તરફ જઈએ તો ભાગોનો ક્રમ આ પ્રમાણે છે: ત્વક્ષા, ત્વક્ષેધા, ઉપત્વચા. ત્વક્ષા એ ત્વક્ષેધા દ્વારા બહારની તરફ નિર્માણ પામતું સ્તર છે, જેને છાલ તરીકે પણ ઓળખાય. ત્વક્ષેધા એ એક વર્ધનશીલ પેશી છે જે ત્વક્ષા અને ઉપત્વચા બંનેનું નિર્માણ કરે છે. ઉપત્વચા એ ત્વક્ષેધા દ્વારા અંદરની તરફ નિર્માણ પામતું સ્તર છે, જેને દ્વિતીયક બાહ્યક તરીકે પણ ઓળખાય છે.
In simple words: બહારથી અંદરના ભાગોનો ક્રમ: ત્વક્ષા, પછી ત્વક્ષેધા અને પછી ઉપત્વચા.

Exam Tip: આ ક્રમ વનસ્પતિના પ્રકાંડની દ્વિતીયક વૃદ્ધિમાં થતી રચનાઓને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જ્યાં આ પેશીઓ રક્ષણ અને વૃદ્ધિમાં ભૂમિકા ભજવે છે.

 

Question 11. વૃક્ષની છાલને જો દૂર કરીએ તો વનસ્પતિના કયા ભાગો દૂર થાય છે ?
Answer: જૂના મંતવ્ય અનુસાર, ત્વક્ષેધાની બહાર આવેલા બધા જ પેશીઓને છાલ કહે છે. આ મંતવ્ય મુજબ, છાલમાં દ્વિતીયક અન્નવાહકનો સમાવેશ કરતા વાહિએધાની બહારની બધી જ પેશીઓનો સમાવેશ થાય છે. છાલ સજીવ અને નિર્જીવ એમ બંને પ્રકારની પેશીઓનો સમાવેશ કરે છે. બાહ્ય છાલને રાહ્યટીડોમ (Rhyticome - મૃતકોષોનો સમૂહ) અને અંતરછાલને દ્વિતીયક અન્નવાહક કહેવાય છે. આમ, વૃક્ષની છાલને દૂર કરીએ તો બાહ્ય છાલ અને અંતરછાલના ભાગો દૂર થાય છે, જેમાં ત્વક્ષા, ઉપત્વચા, અને દ્વિતીયક અન્નવાહક જેવી પેશીઓનો સમાવેશ થાય છે.
In simple words: જો તમે ઝાડની છાલ કાઢો, તો તમે બહારની અને અંદરની છાલના ભાગો દૂર કરો છો, જેમાં રક્ષણાત્મક સ્તરો અને ખોરાક લઈ જતી નળીઓ શામેલ હોય છે.

Exam Tip: છાલ એ વનસ્પતિનો રક્ષણાત્મક બાહ્ય સ્તર છે, જે પાણીના નુકસાન, રોગકારક જીવો અને યાંત્રિક ઈજાથી બચાવે છે.

 

Question 12. વનસ્પતિના ભાગનો આડો છેદ લઈ તેના લક્ષણો માઈક્રોસ્કોપમાં જ્યારે નીચે મુજબના જોવા મળે.
(a) અરીય વાહિપુલ
(b) ચતુઃસૂત્રી, બહિરારંભી જલવાહકપેશી, તો વનસ્પતિનો કયો ભાગ હોય ?
Answer: જો વનસ્પતિના આડા છેદમાં અરીય વાહિપુલ અને ચતુઃસૂત્રી, બહિરારંભી જલવાહકપેશી જોવા મળે, તો તે વનસ્પતિનો દ્વિદળી મૂળનો આડો છેદ હોય છે. દ્વિદળી મૂળમાં જલવાહક અને અન્નવાહક પેશીઓ અલગ અલગ ત્રિજ્યાઓ પર ગોઠવાયેલી હોય છે, જે અરીય વાહિપુલ બનાવે છે. બહિરારંભી જલવાહકપેશીમાં આદિદારૂ પરિઘ તરફ અને અનુદારૂ કેન્દ્ર તરફ હોય છે, જે મૂળની લાક્ષણિકતા છે.
In simple words: જો તમને અરીય વાહિપુલ અને બહિરારંભી જલવાહકપેશી મળે, તો તે દ્વિદળી મૂળનો આડો છેદ છે.

Exam Tip: મૂળમાં, વાહિપુલ અરીય રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે અને જલવાહક બહિરારંભી હોય છે, જે પ્રકાંડથી તેને અલગ પાડે છે.

ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (SQ)

 

Question 13. સખતકાષ્ઠ અને નરમકાષ્ઠ શું દર્શાવે છે?
Answer: સખતકાષ્ઠને દ્વિદળી કાષ્ઠ તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ કાષ્ઠ જલવાહિની ધરાવે છે અને તેથી તેને છિદ્રિષ્ઠકાષ્ઠ (Porus wood) કહેવાય છે. તેમાં જલવાહિનીકીનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું હોય છે (5% થી પણ ઓછું) અને જલવાહકતંતુઓ મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. આ કાષ્ઠ સાથે કામ કરવું મુશ્કેલ બને છે.
બીજી બાજુ, નરમકાષ્ઠ એ અનાવૃત બીજધારી કાષ્ઠ તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ કાષ્ઠમાં જલવાહિનીનો અભાવ હોય છે, પરિણામે તેને અછિદ્રી કાષ્ઠ (non-Porous Wood) કહેવાય છે. તેમાં જલવાહિનીકીનું પ્રમાણ 90–95% જોવા મળે છે, જ્યારે જલવાહકતંતુઓ ઓછી સંખ્યામાં આવેલા હોય છે. પરિણામે, આ કાષ્ઠ સાથે કામ કરવું સરળ બને છે.
In simple words: સખતકાષ્ઠ એ વાહિનીઓવાળું લાકડું છે જે સખત હોય છે, જ્યારે નરમકાષ્ઠમાં વાહિનીઓ નથી હોતી અને તે પ્રમાણમાં નરમ હોય છે.

Exam Tip: કાષ્ઠના પ્રકારો જલવાહિનીઓની હાજરી કે ગેરહાજરી, જલવાહિનીકીનું પ્રમાણ અને જલવાહકતંતુઓની સંખ્યા પર આધાર રાખે છે.

 

Question 1. જ્યારે આપણે પીચ (Peach) કે નાસપતિ (Pear) જેવા ફળ ખાઈએ છીએ ત્યારે, દાંતમાં ભરાઈ જતી પથ્થર જેવી રચનાને શું કહેવાય?
Answer: પીચ કે નાસપતિ જેવા ફળ ખાવાથી દાંતમાં ભરાતી આ પથ્થર જેવી રચના કંઠકો (સ્ક્લેરીડ્સ) તરીકે ઓળખાય છે. આ કંઠકો ગોળાકાર કે અંડાકાર, ખૂબ જ સાંકડા અવકાશ ધરાવતા અને અતિશય શૂલિત કોષો છે. તેઓ દઢોતક પેશીનો એક ભાગ છે જે ફળોને સખત રચના આપે છે.
In simple words: પીચ કે નાસપતિ જેવા ફળ ખાવાથી દાંતમાં ભરાતી પથ્થર જેવી વસ્તુને કંઠકો કહે છે.

Exam Tip: કંઠકો એ મૃત દઢોતક કોષો છે જે ફળ અને બીજમાં રક્ષણ અને યાંત્રિક આધાર આપે છે.

 

Question 2. છાલનો વ્યાપારિત સ્રોત શું છે ? વનસ્પતિમાં તે કેવી રીતે નિર્માણ પામે છે ?
Answer: જ્વરક્સ સુબેર (Quercus Suber - ઓક) વ્યાપારિક ત્વક્ષા મેળવવા માટેનો મુખ્ય સ્રોત છે. આ વનસ્પતિમાં પ્રકાંડમાં પ્રથમ ત્વક્ષેધા અધિસ્તરમાં ઉદ્ભવે છે. આ ત્વક્ષેધા વનસ્પતિ ઉપર ચોક્કસ સમય સુધી સક્રિય રહે છે. પરંતુ જ્યારે વૃક્ષ 20 વર્ષ જૂનું થાય ત્યારે પ્રથમ બાહ્યવલ્ક બને છે, જે વર્જીન છાલ (Virgin Cork) તરીકે ઓળખાય છે. જ્યારે આ છાલ દૂર થાય છે, ત્યારબાદ, ત્વક્ષેધાનું નવું સ્તર બાહ્યકમાં ખૂબ અંદરની તરફ નિર્માણ પામે છે, જે છાલના નિર્માણને વધુ ઝડપી બનાવે છે. આ છાલ દસ વર્ષ પછી જ્યારે વ્યાપારિક મૂલ્ય માટે પૂરતી જાડી બને ત્યારે તેને કાઢી લેવામાં આવે છે.
In simple words: ઓક ઝાડમાંથી છાલ મળે છે. તે અધિસ્તરમાંથી શરૂ થઈને વધે છે અને ઝાડ જૂનું થાય ત્યારે વ્યાપાર માટે કાઢવામાં આવે છે.

Exam Tip: વ્યાપારિક છાલ એ ત્વક્ષેધાની સક્રિયતા દ્વારા ઉત્પન્ન થતી દ્વિતીયક પેશી છે, જે પુનઃઉત્પાદિત થઈ શકે છે.

 

Question 3. નીચે વનસ્પતિરેસાઓના નામ આપેલ છે, વનસ્પતિના કયા ભાગમાંથી તે મેળવવામાં આવે છે?
(a) કોઈર (Coir)
(b) હેમ્પ (Hemp)
(c) કોટન (Cotton)
(d) જ્યુટ (Jute)
Answer:
(a) Coir (કોયર) : આ કુદરતી રેસા (તંતુ) નાળિયેરમાંથી મળે છે. નાળિયેરના તંતુઓ સપાટીય રેસા પ્રકારના છે. તે રેસામય મધ્ય ફલાવરણમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
(b) Hemp (હેમ્પ) : આ કેનાબીસ સટાઈવાના પરિચક્રમાંથી મળતા કાષ્ઠતંતુઓ છે. પરિચક્રમાંથી મળતા આ તંતુઓને પરિવાહકતંતુઓ પણ કહેવાય છે.
(c) Cotton (કોટન) : આ સપાટી તંતુઓ છે. કપાસના આ તંતુઓ બીજાવરણની બાહ્યવૃદ્ધિ છે.
(d) Jute (જ્યુટ) : આ કોરકોરસ કેપ્સ્યુલારિસ (કાથો) (Corchorus Capsularis) ના કાષ્ઠતંતુઓ છે, જે પ્રકાંડની દ્વિતીય અન્નવાહક પેશીમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
In simple words: કોઈર નાળિયેરના ફળમાંથી, હેમ્પ કેનાબીસના પરિચક્રમાંથી, કોટન કપાસના બીજમાંથી અને જ્યુટ પ્રકાંડમાંથી મળે છે.

Exam Tip: વનસ્પતિના તંતુઓ સામાન્ય રીતે યાંત્રિક આધાર આપે છે અને તેમના મૂળ, પ્રકાંડ, પર્ણ અથવા ફળના આધારે વર્ગીકૃત થાય છે.

 

Question 4. અનાવૃત્તબીજધારી અને આવૃત્તબીજધારી વનસ્પતિના વાહકપેશીતંત્રમાં જોવા મળતા ભિન્ન લક્ષણો જણાવો.
Answer:
(1) આવૃત્તબીજધારીમાં જલવાહકપેશી ઘટકો જેવા કે જલવાહિનીકી, જલવાહિની, જલવાહકતંતુઓ અને જલવાહક મૃદુતકની બનેલી હોય છે. જ્યારે અનાવૃત્તબીજધારી વનસ્પતિમાં જલવાહકપેશીમાં જલવાહિનીનો અભાવ હોય છે.
(2) આવૃત્તબીજધારીમાં અન્નવાહક પેશી ઘટકો જેવા કે ચાલનીનલિકા, સાથીકોષો, અન્નવાહક મૃદુતક અને અન્નવાહક તંતુઓની બનેલી હોય છે. જ્યારે અનાવૃત્તબીજધારી વનસ્પતિમાં અન્નવાહકપેશી આબ્યુમિનયુક્ત કોષો અને ચાલની કોષો ધરાવે છે. તેઓમાં ચાલનીનલિકાઓ અને સાથીકોષોનો અભાવ હોય છે.
In simple words: આવૃત્તબીજધારીમાં જલવાહિનીઓ અને ચાલનીનલિકાઓ હોય છે, જે અનાવૃત્તબીજધારીમાં નથી હોતી.

Exam Tip: આ ભિન્નતાઓ વનસ્પતિઓના ઉત્ક્રાંતિ વિકાસને દર્શાવે છે, જ્યાં આવૃત્તબીજધારી વનસ્પતિઓમાં વાહકપેશી વધુ કાર્યક્ષમ હોય છે.

 

Question 5. ચોક્કસ કાર્ય માટે વનસ્પતિમાં અધિસ્તરીય કોષો રૂપાંતરિત થાય છે. આવી રચનાઓના નામ અને કાર્ય જણાવો.
Answer:
(1) પ્રકાંડરોમ: અધિસ્તરના કોષો ઘણા રોમ ધરાવે છે. પ્રરોહતંત્રમાં આવેલા પ્રકાંડરોમ સામાન્યતઃ બહુકોષીય હોય છે. તેઓ શાખિત કે અશાખિત તથા કોમળ કે સખત હોઈ શકે છે. તેઓ સ્રાવી પણ હોઈ શકે છે. પ્રકાંડરોમ બાષ્પોત્સર્જનના કારણે થતો પાણીનો વ્યય અટકાવવામાં મદદરૂપ થાય છે. તે રક્ષણમાં તેમજ બીજ અને ફળના વિકિરણમાં પણ મદદ કરે છે.
(2) મૂળરોમ : અધિસ્તરીય કોષોના વિસ્તરણને કારણે મૂળરોમ ઉત્પન્ન થાય છે. તે રસધાની યુક્ત જીવરસ ધરાવે છે. પાતળી દીવાલ સેલ્યુલોઝ અને પેક્ટિનના દ્રવ્યોની બનેલી હોય છે. મૂળરોમ હંમેશા એકકોષીય હોય છે. તેનું કાર્ય જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજદ્રવ્યોનું શોષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: છોડના અધિસ્તરના કોષો રૂપાંતરિત થઈને પ્રકાંડરોમ (પાણીનો વ્યય રોકવા) અને મૂળરોમ (પાણી અને ખનીજ શોષવા) જેવા કાર્યો કરે છે.

Exam Tip: આ રૂપાંતરણો વનસ્પતિને પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધવામાં અને તેના કાર્યોને સુધારવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 6. બગીચાના ઘાસ (Cynodon dactylon) ની ઝડપ વૃદ્ધિ અટકાવવા વારંવાર તેને કાપવું જરૂરી છે. કઈ પેશી તેની ઝડપી વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે ?
Answer: બગીચાનું ઘાસ (Cynodon dactylon) ભૂસ્તારી દ્વારા જમીનની સપાટી પર ઝડપથી પથરાય છે. તેથી તે સમગ્ર જમીન સપાટીને આવરી લે છે. પરિણામે, તે બગીચામાં લેન્ડસ્કેપિંગ માટે ઉપયોગી છે. વર્ષનશીલપેશી બગીચાના ઘાસની ઝડપી વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે. અગ્રીય કલિકાની હાજરીમાં તેની નજીકની કક્ષીય કલિકાની વૃદ્ધિ અટકે છે. આ ઘટનાને અગ્રીય પ્રભાવિતા કહેવાય. જ્યારે ઘાસનો અગ્રભાગ (અગ્રીય ઘાસ) કાપવામાં આવે છે, ત્યારબાદ ઝડપથી ઘાસની કક્ષીય કલિકાઓની વૃદ્ધિ થાય છે અને તેને વધુ ગુચ્છદાર બનાવે છે.
In simple words: ઘાસની ઝડપી વૃદ્ધિ માટે વર્ધનશીલપેશી જવાબદાર છે. જ્યારે તેને કાપવામાં આવે છે, ત્યારે બાજુની કળીઓ વધે છે.

Exam Tip: આંતરવિષ્ટ વર્ધનશીલ પેશીઓ ખાસ કરીને ઘાસમાં જોવા મળે છે, જે કપાયા પછી પણ ઝડપથી પુનર્વૃદ્ધિ કરવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 7. વનસ્પતિ માટે તેના અસ્તિત્વને ટકવા માટે પાણી જરૂરી છે, પરંતુ જ્યારે પાણીની વધુ માત્રા હોય, ત્યારે વનસ્પતિ મૃત્યુ પામે છે – સમજાવો.
Answer: વનસ્પતિમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સના સંશ્લેષણ માટે (પ્રકાશસંશ્લેષણ) પાણી ખૂબ જ જરૂરી છે. વનસ્પતિના જીવનને ટકાવી રાખવા માટે પણ પાણી જરૂરી છે. પરંતુ પાણીની વધુ માત્રાને કારણે વનસ્પતિ મૃત્યુ પામે છે. પાણીની વધુ માત્રાને કારણે ભૂમિકણોની વચ્ચે રહેલી હવા દૂર થાય છે. આથી, વનસ્પતિના મૂળ શ્વસન માટે \( O_2 \) મેળવી શકતા નથી. પરિણામે, મૂળરોમકોષો મૃત્યુ પામે છે. મૂળરોમ દ્વારા પાણી અને ખનીજક્ષારોનું શોષણ અટકે છે. આમ, વનસ્પતિ મૃત્યુ પામે છે.
In simple words: છોડને પાણી જોઈએ, પણ વધારે પાણી જમીનની હવા કાઢી નાખે છે. તેનાથી મૂળ શ્વાસ નથી લઈ શકતા અને મરી જાય છે.

Exam Tip: પાણીનો ભરાવો મૂળના શ્વસન પર નકારાત્મક અસર કરે છે, જે વનસ્પતિના મૃત્યુનું કારણ બને છે, ખાસ કરીને એવી જમીનમાં જ્યાં પાણીનો નિકાલ નબળો હોય.

 

Question 8. વૃક્ષના પડનો આડો છેદ લઈ જતાં, કેન્દ્રાનુવર્તી વલયો જોવા મળે, જે વૃદ્ધિવલયો તરીકે ઓળખાય છે. આ વલયો કેવી રીતે નિર્માણ પામે છે ? આ વલયોનું મહત્ત્વ શું છે ?
Answer: એધાની સક્રિયતા ઘણા દેહધાર્મિક કે પર્યાવરણીય પરિબળોના નિયમન હેઠળ થાય છે. સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોમાં વર્ષ દરમિયાન આબોહવાકીય પરિસ્થિતિ એકસરખી હોતી નથી. વસંતઋતુમાં એધા ખૂબ જ સક્રિય હોય છે અને વધુ પ્રમાણમાં વિશાળ અવકાશયુક્ત જલવાહિનીઓ ધરાવતા જલવાહક ઘટકો ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઋતુ દરમિયાન બનતા કાષ્ઠને વસંતકાષ્ઠ (Spring Wood) કે પૂર્વકાષ્ઠ (Early wood) કહેવાય છે. શિયાળામાં એધા ઓછી સક્રિય હોય છે અને સાંકડી જલવાહિનીઓ ધરાવતા થોડા પ્રમાણમાં જલવાહક ઘટકો ઉત્પન્ન કરે છે. આ કાષ્ઠને શરદ કાષ્ઠ (Autumn Wood) કે માજીકાષ્ઠ (Late wood) કહેવાય છે. વસંતકાષ્ઠ આછા રંગનું હોય છે અને ઓછી ઘનતા ધરાવે છે, જ્યારે શરદકાષ્ઠ ઘેરા રંગનું તથા વધુ ઘનતા ધરાવે છે. આ બે પ્રકારના કાષ્ઠો એકાંતરે કેન્દ્રાનુવર્તી વલયોમાં દેખાય છે, જે વાર્ષિક વલયો બનાવે છે. કાપેલા પ્રકાંડમાં જોવા મળતા વાર્ષિક વલયો વૃક્ષની ઉંમરનો અંદાજ આપે છે.
In simple words: ઝાડના થડમાં ગોળ રીંગોને વૃદ્ધિવલયો કહેવાય છે. તે ઋતુઓ પ્રમાણે એધાની સક્રિયતાથી બને છે. વસંતમાં મોટા કોષો અને શિયાળામાં નાના કોષો બને છે. આ રીંગો ઝાડની ઉંમર જણાવે છે.

Exam Tip: વૃદ્ધિવલયોનો અભ્યાસ કરીને વૃક્ષની ઉંમર, પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અને આબોહવા પરિવર્તન વિશેની માહિતી મેળવી શકાય છે.

 

Question 9. કેટલાક ઘરડા વૃક્ષની જાતિઓના થડ ઘણા થડના જોડાવાથી બનેલા દેખાય છે તે દેહધાર્મિક દૃષ્ટિ કે અંતઃસ્થ રચનાની દૃષ્ટિએ અસામાન્યતા (અનિયમિતતા) છે ? સવિસ્તાર સમજાવો.
Answer: હા, કેટલાક ઘરડા વૃક્ષની જાતિઓના થડ ઘણા થડના જોડાવાથી બનેલા દેખાય છે તે દેહધાર્મિક અને અંતઃસ્થ રચનાની દૃષ્ટિએ અસામાન્યતા (અનિયમિતતા) છે. કેટલીક દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં અનિયમિત દ્વિતીયક વૃદ્ધિ જોવા મળે છે, જે અસામાન્ય સ્થાને રહેલી એધાની સામાન્ય ક્રિયાશીલતા દર્શાવે છે. સામાન્ય રીતે વાહિએધા વર્તુળીય હોય છે, પરંતુ કેટલીક વનસ્પતિના પ્રકાંડમાં તે ગડીમય હોય છે, જે બાદમાં તૂટી જાય છે અને એકબીજાથી અલગ પડે છે. દરેક ગડી એક અલગ સંપૂર્ણ વાહિપુલના નિર્માણ માટે જવાબદાર હોય છે. પ્રકાંડમાં અસંખ્ય વાહિપુલ રચાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, સેનિયા અને બોહિનીઆ જેવી વનસ્પતિઓમાં આવી અનિયમિત દ્વિતીયક વૃદ્ધિ જોવા મળે છે. આ એક સામાન્ય વૃદ્ધિ નથી પરંતુ વિશિષ્ટ સંજોગોમાં થતી અનિયમિત વૃદ્ધિ છે.
In simple words: કેટલાક જૂના ઝાડના થડ ઘણા થડ ભેગા થયા હોય તેવા દેખાય છે, જે સામાન્ય નથી. આવું અસામાન્ય રીતે થતી વૃદ્ધિને કારણે થાય છે, જ્યાં વાહિએધા બરાબર કામ નથી કરતી અને વાહિપુલો ગમે તેમ બને છે.

Exam Tip: અનિયમિત દ્વિતીયક વૃદ્ધિ ખાસ કરીને શુષ્ક કે અર્ધશુષ્ક વાતાવરણમાં ઉગતી વનસ્પતિઓમાં પાણીની ઉપલબ્ધતાના આધારે જોવા મળે છે.

 

Question 10. વાયુછિદ્ર (વાત છિદ્ર) અને વાયુરંધ્ર વચ્ચેનો તફાવત (ભેદ) જણાવો.
Answer:

In simple words: વાયુછિદ્ર ઝાડની છાલ પર હોય છે અને રક્ષક કોષો વિના અનિયમિત રીતે ખુલે છે. વાયુરંધ્ર પાંદડા પર હોય છે, રક્ષક કોષો હોય છે, અને નિયમિત રીતે ખુલે-બંધ થાય છે.

Exam Tip: વાયુછિદ્ર અને વાયુરંધ્ર બંને વાયુઓના વિનિમયમાં મદદ કરે છે, પરંતુ તેમની રચના અને સ્થાન અલગ અલગ હોય છે, જે તેમના કાર્યોને અલગ પાડે છે.

 

Question 11. કાર્ય જણાવો.
(a) ચાલની નલિકા
(b) આંતરપુલીયએધા
(c) સ્થૂલકોણકપેશી
(d) વાયુતક પેશી (Aerenchyma)
Answer:
(a) ચાલની નલિકા: ચાલની નલિકા લાંબી, નલિકાકાર રચનાઓ છે. ચાલની પટ્ટીકાના છિદ્રો દ્વારા ચાલનીનલિકા કોષરસીય તંતુઓ વડે ખોરાકના ઘટકોનું વહન કરે છે. આથી, તેનું મુખ્ય કાર્ય ખોરાકનું પરિવહન કરવાનું છે.
(b) આંતરપુલીય એધા: તે દ્વિતીય વર્ધનશીલ પેશી છે. મજ્જા શું કે મજ્જાકિરણોના કોષો પુલીય એધાના સંપર્કમાં રહીને સક્રિય બને છે અને આંતરપુલીય એધાનું નિર્માણ કરે છે. આંતરપુલીય એધા અને અંતઃપુલીય એધા જોડાઈને સળંગ એધાવલયનું નિર્માણ કરે છે, જે દ્વિતીયક વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.
(c) સ્થૂલકોણક પેશી: તે વનસ્પતિના વૃદ્ધિ પામતા અંગોની સ્થિતિસ્થાપકતા જાળવી રાખે છે. તે યાંત્રિક મજબૂતાઈ પણ પૂરી પાડે છે. હરિતકણની હાજરીને કારણે સ્થૂલકોણક પેશીમાં પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા પણ થાય છે.
(d) વાયુતક પેશી (Aerenchyma): જલજ વનસ્પતિમાં ખૂબ મોટા આંતરકોષીય અવકાશો ધરાવતી મૃદુતક પેશી વાયુતક પેશી તરીકે ઓળખાય છે, જે જલજ વનસ્પતિને તારકતા (ઉપર તરતી) પૂરી પાડે છે. આથી, તેઓ પાણીમાં તરતા રહે છે.
In simple words: ચાલની નળીઓ ખોરાક લઈ જાય છે. આંતરપુલીય એધા ઝાડને જાડું બનાવે છે. સ્થૂલકોણક પેશી છોડને ટેકો આપે છે. વાયુતક પેશી છોડને પાણીમાં તરતા રાખે છે.

Exam Tip: આ પેશીઓ વનસ્પતિના જીવનમાં વિવિધ કાર્યો માટે વિશિષ્ટ રીતે અનુકૂળ હોય છે, જે તેમની કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે.

 

Question 12. વાયુરંધ્રીય છિદ્ર બે વૃક્કાકાર (મૂત્રપિંડ આકારના) રક્ષક કોષોથી ઘેરાયેલા હોય છે. રક્ષક કોષોની ફરતે ગોઠવાયેલા અધિસ્તરીય કોષોના નામ જણાવો. રક્ષક કોષો આપો. તમારા જવાબને આકૃતિ દોરી, ઉદાહરણ આપી સ્પષ્ટ કરો.
Answer:
(1) રક્ષક કોષોના સાનિધ્યમાં રહેલા કેટલાક અધિસ્તરીય કોષો તેમના આકાર અને કદમાં વિશિષ્ટ બને છે અને તેમને સહાયકકોષો (Subsidiary cells) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
(2) રક્ષક કોષો અને અધિસ્તરીય કોષો વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:

(3) દ્વિદળી વનસ્પતિમાં વાયુરંધ્રની રચનામાં રક્ષક કોષો વૃક્કાકાર (વાલ આકારના) જોવા મળે છે અને એકદળી વનસ્પતિમાં વાયુરંધ્રની રચનામાં રક્ષક કોષો ડમ્બેલ આકારના જોવા મળે છે. આ રક્ષક કોષોની ફરતે અધિસ્તરીય કોષો ગોઠવાયેલા હોય છે.
In simple words: રક્ષક કોષો વાયુરંધ્રને ઘેરે છે અને પાણી ગુમાવવાનું નિયંત્રિત કરે છે. સહાયક કોષો રક્ષક કોષોની આજુબાજુ હોય છે. દ્વિદળીમાં રક્ષક કોષો કિડની જેવા હોય છે જ્યારે એકદળીમાં તે ડમ્બેલ જેવા હોય છે.

Exam Tip: વાયુરંધ્રની રચના અને કોષોનો આકાર વનસ્પતિના પ્રકારને ઓળખવામાં મદદ કરે છે, જે બાષ્પોત્સર્જનના નિયમન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 13. અંતઃ સ્થરચનાની દૃષ્ટિએ દ્વિદળી પર્ણ [Peepal (Ficus religiosa)]અને એકદળી પર્ણ [Maize (Zea mays)]નો તફાવત જણાવો. તફાવત દર્શાવતી નામનિર્દેશનવાળી આકૃતિ દોરો.
Answer: દ્વિદળી પર્ણ (પીપળ - Ficus religiosa) અને એકદળી પર્ણ (મકાઈ - Zea mays) ની આંતરિક રચનામાં નીચે મુજબના તફાવતો જોવા મળે છે:

આકૃતિ:

In simple words: દ્વિદળી પાંદડામાં લંબોત્તક અને શિથિલોત્તક પેશીઓ હોય છે અને શિરાઓ જાલાકાર હોય છે. એકદળી પાંદડામાં બંને પેશીઓ ભેગી હોય છે અને શિરાઓ સમાંતર હોય છે.

Exam Tip: પર્ણની આંતરિક રચના તેની કાર્યક્ષમતાને સીધી અસર કરે છે. દ્વિદળી પર્ણનું પૃષ્ઠવક્ષીય બંધારણ પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે અનુકૂળ છે, જ્યારે એકદળી પર્ણનું સમદ્વિપાશ્વ બંધારણ સમાન પ્રકાશ મેળવવા માટે હોય છે.

 

Question 14. પામ એકદળી વનસ્પતિ છે. હજુ આ વનસ્પતિ પહોળાઈમાં (પરિઘમાં) વધારો દર્શાવે છે, શા માટે અને કેવી રીતે ?
Answer: પામ (Palm) જેવી કેટલીક એકદળી વનસ્પતિના પ્રકાંડમાં અસામાન્ય દ્વિતીયક વૃદ્ધિ જોવા મળે છે. આ વનસ્પતિમાં પ્રકાંડમજ્જા એધા વિના વધે છે. આ વનસ્પતિની અગ્રીય વર્ધનશીલ પેશી વિશિષ્ટ પ્રકારની હોય છે, જેને પ્રાથમિક ઘટ્ટ પેશી તરીકે ઓળખાય છે. આ અગ્રીય વર્ધનશીલ પેશી વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને પહોળાઈના વિસ્તરણ માટે જવાબદાર છે. આ વિશિષ્ટ પેશી કોષોના સતત વિભાજન દ્વારા પ્રકાંડના ઘેરાવામાં વધારો કરે છે, ભલે તેમાં સામાન્ય એધા ન હોય. આ પેશીઓ પ્રકાંડની સમગ્ર લંબાઈ અને પહોળાઈમાં કોષો ઉમેરે છે, જેના કારણે એકદળી હોવા છતાં જાડાઈમાં વધારો જોવા મળે છે.
In simple words: પામ ઝાડ એકદળી છે પણ જાડું થાય છે કારણ કે તેમાં એક ખાસ પ્રકારની વૃદ્ધિ પેશી હોય છે જે તેને પહોળાઈમાં વધવા દે છે, ભલે તેમાં સામાન્ય એધા ન હોય.

Exam Tip: એકદળી વનસ્પતિઓમાં દ્વિતીયક વૃદ્ધિ સામાન્ય રીતે ગેરહાજર હોય છે, પરંતુ પામ જેવા અપવાદોમાં, વિશિષ્ટ પ્રાથમિક વર્ધનશીલ પેશીઓ દ્વારા ઘેરાવામાં વધારો થાય છે.

 

Question 1. બીજાશયમાં અંડકોની ગોઠવણીને જરાયુવિન્યાસ કહે છે. જરાય શું સૂચવે છે ? પુષ્પના આયામ છેદ અને અનુપ્રસ્થ છેદમાં જોવા મળતાં વિવિધ પ્રકારના જરાયુવિન્યાસ દોરી સમજાવો.
Answer: બીજાશયમાં પોલાણમાં જે સ્થાનેથી બીજાંડ કે અંડકો ઉદ્ભવે છે તેને જરાયુ કહે છે. જરાયુ બીજાંડના વિકાસ માટે પોષણ પૂરું પાડે છે અને તેને બીજાશયની દીવાલ સાથે જોડે છે.
વિભિન્ન પ્રકારના જરાયુવિન્યાસ નીચે મુજબ છે:
(a) ધારાવર્તી જરાયુવિન્યાસ: આ જરાયુવિન્યાસમાં બીજાશય એક કોટરીય હોય છે અને બીજાશયની દીવાલની અંદરની ગડીઓ પર બીજાંડ ગોઠવાય છે. દા.ત., વાલ, વટાણા.
(b) ચર્મવર્તી જરાયુવિન્યાસ: આ જરાયુવિન્યાસમાં બીજાંડ બીજાશયની અંદરની દીવાલમાં અથવા પરિઘવર્તી ભાગમાં વિકસે છે. બીજાશયમાં કૂટપટનું નિર્માણ થાય છે. દા.ત., રાઈ, દારૂડી.
(c) અક્ષવર્તી જરાયુવિન્યાસ: આ જરાયુવિન્યાસમાં બીજાશયના કેન્દ્રમાં વિકસેલી ધરી પર બીજાંડો ગોઠવાય છે. બીજાશય કોટરોમાં વિભાજિત થયેલા હોય છે. આ કોટરોની સંખ્યા સ્ત્રીકેસરની સંખ્યા પર આધારિત હોય છે. દા.ત., ટામેટું, જાસૂદ.
(d) મુક્ત કેન્દ્રસ્થ જરાયુવિન્યાસ: આ જરાયુવિન્યાસમાં અંડકો મુખ્ય અક્ષ ઉપર ઉત્પન્ન થાય છે, જે બીજાશયના દીવાલના પડદાથી મુક્ત હોવાથી મુક્ત કેન્દ્રસ્થ તરીકે ઓળખાય છે. દા.ત., ડાયન્થસ, પ્રિમરોઝ.
(e) તલસ્થ જરાયુવિન્યાસ: આ જરાયુ વિન્યાસમાં બીજાશયમાં તલ ભાગે આવેલા જરાયુ પર એક જ બીજાંડ ગોઠવાય છે. દા.ત., સૂર્યમુખી, ઘઉં.
(f) બહિસ્થ (ઉર્ધ્વસ્થ) જરાયુવિન્યાસ: આ પ્રકારનો જરાયુવિન્યાસ બહુસ્ત્રીકેસરી, બહુકોટરીય યુક્ત સ્ત્રીકેસરચક્રમાં જોવા મળે છે. અંડકો અંદરની સંપૂર્ણ સપાટી પર કે કોટરની દીવાલ પર જોડાયેલા હોય છે. દા.ત., નિમ્ફીઆ.
આકૃતિ:

In simple words: જરાયુવિન્યાસ એ બીજાશયમાં બીજાંડ કેવી રીતે ગોઠવાય છે તે દર્શાવે છે. તેના જુદા જુદા પ્રકારો છે જેમ કે ધારાવર્તી, અક્ષવર્તી, ચર્મવર્તી, મુક્ત કેન્દ્રસ્થ, તલસ્થ અને બહિસ્થ.

Exam Tip: જરાયુવિન્યાસનું જ્ઞાન વનસ્પતિઓના વર્ગીકરણ અને ફળના વિકાસને સમજવામાં મદદરૂપ થાય છે.

 

Question 2. સખત ગરમી અથવા શરદઋતુમાં પાનખર વનસ્પતિઓ પોતાના પર્ણો ખેરવે છે. પર્ણો ખેરવાની આ પ્રક્રિયા પતનક્રિયા તરીકે ઓળખાય. પણે ખરવાની ક્રિયા પર્ણપતન) દરમિયાન કયા વિઘટનાત્મક ફેરફારો સંકળાયેલ છે ?
Answer: વનસ્પતિના પર્ણ, પુષ્પ અને ફળ ખરી પડવાની પ્રક્રિયાને તેમનું 'પતન' કહેવાય છે. આ પતનક્રિયા દરમિયાન ઘણા વિઘટનાત્મક ફેરફારો થાય છે: 1. વનસ્પતિના પર્ણ, પુષ્પ અને ફળ જેવા અંગોમાં વિશિષ્ટ પતન સ્તર વિકાસ પામે છે. આ પતન સ્તરના કોષો વિઘટનાત્મક પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થઈને નબળા બની જાય છે. આ કારણસર, આ સ્થળે નબળાઈ સર્જાય છે. 2. યોગ્ય સમયે ત્યાંથી પર્ણ, પુષ્પ કે ફળ તૂટી જાય છે અને પતન પામે છે. 3. પતન પ્રક્રિયામાં અંતઃસ્ત્રાવી અસંતુલન મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. 4. તંદુરસ્ત પર્ણમાં ઓક્સિનનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, પરંતુ જીર્ણતા દરમિયાન તેનું પ્રમાણ ઘટે છે. 5. ઇથિલિન અને એબસિસિક એસિડ જેવા વૃદ્ધિ અવરોધક અંતઃસ્ત્રાવોનું પ્રમાણ વધે છે. 6. ઇથિલિન અને એબસિસિક એસિડ જેવા વૃદ્ધિ અવરોધક અંતઃસ્ત્રાવોની અસર હેઠળ કોષોને જોડતી પેક્ટિનની બનેલી મધ્યપટલ દીવાલ તેમજ સેલ્યુલોઝની કોષદીવાલનું વિઘટન થાય છે, જેનાથી પતન સ્તર નબળું પડે છે. 7. આવા ફેરફારો થવાથી અંતે પર્ણપતન થાય છે.
In simple words: ગરમી કે ઠંડીમાં ઝાડ પાંદડા ખેરવે છે, જેને પર્ણપતન કહેવાય. આમાં ખાસ સ્તર બને છે, કોષો નબળા પડે છે, અને હોર્મોન્સ બદલાય છે, જેથી પાંદડા પડી જાય છે.

Exam Tip: પતનક્રિયા એ વનસ્પતિની ટકી રહેવાની એક મહત્વપૂર્ણ અનુકૂલન પ્રક્રિયા છે, જે પર્યાવરણીય તણાવની સ્થિતિમાં પાણી અને પોષક તત્વોનો બચાવ કરે છે.

 

Question 5. આપેલ શબ્દ સમજાવો.
Answer:
(a) પ્લાઝમોડેસ્મેટા (પ્લાઝમાડેસ્મોસીસ): સ્ટ્રેસબર્ગરે (1901) આ નામ આપ્યું છે. તે બે બાજુબાજુના વનસ્પતિ કોષો વચ્ચે એક કોષરસીય જોડાણ છે, જે કોષની દીવાલ અને મધ્ય પટલની અંદર હોય છે.

Exam Tip: Remember that plasmodesmata are vital for cell-to-cell communication in plants, acting as cytoplasmic bridges.

Answer:
(b) મધ્યપટલ: તે બે બાજુના કોષોની પ્રાથમિક દીવાલો વચ્ચે એક પેક્ટીનનો બનેલો મધ્યપટલ છે. તે બે કોષો વચ્ચે એક જોડકાંનું કામ કરે છે.
In simple words: The middle lamella is a pectin layer between primary cell walls of two adjacent plant cells, acting as a glue that joins them.

Exam Tip: Understand that the middle lamella is mostly composed of pectin and plays a crucial role in binding adjacent cells together in plant tissues.

Answer:
(c) દ્વિતીય દીવાલ: તે મજબૂત અને જાડી હોય છે, જે સેલ્યુલોઝ, હેમિસેલ્યુલોઝ તથા પેક્ટિનથી બનેલી છે. તે વધતા કોષોમાં દેખાતી નથી. તે કોષની અંદરની બાજુએ કોષરસપટલની નજીક આવેલી છે.
In simple words: The secondary wall is strong and thick, made of cellulose, hemicellulose, and pectin. It is not found in growing cells and is located inside the primary cell wall, next to the plasma membrane.

Exam Tip: Know that the secondary cell wall provides significant structural support and protection to plant cells, especially in mature tissues.

 

Question 6. ભેદ (તફાવત) જણાવો.
Answer:
(a) અંતરારંભી જલવાહકપેશી અને બહિરંભી જલવાહક પેશી

Exam Tip: Remember that the primary distinction between endarch and exarch xylem lies in the relative position of protoxylem and metaxylem within the stem or root.

Answer:
(b) મધ્યરંભ અને વાહિપુલ

Exam Tip: Note that the stele refers to the central part of the root or stem containing vascular tissues, while a vascular bundle is a specific strand of xylem and phloem.

Answer:
(c) આદિદારૂ અને અનુદારૂ

Exam Tip: Remember that protoxylem is the first-formed xylem with narrow vessels, while metaxylem is the later-formed xylem with wider vessels, and their arrangement helps determine the plant part.

Answer:
(d) અંતઃપુલીય એધા અને આંતરપુલીય એધા

Exam Tip: Differentiate intrafascicular cambium as primary meristematic tissue within vascular bundles and interfascicular cambium as secondary meristematic tissue formed from medullary rays.

Answer:
(e) ખુલ્લા (વર્ધમાન) વાહિપુલ અને બંધ (અવર્ધમાન) વાહિપુલ

Exam Tip: Understand that the presence or absence of cambium is the key factor determining whether a vascular bundle is open (capable of secondary growth) or closed (no secondary growth).

Answer:
(f) પ્રકાંડરોમ અને મૂળરોમ

Exam Tip: Differentiate root hairs and stem hairs by their cellular structure (unicellular vs. multicellular) and primary functions (absorption vs. protection/transpiration control).