GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 4 પ્રાણીસૃષ્ટિ

 

Question 1. જો સામાન્ય પાયાનાં લક્ષણો ધ્યાનમાં ન લીધા હોય તો પ્રાણીઓનું વર્ગીકરણ કરવામાં તમને શું મુશ્કેલી પડે ?
Answer: સજીવોનું વર્ગીકરણ કરવા માટે, સજીવોમાં જોવા મળતા સામાન્ય લક્ષણોને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે છે. જો આપણે ચોક્કસ લક્ષણોને ધ્યાનમાં રાખીએ, તો જ દરેક સજીવને ચોક્કસ સમૂહમાં મૂકી શકીએ છીએ અને સજીવોનું વર્ગીકરણ સહેલાઈથી કરી શકીએ છીએ.
1. પ્રાણીઓનું વર્ગીકરણ વિવિધ સજીવો વચ્ચેની સમાનતા જાણવા માટે પણ ખૂબ જ મહત્વનું છે અને તે તેમની ઉત્ક્રાંતિની પ્રકૃતિ પણ બતાવે છે.
2. જો આપણે મૂળભૂત લક્ષણોને ધ્યાનમાં ન લઈએ તો, પ્રાણીઓના વર્ગીકરણમાં મુશ્કેલી ઊભી થાય છે.
In simple words: To classify living things, we look at their shared features. If we don't use these specific features, it's hard to put them into correct groups, making classification difficult. Knowing these features helps us understand how animals are alike and how they evolved.

Exam Tip: Emphasize that shared fundamental characteristics are crucial for systematic classification and understanding evolutionary relationships among animals.

 

Question 2. જો તમને કોઈ નમૂનો આપેલ હોય, તો તેનું વર્ગીકરણ કરવા તમે શું પગલાં ભરશો?
Answer: કેટલાક સામાન્ય લક્ષણો સજીવોનું વર્ગીકરણ કરવામાં મદદરૂપ બને છે. આપેલ પ્રાણીના નમૂનામાં કયા લક્ષણો જોવા મળે છે, તેના આધારે તેનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે. નીચે આપેલ લક્ષણોના આધારે વર્ગીકરણ કરી શકાય છે:
(i) સ્તરીય આયોજન:

• કોષસ્તરીય આયોજન
• પેશીસ્તરીય આયોજન
• અંગસ્તરીય આયોજન
• અંગતંત્રસ્તરીય આયોજન

(ii) શરીરગુહા:

• હાજર
• ગેરહાજર

(iii) સમમિતિના આધારે:

• અસમમિતિય રચના
• અરીય સમમિતિ
• દ્વિપાર્શ્વ સમમિતિ

(iv) દેહકોષ્ઠના આધારે:

• અદેહકોષ્ઠી
• દેહકોષ્ઠી
• કૂટદેહકોષ્ઠી

(v) મેરૂદંડના આધારે:

• અમેરૂદંડી
• મેરૂદંડી
• પૃષ્ઠવંશી

In simple words: If you get an animal sample, you'd check its basic features. You would look at how its body is organized (like cell or organ level), if it has a body cavity, its body symmetry (like radial or bilateral), whether it has a true coelom, and if it has a notochord. These key features help decide which group it belongs to.

Exam Tip: When asked about classification steps, always list the primary criteria used in zoological classification systematically, such as levels of organization, symmetry, coelom, and notochord presence.

 

Question 3. પ્રાણીઓનાં વર્ગીકરણમાં શરીરગુહાની પ્રકૃતિ (બંધારણ) અને દેહકોષ્ઠનો અભ્યાસ કેવી રીતે ઉપયોગી છે ?
Answer:
1. પ્રાણીઓમાં શરીરની દીવાલ અને પાચનમાર્ગની વચ્ચે આવેલ અવકાશ, જે મધ્ય ગર્ભસ્તરનું અસ્તર ધરાવે છે, તેને દેહકોષ્ઠ કહે છે.
2. દેહકોષ્ઠના આધારે પ્રાણીઓને ત્રણ પ્રકારમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.

In simple words: The body cavity in animals, lined by mesoderm, is called a coelom. This coelom helps classify animals into three groups: coelomates (having a true coelom), pseudocoelomates (having a false coelom), and acoelomates (having no coelom). This distinction is very useful for categorizing different animal types.

Exam Tip: Clearly define coelom and its developmental origin (mesoderm). Then describe the three classifications (acoelomate, pseudocoelomate, coelomate) with examples to show its importance in animal classification.

 

Question 4. અંતઃકોષીય અને બાહ્યકોષીય પાચન વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો.
Answer:

In simple words: Intracellular digestion happens inside the cells, while extracellular digestion happens in a cavity outside the cells. Inside cells, digestive juices from the cytoplasm break down food, and nutrients are absorbed into the cytoplasm. Outside cells, enzymes from the gut wall break down food, and nutrients go to different body parts. Intracellular is less efficient and common in single-celled organisms, while extracellular is more efficient and common in multi-celled organisms.

Exam Tip: When differentiating between intracellular and extracellular digestion, remember to include the location of digestion, the source of digestive enzymes, and the types of organisms where each process occurs, along with their relative efficiency.

 

Question 5. સીધો અને પરોક્ષ ગર્ભવિકાસ એટલે શું?
Answer:

In simple words: Direct development means the young animal looks like a smaller version of the adult, with no larval stage. Indirect development means the young animal goes through a larval stage that looks very different from the adult, often changing form through molting. Direct development is common in fish, reptiles, birds, and mammals, while indirect development is seen in most invertebrates and amphibians.

Exam Tip: When distinguishing between direct and indirect development, focus on the presence or absence of a larval stage and metamorphosis, and provide clear examples for each category.

 

Question 6. પરોપજીવી પૃથુકૃમિઓમાં તમને જોવા મળતું વિશિષ્ટ લક્ષણ શું છે?
Answer: પરોપજીવી પૃથુકૃમિઓમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
1. આ પ્રાણીઓનું શરીર પૃષ્ઠ-વક્ષ બાજુએ ચપટું હોવાથી તેમને પૃથુકૃમિ (ચપટા કૃમિ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
2. વસવાટ: આ પ્રાણીઓ મુક્તજીવી અથવા મનુષ્ય સહિત અન્ય પ્રાણીઓમાં અંતઃપરોપજીવન વિતાવે છે.
3. આયોજન: આ પ્રાણીઓ અંગસ્તરીય આયોજન દર્શાવે છે.
4. સમમિતિ: પ્રાણીઓનું શરીર દ્વિપાર્શ્વ સમમિતિય રચના દર્શાવે છે.
5. ગર્ભસ્તર: સૌ પ્રથમ ત્રિગર્ભસ્તરીય, અદેહકોષ્ઠી પ્રાણીઓ છે.
6. રચના: પ્રાણીઓના પરોપજીવી સ્વરૂપો યજમાન સાથે ચોટી રહેવા માટે ચૂષકો કે અંકુશો જેવી રચના ધરાવે છે.
7. તેમાંના કેટલાક પ્રાણીઓ તેમની સપાટી દ્વારા યજમાન પ્રાણીના શરીરમાંથી સીધા જ પોષકદ્રવ્યોનું શોષણ કરે છે.
8. પાચનમાર્ગ: પાચનમાર્ગ અપૂર્ણ, શાખિત અને મળદ્વાર વગરનો હોય અથવા કેટલાક પ્રાણીઓમાં પાચનતંત્રનો અભાવ હોય. ઉદા. પટ્ટીકૃમિ.
9. ઉત્સર્જનતંત્ર: ઉત્સર્ગ એકમ તરીકે વિશિષ્ટકરણ પામેલા જ્યોતકોષો આવેલા હોય છે, જે આસૃતિ નિયમન અને ઉત્સર્જનમાં મદદરૂપ છે.
10. પ્રજનન: પ્રાણીઓ ઉભયલિંગી હોવાથી લિંગભેદ જોવા મળતો નથી, સ્વફલન દ્વારા લિંગી પ્રજનન દર્શાવે છે. પ્લેનેરિયા જેવા પ્રાણીઓ ઊંચી પુનઃસર્જન ક્ષમતા ધરાવે છે.
11. ફલન અને ગર્ભવિકાસ: ફલન આંતરિક પ્રકારનું અને ગર્ભવિકાસ પરોક્ષ જોવા મળે છે.
12. ઉદાહરણો: પટ્ટીકૃમિ, યકૃતકૃમિ, પ્લેનેરિયા વગેરે.
In simple words: Parasitic flatworms have flat bodies. They live inside other animals, including humans, as parasites. They have specialized structures like suckers to attach to their host and absorb nutrients directly through their body surface. Their digestive system is often incomplete or absent. They have flame cells for excretion, are hermaphroditic, and show high regeneration ability, with internal fertilization and indirect development.

Exam Tip: When describing characteristics of parasitic flatworms, highlight adaptations for parasitism such as suckers/hooks, direct nutrient absorption, reduced digestive/locomotory organs, and efficient reproductive strategies.

 

Question 7. સંધિપાદ સમુદાયના પ્રાણીઓ એ પ્રાણીસૃષ્ટિનું મોટામાં મોટું જૂથ બનાવે છે તે માટેના કારણો વિશે તમે શું વિચારી શકશો ?
Answer: સંધિપાદ સમુદાય પ્રાણીસૃષ્ટિના લગભગ 2/3 જેટલા પ્રાણીઓને સમાવે છે. તે માટેના કારણો આ મુજબ છે:
1. આ સમુદાયના પ્રાણીઓ બધે જ રહે છે. જેમ કે હવા, પાણી અને જમીન.
2. પ્રાણીઓનું શરીર કાઇટીનના બનેલા બાહ્યકંકાલથી ઢંકાયેલું હોય છે, જે પ્રાણીઓના શરીરમાંથી પરસેવા દ્વારા ગુમાવતા પાણીની ક્રિયાને અટકાવે છે, જે જમીનના વસવાટમાં જીવવા માટે અનુકૂલિત હોય છે.
3. આ પ્રાણીઓમાં વિવિધ સંવેદી અંગો આવેલા હોય છે, જેવા કે સંયુક્ત આંખો, સ્પર્શકો, સ્થિતિકોષ્ઠ (સમતોલન અંગ) વગેરે.
In simple words: Arthropods are the biggest animal group because they live almost everywhere – in air, water, and on land. Their bodies are covered by a hard exoskeleton made of chitin, which stops them from losing water, helping them survive on land. They also have various sensory organs like compound eyes and antennae to help them sense their surroundings.

Exam Tip: To explain why arthropods are the largest phylum, focus on their adaptability to diverse habitats, the protective and desiccation-preventing chitinous exoskeleton, and the presence of advanced sensory organs.

 

Question 8. જલવહનતંત્ર નીચેનામાંથી કયા સમૂહની લાક્ષણિકતા છે ?
(A) કંકતધરા
(B) કંકતધરા
(C) શૂળત્વચી
(D) મેરૂદંડી
Answer: (C) શૂળત્વચી
In simple words: The water vascular system is a unique feature found only in echinoderms, such as starfish.

Exam Tip: Associate the water vascular system directly with Echinodermata, as it is a defining characteristic of this phylum.

 

Question 9. “બધા પૃષ્ઠવંશીઓ મેરૂદંડીઓ છે, પરંતુ બધા મેરૂદંડીઓ પૃષ્ઠવંશીઓ નથી.” આ વાક્યને ન્યાય આપો.
Answer:
1. મેરૂદંડી પ્રાણીઓમાં શરીરની પૃષ્ઠ બાજુએ નક્કર, સ્થિતિસ્થાપક, સળિયા જેવી રચના ધરાવતું મેરુદંડ આવેલું હોય છે.
2. પૃષ્ઠવંશીઓમાં ગર્ભકાળ દરમિયાન મેરૂદંડ કાસ્થિમય કે અસ્થિમય કરોડસ્તંભમાં રૂપાંતર પામે છે. આથી કહી શકાય કે, બધા પૃષ્ઠવંશીઓ એ મેરૂદંડીઓ છે, પરંતુ બધા મેરૂદંડીઓ એ પૃષ્ઠવંશીઓ નથી.
In simple words: Chordates have a notochord, a rod-like structure on their back. Vertebrates are a subgroup of chordates where this notochord turns into a bony or cartilaginous backbone during development. So, every vertebrate is a chordate because they start with a notochord, but not all chordates (like tunicates) develop a backbone, meaning not all chordates are vertebrates.

Exam Tip: To justify this statement, first define notochord and vertebral column, then explain that the notochord is a characteristic of all chordates, while a vertebral column, which replaces the notochord, is specific to vertebrates, making them a subset of chordates.

 

Question 10. મત્સ્યમાં વાતાશયોની હાજરી કેવી રીતે અગત્યની છે ?
Answer:
1. કાસ્થિમત્સ્યમાં વાતાશયો ગેરહાજર હોવાના કારણે તેઓ ડૂબી ન જાય તે માટે સતત તરતા રહે છે.
2. અસ્થિમત્સ્યમાં વાતાશયો હાજર હોય છે, જે પ્રાણીઓને તરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: Air bladders are important in fish for buoyancy. Cartilaginous fish lack them, so they must swim constantly to avoid sinking. Bony fish have air bladders, which help them float and swim without much effort.

Exam Tip: When discussing the importance of air bladders in fish, differentiate their presence and function in cartilaginous versus bony fish, highlighting their role in buoyancy and preventing sinking.

 

Question 11. પક્ષીઓમાં જોવા મળતા રૂપાંતરો કયા છે કે જે તેમને ઊડવામાં મદદ કરે છે ?
Answer: પક્ષીઓમાં જોવા મળતા રૂપાંતરો જે તેમને ઉડવામાં મદદ કરે છે, તે નીચે મુજબ છે:

• સામાન્ય રીતે આ વર્ગના પ્રાણીઓ પક્ષીઓ તરીકે ઓળખાય છે.
• પીંછાઓની હાજરી એ વિહગ (પક્ષીઓ)ની લાક્ષણિકતા છે. તેમાંના મોટાભાગનાં ઉડી શકે છે. (અપવાદરૂપે – શાહમૃગ).

• જડબાનું ચાંચમાં રૂપાંતર થયેલું હોય છે. દાંતનો અભાવ હોય છે.

• પાચનમાર્ગમાં ખોરાકના સંગ્રહ માટે અન્નસંગ્રહાશય અને ખોરાકને દળવા અને ભરડવા માટે પેષણી જેવા વધારાના કોટરો આવેલા છે.
• હૃદય સંપૂર્ણ રીતે ચતુષ્કોટરીય અને મહાધમની કમાન જમણી બાજુએ વળેલ છે.
• ત્વચા શુષ્ક અને પૂંછડીના તલ ભાગે તૈલગ્રંથિ સિવાય કોઈપણ ગ્રંથિઓ વગરની હોય છે.
• ઉષ્ણ રૂધિરવાળા (સમતાપી) પ્રાણીઓ એટલે કે તેઓ શરીરનું તાપમાન સતત જાળવી રાખવા સક્ષમ છે.
• શ્વસન ફેફસાં દ્વારા થાય છે. ફેફસાંની સાથે વાતાશયો સંકળાયેલા હોય છે, જે શ્વસનમાં પૂરક (મદદરૂપ) બને છે.
• એકલિંગી પ્રાણીઓ, સ્પષ્ટ લિંગભેદ જોવા મળે છે, અંતઃફલન અને સીધો ગર્ભવિકાસ દર્શાવતા અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ છે.
• ઉદાહરણો: કાગડો (Crow – Corvus), કબૂતર (Pigeon – Columba), પોપટ (Parrot – Psittacula), શાહમૃગ (Ostrich – Struthio), મોર (Peacock – Pavo), પેંગ્વિન (Penguin – Aptenodytes), ગીધ (Vulture – Neophron).

In simple words: Birds have many adaptations for flying. Their forelimbs are modified into wings covered with feathers, and their hindlimbs are used for walking, jumping, or perching. They have a beak instead of teeth, and their bones are hollow and air-filled, making them light. They also have a specialized digestive system with a crop and gizzard, a four-chambered heart, and efficient lungs with air sacs. Birds are warm-blooded and lay eggs with direct development.

Exam Tip: When describing avian adaptations for flight, cover skeletal modifications (hollow bones, keel), feather structure, muscle development, respiratory system efficiency (air sacs), circulatory system (four-chambered heart), and reproductive strategies (oviparity) that reduce body weight.

 

Question 12. અંડપ્રસવી દ્વારા મૂકાતાં ઈંડા કે અપત્યપ્રસવી દ્વારા જન્માવાતા બાળ સજીવની સંખ્યા સરખી હોય છે? શા માટે ?
Answer: અપત્યપ્રસવી દ્વારા જન્માવાતા બાળ સજીવની સંખ્યા કરતાં અંડપ્રસવી દ્વારા મૂકાતાં ઈંડાની સંખ્યા વધુ હોય છે.
કારણ કે, અંડપ્રસવી પ્રાણીઓમાં ગર્ભવિકાસ માતાના શરીરની બહાર ઈંડામાં થાય છે. આ ઈંડા પર્યાવરણીય પરિબળો અને શિકારીઓથી અસર પામે છે. આથી આ સજીવો વધુ પ્રમાણમાં ઈંડા મૂકે છે. તેથી જો પર્યાવરણીય પરિબળો પ્રતિકૂળ હોય તો પણ કેટલાક ઈંડામાંથી સંતતિનો વિકાસ થાય.
બીજી બાજુ, અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓમાં ગર્ભવિકાસ માતાના શરીરની અંદર થાય છે. તેથી તેમના ઉત્તરજીવિતાની તક વધી જાય છે. તેઓ પર્યાવરણીય પરિબળો અને શિકારીઓથી ઓછા અસર પામે છે.
આથી, અપત્યપ્રસવી દ્વારા જન્માવાતા બાળ સજીવોની સંખ્યા કરતાં અંડપ્રસવી દ્વારા મૂકાતાં ઈંડાની સંખ્યા વધુ હોય છે.
In simple words: No, the number of offspring is not the same. Oviparous animals (egg-layers) produce many more eggs than viviparous animals (live-bearers) produce young. This is because oviparous eggs develop outside the mother's body, making them vulnerable to environmental factors and predators. To ensure some offspring survive, they lay a large number of eggs. In contrast, viviparous young develop inside the mother, which increases their survival chances and reduces the need for producing many offspring.

Exam Tip: When comparing the number of offspring between oviparous and viviparous animals, focus on the differences in embryonic development (internal vs. external) and the resulting survival rates and parental investment strategies.

 

Question 13. નીચેનામાંથી કયા સમુદાયમાં શરીરમાં સૌપ્રથમ ખંડન જોવા મળે છે?
(A) પૃથુકૃમિ,
(B) સૂત્રકૃમિ,
(C) નૂપુરક,
(D) સંધિપાદ.
Answer: (C) નૂપુરક
In simple words: The first time we see a body divided into repeating segments (metamerism) in the animal kingdom is in the Annelida phylum, which includes earthworms.

Exam Tip: Remember that metamerism (true segmentation) first appears in the phylum Annelida, distinguishing it from simpler body plans.

 

Question 14. નીચેના જોડકાં
કિૉલમ – I
(a) ઝાલરઢાંકણ
(b) અભિચરણ
(c) ભીંગડા
(d) કંકત તક્તીઓ
(e) રેત્રીકા
(f) રૂંવાટી (વાળ)
(g) કોલર કોષો
(h) ઝાલરફાટો
કિૉલમ – II
(i) કંકતધરા
(ii) મૃદુકાય
(iii) સછિદ્ર
(iv) સરિસૃપ
(v) નૂપુરક
(vi) ચૂષમુખા અને કાસ્થિમસ્ય
(vii) સસ્તન
(viii) અસ્થિમત્સ્ય
Answer:

In simple words: This table matches animal features to their respective groups or related characteristics. For example, gill covers are found in bony fish, scales in reptiles, and hair in mammals. Collar cells are a key feature of sponges.

Exam Tip: For matching questions, it is crucial to know the unique identifying characteristics of each phylum or class to correctly link them.

 

Question 15. કેટલાક પ્રાણીઓની યાદી તૈયાર કરો કે જે મનુષ્ય પર પરોપજીવી તરીકે જોવા મળે છે.
Answer: કેટલાક પ્રાણીઓ કે જે મનુષ્ય પર પરોપજીવી તરીકે જોવા મળે છે, તેમની યાદી નીચે મુજબ છે:

• અંતઃપરોપજીવીઓ:
  
  1. પટ્ટીકૃમિ – પૃથુકૃમિ
  2. યકૃતકૃમિ – પૃથુકૃમિ
  3. કરમિયું (વાળો) – સૂત્રકૃમિ
  4. વૃકેરેરિયા – સૂત્રકૃમિ
  5. પ્લાઝમોડિયમ – પ્રજીવ
  6. અમીબા – પ્રજીવ
• બાહ્ય પરોપજીવીઓ:
  
  1. મચ્છર (અનાલસ, ક્યુલક્સ, એડિસ) – સંધિપાદ

In simple words: Some animals live as parasites on humans. Internal parasites include tapeworms and liver flukes (flatworms), roundworms and Wuchereria (nematodes), and Plasmodium and Amoeba (protozoans). External parasites include mosquitoes like Anopheles, Culex, and Aedes (arthropods).

Exam Tip: When listing human parasites, categorize them as endoparasites (living inside) and ectoparasites (living outside) and provide specific examples from different phyla, mentioning their scientific or common names.

 

બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQ)

Question 1. કેટલાક પ્રાણીઓમાં શરીર લગભગ કેટલાક અંગોના ક્રમિક પુનરાવત સાથે બહારથી અને અંદરથી એમ બે સરખા ખંડોમાં વિભાજિ હોય છે. આ લાક્ષણિકતાને શું કહે છે ?
(A) ખંડન
(B) સમખંડીય ખંડતા
(C) નિર્મોચન
(D) વિષમખંડીય ખંડતા
Answer: (B) સમખંડીય ખંડતા
In simple words: When an animal's body is divided into similar repeating segments, both inside and out, this feature is called metameric segmentation.

Exam Tip: Understand that "metameric segmentation" specifically refers to the serial repetition of body parts, which can be seen both externally and internally, distinguishing it from simple segmentation or molting.

 

Question 2. કેટલાક સજીવોમાં નીચે આપેલ કોષોના પ્રકાર જોવા મળે છે. ની આપેલ કોષો પૈકી કયા કોષો વિભેદન પામી વિવિધ કાર્યો કરે છે ?
(A) નિવાપ કોષો
(B) આંતરાલીય કોષો
(C) ડંખ કોષો
(D) સૂત્રાંગ કોષો
Answer: (B) આંતરાલીય કોષો
In simple words: Interstitial cells are unique because they are pluripotent, meaning they can change into different types of cells and perform various specialized functions in the body.

Exam Tip: Recall that interstitial cells (like those in Hydra or Cnidarians) are totipotent or pluripotent, allowing them to differentiate into various cell types needed for regeneration, growth, and specialized functions, which is crucial for their survival.

 

Question 3. નીચેના પૈકી કયો પ્રાણી સમૂહ ચતુર્બાડીય હૃદય ધરાવે છે ?
(A) ઉભયજીવી, સરિસૃપ, વિહંગ
(B) મગર, વિહંગ, સસ્તન
(C) મગર, ગરોળી, કાચબો
(D) ગરોળી, વિહગ, સસ્તન
Answer: (B) મગર, વિહંગ, સસ્તન
In simple words: Crocodiles, birds, and mammals all have a four-chambered heart. This advanced heart structure helps them separate oxygenated and deoxygenated blood efficiently.

Exam Tip: Remember that a four-chambered heart is a key characteristic of birds and mammals, signifying efficient circulatory systems. Among reptiles, only crocodiles possess a fully four-chambered heart.

 

Question 4. નીચેના પૈકી કયા પ્રાણી સમૂહની ત્વચામાં ગ્રંથિનો અભાવ હોય છે
(A) સાપ અને દેડકો
(B) કાચીંડો અને કાચબો
(C) દેડકો અને કબૂતર
(D) મગર અને વાઘ
Answer: (B) કાચીંડો અને કાચબો
In simple words: Chameleons and turtles are reptiles. Reptiles generally have dry, scaly skin that lacks glands, helping them conserve water.

Exam Tip: Recall that reptiles are characterized by dry, non-glandular skin covered with scales or scutes, an adaptation for terrestrial life to prevent water loss.

 

Question 5. નીચેના પૈકી કયું લક્ષણ પક્ષીઓ અને સસ્તનમાં સમાન જો મળે છે ?
(A) રંજકકણોયુક્ત ત્વચા
(B) છિદ્રિષ્ઠ હાડકાં
(C) અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ
(D) ઉષ્ણ રૂધિરવાળા પ્રાણીઓ
Answer: (D) ઉષ્ણ રૂધિરવાળા પ્રાણીઓ
In simple words: Both birds and mammals are warm-blooded, meaning they can maintain a constant body temperature regardless of the external environment. This is a shared evolutionary trait.

Exam Tip: A key common feature between birds and mammals is endothermy (being warm-blooded), allowing them to regulate their body temperature internally.

 

Question 6. નીચેના પૈકી કયો પ્રાણી સમૂહ એક જ છે ?
(A) સેપીયા, જેલીફિશ, સીલ્વરફિશ, ડોગફિશ, સ્ટારફિશ
(B) ચામાચિડીયું, કબૂતર, પતંગિયું
(C) વાંદરો, મનુષ્ય, ચીમ્પાજી
(D) રેશમનો કીડો, પટ્ટીકૃમિ, અળસિયું
Answer: (C) વાંદરો, મનુષ્ય, ચીમ્પાજી
In simple words: Monkeys, humans, and chimpanzees all belong to the same class, Mammalia, within the animal kingdom. The other options list animals from different classes or phyla.

Exam Tip: For "odd one out" or "identify the common group" questions, classify each organism in the options. In this case, option (C) groups all mammals, while other options mix different taxa (e.g., fish, coelenterate, mollusk, insect, flatworm, annelid).

 

Question 7. નીચેના પૈકી કયું વાક્ય અસંગત છે ?
(A) ઓબેલીયામાં બાહ્ય ગર્ભસ્તર અને અંતઃ ગર્ભસ્તરની વચ્ચે અકોષી મધ્યશ્વેષ આવેલા હોય છે.
(B) તારામાછલી અરિય સમમિતીય રચના દર્શાવે છે.
(C) યકૃતકૃમિ (Fasciola) કૂટદેહકોષ્ઠી પ્રાણી છે.
(D) પટ્ટીકૃમિ (Taenia) એ ત્રિગર્ભસ્તરીય પ્રાણી છે.
Answer: (C) યકૃતકૃમિ (Fasciola) કૂટદેહકોષ્ઠી પ્રાણી છે.
In simple words: The incorrect statement is that liver fluke (Fasciola) is a pseudocoelomate. Liver flukes are actually acoelomates, meaning they do not have a body cavity.

Exam Tip: Understand the classification of organisms based on coelom. Liver flukes (Platyhelminthes) are acoelomates, not pseudocoelomates. This distinction is crucial for identifying inconsistent statements.

 

Question 8.
(A) વંદા અને ઝિંગામાં ઉત્સર્જનની ક્રિયા માલ્પિધિયન નલિકા દ્વારા થાય છે.
(B) કંકતધરામાં પ્રચલનની ક્રિયા કંકત તક્તીઓ દ્વારા થાય છે.
(C) યકૃતકૃમિ (Fasciola)માં ઉત્સર્જન જ્યોતકોષો દ્વારા થાય છે.
(D) અળસિયું ઉભયજીવી પ્રાણી છે અને તે પરફલન દર્શાવે છે.
Answer: (A) વંદા અને ઝિંગામાં ઉત્સર્જનની ક્રિયા માલ્પિધિયન નલિકા દ્વારા થાય છે.
In simple words: The correct statement is that excretion in cockroaches and prawns happens through Malpighian tubules. The other statements contain inaccuracies about the locomotion in ctenophores, excretion in liver flukes, and the classification of earthworms.

Exam Tip: Be familiar with the specific excretory, locomotory, and reproductive organs/processes of different invertebrate phyla to correctly identify accurate biological statements.

 

Question 9. નીચેના પૈકી કયું પ્રાણી અંડપ્રસવી પ્રાણી છે ?
(A) બતકચાંચ
(B) ચામાચિડીયું
(C) વ્હેલ
(D) હાથી
Answer: (A) બતકચાંચ
In simple words: The duck-billed platypus is an oviparous animal, meaning it lays eggs, even though it is a mammal. Bats, whales, and elephants are viviparous, giving birth to live young.

Exam Tip: Remember the unique exceptions in animal reproduction. The duck-billed platypus is a monotreme, an egg-laying mammal, which is a common point of confusion.

 

Question 10. નીચેના પૈકી કયો સાપ ઝેરી નથી ?
(A) કોબરા (નાગ)
(B) ચિતરો (Viper)
(C) કાળોતરો (Krait)
(D) અજગર (Python)
Answer: (D) અજગર (Python)
In simple words: Among the options, the python is a non-venomous snake. Cobras, vipers, and kraits are all known to be venomous.

Exam Tip: Know common examples of both venomous and non-venomous snakes. Pythons are constrictors and are non-venomous, unlike cobras, vipers, and kraits.

 

Question 11. નીચે આપેલ પ્રાણીઓ ને તેમના સ્તરીય આયોજન પ્રમાણે ગોઠવો.
કાર્યની વહેંચણી
(i) અંગસ્તરીય આયોજન
(ii) કોષસ્તરીય આયોજન
(iii) પેશીસ્તરીય આયોજન
(iv) અંગતંત્રસ્તરીય આયોજન
પ્રાણીઓ
(a) ફેરીથીમા (અળસિયું)
(b) ફેસીઓલા (Fasciola)
(c) સ્પોર્જીલા (Spongilla)
(d) ઓબેલીયા (Obelia)
Answer: (A) (i – b), (ii – c), (iii – d), (iv – a)

In simple words: This matching exercise connects animals to their level of body organization. Fasciola (liver fluke) has organ-level organization. Spongilla (freshwater sponge) shows cellular level organization. Obelia exhibits tissue-level organization. Pheretima (earthworm) has organ-system level organization.

Exam Tip: To correctly match animals with their levels of organization, remember key examples for each level: cellular (sponges), tissue (cnidarians), organ (flatworms), and organ-system (annelids, arthropods, chordates).

 

Question 12. અન્નમાર્ગ અને શરીરદીવાલ વચ્ચે આવેલ પોલાણને શરીરગુહા કહે છે. કેટલાક પ્રાણીઓમાં શરીરગુહા મધ્ય ગર્ભસ્તરથી ઘેરાયેલ હોતી નથી. આવા પ્રાણીઓને શું કહે છે ?
(A) એકદેહકોષ્ઠી
(B) કૂટદેહકોષ્ઠી
(C) દેહકોષ્ઠી
(D) રૂધિરકોષ્ઠી
Answer: (B) કૂટદેહકોષ્ઠી
In simple words: The body cavity between the gut and body wall is called a coelom. When this cavity is not fully lined by mesoderm, and instead has scattered pouches of mesoderm, such animals are called pseudocoelomates.

Exam Tip: Distinguish between acoelomates (no body cavity), pseudocoelomates (false coelom, partially lined by mesoderm), and coelomates (true coelom, fully lined by mesoderm) based on the mesodermal lining.

 

Question 13. કૉલમ – । અને કૉલમ – II ને અનુરૂપ યોગ્ય જોડકાં જોડો.
કૉલમ – I
(a) સછિદ્ર
(b) સૂત્રકૃમિ
(c) પુરક
(d) સંધિપાદ
(e) શૂળત્વચી
કૉલમ – II
(i) નલિકાતંત્ર
(ii) જલપરિવહનતંત્ર
(iii) સ્નાયુલ કંઠનળી
(iv) સાંધાવાળા ઉપાંગો
(v) સમખંડો
Answer: (C) (a – i), (b – iii), (c – v), (d – iv), (e – ii)

In simple words: This matching connects phyla to their defining characteristics. Porifera (sponges) have a canal system. Nematodes (roundworms) often have a muscular pharynx. Annelids (segmented worms) are characterized by metameric segmentation. Arthropods are known for their jointed appendages. Echinoderms possess a water vascular system.

Exam Tip: For matching questions, it is vital to remember the unique and diagnostic features of each animal phylum, such as the canal system for Porifera or the water vascular system for Echinodermata.

Extremely Short Answer Questions (VSQ)

 

Question 1. કયા સમુદાયમાં પુખ્ત પ્રાણીઓ અરીય સમમિતિ, જ્યારે ડિ દ્વિપાર્શ્વ સમમિતિ ધરાવે છે ?
Answer: શૂળત્વચી સમુદાયમાં પુખ્ત પ્રાણીઓ અરીય સમમિતિ, જ્યારે ડિંભ દ્વિપાર્શ્વ સમમિતિ ધરાવે છે.
In simple words: In echinoderms, grown-up animals show radial symmetry, but their young forms (larvae) have bilateral symmetry.

Exam Tip: Remember that echinoderms exhibit a unique change in symmetry from larva (bilateral) to adult (radial), which is a key characteristic to mention.

 

Question 2. યોની અગત્યતા જણાવો.
Answer: પ્રજનન સજીવો માટે નવી સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા અને જાતિની નિરંતરતા જાળવવા માટે ખૂબ જરૂરી છે. તે આનુવંશિક વિવિધતા લાવવામાં પણ મદદ કરે છે, જે પ્રજાતિઓને બદલાતા પર્યાવરણમાં ટકી રહેવા માટે ઉપયોગી થાય છે.
In simple words: Reproduction is very important for living things to create new offspring and keep their species going. It also helps bring genetic diversity, which is useful for species to survive in changing environments.

Exam Tip: When asked about the importance of a biological process, always link it to survival, continuation of species, and adaptation through variation.

 

Question 3. એકાંતરજનન એટલે શું ? આ લાક્ષણિકતા દર્શાવતા પ્રાણીનું ઉદાહરણ આપો.
Answer: એકાંતરજનન એ એક પ્રક્રિયા છે, જેમાં વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની એક પેઢી લિંગી પ્રજનન દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ પેઢીમાંથી અલિંગી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે. આ બંને પેઢીઓ રંગસૂત્રની દૃષ્ટિએ દ્વિક્રિય હોય છે. કોષ્ઠાંત્રિ (દંશકો)ની કેટલીક જાતિઓ એકાંતરજનન દર્શાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓબેલીયા, જેમાં પુષ્પકો દ્વારા અલિંગી રીતે છત્રકોની ઉત્પત્તિ થાય છે અને છત્રકો દ્વારા લિંગી રીતે પુષ્પકોની ઉત્પત્તિ થાય છે.
In simple words: Alternation of generations is a process where one generation, produced sexually, gives rise to another generation asexually. Both these generations are diploid. Some species of coelenterates (cnidarians) show this, like Obelia, where polyps (asexually) create medusae, and medusae (sexually) create polyps.

Exam Tip: Clearly define alternation of generations as the phenomenon of having two distinct forms or generations (one sexual, one asexual) in a life cycle, and provide a classic example like Obelia.

 

Question 4. પીંછાની અગત્યતા જંણાવો.
Answer: પક્ષીઓની ત્વચાની બહારની સપાટી પર બાહ્યકંકાલ તરીકે પીંછાનું આવરણ હોય છે. પક્ષીઓમાં પીંછા ઘણી અગત્યતા ધરાવે છે. 1. પીંછાના કારણે પાંખોનો આકાર એવો બને છે કે, જેના કારણે પક્ષીઓ ઉડી શકે છે. 2. પીંછા અવાહક પડ તરીકે વર્તે છે, જેથી તે શરીરનું તાપમાન જાળવે છે. 3. પીંછા બંને નર અને માદા જાતિમાં દ્વિતીયક લિંગી લક્ષણો તરીકે વર્તે છે, જેના કારણે બંને જાતિઓ એકબીજા તરફ આકર્ષાઈ શકે છે.
In simple words: Feathers cover birds' skin, serving as an exoskeleton and offering several important benefits. They help shape wings for flight, act as insulation to keep the body warm, and also serve as secondary sexual characteristics to attract mates.

Exam Tip: When asked about the importance of feathers, cover their roles in flight, insulation (thermoregulation), and sexual display.

 

Question 5. મેરૂદંડી પ્રાણીઓનો કયો સમૂહ જડબાવિહીન, ગોળાકાર અને ચૂષકો પ્રકારનું મુખ ધરાવે છે ?
Answer: વર્ગ – ચૂષમુખાનાં પ્રાણીઓ જડબાવિહીન, ગોળાકાર અને ચૂષકો પ્રકારનું મુખ ધરાવે છે.
In simple words: The class Cyclostomata includes animals without jaws, having a rounded mouth with suckers.

Exam Tip: Remember "Cyclostomata" for jawless, round-mouthed, and sucking animals; these are key distinguishing features.

 

Question 6. પ્લેનોઇડ અને સાયક્લોઇડ ભીંગડા ધરાવતા પ્રાણીઓના ઉદાહરણ આપો.
Answer: પ્લેકોઈડ ભીંગડા કાસ્થિવાળી માછલીઓમાં (જેમ કે શાર્ક અને રે) જોવા મળે છે, જ્યારે સાયક્લોઈડ ભીંગડા અસ્થિવાળી માછલીઓમાં (જેમ કે રોહુ અને કટલા) જોવા મળે છે.
In simple words: Placoid scales are found in cartilaginous fish like sharks and rays. Cycloid scales are seen in bony fish such as rohu and catla.

Exam Tip: When asked for examples of scale types, remember that placoid scales are characteristic of cartilaginous fish, and cycloid/ctenoid scales are found in bony fish.

 

Question 7. સરિસૃપ પ્રાણીઓના કોઈપણ બે રૂપાંતરણ જણાવો, જે સ્થલજ જીવન માટે અનુકૂળ હોય.
Answer: સરિસૃપ પ્રાણીઓમાં ઘણા લક્ષણો જોવા મળે છે, જે સ્થલજ જીવનને અનુકૂળ હોય છે. 1. તેમની ત્વચા શુષ્ક અને ભીંગડાથી આવરિત હોય છે, જે બાષ્પોત્સર્જનના દરને ઘટાડે છે અને પાણીના નુકસાનને અટકાવે છે. 2. તેઓ અંતઃફલન દર્શાવે છે, જે જમીન પર પ્રજનન માટે ઉપયોગી છે કારણ કે તેને પાણીની જરૂર પડતી નથી.
In simple words: Reptiles have many features that help them live on land. Their skin is dry and covered with scales, which reduces water loss. They also show internal fertilization, which is good for breeding on land as it doesn't need water.

Exam Tip: When describing adaptations for terrestrial life, always consider structures that prevent water loss (e.g., scales, dry skin) and reproductive strategies (e.g., internal fertilization, shelled eggs).

 

Question 8. કાઇટીનનું બનેલ બાહ્યકંકાલ તેમજ કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના બનેલ કવચથી આવરિત હોય તેવા પ્રાણીઓના ઉદાહરણ આપો.
Answer:1. સંધિપાદ સમુદાયના પ્રાણીઓમાં કાઇટીનનું બનેલ બાહ્યકંકાલ જોવા મળે છે. ઉદાહરણ: વંદો, ઉધઈ, ભમરા વગેરે. 2. મૃદુકાય સમુદાયના પ્રાણીઓમાં શરીરની ફરતે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટનું બનેલ કવચ આવેલ હોય છે. ઉદાહરણ: ગોકળગાય, સ્લગ વગેરે.
In simple words: Arthropods have an exoskeleton made of chitin, with examples like cockroaches and termites. Molluscs have a shell made of calcium carbonate, such as snails and slugs.

Exam Tip: Distinguish between chitinous exoskeletons (Arthropoda) and calcareous shells (Mollusca), as these are distinct protective coverings in invertebrates.

 

Question 9. મૃદુકાય પ્રાણીઓમાં રેત્રીકાનો ફાળો જણાવો.
Answer:1. મૃદુકાય પ્રાણીઓના પાચનમાર્ગની મુખગુહામાં રેતીકા જોવા મળે છે, જે ખોરાકના ટુકડા કરવા અને ભરડવા માટે ઉપયોગી છે. 2. રેતીકાની સપાટી પર અનેક દંતયુક્ત પટ્ટી જેવી (કરવત જેવી) રચનાઓ આવેલ હોય છે, જે પથ્થરમાં બખોલ કરવા માટે પણ ઉપયોગમાં આવે છે.
In simple words: In molluscs, a radula is found in the mouth cavity, helping to cut and grind food. The radula's surface has many tooth-like (saw-like) structures that are also used to bore holes in rocks.

Exam Tip: When explaining the function of the radula in molluscs, mention its role in feeding (scraping/grinding food) and in some cases, drilling into hard surfaces.

 

Question 10. કયા પ્રાણીઓ જૈવિક પ્રદિપ્તતા (પ્રકાશ ઉત્સર્જનનો ગુણધર્મ) ધરાવે છે અને તેઓ કયા સમુદાયમાં સમાવિષ્ટ છે?
Answer:1. બ્યુરોબ્રેકીઆ અને ટીનોપ્લેના જેવા પ્રાણીઓ જૈવિક પ્રદિપ્તતા (પ્રકાશ ઉત્સર્જનનો ગુણધર્મ) ધરાવે છે. આ પ્રાણીઓમાં રાસાયણિક ઉર્જા પ્રકાશ ઉર્જામાં રૂપાંતરિત થતી હોવાથી આવું જોવા મળે છે. 2. આ પ્રાણીઓનો સમાવેશ સમુદાય – કંકતધરામાં થાય છે.
In simple words: Animals like Beroe and Ctenoplana show bioluminescence, which is the ability to produce light. This happens because chemical energy turns into light energy inside their bodies. These animals belong to the phylum Ctenophora.

Exam Tip: When asked about bioluminescence, name specific organisms (e.g., Beroe, Ctenoplana) and the phylum they belong to (Ctenophora), and briefly explain the energy transformation.

 

Question 11. નીચે આપેલ ખાલી જગ્યામાં કોઈ એક ઉદાહરણ આપો.
(A) ઠંડા રૂધિરવાળા પ્રાણીઓ
(B) ઉષ્ણ રૂધિરવાળા પ્રાણીઓ
(C) પ્રાણીની ત્વચા સૂકી અને ભીંગડાયુક્ત હોય છે.
(D) પ્રાણી દ્વિગૃહી છે.
Answer:
(A) સાપ
(B) હાથી, ચામાચીડિયું
(C) મગર
(D) કરમિયું
In simple words: For cold-blooded animals, a snake is an example. For warm-blooded animals, elephants and bats are examples. A crocodile has dry, scaly skin. A worm (like Ascaris) is dioecious.

Exam Tip: Be ready to provide specific examples for animal characteristics such as thermoregulation, skin type, and reproductive strategies.

 

Question 12. દ્વિગર્ભસ્તરી અને ત્રિગર્ભસ્તરી પ્રાણીઓ વચ્ચેનો તફાવત આપો.
Answer:

In simple words: Diploblastic animals have two embryonic layers: an outer ectoderm and an inner endoderm, with an unspecialized mesoglea in between. Triploblastic animals have three layers: ectoderm, endoderm, and a middle mesoderm, which develops into more complex structures.

Exam Tip: When comparing diploblastic and triploblastic organization, focus on the number of germ layers and the presence/absence of a true mesoderm, and give examples for each.

 

Question 13. નીચે આપેલ વાક્યોના ઉદાહરણ આપો.
(A) કૃમિ
(B) માછલી
(C) ઉપાંગોવિહીન ઉભયજીવી/સરિસૃપ
(D) અંડપ્રસવી સસ્તન પ્રાણી
Answer:
(A) કરમિયું
(B) ટ્રાયગોન
(C) ઇકથીઓફિશ
(D) બતકચાંચ
In simple words: An example of a worm is Ascaris. A stingray (Trygon) is a type of fish. Ichthyophis is a limbless amphibian. A duck-billed platypus is a mammal that lays eggs.

Exam Tip: Be familiar with diverse examples across different animal groups that showcase specific characteristics like limblessness, egg-laying mammals, or specific fish types.

 

Question 14. આપેલ ખાલી જગ્યામાં યોગ્ય શબ્દ મૂકો.
(A) સંધિપાદમાં રૂધિરથી ભરેલ ગુહા
(B) કોષ્ઠાત્રિનું મુક્તજીવી સ્વરૂપ
(C) જેલીકિશમાં ડંખકોષો ધરાવતી રચના
(D) અભિચરણપાદ – રેતીકીડામાં જોવા મળે.
Answer:
(A) રૂધિરગુહા, જે હિમોલિમ્ફથી ભરેલ હોય.
(B) છત્રક સ્વરૂપ. ઉદા. જેલીફિશ.
(C) ડંખીસંપુગ (સૂત્રાંગ કોષો), જેમાંથી ડંખકોષો સર્જાય.
(D) અભિચરણપાદ – રેતીકીડામાં જોવા મળે.
In simple words: (A) In arthropods, the body cavity filled with blood is called a hemocoel, containing hemolymph. (B) The free-swimming form of coelenterates is the medusa, an example being jellyfish. (C) In jellyfish, stinging cells (nematocysts) are found in structures called cnidoblasts. (D) The palps are found in sand worms.

Exam Tip: For fill-in-the-blanks, clearly identify the missing term and its associated biological structure or phenomenon, using accurate terminology.

 

Question 15. નીચે આપેલ જોડકાં જોડો.
Answer:

In simple words: Octopus uses its tentacles for movement. Crocodiles use their limbs for locomotion. Cuttlefish use fins for swimming. Ctenoplana moves using comb plates.

Exam Tip: For matching questions about locomotion, connect each animal to its primary mode of movement and the specific structures involved.

Short Answer Questions (SQ)

 

Question 1. તફાવત આપો :
(a) ખુલ્લું અને બંધ પરિવહનતંત્ર.
(b) અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ અને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ.
(c) સીધો ગર્ભવિકાસ અને પરોક્ષ ગર્ભવિકાસ.
Answer:
(a) ખુલ્લું અને બંધ પરિવહનતંત્ર :

In simple words: In an open circulatory system, blood flows from the heart into body cavities, directly bathing tissues. In a closed system, blood stays within vessels, moving from the heart to organs and back. Open systems lack capillaries, while closed systems have them.

 

(b) અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ અને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ :

In simple words: Oviparous animals lay undeveloped eggs, and their embryos develop outside the mother's body. Viviparous animals develop fertilized eggs inside the mother's body, and the offspring are born alive after full development.

 

(c) સીધો ગર્ભવિકાસ અને પરોક્ષ ગર્ભવિકાસ :

In simple words: Direct development means the young animal looks like the adult, with no larval stage. Indirect development involves a larval stage that transforms into the adult through metamorphosis, often seen in lower animals.

Exam Tip: For comparative questions, always use a clear table format to highlight differences side-by-side, and include relevant examples for each category.

 

Question 2. નીચે આપેલ પ્રાણીઓને તેમનામાં જોવા મળતી સમમિતિના આધારે વર્ગીકરણ કરો. (અરીય સમમિતિ અથવા દ્વિપાર્શ્વ સમમિતિ). કોષ્ઠાંત્રિ, ટીનોફોરા (કંકતધરા), નૂપુરક, સંધિપાદ અને શૂળત્વચી.
Answer:1. અરીય સમમિતિ: કોષ્ઠાંત્રિ, પુખ્ત શૂળત્વચી પ્રાણીઓ. 2. દ્વિપાર્શ્વ સમમિતિ: કંકતધરા અને શૂળત્વચીઓના ડિંભ, નૂપુરક, સંધિપાદ.
In simple words: Radial symmetry is found in coelenterates and adult echinoderms. Bilateral symmetry is seen in ctenophores, echinoderm larvae, annelids, and arthropods.

Exam Tip: When classifying animals by symmetry, remember that some groups, like echinoderms, show different types of symmetry at different life stages.

 

Question 3. પૃષ્ઠવંશીઓમાં ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન હૃદયના ખંડોની સંખ્યામાં વધારો થાય છે. બે, ત્રણ કે ચાર ખંડોનું હૃદય ધરાવતા હોય તેવા પૃષ્ઠવંશીઓના વર્ગોનું નામ આપો.
Answer:1. દ્વિખંડી હૃદય: મત્સ્યમાં જોવા મળે છે, જેમાં હૃદય એક કર્ણક અને એક ક્ષેપકનું બનેલ હોય છે. ઓક્સિજનયુક્ત રૂધિર અને ઓક્સિજનવિહીન રૂધિર બંને મિશ્ર થાય છે. 2. ત્રિખંડી હૃદય: ઉભયજીવી વર્ગના પ્રાણીઓમાં જોવા મળે. હૃદય બે કર્ણકો અને એક ક્ષેપકનું બનેલ હોય છે, તેમાં પણ \( O_2 \) યુક્ત અને \( O_2 \) વિહીન એમ મિશ્ર રૂધિરનું વહન થાય છે. 3. અપૂર્ણ ચતુષ્ખંડીય હૃદય: સરિસૃપ વર્ગના પ્રાણીઓમાં જોવા મળે. અપવાદ મગર ચતુષ્ખંડીય હૃદય ધરાવે છે. 4. ચતુષ્ખંડીય હૃદય: સસ્તન વર્ગના પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે. હૃદય બે કર્ણકો અને બે ક્ષેપકોનું બનેલ હોય છે. \( O_2 \) યુક્ત રૂધિર અને \( O_2 \) વિહીન રૂધિરનું વહન ભિન્ન રીતે થાય છે.
In simple words: In vertebrates, heart chambers increase over time. Fish have two chambers (one auricle, one ventricle), mixing oxygenated and deoxygenated blood. Amphibians have three chambers (two auricles, one ventricle), also mixing blood. Reptiles have an incomplete four-chambered heart (except crocodiles, which have four chambers). Mammals have a fully four-chambered heart, keeping oxygenated and deoxygenated blood separate.

Exam Tip: When discussing heart evolution in vertebrates, specify the number of chambers, the degree of blood mixing, and representative animal classes for each stage.

 

Question 4. નીચે આપેલ ટેબલમાં ખાલી જગ્યાઓને યોગ્ય રીતે ભરો.
Answer:

In simple words: This table shows how different animal groups handle excretion, circulation, and respiration. For example, arthropods use Malpighian tubules, have open circulation, and breathe with lungs, gills, or tracheae. Annelids use nephridia, have closed circulation, and use their skin for gas exchange. Molluscs have feather-like gills for excretion, open circulation, and breathe through gills. Amphibians use kidneys for excretion, have closed circulation, and breathe with lungs.

Exam Tip: For tables filling in animal characteristics, focus on associating the correct excretory organs, circulatory system type, and respiratory structures with each phylum or class.

 

Question 5. નીચે આપેલ જોડકાં જોડો.
Answer:

In simple words: Amphibians live in two habitats (land and water). Mammals have mammary glands. Cartilaginous fish have a cartilaginous notochord. Bony fish have air sacs. Cyclostomes have a jawless, round mouth. Fish have porous bones.

Exam Tip: For matching characteristics, focus on unique features for each group, such as habitat, skeletal type, or specific glands/organs.

 

Question 6. અંતઃપરોપજીવીઓ યજમાન પ્રાણીશરીરની અંદર જોવા મળે છે. આ પ્રાણીઓમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ રચના જણાવે કે જે તેમને આ પરિસ્થિતિમાં ટકી રહેવા માટે સમર્થ બનાવે છે.
Answer: પટ્ટીકૃમિ (Taenia solium) અને યકૃતકૃમિ (Fasciola hepatica) જેવા પ્રાણીઓ અંતઃપરોપજીવીઓ તરીકે જીવે છે. તેઓ યજમાન પ્રાણીશરીરની અંદર ટકી રહેવા માટે વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. જેમ કે: 1. તેઓ અજારક શ્વસન દર્શાવે છે અને વાયુઓની આપ-લે શરીરની સપાટી દ્વારા કરે છે. 2. તેઓમાં યજમાન પ્રાણીશરીરની દીવાલ સાથે ચોંટી રહેવા માટે કેટલીક રચનાઓ આવેલ હોય છે. જેમ કે ચૂષકો, અંકુશો (હુક) વગેરે. (યકૃતકૃમિમાં ચૂષકો અને પટ્ટીકૃમિમાં અંકુશો). 3. શરીરની ફરતે ક્યુટીકલનું મજબૂત આવરણ ધરાવે તે યજમાન પ્રાણીના ઉત્સેચકોથી રક્ષણ આપે છે. 4. તેઓમાં પ્રચલન અંગોનો અભાવ હોય છે. 5. પ્રજનન અંગો વિકસીત હોય છે. સ્વફલન દર્શાવતા પ્રાણીઓ છે. 6. તેઓ શરીરની સપાટી દ્વારા જ યજમાન પ્રાણીશરીરમાંથી સીધા પોષકદ્રવ્યોનું શોષણ કરે છે.
In simple words: Endoparasites like tapeworms and liver flukes live inside host bodies. They have special adaptations to survive, such as anaerobic respiration using their body surface for gas exchange. They have suckers and hooks to attach to the host and a thick cuticle to protect against host enzymes. They lack locomotion organs, have well-developed reproductive organs (often self-fertilizing), and absorb nutrients directly through their body surface.

Exam Tip: When discussing endoparasite adaptations, highlight features related to attachment, protection from host digestion, anaerobic metabolism, and reproductive efficiency, as these are crucial for their survival.

 

Question 7. નીચે આપેલ જોડકાં જોડો.
Answer:

In simple words: Pila has a shell. A cockroach has jointed appendages. A starfish uses a water vascular system. Torpedo fish have electric organs. A parrot has wings. A dogfish has placoid scales.

Exam Tip: For animal characteristic matching, remember specific unique features like shells (Pila), jointed legs (cockroach), water vascular system (starfish), electric organs (Torpedo), wings (parrot), and placoid scales (dogfish).

 

Question 8. નીચે આપેલાનો તફાવત આપો.
(a) ખુલ્લું અને બંધ પરિવહનતંત્ર.
(b) અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ અને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ.
(c) સીધો ગર્ભવિકાસ અને પરોક્ષ ગર્ભવિકાસ.
(d) અદેહકોષ્ઠી અને કૂટદેહકોષ્ઠી.
(e) મેરૂદંડ અને ચેતારજ્જુ.
(f) પોલીપ્સ અને મેડ્યુસા.
Answer:
(a) ખુલ્લું અને બંધ પરિવહનતંત્ર :

In simple words: In an open circulatory system, blood flows from the heart into body cavities, directly bathing tissues. In a closed system, blood stays within vessels, moving from the heart to organs and back. Open systems lack capillaries, while closed systems have them.

 

(b) અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ અને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ :

In simple words: Oviparous animals lay undeveloped eggs, and their embryos develop outside the mother's body. Viviparous animals develop fertilized eggs inside the mother's body, and the offspring are born alive after full development.

 

(c) સીધો ગર્ભવિકાસ અને પરોક્ષ ગર્ભવિકાસ :

In simple words: Direct development means the young animal looks like the adult, with no larval stage. Indirect development involves a larval stage that transforms into the adult through metamorphosis, often seen in lower animals.

 

(d) અદેહકોષ્ઠી અને કૂટદેહકોષ્ઠી :

In simple words: Coelomates have a true body cavity (coelom) lined by mesoderm. Pseudocoelomates have a body cavity that is not fully lined by mesoderm, appearing as scattered pouches between ectoderm and endoderm. Acoelomates lack any body cavity.

 

(e) મેરૂદંડ અને ચેતારજ્જુ :

In simple words: The notochord is a flexible, rod-like structure found on the dorsal side of chordates, which develops into the vertebral column in adult vertebrates. The nerve cord is a rope-like structure in the nerve tissue of invertebrates, forming part of the central nervous system.

 

(f) પોલીપ્સ અને મેડ્યુસા :

In simple words: Polyps are cylindrical, fixed forms of coelenterates that reproduce asexually to produce medusae. Medusae are umbrella-shaped, free-swimming forms that reproduce sexually to create polyps.

Exam Tip: When differentiating between polyp and medusa, emphasize their body shape (cylindrical vs. umbrella), lifestyle (sessile vs. free-swimming), and reproductive roles (asexual vs. sexual).

 

Question 9. નીચે આપેલ વર્ગોની લાક્ષણિકતાઓ એક ઉદાહરણ સાથે સમજાવો.
(a) કાસ્થિમત્સ્ય અને અસ્થિમસ્ય
(b) પુચ્છમેરૂદંડી અને શીર્ષમેરૂદંડી
Answer:
(a) કાસ્થિમત્સ્ય અને અસ્થિમસ્ય
કાસ્થિમત્સ્ય : 1. તેઓ ધારા રેખીય રચના (પ્રવાહને અનુકૂળ) અને કાસ્થિમય અંતઃકંકાલ ધરાવતા દરિયાઈ પ્રાણીઓ છે. 2. મુખ અગ્ર-વક્ષ બાજુએ આવેલ અને જડબાં હાજર, જડબાં ખૂબ જ મજબૂત છે. 3. કરોડસ્તંભ આજીવન સ્થાયી છે. 4. શ્વસન 5 થી 7 જોડ ઝાલરો દ્વારા, ઝાલરફાટો ખુલ્લી અને ઝાલરઢાંકણનો અભાવ. ત્વચા ચીકણી અને કઠણ તેમજ સક્ષ્મ પ્લેનોઇડ ભીંગડાથી આવરિત, ભીંગડા પાછળની દિશામાં વળેલા હોય. 5. વાતાશયનો અભાવ હોવાથી તેઓ ડૂબી ન જાય તે માટે સતત તરતા રહે છે. 6. કેટલાક પ્રાણીઓ ઇલેક્ટ્રીક અંગો (વીજ અંગો) ધરાવે છે. (દા.ત., ટોર્પિડો) અને કેટલાક ઝેરી ડેખિકા (ઝેરી ડંખ) ધરાવે છે. (દા.ત., ટ્રાયગોન). 7. હૃદય દ્વિખંડી હોય છે, જે એક કર્ણક અને એક ક્ષેપક ધરાવે, તેઓ શીત રૂધિરવાળા પ્રાણીઓ (અસમતાપી) પ્રાણીઓ છે. 8. તેઓ બીજા પ્રાણીના શિકાર પર નભનારા પ્રાણીઓ છે. 9. નરમાં પુચ્છમીનપક્ષો (Pelvic fins – શ્રેણી કે નિતંબ મીનપક્ષો) આંકડીઓ કે પકડ ધરાવે છે. પુચ્છમીનપક્ષ અસમાન હોય છે. 10. પ્રાણીઓ એકલિંગી છે, લિંગભેદ જોવા મળે છે. અંતઃફલન દર્શાવે અને તેમાંના ઘણા ઓછા અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ છે. 11. ઉદાહરણો : ડોગ-ફિશ (Scoliodon), સો-ફિશ (Pristis-saw fish), વ્હાઈટ શાર્ક (Carcharodon), સ્ટિંગ રે (Trygon).
In simple words: Chondrichthyes (cartilaginous fish) are marine animals with streamlined bodies and a cartilaginous skeleton. Their mouth is ventral with strong jaws. They have 5-7 pairs of open gill slits without operculum, and their skin has placoid scales. They constantly swim to avoid sinking as they lack an air bladder. Some have electric organs (e.g., Torpedo) or stinging spines (e.g., Trygon). They are cold-blooded predators with a two-chambered heart. Males often have claspers on their pelvic fins, and their caudal fin is heterocercal. They show internal fertilization and are often viviparous. Examples include dogfish and sharks.

Exam Tip: For detailed comparisons like cartilaginous and bony fish, remember specific features related to skeleton, mouth position, gills, scales, presence/absence of air bladder, and reproductive strategies, along with key examples.

 

Question 9. નીચે આપેલ વર્ગોની લાક્ષણિકતાઓ એક ઉદાહરણ સાથે સમજાવો.
(a) કાસ્થિમત્સ્ય અને અસ્થિમસ્ય
(b) પુચ્છમેરૂદંડી અને શીર્ષમેરૂદંડી
Answer:
(a) કાસ્થિમત્સ્ય અને અસ્થિમસ્ય
કાસ્થિમત્સ્ય :
1. તેઓ ધારા રેખીય રચના (પ્રવાહને અનુકૂળ) અને કાસ્થિમય અંતઃકંકાલ ધરાવતા દરિયાઈ પ્રાણીઓ છે.
2. મુખ અગ્ર-વક્ષ બાજુએ આવેલ અને જડબાં હાજર, જડબાં ખૂબ જ મજબૂત છે.
3. કરોડસ્તંભ આજીવન સ્થાયી છે.
4. શ્વસન 5 થી 7 જોડ ઝાલરો દ્વારા, ઝાલરફાટો ખુલ્લી અને ઝાલરઢાંકણનો અભાવ. ત્વચા ચીકણી અને કઠણ તેમજ સક્ષ્મ પ્લેનોઇડ ભીંગડાથી આવરિત, ભીંગડા પાછળની દિશામાં વળેલા હોય.
5. તેઓની પર પાણીના પ્રવાહને અનુકૂળ ન હોય તેવી સ્થિતિ હોવાથી સતત તરતા રહે છે, જેથી તેઓ ડૂબી ન જાય.
6. કેટલાક પ્રાણીઓ ઇલેક્ટ્રીક અંગો (વીજ અંગો) ધરાવે છે (દા.ત., ટોર્પિડો) અને કેટલાક ઝેરી ડેખિકા (ઝેરી ડંખ) ધરાવે છે (દા.ત., ટ્રાયગોન).
7. હૃદય દ્વિખંડી હોય છે, જે એક કર્ણક અને એક ક્ષેપક ધરાવે, તેઓ શીત રૂધિરવાળા પ્રાણીઓ (અસમતાપી) પ્રાણીઓ છે.
8. તેઓ બીજા પ્રાણીના શિકાર પર નભનારા પ્રાણીઓ છે.
9. નરમાં પુચ્છમીનપક્ષો (Pelvic fins – શ્રેણી કે નિતંબ મીનપક્ષો) આંકડીઓ કે પકડ ધરાવે છે. પુચ્છમીનપક્ષ અસમાન હોય છે.
10. પ્રાણીઓ એકલિંગી છે, લિંગભેદ જોવા મળે છે. અંતઃફલન દર્શાવે અને તેમાંના ઘણા ઓછા અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ છે.
11. ઉદાહરણો : ડોગ-ફિશ (Scoliodon), સો-ફિશ (Pristis-saw fish), ગેટ-વ્હાઈટ શાર્ક (Carcharodon), સ્ટિંગ રે-ટ્રાયગોન.
અસ્થિમસ્ય :
• આ પ્રાણીઓ દરિયાઈ અને મીઠા પાણી બંનેમાં વસવાટ કરે છે.
• આ પ્રાણીઓનું શરીર હોડી જેવા આકારનું હોય છે.
• અંતઃકંકાલ હાડકાંનું બનેલું હોય છે.
• મુખ સામાન્ય રીતે આગળની બાજુએ આવેલું હોય છે, જડબાં સામાન્ય રીતે દાંતવાળા હોય છે.
• શ્વસન ચાર જોડ ઝાલરો દ્વારા થાય છે, જે ઝાલરઢાંકણથી આવરિત હોય છે.
• ત્વચા સાયક્લોઇડ (Cycloid) કે ટીનોઇડ (Ctenoid) ભીંગડા વડે આવરિત હોય છે.
• વાતાશયો હાજર હોય છે, જે તરવામાં મદદ કરે છે.
• હૃદય દ્વિખંડી હોય છે (એક કર્ણક અને એક ક્ષેપક), શીત રૂધિરવાળા પ્રાણીઓ (અસમતાપી) હોય છે.
• પુચ્છમીનપક્ષ સામાન્ય રીતે સમાન હોય છે.
• પ્રાણીઓ એકલિંગી હોય છે, સામાન્ય રીતે લિંગભેદ જોવા મળે છે, બાહ્ય ફલન દર્શાવે છે, અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ હોય છે, ગર્ભવિકાસ સીધો (પ્રત્યક્ષ) પ્રકારનો હોય છે.
• ઉદાહરણો : દરિયાઈ ઊડતી માછલી (Exocoetus), સમુદ્રધોડો (Hippocampus), મીઠા પાણીના રોહુ (Labeo), કટલા (Catla), મગુર (Clarias), માછલીઘરમાં : લડાકુ માછલી (Betta), અંજલ માછલી (Pterophyllum).
(b) પુચ્છમેરૂદંડી :
મેરૂદંડ ફક્ત ડિંભની પૂંછડીમાં હાજર હોય છે.
ઉદાહરણ : એસિડિયા (Ascidia), સાલ્વા (Salpa), ડોલિઓલમ (Doliolum)
1. પુચ્છમેરૂદંડી અને શીર્ષમેરૂદંડી ઉપસમુદાયો ઘણી વાર આદિમેરૂદંડીઓ તરીકે ઓળખાય છે.
2. તેઓ સંપૂર્ણ દરિયાઈ હોય છે.
શીર્ષમેરૂદંડી :
મેરૂદંડ સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન (આજીવન) શીર્ષથી પૂચ્છ સુધી વિસ્તરેલ હોય છે.
ઉદાહરણ : (Amphi oxus or Lancelet)
In simple words: કાસ્થિમત્સ્યમાં કાસ્થિનું હાડપિંજર હોય છે, જ્યારે અસ્થિમસ્યમાં હાડકાંનું હોય છે. પુચ્છમેરૂદંડીમાં મેરૂદંડ ફક્ત ડિંભની પૂંછડીમાં જોવા મળે છે, જ્યારે શીર્ષમેરૂદંડીમાં તે આખા જીવન દરમિયાન માથાથી પૂંછડી સુધી વિસ્તરેલ હોય છે.

Exam Tip: Always remember that cartilaginous fish have cartilage skeletons, while bony fish have bone skeletons. For Urochordates, the notochord is only in the larval tail, but in Cephalochordates, it extends from head to tail throughout life.

 

Question 10. અહીં દર્શાવેલ પ્રાણીઓની કોઈપણ બે સમાનતા જણાવો.
(a) વિહગ અને સસ્તન
(b) દેડકો અને મગર
(c) કાચબો અને પાઈલા
Answer:
(a) વિહગ અને સસ્તનની સમાનતાઓ :
1. આ બંને જીવો ગરમ લોહીવાળા પ્રાણીઓ છે. એટલે કે તેઓ બંને પોતાના શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરી શકે છે.
2. બંનેમાં હૃદય ચાર ખંડોનું બનેલું હોય છે.
(b) દેડકો અને મગરની સમાનતાઓ :
1. આ બંને જીવો ઠંડા લોહીવાળા પ્રાણીઓ છે. એટલે કે તેઓ બહારના વાતાવરણ અનુસાર પોતાના શરીરનું તાપમાન બદલી શકતા નથી.
2. દેડકો અને મગર બંને ઈંડા મૂકતા પ્રાણીઓ છે.
(c) કાચબો અને પાઇલાની સમાનતાઓ :
1. આ બંને પ્રાણીઓનું શરીર સૂકી ત્વચાથી ઢંકાયેલું હોય છે. કાચબામાં ઉપરના સ્તરને ભીંગડા કહેવાય છે, જ્યારે પાઇલામાં તેને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટનું બનેલું કવચ કહેવાય છે.
2. બંને પ્રાણીઓ ઈંડા મૂકે છે.
In simple words: પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ ગરમ લોહીવાળા હોય છે અને તેમનું હૃદય ચાર ચેમ્બરનું હોય છે. દેડકાં અને મગર ઠંડા લોહીવાળા હોય છે અને ઈંડા મૂકે છે. કાચબા અને પાઇલા બંને ઈંડા મૂકે છે અને તેમનું શરીર સૂકી ત્વચા અથવા કવચથી ઢંકાયેલું હોય છે.

Exam Tip: When comparing animals, focus on fundamental biological traits like thermoregulation (warm/cold-blooded), heart structure, and reproductive methods.

 

Question 11. નીચે દર્શાવેલ પ્રાણીઓનાં નામ આપો.
(a) ઉપાંગવિહીન પ્રાણી
(b) ઠંડા રૂધિરવાળા પ્રાણી
(c) ઉષ્ણ રૂધિરવાળા પ્રાણી
(d) શુષ્ક અને શૃંગમય ત્વચા ધરાવતું પ્રાણી
(e) નલિકાતંત્ર અને દઢાઓ ધરાવતું પ્રાણી
(f) ડંખાગીકાઓ ધરાવતું પ્રાણી
Answer:
(a) ઇક્વીઓફિસ
(b) સાપ, ટ્રાયગોન, ટોર્પડો, મગર
(c) કબૂતર, હાથી, ચામાચીડિયું
(d) મગર, સાપ, કાચબો, ગરોળી
(e) સ્પોન્જીલા
(f) સમુદ્રફૂલ
In simple words: અહીં કેટલાક પ્રાણીઓના ઉદાહરણો આપેલા છે, જે તેમની ખાસિયતો સાથે જોડાયેલા છે, જેમ કે પગ વગરના પ્રાણીઓ (ઇક્વીઓફિસ) અથવા ગરમ લોહીવાળા પ્રાણીઓ (કબૂતર, હાથી).

Exam Tip: When providing examples, choose well-known animals that clearly exhibit the described characteristics to ensure full marks.

 

Question 12. નીચે દર્શાવેલ લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતા પ્રાણીઓના ઉદાહરણ આપો.
(a) અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ
(b) ઝેરી ડંખ ધરાવતી મસ્ય
(c) વીજઅંગ ધરાવતી મસ્ય
(d) તારકતા પૂરું પાડતું અંગ
(e) એકાંતરજનન દર્શાવતું પ્રાણી
(f) સ્તનગ્રંથિ ધરાવતું અંડપ્રસવી પ્રાણી
Answer:
(a) અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ સીધા બચ્ચાંને જન્મ આપે છે. ત્યારબાદ તેઓ બચ્ચાંને પોષણ આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સસ્તન પ્રાણીઓ (અપવાદરૂપે – બતકચાંચ).
(b) ટ્રાયગોન મત્સ્ય – ઝેરી ડંખ ધરાવે છે. ઝેરી ડંખ તેની પૂંછડીમાં જોવા મળે છે.
(c) ટોર્પડો મત્સ્ય વીજઅંગ ધરાવે છે. આ માછલીમાં વીજઅંગ આંખની પાછળ આવેલ પેક્ટોરીયલ મીનપક્ષમાં આવેલ હોય છે.
(d) વાતાશયો (પ્લવનાશયો) ઉત્પ્લાવકતા પૂરી પાડે છે, જે અસ્થિમસ્ય વર્ગના મત્સ્યોમાં જોવા મળે છે. ઉદાહરણ: દરિયાઈ ઊડતી માછલી, સમુદ્રઘોડો.
(e) કોષ્ઠાંત્રિ સમુદાયનું પ્રાણી ઓબેલીયા એકાંતરજનન દર્શાવે છે.
(f) બતકચાંચ નામનું સસ્તન પ્રાણી સ્તનગ્રંથિ ધરાવે છે, પરંતુ તે ઈંડા મૂકતું પ્રાણી છે.
In simple words: અહીં કેટલાક પ્રાણીઓના ઉદાહરણો આપેલા છે જે તેમની ચોક્કસ લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવે છે, જેમ કે બચ્ચાંને જન્મ આપતા પ્રાણીઓ, ઝેરી ડંખવાળી માછલીઓ, વીજળી ઉત્પન્ન કરતી માછલીઓ, તરવામાં મદદ કરનાર અંગો ધરાવતા પ્રાણીઓ, એકાંતરજનન દર્શાવતા જીવો, અને સ્તનગ્રંથિઓ ધરાવતા ઈંડા મૂકતા પ્રાણીઓ.

Exam Tip: Remember to differentiate between oviparous (egg-laying) and viviparous (live-bearing) animals, and identify unique adaptations like electric organs or venomous spines in fish.

 

Question 13. નીચે આપેલ કોષ્ટકમાં વિવિધ પ્રાણીઓના ઉત્સર્ગ અંગો આપેલ છે. આપેલ ખાલી જગ્યામાં યોગ્ય જવાબ લખો.

Answer:In simple words: આ કોષ્ટક વિવિધ પ્રાણીઓ અને તેમના શરીરમાંથી કચરો બહાર કાઢવા માટેના વિશિષ્ટ અંગો દર્શાવે છે.

Exam Tip: Focus on memorizing the excretory organs for key animal phyla as these are frequently tested.

 

Question 1. મેરૂદંડી અને અમેરૂદંડી વચ્ચે જોવા મળતો તફાવત જણાવો (કોઈ પણ ત્રણ) અને મેરૂદંડીની લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતી નામનિર્દેશન યુક્ત આકૃતિ દોરો.
Answer:

1. આ સમુદાયમાં સમાવેશિત પ્રાણીઓમાં શરીરની પૃષ્ઠ બાજુએ નક્કર, સ્થિતિસ્થાપક, સળિયા જેવી રચના ધરાવતું મેરૂદંડ વિકાસ પામે છે. આવું મેરૂદંડ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં જોવા મળતું નથી.
2. આ સમુદાયના પ્રાણીઓ ત્રિગર્ભસ્તરીય, દેહકોષ્ઠી, દ્વિપાર્શ્વ સમમિતિય, સમખંડીય ખંડતા અને અંગતંત્ર સ્તરીય આયોજન ધરાવે છે.
3. તેઓમાં પશ્ચ ગુદાપુચ્છ જીવનભર કે જીવનના કેટલાક તબક્કામાં જોવા મળે છે.
4. કંઠનાલય ઝાલરફાટો કેટલાક તબક્કામાં હાજર હોય છે.
5. રૂધિરાભિસરણતંત્ર બંધ પ્રકારનું જોવા મળે છે.
6. પૃષ્ઠ ચેતારજ્જુ જેનો અગ્ર છેડો સામાન્ય રીતે મોટો થઈ મગજ બનાવે છે.
7. એકલિંગી પ્રાણીઓ હોય છે.
In simple words: મેરૂદંડી પ્રાણીઓમાં પીઠ પર મેરૂદંડ નામની લાકડી જેવી રચના હોય છે, જે અપૃષ્ઠવંશીઓમાં જોવા મળતી નથી. મેરૂદંડી પ્રાણીઓમાં પાચનતંત્ર, ચેતાતંત્ર અને રુધિરાભિસરણ તંત્ર સારી રીતે વિકસેલા હોય છે.

Exam Tip: For differentiation questions, focus on key distinguishing features. Always include a clear, labeled diagram for questions requesting an illustration.

 

Question 2. અદેહકોષ્ઠી, દેહકોષ્ઠી અને કૂટદેહકોષ્ઠી પ્રાણીઓમાં ગર્ભસ્તરો અને શરીરગુહાના નિર્માણમાં શુ સંબંધ છે?
Answer:
• આ બધાં જ બહુકોષી પ્રાણીઓ છે, જેમના શરીર પેશીસ્તરીય – આયોજન ધરાવે છે. આ પેશીઓનું નિર્માણ ત્રણ ગર્ભસ્તરોમાંથી થાય છે.
• સૌથી બહારના ગર્ભસ્તરને બાહ્ય ગર્ભસ્તર, મધ્યમાં આવેલ ગર્ભસ્તરને મધ્ય ગર્ભસ્તર અને અંદરના ગર્ભસ્તરને અંત: ગર્ભસ્તર કહે છે.
• અંતઃ ગર્ભસ્તર જઠર, મળાશય, યકૃત, સ્વાદુપિંડ, મૂત્રાશય વગેરે જેવા આંતરિક અંગોના નિર્માણ સાથે સંકળાયેલ છે.
• મધ્ય ગર્ભસ્તર શરીરના બંધારણીય ઘટકો જેવા કે કંકાલસ્નાયુઓ, કંકાલતંત્ર, સંયોજકપેશી વગેરેના નિર્માણ સાથે સંકળાયેલ છે.
• અંતઃ ગર્ભસ્તર CNS, આંખના નેત્રમણી, ચેતાકંદો, ચેતાઓ, ગ્રંથિઓ વગેરેના નિર્માણ સાથે સંકળાયેલ છે.
• જો શરીરગુહા મધ્ય ગર્ભસ્તરથી ઘેરાયેલ હોય તો તેને દેહકોષ કહે છે અને દેહકોષ ધરાવતા પ્રાણીઓને દેહકોષ્ટી કહે છે. ઉદા. નૂપુરક, સંધિપાદ, મૃદુકાય, શૂળત્વચી, સામીમેરૂદંડી અને મેરૂદંડી પ્રાણીઓ.
• કેટલાક પ્રાણીઓમાં શરીરગુહા મધ્ય ગર્ભસ્તરથી ઘેરાયેલ હોતી નથી, પરંતુ બાહ્ય અને અંતઃ ગર્ભસ્તરમાં છુટીછવાઈ કોથળીઓ આવેલ હોય છે, જેને કૂટદેહકોષ્ઠ કહે છે અને આવા પ્રાણીઓને કૂટદેહકોષ્ઠી કહે છે. ઉદા. સૂત્રકૃમિ સમુદાયના પ્રાણીઓ.
• કેટલાક પ્રાણીઓમાં દેહકોષ્ઠનો અભાવ હોય છે. આવા પ્રાણીઓને અદેહકોષ્ઠી કહે છે. ઉદા. પૃથુકૃમિ સમુદાયના પ્રાણીઓ.
In simple words: અદેહકોષ્ઠી પ્રાણીઓમાં શરીરગુહા હોતી નથી. કૂટદેહકોષ્ઠીમાં શરીરગુહા અધૂરી હોય છે, જ્યારે દેહકોષ્ઠીમાં શરીરગુહા મધ્ય ગર્ભસ્તરથી સંપૂર્ણપણે ઘેરાયેલી હોય છે.

Exam Tip: When discussing germ layers and coelom formation, clearly define each type (acoelomate, pseudocoelomate, coelomate) and provide representative examples for each category.

 

Question 3. વર્ગ – ઉભયજીવી અને સરિસૃપમાં સમાવિષ્ટ પ્રાણીઓના વસવાટ અને તેમના બાહ્ય લક્ષણો જણાવો.
Answer:
વર્ગ – ઉભયજીવી :
1. 'એમ્ફી' એટલે બે અને 'બાયોસ' એટલે જીવન, જે દર્શાવે છે કે તેઓ બે પ્રકારના જીવન જીવે છે.
2. આ વર્ગના પ્રાણીઓમાં બાલ્યાવસ્થા પાણીમાં જીવવા માટે અનુકૂળ હોય છે, જ્યારે પુખ્તાવસ્થા પાણી અને જમીન એમ બંને જગ્યાએ રહેવા માટે અનુકૂળ હોય છે. આમ, આ વર્ગના પ્રાણીઓ જલીય અને સ્થલીય એમ બંને નિવાસસ્થાનમાં જીવી શકે છે, તેથી તેને ઉભયજીવી કહે છે.
3. ઘણા પ્રાણીઓ બે જોડ ઉપાંગો ધરાવે છે, જેમાં આગળના ઉપાંગમાં ચાર અને પાછળના ઉપાંગમાં પાંચ આંગળીઓ હોય છે.
4. શરીર માથા અને ધડમાં વિભાજિત હોય છે. કેટલાકમાં પૂંછડી પણ હોઈ શકે છે.
5. બાહ્યકંકાલનો અભાવ હોય છે, ત્વચા મુખ્યત્વે ભીની અને ચીકણી હોય છે તેમજ શ્વસનાંગ તરીકે કામ કરે છે.
6. આંખો પોપચાં ધરાવે છે.
7. બાહ્ય કાનનો અભાવ હોય છે, પરંતુ અંતઃકર્ણ અને મધ્યકર્ણ ધરાવે છે. એટલે કર્ણપટલ હાજર હોય છે.
8. અન્નમાર્ગ (પાચનમાર્ગ), મૂત્રમાર્ગ અને પ્રજનનમાર્ગ એક જ છિદ્રમાં ખુલે છે, તેને અવસારણી કહે છે.
9. શ્વસન ઝાલરો, ફેફસાં અને ત્વચા દ્વારા કરે છે.
10. હૃદય ત્રિખંડી હોય છે, જેમાં બે કર્ણક અને એક ક્ષેપક હોય છે.
11. શીત રુધિરવાળા એટલે કે અસમતાપી પ્રાણીઓ છે.
12. એકલિંગી પ્રાણીઓ, સ્પષ્ટ લિંગભેદ જોવા મળે છે, બાહ્ય ફલન દર્શાવે છે, ઈંડા મૂકતા પ્રાણીઓ, ગર્ભવિકાસ પરોક્ષ પ્રકારનો એટલે કે રૂપાંતરણ દર્શાવે છે.
13. ઉદાહરણો : ટોડ (Bufo), દેડકો (Frog – Rana), વૃક્ષનિવાસી દેડકો (Hyla), સાલામાન્ડર (Salamandar), ઇક્વિઓફિસ (ઉપાંગોવિહીન ઉભયજીવી).
વર્ગ – સરિસૃપ :
• સરિસૃપો, પૃષ્ઠવંશીઓનો પ્રથમ વર્ગ છે, જેનાં પ્રાણીઓ સંપૂર્ણ રીતે જમીન પર જીવન જીવવા અનુકૂળ હોય છે.
• આ પ્રાણીઓ ચાલવાની વિસર્ષીયતા (સરકતા) કે પેટે ઘસડાઈને ચાલવાની પદ્ધતિ અપનાવે છે તેથી તેમને સરિસૃપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• તેઓનું શરીર સુકા અને શિંગડાવાળી ત્વચા તથા અધિચર્મીય ભીંગડા કે પ્રશલ્કો દ્વારા ઢંકાયેલું હોય છે.
• શરીર માથા, ગરદન, ધડ અને પૂંછડીમાં વિભાજિત હોય છે.
• તેઓ બહાર ખૂલતા બાહ્યકર્ણ કે કાનના પડદા ધરાવતા નથી. કાનમાં કર્ણપટલ હોય છે.
• ઉપાંગો સમાન, ટૂંકા અને નહોરયુક્ત હોય છે. સાપમાં ઉપાંગોનો અભાવ હોય છે.
• સામાન્ય રીતે હૃદય ત્રિખંડી હોય છે (બે કર્ણક અને એક અપૂર્ણ વિભાજિત ક્ષેપક), પરંતુ મગરમાં હૃદય ચાર ખંડોનું હોય છે.
• શ્વસન ફેફસાં દ્વારા થાય છે.
• સાપ અને ગરોળી તેમની કાંચળીયુક્ત ત્વચા દ્વારા ભીંગડા દૂર કરે છે.
• એકલિંગી પ્રાણીઓ, લિંગભેદ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે, અંતઃફલન દર્શાવે છે, ઈંડા મૂકતા પ્રાણીઓ, ગર્ભવિકાસ સીધા પ્રકારનો જોવા મળે છે.
• ઉદાહરણો : દરિયાઈ કાચબો (Chelon), કાચબો (Testudo), વૃક્ષગરોળી (Chameleon), બગીચાની ગરોળી (Calotes), મગર (Crocodilus), ઘડિયાલ (Alligator), ભતગોજી (Hemidoctylus), ઝેરી સાપ-નાગ (Cobra – Naja), કાળોતરો (Kroit – Bangarus), ચિતરો.
In simple words: ઉભયજીવીઓ પાણી અને જમીન બંને જગ્યાએ રહે છે, તેમની ત્વચા ભીની હોય છે અને તેમના હૃદયમાં ત્રણ ખંડ હોય છે. સરિસૃપો ફક્ત જમીન પર રહે છે, તેમની ત્વચા સૂકી અને ભીંગડાવાળી હોય છે, અને તેમના હૃદયમાં સામાન્ય રીતે ત્રણ ખંડ હોય છે (મગર સિવાય).

Exam Tip: Pay close attention to the unique adaptations of amphibians (dual life, moist skin) and reptiles (terrestrial life, dry scaly skin) as these are key distinguishing features.

 

Question 4. પૃષ્ઠવંશીઓમાં સસ્તનો ખૂબ જ વિકસિત પ્રાણીઓ છે. સમજાવો.
Answer:
નીચે આપેલ લાક્ષણિકતાઓ સસ્તનોને અન્ય પૃષ્ઠવંશીઓ કરતાં વિકસિત દર્શાવે છે.
• તેઓ વિવિધ રહેઠાણોમાં જોવા મળે છે. જેવા કે ધ્રુવપ્રદેશમાં, રણમાં, પર્વતો પર, જંગલોમાં, ઘાસના મેદાનોમાં અને અંધારી ગુફાઓમાં.
• કેટલાક પ્રાણીઓ ઉડવા કે પાણીમાં જીવન પસાર કરવા અનુકૂલિત થયેલા હોય છે.
• સુવિકસિત બાહ્ય, મધ્ય અને અંતઃકર્ણ જોવા મળે છે. બાહ્યકર્ણ તરીકે સ્થિતિસ્થાપક કર્ણપલ્લવનો વિકાસ જોવા મળે છે.
• પાચનમાર્ગ સંપૂર્ણ અને પાચકગ્રંથિઓ યુક્ત હોય છે.
• હૃદય ચાર ખંડોનું હોય છે અને મહાધમની કમાન ડાબી બાજુએ વળેલી હોય છે.
• શ્વસન ફેફસાં દ્વારા થાય છે. છાતી અને પેટ વચ્ચે આવેલું ઉરોદરપટલ શ્વાસોચ્છવાસમાં મદદ કરે છે.
• ત્વચાની સપાટી પર રૂંવાટી ધરાવે છે. આ ઉપરાંત શરીર પર ભીંગડા, શિંગડા, નખ, નહોર, ખરી વગેરે આવેલ હોય છે.
• પ્રચલન માટે બે જોડ ઉપાંગો ધરાવે છે. તે ચાલવા, દોડવા, ઝાડ પર ચડવા, દરમાં ઘૂસવા, તરવા કે ઊડવા માટે અનુકૂલિત થયેલા હોય છે.
• જડબામાં વિવિધ પ્રકારના દાંત આવેલા હોય છે. જેવા કે છેદકદાંત, રાક્ષીદાંત, અગ્રદાઢ અને દાઢ.
• દૂધનો સ્ત્રાવ કરતી ગ્રંથિઓ (સ્તનગ્રંથિઓ)ની હાજરી એ સસ્તનની મુખ્ય અનન્ય લાક્ષણિકતા છે, જેના દ્વારા શિશુને પોષણ મળે છે.
• એકલિંગી પ્રાણીઓ, સ્પષ્ટ લિંગભેદ જોવા મળે છે. અંતઃફલન દર્શાવે છે. અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ, ગર્ભવિકાસ સીધો જોવા મળે છે.
• ઉદાહરણો : અંડપ્રસવી – બતકચાંચ (Ornithorhynchus), અપત્યપ્રસવી – કાંગારૂ (Macropus), ચામાચીડીયું (Pteropus), ઊંટ (Camelus), વાનર (Macaca), ઉંદર (Ratlus), કૂતરો (Canis), બિલાડી (Felis), હાથી (Elephas), ઘોડો (Eqyus), ડોલ્ફિન (Delphinus), બ્લ્યુ વ્હેલ (Balaenoptera), વાઘ (Panthera tigris), સિંહ (Panthera leo).
In simple words: સસ્તન પ્રાણીઓ ઘણા પ્રકારના વાતાવરણમાં જીવી શકે છે, તેમનામાં કાન સારી રીતે વિકસેલા હોય છે, પાચન અને શ્વસનતંત્ર સંપૂર્ણ હોય છે, તેમનું હૃદય ચાર ચેમ્બરનું હોય છે, શરીર પર રૂંવાટી હોય છે અને સ્તનગ્રંથિઓ હોય છે. આ બધી વિશેષતાઓ તેમને અન્ય પ્રાણીઓ કરતાં વધુ વિકસિત બનાવે છે.

Exam Tip: When explaining why mammals are highly developed, emphasize key adaptations like diverse habitats, advanced sensory organs, efficient circulatory and respiratory systems, presence of mammary glands, and direct development.