GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 5 સપુષ્પી વનસ્પતિઓની બાહ્યકારવિદ્યા

 

Question 1. મૂળના રૂપાંતરણોનો અર્થ શું કરશો? નીચે આપેલ વનસ્પતિઓમાં મૂળના રૂપાંતરણોનો પ્રકાર કયો છે ?
(a) વડ વૃક્ષ
(b) સલગમ
(c) મેગ્નેવ વૃક્ષો
Answer:
મૂળના રૂપાંતરણ : કેટલીક વનસ્પતિઓમાં મૂળ તેમનો આકાર અને રચના બદલે છે, અને પાણી તેમજ દ્રવ્યોના શોષણ સિવાયના કાર્યો માટે રૂપાંતરિત થાય છે. આને મૂળના રૂપાંતરણ તરીકે ઓળખાય છે.
મૂળના રૂપાંતરણનો પ્રકાર :
(a) વડ વૃક્ષ : યાંત્રિક આધાર માટેનું મૂળનું રૂપાંતરણ – 'સ્તંભ મૂળ' (prop root).
(b) સલગમ: ખોરાકસંગ્રહ માટેનું મૂળનું રૂપાંતરણ – ‘ખોરાકસંગ્રહી સોટીમૂળ'.
(c) મેગ્નેવ વૃક્ષો : શ્વસન માટેનું મૂળનું રૂપાંતરણ – ‘શ્વસનમૂળ'.
In simple words: Roots sometimes change their shape and work for other things besides just soaking up water and nutrients. For instance, banyan trees have roots that support them, turnip roots store food, and mangrove roots help the plant breathe.

Exam Tip: When asked about modifications, always define the general concept first, then list specific examples with their corresponding modified names and functions.

 

Question 2. કારણો આપો:
(i) વનસ્પતિઓના ભૂગર્ભીય ભાગો હંમેશાં મૂળ નથી.
(ii) પુષ્પ એ રૂપાંતરિત પ્રરોહ છે.
Answer:
(i) વનસ્પતિઓના ભૂગર્ભીય ભાગો હંમેશાં મૂળ નથી.

• બટાટા, આદુ, હળદર, અળવી વગેરેના ભૂગર્ભીય પ્રકાંડ તેમના ખોરાકસંગ્રહ માટે રૂપાંતરિત થાય છે.
• આદુ, હળદર વગેરેમાં ભૂમિગત પ્રકાંડ જમીનની અંદર, સપાટીને સમાંતર વૃદ્ધિ પામે છે. તે ખોરાકનો સંગ્રહ કરીને માંસલ બને છે.
• તેના ભૂમિગત પ્રકાંડ પર ગાંઠો, આંતરગાંઠો, અગ્રકલિકા, કક્ષકલિકા, શલ્કીપર્ણ અને અસ્થાનિક મૂળ જોવા મળે છે. આ બધા જ લક્ષણો સામાન્ય પ્રકાંડના લક્ષણો છે. આવા રૂપાંતરને રાઈઝોમ અથવા ગાંઠામૂળી કહે છે. આમ, આદુ મૂળ નથી, પરંતુ પ્રકાંડ છે.
• તેથી, કહી શકાય કે વનસ્પતિઓના ભૂગર્ભીય ભાગો હંમેશાં મૂળ નથી.

(ii) પુષ્પ એ રૂપાંતરિત પ્રરોહ છે.

• પ્રરોહનો અગ્રીય વર્ધનશીલપ્રદેશ પુષ્પીય વર્ધનશીલ ભાગમાં પરિણમે છે.
• આંતરગાંઠનું વિસ્તરણ (લંબાતી) થતું નથી અને અક્ષ સંકુચિત બને છે.
• સંકુચિત અક્ષની ટોચના ભાગે (અગ્રભાગે) ક્રમિક ગાંઠ પરથી પર્ણના બદલે પાર્શ્વિય રીતે પુષ્પીય ઉપાંગોના (appendages) વિવિધ પ્રકારો ઉદ્ભવે છે.
• જ્યારે પ્રરોહાગ્ર (shoot tip) પુષ્પમાં પરિણમે ત્યારે હંમેશાં તે એકાકી હોય છે.
• આમ, કહી શકાય કે પુષ્પ એ રૂપાંતરિત પ્રરોહ છે.

In simple words: Not all underground plant parts are roots; some are stems that store food, like ginger. Flowers are also changed stems where the growing tip forms flower parts instead of leaves, showing a short, compact stem axis.

Exam Tip: When explaining modifications, always compare the modified structure with its original form (e.g., modified stem vs. normal stem) and highlight the new function.

 

Question 3. પક્ષવત્ સંયુક્તપર્ણને પંજાકાર સંયુક્તપર્ણથી કેવી રીતે અલગ કરશો?
Answer:
પક્ષવત્ સંયુક્તપર્ણ (પીછાકાર સંયુક્તપર્ણ)માં સામાન્ય ધરી (અક્ષ) પર ઘણી સંખ્યામાં પર્ણિકાઓ આવેલી હોય છે. મધ્યશિરાની બંને બાજુઓ (પાર્શ્વ બાજુઓ) પર પર્ણિકાઓ આવેલી હોય છે. પત્રાક્ષ શાખિત કે અશાખિત હોય છે.
પંજાકાર સંયુક્તપર્ણમાં પર્ણિકાઓ એક જ સામાન્ય બિંદુ (પર્ણદંડની ટોચના ભાગે જ)થી જોડાયેલી હોય છે. પર્ણદંડની ટોચ ઉપર એક, બે કે તેથી વધુ સંખ્યામાં પર્ણિકાઓ હોય છે.
In simple words: In pinnate leaves, many small leaflets are found along a central stem, like a feather. In palmate leaves, all the leaflets connect at one single spot at the end of the leaf stalk, like fingers on a hand.

Exam Tip: For comparison questions, always state clear distinguishing features for each type, often including examples for better understanding.

 

Question 4. પર્ણવિન્યાસની વ્યાખ્યા આપો. તેના પ્રકારો ઉદાહરણો સાથે સમજાવો.
Answer:
(1) વ્યાખ્યા : પ્રકાંડ કે તેની શાખાઓ પર પર્ણોની ગોઠવણીને પર્ણવિન્યાસ કહે છે.
(2) પ્રકાર : પર્ણવિન્યાસ સામાન્ય રીતે ત્રણ પ્રકારના હોય છે :
(a) એકાંતરિક (Alternate) પર્ણવિન્યાસ
(b) સન્મુખ (Opposite) પર્ણવિન્યાસ
(c) ભ્રમિરૂપ (ચક્રાકાર – Whorled) પર્ણવિન્યાસ
(3) એકાંતરિક પર્ણવિન્યાસ :

• આ પર્ણવિન્યાસમાં એક ગાંઠ પરથી એકાંતરિક રીતે એક જ પર્ણ વિકસે છે.
• દા.ત., જાસૂદ, રાઈ અને સૂર્યમુખી.

(4) સન્મુખ પર્ણવિન્યાસ :

• આ પર્ણવિન્યાસમાં એકબીજાની સામસામે એક ગાંઠ પરથી પર્ણની જોડ (બે પર્ણો) વિકસે છે.
• દા.ત., આંકડો (colotropis) અને જામફળ (guava).

(5) ભ્રમિરૂપ પર્ણવિન્યાસ :

• આ પર્ણવિન્યાસમાં એક ગાંઠ પરથી બે કરતાં વધારે પર્ણ ચક્રાકાર રીતે વિકસે છે.
• દા.ત., સપ્તપર્ણી (alstonia).

In simple words: Phyllotaxy is how leaves grow on a stem. There are three main types: alternate (one leaf per node, growing in turns), opposite (two leaves per node, facing each other), and whorled (three or more leaves per node, forming a circle).

Exam Tip: When defining biological terms, first give a concise definition, then elaborate with details and relevant examples to ensure full understanding.

 

Question 5. નીચે આપેલા શબ્દો વ્યાખ્યાયિત કરો.
(a) કલિકાન્તરવિન્યાસ
(b) જરાયુવિન્યાસ
(c) નિયમિત પુષ્પ
(d) અનિયમિત પુષ્પ
(e) ઉચ્ચસ્થ બીજાશય
(f) પરિજાયી પુષ્પ
(g) દલલગ્ન પુંકેસરો.
Answer:
(a) કલિકાન્તરવિન્યાસ : પુષ્પીય કલિકા અવસ્થા દરમિયાન પુષ્પીય પત્રો જેવા કે વજપત્રો અને દલપત્રોની ગોઠવણીને કલિકાન્તરવિન્યાસ કહે છે.
(b) જરાયુવિન્યાસ : બીજાશયની અંદર અંડકોની ગોઠવણીને જરાયુવિન્યાસ કહે છે.
(c) નિયમિત પુષ્પ : જો પુષ્પ કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી કોઈપણ ત્રિજ્યામાં બે સરખા અરીય ભાગોમાં વિભાજિત થઈ શકે તો તેને નિયમિત પુષ્પ (actinomorphic) કહેવાય છે.
(d) અનિયમિત પુષ્પઃ જો પુષ્પ માત્ર એક જ ચોક્કસ લંબ ધરીએથી બે સરખા ભાગોમાં વિભાજિત થઈ શકે તો તેને અનિયમિત પુષ્પ (Zygomorphic) કહેવાય છે.
(e) ઉચ્ચસ્થ બીજાશય : અધોજાયી પુષ્પમાં સ્ત્રીકેસર ઉચ્ચ સ્થાને સ્થાન પામેલું હોય છે, જ્યારે બીજા ભાગો તેની નીચે રહેલા હોય છે. આવા પુષ્પમાં બીજાશય ઉચ્ચસ્થ (superior) તરીકે ઓળખાય છે.
(f) પરિજાયી પુષ્પ : જે પુષ્પમાં સ્ત્રીકેસર મધ્યમાન સ્થાને અને પુષ્પના બીજા ભાગો પણ પુષ્પાસન પર એ જ સ્તરે સ્થાન પામેલા હોય તો તેને પરિજાયી પુષ્પ કહે છે.
(g) દલલગ્ન પુંકેસરો : જે પુષ્પના પુંકેસર દલપત્રો સાથે જોડાયેલા હોય ત્યારે તેને દલલગ્ન (epipetalous) પુંકેસરો તરીકે ઓળખાય છે.
In simple words: This defines flower structures: Aestivation (petal/sepal arrangement), Placentation (ovule arrangement), Actinomorphic (symmetrical flowers), Zygomorphic (asymmetrical flowers), Superior Ovary (ovary above other parts), Perigynous (ovary at same level), and Epipetalous (stamens attached to petals).

Exam Tip: For definitions, clarity and conciseness are key. Use simple language but make sure all essential characteristics are included, especially for botanical terms.

 

Question 6. નીચેના શબ્દો વચ્ચેનો તફાવત આપો :
(a) અપરિમિત અને પરિમિત પુષ્પવિન્યાસ
(b) તંતુમય મૂળ અને અસ્થાનિક મૂળ
(c) મુક્તસ્ત્રીકેસરી અને યુક્તસ્ત્રીકેસરી બીજાશય
Answer:

In simple words: This explains three key differences: Indeterminate inflorescence keeps growing, while determinate stops. Fibrous roots are many small roots from the stem base, while adventitious roots grow from other parts. Apocarpous flowers have separate pistils, but syncarpous flowers have fused pistils.

Exam Tip: When comparing and contrasting, use a tabular format. Always include a definition for each term and an example to illustrate the difference effectively.

 

Question 7. નીચેનાની નામનિર્દેશનવાળી આકૃતિ દોરો.
(i) ચણા બીજ
(ii) મકાઈના બીજનો vs. (અનુલંબ છેદ).
Answer:
(i) ચણા બીજ : (આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ ચણાના બીજના ભાગોમાં બીજાવરણ, બીજપત્ર, ભ્રૂણાગ્ર અને ભ્રૂણમૂળ હોય છે.)
(ii) મકાઈ બીજ : (આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ મકાઈના બીજના ભાગોમાં બીજાવરણ અને ફળદીવાલ, સમિતાયા સ્તર, ભ્રૂણપોષ, વરુથિકા, ભ્રૂણાગ્ર ચોલ, ભ્રૂણાગ્ર, ભ્રૂણમૂળ અને ભ્રૂણમૂળ ચોલ હોય છે.)
In simple words: The answer refers to labeled diagrams of a chickpea seed and a maize seed cut lengthwise, showing their different parts like the seed coat, embryo, and food storage areas.

Exam Tip: When asked to draw and label, always use clear, neat lines for the drawing and write out the labels clearly and accurately. Practice drawing these diagrams to save time during the exam.

 

Question 8. યોગ્ય ઉદાહરણો સહિત પ્રકાંડના રૂપાંતરણો વર્ણવો.
Answer:
(1) પ્રકાંડ હંમેશાં લાક્ષણિક રીતે અપેક્ષિત હોય તેવા સામાન્ય કાર્યો કરતા નથી. તેઓ જુદા જુદા કાર્યો માટે પણ રૂપાંતરિત થાય છે.
(2) ખોરાકસંગ્રહ માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતર (ખોરાકસંગ્રહી પ્રકાંડ) :

• બટાટા (potato), આદુ (ginger), હળદર (turmeric), જમીનકંદ (zaminkand), અળવી (colocasia) વગેરેના ભૂગર્ભીય પ્રકાંડ તેમના ખોરાકસંગ્રહ માટે રૂપાંતરિત થાય છે.
• તેઓ વૃદ્ધિ પામવા માટેની પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં વૃદ્ધિ પામવા મદદકર્તા અંગ તરીકે પણ ભાગ ભજવે છે.

(3) આરોહણ માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતર :

• પ્રકાંડસૂત્રો (tendrils) કે જે કક્ષકલિકાઓમાંથી વિકાસ પામે છે. તેઓ પાતળા તથા કુંતલાકાર રીતે અમળાયેલ હોય છે અને આરોહણમાં મદદ કરે છે.
• દા.ત., તુંબરો (gourds), કાકડી (cucumber), કોળું (pumpkins), તડબૂચ (watermelon) અને દ્રાક્ષનો વેલો (grapevines).

(4) રક્ષણ માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતર :

• પ્રકાંડની કક્ષકલિકા ક્યારેક કાઠીય, સીધી અને તીક્ષ્ણ પ્રકાંડકંટકોમાં રૂપાંતરિત થઈ શકે છે.
• આવા પ્રકાંડકંટકો (શૂળો) લીંબુ (citrus) અને બોગનવેલ (bougainvillea) જેવી ઘણી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે.
• તેમો ગતા પાણીઓશી તનસ્પતિઓને રક્ષણ આપે છે.

(5) પ્રકાશસંશ્લેષણ માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતર :

• શુષ્ક પ્રદેશની કેટલીક વનસ્પતિઓમાં પ્રકાંડ તીક્ષ્ણ (ઉદા. ફાફડાકોર – opuntia) કે માંસલ નળાકાર (ઉદા. યુફોરર્બીયા – euphorbia) રચનાઓમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
• તેઓ હરિતદ્રવ્ય ધરાવે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવા સક્ષમ છે.

(6) વાનસ્પતિક પ્રજનન માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતર :

• ઘાસ અને સ્ટ્રોબેરી (strawberry) વગેરે જેવી કેટલીક વનસ્પતિઓના ભૂગર્ભીય પ્રકાંડ નવા નિકેતો/ભાગો (niches) તરફ પ્રસરણ પામે છે અને જ્યારે જૂના ભાગો નાશ (મૃત્યુ) પામે ત્યારે નવા ભાગોનું નિર્માણ થાય છે.
• ફૂદીનો (mint) અને જૂઈ (jasmine) જેવી વનસ્પતિઓમાં મુખ્ય ધરી(અક્ષ)ના તલભાગમાંથી ઉપર તરફ પાતળી પાશ્ર્વય શાખા વિકસે છે અને હવાઈ રીતે વિકાસ પામ્યા બાદ થોડાક સમય માટે કમાન (arch) આકારે નીચે તરફ વળી જમીનના સંપર્કમાં આવે છે.
• જળશૃંખલા (pistia) અને જળકુંભી (eichhornia) જેવી જલીય વનસ્પતિઓમાં ટૂંકી આંતરગાંઠો સહિત પાર્શ્વ શાખા તથા ગુલાબવત પર્ણો ધરાવતી દરેક ગાંઠ અને મૂળનો ગુચ્છ જોવા મળે છે.
• કેળા (banana), અનાનસ (pineapple) અને ગુલદાઉદી (crysanthemum)માં મુખ્ય પ્રકાંડના તલપ્રદેશ અને ભૂગર્ભીય ભાગમાંથી પાશ્રવય શાખાઓ ઉદ્ભવી, જમીનની નીચે આડો વિકાસ પામી ત્યારબાદ ત્રાંસા ઉપર તરફ બહાર આવી પર્ણપ્રરોહ (leafyshoots – પર્ણપ્રાંકુરો)માં વિકસે છે.

In simple words: Stems can change their form for different jobs. Some, like potatoes, store food underground. Others, like grapevines, become thin tendrils to help the plant climb. Thorny stems, such as those on lemon trees, offer protection. Flat, green stems, like in cacti, help with photosynthesis. And some stems, like those of strawberries, help the plant spread and reproduce.

Exam Tip: When describing plant modifications, always cover the structure, the specific plant examples, and the functional advantage of the modification for the plant's survival.

 

Question 9. ફેબસી અને સોલેનેસી કુળના એક પુષ્પનું અર્ધ-પ્રવિધિય વર્ણન કરો અને તેની પુષ્પાકૃતિ પણ દોરો.
Answer:
ફેબસી કુળના પુષ્પનું વર્ણન
પુષ્પ : દ્વિલિંગી, અનિયમિત.
વજચક્ર : વજપત્રો પાંચ, યુક્તવજપત્રી (જોડાયેલા), આચ્છાદિત કલિકાન્તરવિન્યાસ.
દલચક્ર : દલપત્રો પાંચ, મુક્ત દલપત્રી (મુક્ત), પતંગિયાકાર, પશ્ચ ભાગે ધ્વજક, બે પાર્શ્વિય પક્ષકો, બે અગ્ર ભાગે જોડાઈને નૌતલ. (પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસરને ઢાંકતા), પિચ્છફલકીય (પતંગિયાકાર). કલિકાન્તરવિન્યાસ.
પુંકેસરચક્ર : 10ની સંખ્યામાં, દ્વિગુચ્છી, બે ચક્રોમાં.
સ્ત્રીકેસરચક્ર : બીજાશય ઉચ્ચસ્થ, એકસ્ત્રીકેસરીય, એકકોટરીય, કોટરમાં ઘણા અંડકો ધરાવે, પરાગવાહિની એક.
પુષ્પસૂત્ર : \( \% \), \( \text{♂} \), \( K_{(5)} \), \( C_{1+2+(2)} \), \( A_{(9)+1} + G_1 \)
પુષ્પાકૃતિ : (આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ ફેબસી કુળના પુષ્પની આકૃતિ)
સોલેનેસી કુળના પુષ્પનું વર્ણન
પુષ્પ : દ્વિલિંગી, નિયમિત.
વજચક્ર : વજપત્રો પાંચ, યુક્ત વજપત્રી, ચિરલગ્ન (persistent), ધારાસ્પર્શી કલિકાન્તરવિન્યાસ.
દલચક્ર : દલપત્રો પાંચ, યુક્ત દલપત્રી, ધારાસ્પર્શી કલિકાન્તરવિન્યાસ.
પુંકેસરચક્ર : 5ની સંખ્યામાં, દલલગ્ન પુંકેસરો (પુંકેસરો સાથે જોડાયેલા).
સ્ત્રીકેસરચક્ર : દ્વિત્રીકેસરીય, યુક્તસ્ત્રીકેસરી, બીજાશય ઉચ્ચસ્થ, દ્વિકોટરીય, જરાયુ ઉપસેલો, કોટરમાં ઘણા અંડકો હાજર.
પુષ્પસૂત્ર : \( \bigoplus \), \( \text{♂} \), \( K_{(5)} \), \( C_{(5)} \) \( A_5 \), \( G_{(2)} \)
પુષ્પાકૃતિ : (આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ સોલેનેસી કુળના પુષ્પની આકૃતિ)
In simple words: This answer describes the flowers of Fabaceae and Solanaceae families, including details like petal and sepal counts, how they are joined, and the arrangement of stamens and pistils. It also provides their floral formulas and refers to their floral diagrams.

Exam Tip: When describing floral characteristics, use specific botanical terms (e.g., zygomorphic, epipetalous). For floral diagrams, ensure correct symmetry, number of parts, and their arrangement are accurately represented.

 

Question 10. સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતા વિવિધ પ્રકારના જરાયવિન્યાસ વર્ણવો.
Answer:
જરાયુવિન્યાસ (Placentation) :
(1) વ્યાખ્યા : બીજાશયની અંદર અંડકોની ગોઠવણી જરાયુવિન્યાસ તરીકે ઓળખાય છે.
(2) જરાયુવિન્યાસના પ્રકાર :
(a) ધારાવર્તી (Marginal)
(b) અક્ષવર્તી (Axile)
(c) ચર્મવર્તી (Parietal)
(d) તલસ્થ (Basal)
(e) કેન્દ્રસ્થ અને મુક્ત કેન્દ્રસ્થ (Central or free central)
(3) ધારાવર્તી જરાયુવિન્યાસ :

• તેમાં બીજાશયની વક્ષ સેવની (suture) એ જરાય નિર્માણ પામે છે અને આ ધાર પર બે હરોળમાં અંડકો ઉદ્ભવે છે.
• દા.ત., વટાણા.

(4) અક્ષવર્તી જરાયુવિન્યાસ :

• જયારે જરાયુ અક્ષવર્તી હોય અને અંડકો જરાયુથી બહુકોટરીય બીજાશયમાં જોડાયેલા હોય તે જરાયુવિન્યાસને અક્ષવર્તી કહે છે.
• દા.ત., સૂદ, ટામેટા અને લીંબુ.

(5) ચર્મવર્તી જરાયુવિન્યાસ :

• આ જરાયુવિન્યાસમાં અંડકો બીજાશયની અંદરની દીવાલ પરથી કે તેના પરિવર્તી ભાગ પરથી વિકાસ પામે છે.
• બીજાશય એકકોટરીય છે, પરંતુ કૂટું પટ (false septum)ના નિર્માણને કારણે દ્રિકોટરીય બને છે.
• દા.ત., રાઈ અને દારૂડી (Argemone).

(6) મુક્ત કેન્દ્રસ્થ :

• જયારે અંડકો કેન્દ્રસ્થ ધરી (અક્ષ) પર ઉદ્ભવે અને પડદો ગેરહાજર હોય તેવા જરાયુવિન્યાસને મુક્ત કેન્દ્રસ્થ કહે છે.
• દા.ત., ડાયેન્થસ (dianthus) અને પ્રિમરોઝ (primrose).

(7) તલસ્થ જરાયુવિન્યાસ :

• આ જરાયુવિન્યાસમાં બીજાશયના તલભાગેથી જરાયુ વિકાસ પામે છે અને એક જ અંડક તેની સાથે જોડાયેલ હોય છે.
• દા.ત., સૂર્યમુખી અને ગલગોટા (marigold).

In simple words: Placentation describes how ovules are arranged inside a flower's ovary. Types include marginal (peas), axile (lemon), parietal (mustard), free central (dianthus), and basal (sunflower), each with a specific pattern of ovule attachment.

Exam Tip: When describing placentation types, clearly state where the placenta forms and how the ovules are attached within the ovary. Examples for each type are crucial.

 

Question 11. પુષ્પ શું છે ? લાક્ષણિક વનસ્પતિ પુષ્પના ભાગોનું વર્ણન કરો.
Answer:
(1) પુષ્પઃ તે લિંગી પ્રજનના વિશિષ્ટ કાર્ય માટે રૂપાંતરિત પ્રરોહ છે.
(2) લાક્ષણિક પુષ્પ : જે પુષ્પ સામાન્ય રીતે ચારેય પુષ્પીય ચક્રો જેવા કે વજચક્ર, દલચક્ર, પુંકેસરચક્ર અને સ્ત્રીકેસરચક્ર ધરાવે તો તે પુષ્પને લાક્ષણિક પુષ્પ કહેવાય છે.
(3) લાક્ષણિક વનસ્પતિ પુષ્પના ભાગો :
(a) વજચક્ર (Calyx) :

• તે પુષ્પનું સૌથી બહારનું ચક્ર છે.
• વજચક્રના સભ્યો (એકમો)ને વજપત્રો કહે છે.
• સામાન્ય રીતે, વજપત્રો લીલા રંગના અને પર્ણ જેવા દેખાય છે.
• તે કલિકા અવસ્થામાં પુષ્પનું રક્ષણ કરે છે.

(b) દલચક્ર (Corolla) :

• દલચક્ર એ દલપત્રોના એકમો ભેગા થઈ બનેલું છે.
• દલપત્રો સામાન્યતઃ પરાગનયન માટે કીટકોને આકર્ષવા તેજસ્વી કે આકર્ષક રંગના હોય છે.
• વનસ્પતિઓમાં દલચક્રના આકાર અને રંગની ખૂબ જ વિવિધતા છે.
• દલચક્ર એ નલિકાકાર, ઘંટાકાર, ગળણી આકાર કે ચક્રાકાર હોઈ શકે છે.

(c) પુંકેસરચક્ર (Androecium) :

• પુંકેસરચક્ર એ પુંકેસરોના એકમો ભેગા થઈને બનેલું છે.
• દરેક પુંકેસર કે જે નરપ્રજનન અંગ છે.
• દરેક પુંકેસર વૃત કે તંતુ અને પરાગાશય ધરાવે છે.
• દરેક પુંકેસર સામાન્યતઃ દ્વિખંડીય છે અને દરેક ખંડ બે કોટર કે પરાગકોથળી ધરાવે છે.
• પરાગરજ પરાગકોથળીમાં ઉદ્ભવે છે.
• વંધ્ય હોય તેવા પુંકેસરને વંધ્યપુંકેસર કહે છે.

(d) સ્ત્રીકેસરચક્ર (Gynoecium) :

• સ્ત્રીકેસર એ પુષ્પનો માદા પ્રજનનતંત્રનો ભાગ છે અને એક કે વધુ સ્ત્રીકેસરોનો બનેલો છે.
• સ્ત્રીકેસર, પરાગાસન, પરાગવાહિની અને બીજાશય એમ ત્રણ ભાગો ધરાવે છે.
• બીજાશય તલભાગે આવેલ વિસ્તૃત ભાગ છે.
• દરેક બીજાશય એક કે વધારે અંડકો ધરાવે છે. અંડકો સપાટ, ગાદી જેવા જરાયુથી જોડાયેલા છે.
• બીજાશયની ઉપર નલિકા જેવો ભાગ લંબાયેલો છે, તે પરાગવાહિની છે.
• આ પરાગવાહિની બીજાશયને પરાગાસન સાથે જોડે છે.
• પરાગાસન સામાન્યતઃ પરાગવાહિનીની ટોચ પર છે, તે પરાગરજ માટેની ગ્રાહી સપાટી છે.

In simple words: A flower is a specialized shoot for sexual reproduction. A typical flower has four main parts: the calyx (sepals that protect the bud), the corolla (petals that attract pollinators), the androecium (male stamens producing pollen), and the gynoecium (female pistil with ovary, style, and stigma).

Exam Tip: Remember the four whorls of a flower in order from outermost to innermost: calyx, corolla, androecium, and gynoecium. Understand the function of each part for a comprehensive answer.

 

Question 12. પર્ણના વિવિધ રૂપાંતરણો વનસ્પતિને કેવી રીતે મદદરૂપ છે?
Answer:
(1) પર્ણો ઘણીવાર પ્રકાશસંશ્લેષણ કરતાં અન્ય કાર્યો રજૂ કરવા માટે રૂપાંતરિત થાય છે.
(2) આરોહણ : પર્ણ આરોહણ માટે સૂત્રો (tendrils)માં રૂપાંતરિત થાય છે. દા.ત., વટાણા (pea).
(3) રક્ષણ : પર્ણો રક્ષણ માટે કંટકોમાં રૂપાંતરિત થાય છે. દા.ત., થોર (cacti).
(4) પ્રકાશસંશ્લેષણઃ કેટલીક વનસ્પતિઓમાં પર્ણો નાનાં અને અલ્પજીવી છે. આ વનસ્પતિઓમાં પર્ણદંડ લીલો અને ખોરાકસંગ્રહ માટે વિસ્તરીત બને છે. દા.ત., ઑસ્ટ્રેલિયન બાવળ (Australian acacia).
(5) કીટભક્ષણ : અર્કઝવર (pitcher plant) અને મક્ષીપાશ (venus-fly trap) જેવી કીટકભક્ષી (insectivorous) વનસ્પતિઓમાં પણ પર્ણો રૂપાંતરિત થયેલા છે.
In simple words: Leaves change their shape to help plants in many ways. Some become tendrils for climbing (like peas), others turn into sharp thorns for protection (like cacti). In certain plants, the leaf stalk becomes green and broad for photosynthesis (like Australian acacia), and some even form traps to catch insects for food (like pitcher plants).

Exam Tip: When explaining leaf modifications, always link the structural change to the specific environmental need or ecological role it fulfills for the plant.

 

Question 13. પુષ્પવિન્યાસ શબ્દ વ્યાખ્યાયિત કરો. સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં પુષ્પવિન્યાસના વિવિધ પ્રકારો માટેનો આધાર વર્ણવો.
Answer:A flower is a modified shoot where the apical meristem of the shoot changes into a floral meristem. The internodes do not elongate, and the axis becomes condensed. From the condensed axis's apex, various types of floral appendages arise laterally instead of leaves. When the shoot tip transforms into a flower, it is always solitary. Inflorescence means the arrangement of flowers on the floral axis. The types of inflorescence are determined by whether the apical part grows continuously or ends in a flower. There are two main types of inflorescence: **Racemose Inflorescence:** In this type, the main axis continues to develop, and flowers are borne laterally in acropetal succession. **Cymose Inflorescence:** In this inflorescence, the main axis ends in a flower. Therefore, its growth is limited, and flowers develop in a basipetal order.
In simple words: A flower is a special shoot. Inflorescence is how flowers are arranged on a stem. There are two main types: racemose, where the main stem grows continuously and flowers grow sideways, and cymose, where the main stem stops growing because it ends in a flower, so new flowers grow below.

Exam Tip: Clearly define "flower" and "inflorescence" first, then explain the two main types (racemose and cymose) by describing the growth pattern of the main axis and the arrangement of flowers.

 

Question 14. પુષ્પસૂત્ર લખોઃ વજપત્રોના પાંચ એકમો, દલપત્રોના પાંચ એકમો, પાંચ મુક્ત પુંકેસરો અને ઉચ્ચસ્થ બીજાશય તથા અક્ષવર્તી જરાયુવિન્યાસ સાથે બે યુક્ત સ્ત્રીકેસરો સહિત નિયમિત પુષ્પ, દ્વિલિંગી પુષ્પ, અધોજાયી પુષ્પ.
Answer: \(\oplus\) \(\)\(\) \(\text{K}_5\) \(\text{C}_5\) \(\text{A}_5\) \(\text{G}_{\underline{(2)}}\)
In simple words: This special code tells us about a flower. It's symmetrical in all directions (\(\oplus\)), has both male and female parts (\(\)\(\)), five separate sepals (\(\text{K}_5\)), five separate petals (\(\text{C}_5\)), five separate stamens (\(\text{A}_5\)), and an ovary made of two joined parts (\(\text{G}_{(2)}\)) sitting above everything else (indicated by the line under G).

Exam Tip: Remember to use the correct symbols for symmetry, sexuality, and especially for the ovary position (superior, inferior, or half-inferior) using the line above or below 'G'.

 

Question 15. પુષ્પાસન પર તેમના સ્થાનની સાપેક્ષે પુષ્પીય સભ્યોની ગોઠવણી વર્ણવો.
Answer: Based on the position of the ovary relative to the calyx, corolla, and androecium on the thalamus, flowers are described as hypogynous, perigynous, and epigynous. **1. Hypogynous Flower:** In these flowers, the gynoecium (female part) sits at the top, and other parts are positioned below it. The ovary in such flowers is called superior. Examples include mustard, China rose, and brinjal. **2. Perigynous Flower:** Here, the gynoecium is in the middle, and other floral parts are found at the same level on the thalamus. The ovary in these flowers is considered half-inferior. Examples include rose and peach. **3. Epigynous Flower:** In these flowers, the thalamus grows upwards, completely encloses the ovary, and merges with it. Other floral parts develop above the ovary. Thus, the ovary in such flowers is referred to as inferior. Examples are guava, cucumber, and ray florets of sunflower.
In simple words: Flowers are categorized by where their ovary sits compared to other flower parts on the stem's tip. If the ovary is on top, it's 'hypogynous'. If it's in the middle, it's 'perigynous'. If it's below all other parts, it's 'epigynous'.

Exam Tip: Clearly define each type of flower (hypogynous, perigynous, epigynous) and provide examples for each to score well.

વૈકલ્પિક પ્રશ્નો (MCQ)

 

Question 1. મૂળના ઊભા છેદમાં જોવા મળતા પ્રદેશોને યોગ્ય ક્રમમાં દર્શાવતો સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
(A) મૂળરોમ પ્રદેશ
(B) વર્ધી પ્રદેશ
(C) મૂળટોપ પ્રદેશ
(D) પરિપક્વન પ્રદેશ
(E) વિસ્તરણ પ્રદેશ
Answer: (A) C, D, E, A, D
In simple words: When you look at a root from top to bottom, the regions you'd see in order are: the root cap (C), followed by the maturation zone (D), then the elongation zone (E), then the root hair region (A), and finally the maturation zone again (D).

Exam Tip: Understanding the correct sequence of zones in a root's longitudinal section is crucial for questions about root growth and function. Focus on the standard order from tip to base: root cap, meristematic, elongation, and maturation zones.

 

Question 2. પુષ્પવિન્યાસ કે જેમાં પુષ્પો અગ્રાભિવર્ધી ક્રમમાં પાર્શ્વ બાજુ ઉદ્ભવે છે, જેમાં સૌથી કુમળી કલિકાનું સ્થાન શું હશે ?
(A) નજીકની તરફ નિકટવર્તી)
(B) દૂરની તરફ (દૂરસ્થ)
(C) આંતરવિષ્ટ
(D) ગમે ત્યાં
Answer: (B) દૂરની તરફ (દૂરસ્થ)
In simple words: In a flower arrangement where new flowers grow from the sides and the youngest ones are at the top (acropetal succession), the freshest bud will be found farthest away from the main stem's base.

Exam Tip: Acropetal succession implies that younger structures are always at the apex, meaning at the furthest point from the base of the axis or branch.

 

Question 3. ચણા અને વટાણા જેવી વનસ્પતિના પરિપક્વ બીજમાં ભૂણપોષનો અભાવ હોય છે, કારણ કે.....
(A) આ આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ નથી.
(B) તેમાં બેવડું ફલન થતું નથી.
(C) તેમાં ભૂણપોષનું નિર્માણ થતું નથી.
(D) બીજવિકાસ દરમિયાન, વિકાસ પામતા લૂણ દ્વારા ભૃણપોષ વપરાઈ જાય છે.
Answer: (D) બીજવિકાસ દરમિયાન, વિકાસ પામતા લૂણ દ્વારા ભૃણપોષ વપરાઈ જાય છે.
In simple words: Mature seeds from plants like chickpeas and peas don't have endosperm because the growing embryo uses up all the endosperm during seed development.

Exam Tip: Remember that in exalbuminous seeds, the embryo consumes the endosperm completely during its development, storing food in the cotyledons instead.

 

Question 4. જે મૂળનો વિકાસ શ્રુણમૂળ સિવાયના અન્ય કોઈ વાનસ્પતિક અંગોમાંથી થતો હોય તો તે મૂળને શું કહે છે ?
(A) સોટી મૂળ
(B) તંતુ મૂળ
(C) અસ્થાનિક મૂળ
(D) ચંડિકા મૂળ
Answer: (C) અસ્થાનિક મૂળ
In simple words: When a root grows from any part of the plant other than the main embryonic root (radicle), it's called an adventitious root.

Exam Tip: Differentiate between primary roots (from radicle) and adventitious roots (from other parts like stem base, nodes, etc.).

 

Question 5. શિરાવિન્યાસ કોની ગોઠવણી દર્શાવે છે ?
(A) પુષ્પીય અંગોની
(B) પુષ્પવિન્યાસમાં પુષ્પોની
(C) પર્ણફલકમાં શિરાઓ અને શિરિકાઓની
(D) ઉપરોક્ત બધા જ
Answer: (C) પર્ણફલકમાં શિરાઓ અને શિરિકાઓની
In simple words: Venation shows how the veins and tiny veinlets are arranged in the flat part of a leaf.

Exam Tip: Venation is a specific term referring to the arrangement of vascular tissues (veins and veinlets) within a leaf blade.

 

Question 6. ભૃણપોષ કે જે આવૃત બીજધારીમાં બેવડાં ફલનથી ઉદ્ભવે છે, તેનો કયા બીજમાં અભાવ હોય છે ?
(A) ચણા
(B) ઓર્કિડ
(C) મકાઈ
(D) એરંડો
Answer: (B) ઓર્કિડ
In simple words: Orchid seeds do not have an endosperm, which usually forms after double fertilization in flowering plants, because the embryo uses it all up.

Exam Tip: Remember that seeds are classified as albuminous (with endosperm) or exalbuminous (without endosperm). Orchid seeds are a key example of exalbuminous seeds.

 

Question 7. દરરોજ ઉપયોગી કઠોળ કયા કુળ સાથે સંબંધિત છે ?
(A) સોલેનેસી
(B) ફેબેસી
(C) લીલીએસી
(D) પોએસી
Answer: (B) ફેબેસી
In simple words: Many legumes, which are a common part of our daily diet, belong to the Fabaceae plant family.

Exam Tip: Associate common food crops with their botanical families. Fabaceae is well-known for pulses and legumes.

 

Question 8. વિકાસ પામતા બીજની સાથે જોડાયેલ જરાયુ નજીક ..........
(A) બાહ્ય બીજાવરણ
(B) બીજકેન્દ્ર
(C) બીજછિદ્ર
(D) નાભિ (અંડકતલ - chalaza)
Answer: (D) નાભિ (અંડકતલ - chalaza)
In simple words: The placenta, which supports the developing seed, is connected near the hilum, which is the scar on the seed where it was attached.

Exam Tip: Understand the attachment points of the ovule to the placenta. The funiculus connects the ovule to the placenta, and the hilum is the point of attachment on the seed.

 

Question 9. નીચેનામાંથી કઈ વનસ્પતિ વાદળી ગળીના અર્ક તરીકે વપરાય છે?
(A) ટ્રાયડ્રોલિયમ
(B) ઇન્ડિગોફેરા
(C) લ્યુપિન
(D) કેશિયા
Answer: (B) ઇન્ડિગોફેરા
In simple words: The Indigofera plant is famously used to make blue dye.

Exam Tip: Connect plant names with their specific economic uses, such as Indigofera for blue dye.

 

Question 10. યોગ્ય કૉલમ જોડી, સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.

Answer: (B) (A-ii, B-i, C-iv, D-iii)
In simple words: The aleurone layer offers nutrients (A-ii). A parthenocarpic fruit forms without fertilization (B-i). An ovule grows into a seed (C-iv). The endosperm is formed through double fertilization (D-iii).

Exam Tip: For matching questions, understand the core definition or function of each term to correctly pair them. Double-check your matches before finalizing.

અત્યંત ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (VSQ)

 

Question 1. મૂળ શ્વસન માટે જમીનમાં રહેલ હવામાંથી ઑકિસજન મેળવે છે. ઑકિસજનના અભાવ અથવા અછતની પરિસ્થિતિમાં મૂળનો વિકાસ ધીમો પડે છે અથવા સંપૂર્ણ બંધ થાય છે. દરિયા પાસેના ખાડી પ્રદેશમાં જળતરબોળ અને ખારા પાણીવાળા પ્રદેશમાં વસતી વનસ્પતિ મૂળની વૃદ્ધિ માટે ઑક્સિજનની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે શું કરે છે ?
Answer: Mangrove plants (like Avicennia and Rhizophora) in waterlogged, saline regions near the sea produce pneumatophores (breathing roots). These specialized roots grow upwards out of the soil surface to get oxygen from the air, helping the plant roots to respire and grow in conditions where oxygen is lacking.
In simple words: Mangrove plants grow special roots called breathing roots. These roots poke up from the muddy ground to grab oxygen from the air, helping the plant breathe when the soil is waterlogged.

Exam Tip: Focus on how plants adapt to harsh environments. Pneumatophores are a classic adaptation for oxygen intake in waterlogged, anaerobic soils.

 

Question 2. પુષ્પીય સૂત્ર લખો કે જે પુષ્પ દ્વિલિંગી; નિયમિત; પાંચ વજપત્રો, વ્યાવૃત કલિકાન્તરવિન્યાસ; પાંચ દલપત્રો, ધારાસ્પર્શી કલિકાન્તરવિન્યાસ; 6 પુંકેસરો; યુક્ત, ત્રિસ્ત્રીકેસરી, ઉચ્ચસ્થ, ત્રિકોટરીય બીજાશય, અક્ષવર્તી જરાયુવિન્યાસ ધરાવે છે.
Answer: \(\oplus\) \(\)\(\) \(\text{K}_5\) \(\text{C}_5\) \(\text{A}_6\) \(\text{G}_{\underline{(3)}}\)
In simple words: This floral formula means the flower is regular (\(\oplus\)), has both male and female parts (\(\)\(\)), five sepals (\(\text{K}_5\)), five petals (\(\text{C}_5\)), six stamens (\(\text{A}_6\)), and a superior ovary (\(\text{G}_{\underline{(3)}}\)) made of three joined carpels.

Exam Tip: Break down the descriptive text into individual floral characteristics (symmetry, sexuality, number and fusion of whorls, ovary position) to accurately construct the floral formula.

 

Question 3. ફાફડાકોરનું પ્રકાંડ એ પર્ણનું કાર્ય કરવા માટે ચપટી લીલા રંગની રચનામાં (પર્ણસદેશ પ્રકાંડ) રૂપાંતરિત થાય છે. (ઉદા. પ્રકાશસંશ્લેષણ). પ્રકાશસંશ્લેષણના કાર્ય માટે વનસ્પતિના ભાગોના રૂપાંતરણ દર્શાવતા અન્ય ઉદાહરણ આપો.
Answer:Besides the stem of Opuntia transforming into a flat, green phylloclade for photosynthesis, other examples of plant part modifications for photosynthesis include: **1. Phylloclade:** This refers to a modified stem that becomes green and flattened to perform photosynthesis. **2. Phyllode (Australian Acacia):** In Australian acacia, the petiole (leaf stalk) becomes green, broadened, and flattened, carrying out photosynthesis while the leaves are reduced. **3. Stipule Tendril (Pea):** The stipules (small leaf-like structures at the base of the petiole) in pea plants get modified into tendrils, which are green and contribute to photosynthesis. **4. Assimilatory Roots (Tinospora):** In plants like Tinospora, adventitious roots that hang in the air become green and perform photosynthesis.
In simple words: Apart from Opuntia's stem becoming a flat green part for food-making, other plants also change parts for this. For example, some stems become flat and green (phylloclade), some leaf stalks widen and turn green (phyllode), small leaf parts turn into green tendrils, and even some roots that hang in the air turn green to make food.

Exam Tip: When asked for examples of modifications for photosynthesis, include a variety of plant parts (stems, petioles, stipules, roots) and specify the plant name for each.

 

Question 4. પશ્ચિમ બંગાળમાં સુંદરવન જેવા કાદવકીચડવાળા વિસ્તારમાં વનસ્પતિઓ વિશિષ્ટ પ્રકારના મૂળ ધરાવે છે તેને શું કહે છે ?
Answer: Plants growing in muddy and waterlogged areas like the Sundarbans in West Bengal are known as mangroves. These plants develop soft, long aerial roots with many air pores, which are called pneumatophores (breathing roots). These special roots help them breathe in oxygen-deficient soil.
In simple words: Plants in the muddy Sundarbans have special soft, long roots with tiny holes that stick out of the mud. These are called breathing roots, and they help the plants get air.

Exam Tip: Remember the term "pneumatophores" and their function as an adaptation of mangrove plants to marshy, anaerobic conditions.

 

Question 5. જલશૃંખલા (પીટીઆ) અને જળકુંભી (આઈકોર્નિયા) જેવી જલજ વનસ્પતિના પર્ણો અને મૂળ કોની નજીક જોવા મળે છે ?
Answer: The leaves and roots of aquatic plants like Pistia and Eichhornia are found near the node. These plants often show short internodes, and a rosette of leaves and a cluster of roots at each node.
In simple words: For water plants like Pistia and Eichhornia, their leaves and roots grow close to the stem's node.

Exam Tip: Understand the specialized structures of aquatic plants, such as the rosette of leaves and root clusters at nodes, which are adaptations for a floating lifestyle.

 

Question 6. જાલાકાર અને સમાંતર શિરાવિન્યાસ અનુક્રમે કોનું લક્ષણ છે ?
Answer:**1. Reticulate Venation:** This is a characteristic feature of dicot leaves. **2. Parallel Venation:** This is a characteristic feature of monocot leaves.
In simple words: Reticulate venation is found in dicot leaves, while parallel venation is seen in monocot leaves.

Exam Tip: Clearly distinguish between reticulate and parallel venation and remember their association with dicots and monocots, respectively.

 

Question 7. આદુ અને ડુંગળીનો ક્યો ભાગ ખાદ્ય છે ?
Answer:**1. Edible part of Ginger:** The edible portion of ginger is its underground stem, also known as a rhizome. **2. Edible part of Onion:** The edible portion of an onion consists of its fleshy leaves.
In simple words: The part we eat from ginger is its underground stem, and from onion, it's the thick leaves.

Exam Tip: Learn the botanical terms for edible plant parts, such as rhizome for ginger and fleshy leaves for onion.

 

Question 8. ઉપરજાયી પુષ્પમાં બીજાશયનું સ્થાન કોની નીચે છે ?
Answer: In an epigynous flower, the thalamus completely encloses the ovary, and the other floral whorls are positioned above the ovary. Thus, the ovary itself is considered inferior, meaning it is situated below the other floral parts.
In simple words: In an epigynous flower, the ovary is located below all the other flower parts, which grow above it.

Exam Tip: For epigynous flowers, visualize the ovary as being embedded within or below the thalamus, with sepals, petals, and stamens appearing to arise from its top.

 

Question 9. ફેબેસી કુળના પુષ્પસૂત્રમાં બાકી રહેલ પુષ્પીય ભાગ જણાવો.
(Br, \(\oplus\), \(\text{K}_{(5)}\), \(\text{A}_{1+(9)}\))
Answer: The complete floral formula for the Fabaceae family is:
Br, \(\oplus\), \(\)\(\), \(\text{K}_{(5)}\), \(\text{C}_{1+2+(2)}\), \(\text{A}_{1+(9)}\), \(\text{G}_{\underline{1}}\)
The missing floral parts are the Corolla (\(\text{C}_{1+2+(2)}\)) and Gynoecium (\(\text{G}_{\underline{1}}\)).
In simple words: For the Fabaceae family's flower formula, the missing parts are the petals (corolla), which are one large, two side, and two fused at the bottom, and the single superior ovary (gynoecium).

Exam Tip: Know the characteristic floral formulas for important plant families. Fabaceae is recognized by its papilionaceous corolla (\(\text{C}_{1+2+(2)}\)) and diadelphous androecium (\(\text{A}_{1+(9)}\)).

 

Question 10. નીચેની વનસ્પતિના ખોરાકસંગ્રહ માટેના રૂપાંતરિત ભાગ જણાવો.
(a) ગાજર – સોટીમૂળ (શંકુમૂળ)
(b) અળવી (કોલોકેસિયા) – ભૂગર્ભીય પ્રકાંડ (વજકંદ)
Answer:(a) **Carrot (ગાજર):** The modified part for food storage is the taproot, which is conical in shape (શંકુમૂળ). (b) **Colocasia (અળવી):** The modified part for food storage is the underground stem, known as a corm (વજકંદ).
In simple words: For carrots, the main root stores food, making it conical. For colocasia, the underground stem stores food, becoming a corm.

Exam Tip: Be able to identify modified plant parts for food storage and their specific botanical names (e.g., taproot for carrot, corm for colocasia).

 

Question 10. નીચેની વનસ્પતિના ખોરાકસંગ્રહ માટેના રૂપાંતરિત ભાગ જણાવો.
(c) ડુંગળી (Onion) – Bulb
(d) શતાવરી (Asparagus) – Adventitious fibrous roots (fasciculated fleshy roots)
(e) મૂળો (Radish) – Taproot (fusiform root)
(f) બટાટા (Potato) – Underground stem (tuber)
(g) ડહાલિયા (Dahlia) – Adventitious fibrous roots (fasciculated fleshy roots)
(h) હળદર (Turmeric) – Underground stem (rhizome)
(i) ગ્લેડીઓલસ (Gladiolus) – Underground stem (corm)
(j) આદુ (Ginger) – Underground stem (rhizome)
(k) પોર્ટુલાકા (Portulaca) – Adventitious fibrous roots (beaded roots)
Answer:(c) **Onion (ડુંગળી):** The edible part is a bulb, which is a modified underground stem with fleshy leaves. (d) **Asparagus (શતાવરી):** Stores food in its adventitious fibrous roots, forming fasciculated fleshy roots. (e) **Radish (મૂળો):** The fusiform (spindle-shaped) taproot is modified for food storage. (f) **Potato (બટાટા):** The underground stem is modified into a tuber for food storage. (g) **Dahlia (ડહાલિયા):** Possesses modified adventitious fibrous roots for storing food. (h) **Turmeric (હળદર):** Its underground stem is modified into a rhizome for food storage. (i) **Gladiolus (ગ્લેડીઓલસ):** The corm, an underground stem, stores food. (j) **Ginger (આદુ):** The rhizome, an underground stem, serves as a food storage organ. (k) **Portulaca (પોર્ટુલાકા):** Has modified adventitious fibrous roots, which are beaded or moniliform roots.
In simple words: Onions have bulbs (modified stems). Asparagus, Dahlia, and Portulaca have special roots that store food. Radish has a fleshy taproot. Potatoes, Turmeric, Ginger, and Gladiolus all have different types of modified underground stems for food storage.

Exam Tip: Be prepared to identify the specific modified plant part (e.g., taproot, tuber, rhizome, corm, bulb, adventitious root) for a range of common storage plants.

ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (SQ)

 

Question 1. શ્રુણમૂળ સિવાયના આવૃત બીજધારી વનસ્પતિના જુદા જુદા ભાગોમાંથી વિકાસ પામતા મૂળના બે ઉદાહરણ આપો.
Answer: Roots that grow from plant parts other than the radicle are known as adventitious roots. Two examples from angiosperms include: **1. Prop roots of Banyan (વડની વડવાઈ):** These roots grow from horizontal branches downwards into the soil, giving support to the large tree. **2. Stilt roots of Maize (મકાઈના અવલંબન મૂળ):** These roots grow from the lower nodes of the stem and provide additional support to the plant. **3. Assimilatory roots of Tinospora (ગળોના પરિપાચી મૂળ):** These aerial roots become green and carry out photosynthesis.
In simple words: Two examples of roots that grow from parts of the plant other than the seed root are the prop roots of a banyan tree and the stilt roots of maize plants. Tinospora also has green roots that make food.

Exam Tip: Focus on examples where roots clearly originate from stem or leaf tissue, not the radicle, to illustrate adventitious roots.

 

Question 2. સ્થળજ વનસ્પતિના મૂળનું કાર્ય સ્થાપન અને પાણી તેમજ વિવિધ ક્ષારોનું શોષણ કરવાનું છે. જલજ વનસ્પતિના મૂળ શું કાર્ય કરે છે? જલજ અને સ્થળજ વનસ્પતિના મૂળ કઈ રીતે જુદા છે?
Answer:**Functions of Terrestrial Plant Roots:** For land plants, the main tasks of roots are anchorage, absorbing water, and taking up various mineral salts from the soil. **Functions of Aquatic Plant Roots:** Aquatic plants do not face any difficulty in absorbing water, as they are constantly surrounded by it. As a result, the primary role of their roots is mainly to provide anchorage or fixation to the substrate. **Differences between Aquatic and Terrestrial Plant Roots:** Terrestrial plant roots are usually extensive and deep to search for water and nutrients, and they have root caps and root hairs for absorption. Aquatic plant roots, especially in free-floating types, are often poorly developed or absent, with reduced root caps and root hairs, as absorption mostly occurs directly through the plant body. For rooted aquatic plants, the roots primarily serve for anchoring.
In simple words: Land plant roots anchor the plant and soak up water and minerals from the soil. Water plant roots mainly just hold the plant in place because they are already surrounded by water. Land roots are usually big for searching, but water roots are often smaller as the plant gets water from everywhere.

Exam Tip: Highlight the functional adaptations of roots to their environment, emphasizing the differences in water and nutrient uptake mechanisms between terrestrial and aquatic habitats.

 

Question 3. શિરાવિન્યાસની ગોઠવણી દર્શાવતી લાક્ષણિક એકદળી અને દ્વિદળી પર્ણની આકૃતિ દોરો.
Answer: To illustrate venation patterns, one would typically draw: **1. Dicot Leaf with Reticulate Venation:** This diagram would show a main central vein from which numerous smaller veins branch out, forming a net-like or web-like pattern across the leaf lamina. **2. Monocot Leaf with Parallel Venation:** This diagram would display veins running parallel to each other, typically originating from the base of the leaf and extending towards the apex without forming a complex network.
In simple words: For dicot leaves, you'd draw veins looking like a net. For monocot leaves, you'd draw veins running straight and side-by-side.

Exam Tip: When drawing venation, clearly show the main vein(s) and how secondary veins branch (reticulate) or run parallel (parallel). Accuracy in depicting the pattern is key.

 

Question 4. લાક્ષણિક આવૃત બીજધારી પુષ્પ ચાર પુષ્પીય ભાગો ધરાવે છે. આ ચારેય પુષ્પીય ભાગોના નામ તેમની ક્રમાનુસાર થયેલી ગોઠવણી મુજબ જણાવો.
Answer: A typical angiosperm flower has four floral parts arranged in concentric whorls from the outermost to the innermost: **1. Calyx (વજચક્ર):** The outermost whorl, consisting of sepals. **2. Corolla (દલચક્ર):** The whorl inside the calyx, made up of petals. **3. Androecium (પુંકેસરચક્ર):** The male reproductive whorl, comprising stamens. **4. Gynoecium (સ્ત્રીકેસરચક્ર):** The innermost, female reproductive whorl, consisting of carpels.
In simple words: A normal flower has four main parts, arranged in circles: first the sepals (calyx), then the petals (corolla), next the male parts (androecium), and finally the female parts (gynoecium) in the very center.

Exam Tip: Remember the order of floral whorls (Calyx, Corolla, Androecium, Gynoecium) and their individual components (sepals, petals, stamens, carpels).

 

Question 5. નીચે થોડી જાણીતી વનસ્પતિના પુષ્પસૂત્ર આપેલા છે. આ પુષ્પસૂત્રના આધારે પુષ્પીય આકૃતિ દોરો.
Answer: To draw floral diagrams based on the given floral formulas, you would represent the arrangement of sepals, petals, stamens, and carpels, along with their aestivation, fusion, and placentation. The floral formulas provided are:
(i) \(\oplus\), \(\)\(\), \(\text{K}_{(5)}\), \(\text{C}_{(5)}\), \(\text{A}_5\), \(\text{G}_{\underline{(2)}}\)
(ii) \(\oplus\), \(\)\(\), \(\text{K}_{(5)}\), \(\text{C}_{1+2+(2)}\), \(\text{A}_{1+(9)}\), \(\text{G}_{\underline{1}}\)
(iii) \(\oplus\), \(\)\(\), \(\text{K}_5\), \(\text{C}_5\), \(\text{A}_{5+5}\), \(\text{G}_{\underline{(5)}}\)
Each of these formulas corresponds to a specific floral diagram that visually depicts these characteristics.
In simple words: You need to draw pictures of flowers based on their special formulas. Each formula tells you how many sepals, petals, male parts, and female parts there are, and how they are arranged.

Exam Tip: Practice drawing floral diagrams for different plant families. Pay close attention to the number of parts, their arrangement (whorled/spiral), fusion, aestivation, and ovary position indicated by the floral formula.

 

Question 6. દ્વિદળી પર્ણમાં જાલાકાર શિરાવિન્યાસ અને એકદળી પર્ણમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે. દ્વિદળી અને એકદળી વનસ્પતિમાં આ સંદર્ભે જોવા મળતો અપવાદ જણાવો.
Answer: While dicot leaves typically show reticulate venation and monocot leaves exhibit parallel venation, an important exception is Smilax (સ્માઈલેક્સ). Smilax is a monocot plant, but its leaves possess reticulate venation, which is usually found in dicots.
In simple words: Most two-seed-leaf plants have net-like veins, and one-seed-leaf plants have straight, parallel veins. But Smilax is a one-seed-leaf plant that surprisingly has net-like veins, which is an exception.

Exam Tip: Always remember exceptions to general rules in biology, as they are frequently tested. Smilax for venation is a classic example.

 

Question 7. તમે કેટલીક કીટાહારી વનસ્પતિ વિશે સાંભળ્યું હશે કે જે કીટકોનું ભક્ષણ કરે છે. કળશપર્ણ અથવા અર્કઝવર એવી કેટલીક વનસ્પતિઓના ઉદાહરણ છે કે જે મુખ્યત્વે છીછરા પાણીમાં કે કાદવકીચડવાળી જમીનમાં ઊગે છે. અર્કઝવરમાં વનસ્પતિનો કયો ભાગ રૂપાંતરિત થાય છે ? બીજી લીલી વનસ્પતિઓની જેમ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરી શકતી હોવા છતાં કીટાહારી વનસ્પતિનો રૂપાંતરિત ભાગ ખોરાક માટે કેવી રીતે મદદરૂપ થાય છે ?
Answer:In carnivorous plants like Utricularia (bladderwort), the leaf gets modified into a bladder-like structure. In the pitcher plant (Nepenthes), the leaf transforms into a pitcher. These specialized structures are crucial for insect-eating. Although these plants perform photosynthesis like other green plants, they typically grow in nitrogen-deficient soils (like shallow water or marshy, muddy areas). The modified parts help them trap and digest insects to fulfill their nitrogen requirements, which they cannot obtain sufficiently from the poor soil.
In simple words: In plants like bladderworts and pitcher plants, their leaves change into traps. Even though they make their own food through sunlight, they live in soil that doesn't have much nitrogen. So, these traps help them catch and eat insects to get the nitrogen they need.

Exam Tip: Explain both the structural modification (which part changes into what) and the functional reason (why they need to trap insects, especially nitrogen deficiency) for carnivorous plants.

 

Question 8. કેરી અને નાળિયેર અષ્ટિલા ફળ છે. કેરીમાં રસાળ મધ્ય ફલાવરણ ખાદ્ય છે. નાળિયેરમાં ખાદ્ય ભાગ કયો છે ? નાળિયેરનું રેસામય દૂધ શું દર્શાવે છે ?
Answer: Mango and coconut are both drupe fruits. In mango, the fleshy mesocarp is the edible part. In a coconut, the edible part is the endosperm, which consists of both solid (kernel) and liquid (coconut water) forms. The "fibrous milk" (coconut water) represents the liquid endosperm, which is oily and provides nourishment to the developing embryo.
In simple words: We eat the juicy middle part of a mango. For a coconut, the inside white part and the water (liquid endosperm) are what we eat. The "fibrous milk" in the coconut is actually the oily liquid food for the baby plant.

Exam Tip: Distinguish between the different parts of a drupe fruit (epicarp, mesocarp, endocarp) and identify which parts are edible in specific examples like mango and coconut.

 

Question 9. મુક્તકેન્દ્રસ્થ અને અક્ષવર્તી જરાયુવિન્યાસને તમે કેવી રીતે અલગ તારવી શકશો ?
Answer: You can differentiate free central and axile placentation based on the following characteristics:

In simple words: Axile placentation has many ovary chambers with seeds attached to a central pillar, while free central placentation has one chamber with seeds growing from a central stalk, but no dividing walls.

Exam Tip: Focus on whether the ovary is multilocular (with septa) or unilocular (without septa) and the origin of the central axis for differentiation.

 

Question 10. સૂત્રમય રચના નીચેની વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે, પ્રકાંડસૂત્ર છે કે પર્ણસૂત્ર તે ઓળખો.
(a) કાકડી – પ્રકાંડસૂત્ર
(b) વટાણા – પર્ણસૂત્ર/પર્ણિકાસૂત્ર
(c) કોળું – પ્રકાંડસૂત્ર
Answer:(a) **Cucumber (કાકડી):** The tendrils are **stem tendrils** (પ્રકાંડસૂત્ર), which develop from the axillary bud. (b) **Pea (વટાણા):** The tendrils are **leaf tendrils** (પર્ણસૂત્ર) or leaflet tendrils (પર્ણિકાસૂત્ર), as the terminal leaflets are modified into tendrils. (c) **Pumpkin (કોળું):** The tendrils are **stem tendrils** (પ્રકાંડસૂત્ર), originating from the axillary bud.
In simple words: For cucumber and pumpkin, the curly tendrils that help them climb are modified stems. For peas, the curly tendrils are modified leaves or parts of leaves.

Exam Tip: Be able to identify the origin of tendrils (stem or leaf/leaflet) in different climbing plants. This helps in understanding plant morphology and adaptations.

 

Question 11. શા માટે મકાઈના દાણાને સામાન્ય રીતે ફળ કહે છે, બીજ નહિ?
Answer: મકાઈ ધાન્યફળ છે. તેમાં ફળની દીવાલ અને બીજનું આવરણ એકબીજા સાથે જોડાઈને એક સંયુક્ત કવચ બનાવે છે. આવા ફળમાં ફક્ત એક જ બીજ હોય છે.
In simple words: મકાઈને એક પ્રકારનું અનાજનું ફળ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં ફળની બહારની સપાટી અને બીજનો ભાગ એકબીજા સાથે ભળીને એક કવચ બનાવે છે, અને આવા ફળમાં હંમેશાં એક જ બીજ જોવા મળે છે.

Exam Tip: Understand the difference between a botanical fruit and a seed, especially in cereals like corn, where the pericarp and seed coat are fused, making it a caryopsis (a type of fruit).

 

Question 12. દ્રાક્ષની સૂત્રમય રચના અને કોળાની સૂત્રમય રચના રચનાદેશ અંગો છે, પરંતુ દ્રાક્ષની સૂત્રમય રચના અને વટાણાની સૂત્રમય રચના કાર્યસદેશ અંગો છે. ઉપરોક્ત વિધાન સમજાવો.
Answer: દ્રાક્ષના વેલાની સૂત્રમય રચના અને કોળાના વેલાની સૂત્રમય રચના ઉદ્ભવની દ્રષ્ટિએ સમાન છે. જ્યારે દ્રાક્ષના વેલાની સૂત્રમય રચના અને વટાણાના વેલાની સૂત્રમય રચના કાર્યની દ્રષ્ટિએ સમાન છે, પરંતુ તેમની શરૂઆત કે વિકાસ અલગ હોય છે.
In simple words: દ્રાક્ષ અને કોળાના વેલા એક જ રીતે બને છે (આંતરિક રીતે સમાન). પરંતુ, દ્રાક્ષ અને વટાણાના વેલાનું કામ એકસરખું હોય છે (કાર્ય સમાન), ભલે તેઓ અલગ અલગ રીતે ઉદ્ભવ્યા હોય.

Exam Tip: Remember that homologous structures have a common origin but may differ in function, while analogous structures have different origins but perform similar functions.

 

Question 13. “આદુની ગાંઠામૂળી અન્ય વનસ્પતિના મૂળની જેમ ભૂગર્ભીય છે, પરંતુ આદુ એ મૂળ નથી પણ પ્રકાંડ છે.” સમજાવો.
Answer:
1. આદુ એ ભૂગર્ભીય અને આડી બાજુએ ચપટું પ્રકાંડ છે.
2. આદુમાં ભૂમિગત પ્રકાંડ જમીનની અંદર, સપાટીને સમાંતર વૃદ્ધિ પામે છે. તે ખોરાકનો સંગ્રહ કરીને માંસલ બને છે.
3. તેના ભૂમિગત પ્રકાંડ પર ગાંઠો, આંતરગાંઠો, અગ્રકલિકા, કક્ષકલિકા, શલ્કીપર્ણ અને અસ્થાનિક મૂળ જોવા મળે છે. આ બધા જ લક્ષણો સામાન્ય પ્રકાંડના લક્ષણો છે. આવા રૂપાંતરને રાઈઝોમ કે ગાંઠામૂળી કહે છે.
4. તેથી, કહી શકાય કે આદુ મૂળ નથી, પરંતુ એક પ્રકાંડ છે. આદુનો ખોરાક-સંગ્રહ કરતો ભાગ રૂપાંતરિત ભૂગર્ભીય ગાંઠામૂળી પ્રકારનું પ્રકાંડ છે.
In simple words: આદુ જમીનની અંદર વધે છે, પણ તે મૂળ નથી. તે એક દાંડી છે જે આડી વધે છે અને ભોજનનો સંગ્રહ કરે છે. તેના પર ગાંઠો અને પાંદડા જેવા ભાગો હોય છે, જે દાંડીના લક્ષણો છે, મૂળના નહીં.

Exam Tip: To differentiate between a root and a stem, look for nodes, internodes, and buds; these features are present in stems but absent in roots.

 

Question 14. આપેલ શબ્દો વચ્ચેનો ભેદ જણાવો.
(a) નિપત્ર અને નિપત્રિકા :
Answer:

(b) પર્ણતલગ્રંથિ (પીનાધાર) અને પર્ણદંડ :

(c) પુષ્પદંડ અને પુષ્પવિન્યાસદંડ (પુષ્પવિન્યાસ અક્ષ) :

(d) શૂકી અને માંસલશ્કી પુષ્પવિન્યાસ :

(e) પુંકેસર અને વંધ્ય પુંકેસર :

(f) પરાગરજ અને પરાગકોથળી :
In simple words: અહીં જુદા જુદા છોડના અંગો વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો આપેલા છે, જેમ કે પાંદડાના નાના ભાગો, દાંડીના ભાગો અને ફૂલના જુદા જુદા ભાગો.

Exam Tip: For differentiation questions, always use a table format with clear headings to present the contrasting features of each term. This makes your answer easy to read and comprehensive.

 

Question 1. સ્ત્રીકેસરચક્રના લક્ષણને આધારે ફેબેસી, સોલેનેસી અને લીલીએસી કુળ વચ્ચે તફાવત આપો. ઉપરના કુળની કોઈ એક વનસ્પતિની આર્થિક અગત્યતા જણાવો.
Answer:

આર્થિક અગત્યતા ધરાવતી વનસ્પતિ:
1. ફેબેસી કુળ : ખાદ્યતેલ તરીકે ઉપયોગી વનસ્પતિ – સોયાબીન
2. સોલેનેસી કુળ: ઔષધીય તરીકે ઉપયોગી વનસ્પતિ – અશ્વગંધા
3. લીલીએસી કુળ: સુશોભન માટે ઉપયોગી વનસ્પતિ – ટ્યૂલિપ
In simple words: અહીં છોડના ત્રણ મોટા કુટુંબો, ફેબેસી, સોલેનેસી અને લીલીએસી, વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો આપેલા છે, ખાસ કરીને તેમના સ્ત્રી પ્રજનન અંગો કેવી રીતે અલગ છે તે દર્શાવેલું છે. આ ઉપરાંત, દરેક કુટુંબમાંથી એક છોડનો ઉપયોગ શું છે તે પણ જણાવેલું છે.

Exam Tip: When comparing plant families, focus on key distinguishing floral and reproductive characteristics like gynoecium structure and placentation. For economic importance, provide a specific example for each family.

 

Question 2. ખોરાકસંગ્રહ, આરોહણ અને રક્ષણ માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતરણ વર્ણવો.
Answer:
(a) ખોરાકસંગ્રહ માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતર :
(1) ગાંઠામૂળી (Rhizome): આદુમાં ભૂમિગત પ્રકાંડ જમીનની અંદર, સપાટીને સમાંતર વૃદ્ધિ પામે છે. તે ખોરાકનો સંગ્રહ કરીને માંસલ બને છે. તેની ઉપર ગાંઠો, આંતરગાંઠો, શલ્કીપર્ણ અને અસ્થાનિક મૂળ જોવા મળે છે. આવા રૂપાંતરને રાઈઝોમ અથવા ગાંઠામૂળી કહે છે. હળદરમાં પણ આવું જ જોવા મળે છે.
(2) ગ્રંથિલ (Tuber) : બટાટામાં ભૂમિગત પ્રકાંડ પર આવેલા શલ્કીપર્ણોની કક્ષમાંથી ઉદ્ભવતી શાખાઓના ટોચના ભાગે ખોરાકનો સંગ્રહ કરીને ગોળ કે અંડાકાર રચના કરે છે તેને ગ્રંથિલ કહે છે. (બટાટાની સપાટી પર ખાડાઓ હોય છે તેને ‘આંખ’ કહે છે. તેમાં કલિકા હોય છે. આંખ વડે વાનસ્પતિક પ્રજનન થાય છે.)

(b) આરોહણ માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતર:
1. કૃષ્ણકમળ, કોળું, કારેલાં વગેરેમાં કક્ષકલિકાઓ પાતળા, લાંબા સૂત્રો જેવી રચનાઓમાં વિકાસ પામે છે, તેમને પ્રકાંડસૂત્ર કહે છે.
2. તે આધારની આસપાસ વીંટળાઈને વનસ્પતિને આરોહણમાં મદદ કરે છે.
(c) રક્ષણ માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતર :
1. પ્રકાંડકંટક (Thorns) : કેટલીક વનસ્પતિમાં પ્રકાંડની અગ્રકલિકા કે કક્ષકલિકા તીક્ષ્ણ, સખત રચનામાં વિકાસ પામે છે તેને પ્રકાંડકંટક કહે છે. તે રક્ષણ કરવાનું કામ કરે છે.
2. કરમદી (Carissa) : તેમાં અગ્રકલિકા દ્વિશાખી, પર્ણવિહીન પ્રકાંડકંટકમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
3. મેંદી (Lawsonia) અને દાડમ (Pomegranate) : તેમાં કક્ષકલિકા પ્રકાંડકંટકમાં રૂપાંતર પામે છે. તેના પર ક્યારેક પર્ણ અને પુષ્પ પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
4. ગુલાબ (Rose) : તેમાં પ્રકાંડની સપાટી પર તીક્ષ્ણ રચનાઓ સર્જાય છે, તેને છાલશૂળ કહે છે. તે પ્રકાંડનું રૂપાંતર નથી, પરંતુ સપાટી પરના બહિરૂભેદ છે.
In simple words: છોડની દાંડીઓ અલગ અલગ રીતે બદલાઈને તેમને ખોરાક સંગ્રહ કરવા, ઉપર ચઢવા અથવા પોતાને બચાવવામાં મદદ કરે છે. દાખલા તરીકે, બટાકાની દાંડી જમીનમાં ભોજન સંગ્રહ કરે છે, વેલાની દાંડી કોઈ વસ્તુ પર વીંટળાઈને ઉપર ચઢે છે, અને અમુક દાંડીઓ કાંટા બનીને છોડનું રક્ષણ કરે છે.

Exam Tip: For descriptive questions on modifications, ensure you provide clear examples for each type of modification (food storage, climbing, protection) and explain how the stem's structure changes to serve the new function.

 

Question 3. ભૂસ્તારી, ભૂસ્તારીકા અને રાઈઝોમ વિવિધ પ્રકારના પ્રકાંડના રૂપાંતરણ છે. પ્રકાંડના આ રૂપાંતરણ એકબીજાથી કઈ રીતે અલગ પડેછે ?
Answer:
(1) ભૂસ્તારી (Stolon): વાનસ્પતિક પ્રજનન માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતર તરીકે ઘાસ, અબૂટી અને બ્રાહ્મી જેવી વનસ્પતિઓમાં કક્ષકલિકામાંથી પાતળી, લાંબી આંતરગાંઠ ધરાવતી અને જમીનને સમાંતર વિકાસ પામતી શાખાઓ ઉત્પન્ન થાય છે તેને ભૂસ્તારી કહે છે. તેની જમીનના સંપર્કમાં રહેલી ગાંઠ પરથી નવા છોડ ઉત્પન્ન થાય છે.

(2) ભૂસ્તરીકા (Offset) : વાનસ્પતિક પ્રજનન માટેના રૂપાંતર તરીકે જળશૃંખલા (આઇકોર્નિયા) અને જળકુંભી જેવી જલજ વનસ્પતિઓમાં કક્ષકલિકામાંથી ટૂંકી, જાડી, સમક્ષિતિજ શાખાઓ વિકાસ પામે છે. તેની ગાંઠ પરથી નવા છોડ ઉત્પન્ન થાય છે. આવી શાખાને ભૂસ્તરીકા કહેવાય છે.

(3) રાઇઝોમ (ગાંઠામૂળી) : ખોરાકસંગ્રહ માટેના પ્રકાંડના રૂપાંતર તરીકે આદું અને હળદર જેવી વનસ્પતિઓમાં ભૂમિગત પ્રકાંડનું ખોરાકસંગ્રહી રૂપાંતર જોવા મળે છે. આદું અને હળદરમાં ભૂમિગત પ્રકાંડ જમીનની અંદર આવેલું છે, જે સપાટીને સમાંતર વૃદ્ધિ પામે છે. તે ખોરાકનો સંગ્રહ કરીને માંસલ બને છે. તેની ઉપર ગાંઠો, આંતરગાંઠો, શલ્કીપર્ણ અને અસ્થાનિક મૂળ જોવા મળે છે.
In simple words: ભૂસ્તારી, ભૂસ્તારીકા અને રાઇઝોમ એ જમીનમાં કે પાણીમાં દાંડીના બદલાયેલા આકારો છે જે છોડને ફેલાવવામાં અને ભોજન સંગ્રહ કરવામાં મદદ કરે છે. દરેકનો વિકાસ અને દેખાવ અલગ હોય છે.

Exam Tip: Pay close attention to the growth pattern (horizontal, arching, short-thick) and habitat (terrestrial, aquatic) for each stem modification to effectively differentiate them.

 

Question 4. પુષ્પની કલિકા અવસ્થા દરમિયાન વજપત્રો કે દલપત્રોની ગોઠવણીને કલિકાન્તરવિન્યાસ કહે છે. લાક્ષણિક પંચાવયવી પુષ્પ માટેની વિવિધ પ્રકારના કલિકાન્તરવિન્યાસની આકૃતિઓ દોરો.
Answer:
કલિકાન્તરવિન્યાસના પ્રકાર :
1. ધારાસ્પર્શી (Valvate)
2. વળવાટ (Twisted)
3. આચ્છાદિત (Imbricate)
4. કીનારીયુગ્મ (Quincuncial)
5. પતંગિયાકાર (Vexillary)

In simple words: કલિકાન્તરવિન્યાસ એટલે ફૂલની કળી ખુલે તે પહેલાં તેના પાંદડા (વજપત્રો અને દલપત્રો) કેવી રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે. તેના ઘણા પ્રકારો હોય છે જેમ કે, ધારાસપર્શી, વળવાટ, આચ્છાદિત, કીનારીયુગ્મ અને પતંગિયાકાર.

Exam Tip: Practice drawing each type of aestivation carefully, ensuring that the overlaps (or lack thereof) between petals/sepals are clearly depicted as per their definition.

 

Question 5. બીજાશયમાં અંડકોની ગોઠવણીને જરાયુવિન્યાસ કહે છે. પુષ્પના આડા છેદમાં કે ઊભા છેદમાં જોવા મળતા જુદા જુદા પ્રકારના જરાયુવિન્યાસના નામ જણાવી આકૃતિઓ દોરો.
Answer:
જરાયુવિન્યાસના પ્રકાર :
1. ધારાવર્તી (Marginal)
2. અક્ષવર્તી (Axile)
3. ચર્મવર્તી (Parietal)
4. મુક્તકેન્દ્રસ્થ (Free central)
5. તલસ્થ (Basile)
6. બહિસ્ય (Superficial)

In simple words: જરાયુવિન્યાસ એ બીજકોષો બીજાશયમાં કેવી રીતે ગોઠવાયેલા છે તે દર્શાવે છે. તેના મુખ્ય પ્રકારો ધારાવર્તી, અક્ષવર્તી, ચર્મવર્તી, મુક્તકેન્દ્રસ્થ અને તલસ્થ છે.

Exam Tip: Ensure you clearly draw and label the ovary wall, ovules, and the placenta for each type of placentation to accurately represent the arrangement.

 

Question 6. સમજાવો : 'સૂર્યમુખી પુષ્પ નથી.'
Answer: સૂર્યમુખી એ એસ્ટરેસી (કમ્પોઝિટી) કુળની એક વનસ્પતિ છે. તેને એક પુષ્પ માનવામાં આવતું નથી, પરંતુ તે એક પ્રકારનો પુષ્પવિન્યાસ (inflorescence) છે જેને સ્તબક પુષ્પવિન્યાસ (capitulum) કહેવાય છે.
• આ પુષ્પવિન્યાસમાં મુખ્ય અક્ષ ચપટો અને બિંબ જેવો બનીને પુષ્પાધાર બનાવે છે.
• તેના પર નાના અને દાંડીવાળા પુષ્પો કેન્દ્રાભિસારી ક્રમમાં ગોઠવાયેલા હોય છે, એટલે કે કેન્દ્ર તરફ નવા પુષ્પો ઉદ્ભવે છે.
• કિરણ પુષ્પકો (Ray florets) : કિનારી તરફ ગોઠવાયેલા પુષ્પોને કિરણ પુષ્પક કહે છે. તે રંગીન, આકર્ષક અને વંધ્ય હોય છે. તેમાં નર કે માદા પ્રજનન અંગો હોતા નથી. તેની પુષ્પમણી જીવાકાર હોય છે. તે કીટકોને આકર્ષવાનું કામ કરે છે.
• બિંબ પુષ્પકો (Disc florets) : કેન્દ્ર તરફ ગોઠવાયેલા પુષ્પોને બિંબ પુષ્પક કહે છે. તે કિનારી સિવાયના આખા ભાગમાં કેન્દ્રાભિસારી ક્રમમાં ગોઠવાયેલા હોય છે. દરેક પુષ્પ એક નાના સફેદ નિપત્રની કક્ષમાંથી ઉદ્ભવે છે. તેની પુષ્પમણિ નલિકાકાર હોય છે. આ પુષ્પક નર અને માદા પ્રજનન અંગો ધરાવે છે.
• આ પુષ્પવિન્યાસ એક કે વધારે નિચક્રથી ઘેરાયેલા હોય છે.
In simple words: સૂર્યમુખી એ ખરેખર એક ફૂલ નથી, પરંતુ ઘણા નાના ફૂલોનું એક જૂથ છે જે એક મોટા ફૂલ જેવું દેખાય છે. તેમાં બે પ્રકારના ફૂલો હોય છે: કિનારી પરના ફૂલો જે દેખાવડા હોય છે અને કેન્દ્રમાં આવેલા નાના ફૂલો.

Exam Tip: Highlight that the sunflower head is a 'capitulum' inflorescence, a key feature of the Asteraceae family, explaining that it is a collection of many small florets rather than a single large flower.

 

Question 7. ઉપરીભૂમિક અને અધોભૂમિક બીજાંકુરણ વચ્ચેનો તફાવત જણાવો. બીજાંકુરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન બીજપત્રો અને સૂણપોષનો શું ફાળો છે?
Answer:

In simple words: ઉપરીભૂમિક બીજાંકુરણમાં બીજપત્રો જમીનની બહાર આવે છે, જ્યારે અધોભૂમિક બીજાંકુરણમાં તે જમીનની અંદર જ રહે છે. બીજપત્રો અને ભૃણપોષ નવા છોડને વધવા માટે જરૂરી ખોરાક પૂરો પાડે છે.

Exam Tip: Clearly state whether the cotyledons emerge above ground or remain below ground as the primary distinguishing factor. Remember the role of both cotyledons and endosperm in providing nourishment to the developing embryo.

 

Question 8. કેટલાક બીજ વનસ્પતિમાંથી વિકિરણ પામ્યા બાદ તરત જ અંકુરણ પામે છે, જ્યારે કેટલાક બીજ અંકુરણ પામતા પહેલાં સુષુપ્તાવસ્થા ધરાવે છે. બીજની સુષુપ્તાવસ્થા માટેના કારણો અને બીજની સુષુપ્તતાના નિવારણ માટેની પદ્ધતિઓ જણાવો.
Answer:
બીજની સુષુપ્તતા: બીજને અંકુરણ પામવા માટેની સામાન્ય અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિ હોય તો પણ બીજાંકુરણ ન થવાની સ્થિતિને બીજની સુષુપ્તતા કહે છે.
બીજની સુષુપ્તતાના કારણો:
1. અલ્પવિકસિત ભ્રૂણ.
2. પાણી માટે અપ્રવેશશીલ બીજાવરણો.
3. યાંત્રિક રીતે મજબૂત અને કઠણ બીજાવરણો, જેમાંથી અંકુરણ થઈ શકતું નથી.
4. દેહધાર્મિક દ્રષ્ટિએ અપરિપક્વ ભ્રૂણ.
5. કેટલાક અંકુરણ અવરોધક રસાયણોની હાજરી. તેમાં એબિસિક ઍસિડ (ABA) મુખ્ય છે. અંતઃસ્ત્રાવોમાં સામાન્યતઃ જીબરેલિનની સુષુપ્ત બીજમાં ગેરહાજરી હોય છે. આ સમયે ABA સક્રિય હોય છે. તે જનીનોના પ્રત્યાંકનને અટકાવે છે. આ કારણસર યોગ્ય ઉત્સેચકનું નિર્માણ થતું નથી.
બીજની સુષુપ્તતાનું નિવારણ:
• જ્યારે બીજમાં જીબરેલિનનું સર્જન થાય અને તેનું પ્રમાણ ABAના સંકેન્દ્રણ કરતા વધે ત્યારે ABAની અસર નાબૂદ થાય છે અને ભ્રૂણ સક્રિય બને છે.
• બીજમાં અંકુરણ પ્રેરવા માટે સુષુપ્તતા દૂર થવી જરૂરી છે.
• આ નિવારણ કૃત્રિમ રીતે પ્રેરી શકાય છે.
• તેમાંથી કેટલીક પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે :
1. બીજને કાચપેપર વડે હળવેથી ઘસવાથી તેના બીજાવરણ પ્રવેશશીલ બને છે અને અંકુરણ પ્રેરાય છે.
2. બીજને પાણીમાં પલાળવાથી તેનું બીજાવરણ નરમ પડે છે, જે અંકુરણમાં મદદ કરે છે.
3. O2 યુક્ત પર્યાવરણમાં ભીના બીજને નિશ્ચિત સમય માટે ઊંચું કે નીચું તાપમાન પૂરું પાડવાથી સુષુપ્તતા દૂર થાય છે.
In simple words: બીજ સુષુપ્તતા એટલે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ હોવા છતાં બીજનું અંકુરણ ન થવું. આના કારણોમાં ભ્રૂણનો અપૂરતો વિકાસ, સખત બીજાવરણ અથવા કેટલાક રસાયણો હોઈ શકે છે. આ સુષુપ્તતા દૂર કરવા માટે બીજાવરણને નરમ કરવું, પાણીમાં પલાળવું અથવા યોગ્ય તાપમાન આપવું જેવા ઉપાયો કરી શકાય છે.

Exam Tip: For dormancy questions, remember to list both the intrinsic (embryo, seed coat) and extrinsic (chemical inhibitors, environmental conditions) factors causing dormancy, and provide practical methods to break it.