GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 3 વનસ્પતિ સૃષ્ટિ

Question 1. લીલના વર્ગીકરણનો આધાર શું છે ?
Answer: લીલના વર્ગીકરણનો આધાર રંજકદ્રવ્યકણોની હાજરી કે ગેરહાજરી છે. આ લક્ષણ લીલને વિવિધ જૂથોમાં વિભાજિત કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: લીલને અલગ-અલગ જૂથોમાં વિભાજીત કરવા માટે તેમાં કયા રંગદ્રવ્યો છે અને કયા નથી, તે મુખ્ય આધાર છે.

Exam Tip: લીલના વર્ગીકરણ માટેના મુખ્ય આધાર તરીકે રંજકદ્રવ્ય કણોની હાજરી કે ગેરહાજરીનું મહત્વ સમજવું જરૂરી છે.

Question 2. લીલના વિવિધ વર્ગોનું વર્ણન કરો.
Answer:
1. ક્લોરોફાયસી: ક્લોરોફિલ-a અને ક્લોરોફિલ-b ક્લોરોફાયસીમાં હાજર હોય છે, જે તેને લીલો રંગ આપે છે. આ લીલને નીલહરિત લીલ પણ કહેવામાં આવે છે.
2. ફીયોફાયસી: ફીયોફાયસીમાં ક્લોરોફિલ-a, ક્લોરોફિલ-c અને ફ્યુકોઝેન્થીન મળે છે. ફ્યુકોઝેન્થીન તેમને બદામી રંગ આપે છે. તેથી, ફીયોફાયસીને બદામી લીલ પણ કહે છે.
3. રોડોફાયસી: રોડોફાયસીમાં ક્લોરોફિલ-a, ક્લોરોફિલ-d અને ફાઈકોઇરિથ્રિન હોય છે. ફાઈકોઇરિથ્રિન તેમને લાલ રંગ આપે છે. આથી, રોડોફાયસીને રાતી લીલ પણ કહેવામાં આવે છે.
In simple words: લીલના મુખ્ય ત્રણ વર્ગો છે: ક્લોરોફાયસી (લીલો રંગ, ક્લોરોફિલ-a,b), ફીયોફાયસી (બદામી રંગ, ક્લોરોફિલ-a,c, ફ્યુકોઝેન્થીન), અને રોડોફાયસી (લાલ રંગ, ક્લોરોફિલ-a,d, ફાઈકોઇરિથ્રિન).

Exam Tip: દરેક લીલના વર્ગના નામ, તેમાં રહેલા મુખ્ય રંજકદ્રવ્યો અને તેમના રંગને યાદ રાખો. આ મુદ્દાઓ સ્પષ્ટપણે લખવાથી સારા ગુણ મળે છે.

Question 2. લીવરવર્ટ, મોસ, હંસરાજ, અનાવૃત બીજધારીઓ અને આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓના જીવનચક્રમાં ક્યારે અને ક્યાં અર્ધીકરણ થાય છે ?
Answer: લીવરવર્ટ, મોસ અને હંસરાજમાં, લિંગી પ્રજનન વખતે, બીજાણુજનક તબક્કામાં બીજાણુ માતૃકોષના અર્ધીકરણ દ્વારા એકગુણિત જન્યુઓ બને છે. અનાવૃત બીજધારી અને આવૃત બીજધારીમાં, પરાગાશયમાં પરાગરજ અને બીજાશયમાં અંડક બનતી વખતે અર્ધીકરણની ક્રિયા થાય છે.
In simple words: લીવરવર્ટ, મોસ અને હંસરાજમાં પ્રજનન વખતે બીજાણુ માતૃકોષમાં અર્ધીકરણ થાય છે. જ્યારે અનાવૃત અને આવૃત બીજધારીમાં પરાગરજ અને અંડક બનતી વખતે અર્ધીકરણ થાય છે.

Exam Tip: અર્ધીકરણની પ્રક્રિયા કઈ વનસ્પતિઓમાં કયા તબક્કે થાય છે તે સ્પષ્ટપણે સમજાવવું જેથી પૂરા ગુણ મેળવી શકાય.

Question 3. સ્ત્રીજન્યુધાની ધારણ કરતી ત્રણ વનસ્પતિના નામ આપો. તેમાંથી કોઈ એકનું જીવનચક્ર સંક્ષિપ્તમાં વર્ણવો.
Answer: દ્વિઅંગી, ત્રિઅંગી અને અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ સ્ત્રીજન્યુધાની ધરાવે છે.

અનાવૃત બીજધારીનું જીવનચક્ર:

પ્રજનન: અનાવૃત બીજધારી વિષમબીજાણુક હોય છે. તેઓ એકગુણિત મહાબીજાણુઓ અને લઘુબીજાણુઓ (સૂક્ષ્મ બીજાણુઓ) બનાવે છે. આ બે પ્રકારના બીજાણુઓ લઘુબીજાણુધાનીમાં ઉત્પન્ન થાય છે. આ બીજાણુધાનીઓ શિથિલ કે સંઘટિત શંકુ સ્વરૂપમાં, અક્ષ પર કુંતલાકાર રીતે ગોઠવાયેલા બીજાણુપર્ણો પર વિકસે છે.

નરજન્યુ: લઘુબીજાણુપર્ણ અને લઘુબીજાણુધાની ધરાવતા શંકુને લઘુબીજાણુધારક કે નરશંકુ કહેવાય છે. લઘુબીજાણુઓમાંથી નરજન્યુજનક પેઢી બને છે, જે ખૂબ જ નાના કોષો પૂરતી મર્યાદિત હોય છે. કોષોની સંખ્યામાં ઘટાડો પામેલા આ જન્યુજનકને પરાગરજ કહે છે. પરાગરજનો વિકાસ થાય છે.

માદાજન્ય: અંડકો કે મહાબીજાણુધાની ધરાવતા મહાબીજાણુપર્ણોના શંકુને મહાબીજાણુધારક કે માદાશંકુ કહેવામાં આવે છે.

ફલન: લઘુબીજાણુધાનીમાંથી પરાગરજ બહાર આવે છે. તે પવન દ્વારા ફેલાઈને મહાબીજાણુપર્ણો પર બનતા અંડકોના છિદ્રો સાથે સંપર્ક કરે છે. તે અંડકમાં રહેલી સ્ત્રીજન્યુધાની તરફ વિકસીને પરાગનલિકા બનાવે છે, જે નરજન્યુઓનું વહન કરે છે અને સ્ત્રીજન્યુધાનીના મુખ પાસે તેમના દ્રવ્યો (નરજન્યુઓ સહિત) છોડે છે. ફલન પછી, ફલિતાંડ ભ્રૂણમાં અને અંડકો બીજમાં બદલાય છે.
In simple words: દ્વિઅંગી, ત્રિઅંગી અને અનાવૃત બીજધારીમાં સ્ત્રીજન્યુધાની હોય છે. અનાવૃત બીજધારીમાં, તેઓ અલગ-અલગ બીજાણુઓ (મોટા અને નાના) ઉત્પન્ન કરે છે. નર અને માદા શંકુ બને છે. પવન દ્વારા પરાગરજ ફેલાય છે, પરાગનલિકા બને છે, અને ફલિતાંડમાંથી ભ્રૂણ અને બીજ બને છે.

Exam Tip: વનસ્પતિના નામ અને તેમના જીવનચક્રના મુખ્ય તબક્કાઓ અને પ્રક્રિયાઓ (જેમ કે પ્રજનન, ફલન, બીજ વિકાસ) સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો.

Question 4. નીચેનાની સૂત્રગુણકતા જણાવો :
Answer:
1. મોસનો પ્રતંતુકીય કોષ – દ્વિગુણિત
2. દ્વિદળીઓમાં પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર – ત્રિગુણિત
3. મોસના પ્રપર્ણ કોષ – એકગુણિત
4. હંસરાજના પ્રસુકાયક કોષ – એકગુણિત
5. માર્કેન્શિયામાં ક્રૂડમલી કોષ – એકગુણિત
6. એકદળીનો વર્ધનશીલ કોષ – દ્વિગુણિત
7. લીવરવર્ટનો અંડકોષ – દ્વિગુણિત
8. હંસરાજના ફલિતાંડ – દ્વિગુણિત
In simple words: મોસના પ્રતંતુકીય કોષ, દ્વિદળીના પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર, મોસના પ્રપર્ણ કોષ, હંસરાજના પ્રસુકાયક કોષ, માર્કેન્શિયાના ક્રૂડમલી કોષ, એકદળીનો વર્ધનશીલ કોષ, લીવરવર્ટનો અંડકોષ અને હંસરાજના ફલિતાંડમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા જણાવેલ છે.

Exam Tip: દરેક ભાગ માટે સૂત્રગુણકતા (એકગુણિત, દ્વિગુણિત, ત્રિગુણિત) ચોક્કસ રીતે લખો. ખાસ કરીને મોસ અને હંસરાજ જેવા ઉદાહરણોમાં યાદ રાખવું મહત્વનું છે.

Question 5. લીલ અને અનાવૃત બીજધારીઓની આર્થિક અગત્યતા વિશે નોંધ લખો.
Answer:

લીલની આર્થિક અગત્યતા:

• પૃથ્વી પર કુલ કાર્બનડાયોક્સાઇડનો લગભગ અડધો ભાગ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા લીલ દ્વારા થાય છે.
• પ્રકાશસંશ્લેષી સજીવો હોવાથી, તેઓ પોતાના આસપાસના પર્યાવરણમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ વધારે છે.
• તેઓ મહત્વના ઊર્જાસભર સંયોજનોના પ્રાથમિક ઉત્પાદકો છે, જે બધા જ જલીય પ્રાણીઓના પોષણચક્રનો આધારસ્તંભ છે. પોરફાયરા, લેમિનારિયા, સરગાસમ જેવી ખારા પાણીની લગભગ 70 જેટલી જાતિઓ ખોરાક તરીકે ઉપયોગી છે.
• કેટલીક દરિયાઈ બદામી અને રાતી લીલ વધુ માત્રામાં હાઇડ્રોકોલોઇડ્સ (જલગ્રાહક કલીલ પદાર્થો) ઉત્પન્ન કરે છે. દા.ત., આલ્જિન (બદામી લીલ) અને કેરાજીન (લાલ લીલ) જે વ્યાવસાયિક રીતે ઉપયોગી છે.
• અગર એ જેલિડીયમ અને ગ્રેસીલારિયામાંથી મળતું એકમાત્ર વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન છે, જે સૂક્ષ્મ જીવાણુઓની વૃદ્ધિ અને આઇસ્ક્રીમ તથા જેલીની બનાવટમાં ઉપયોગી છે.
• ક્લોરેલા અને સ્પાઇરુલિના એકકોષીય, પ્રોટીનસભર લીલ છે અને અવકાશયાત્રીઓ પણ પૂરક આહાર તરીકે તેનો ઉપયોગ કરે છે.

અનાવૃત બીજધારીની આર્થિક ઉપયોગિતા:

• તે મોટેભાગે સુશોભન માટે વપરાય છે. ખાસ કરીને પાઈનસ, સીડાર જેવી વનસ્પતિઓ પોચાં લાકડાં તરીકે બાંધકામમાં અને પેકિંગમાં વપરાય છે.
• ટેક્સસમાંથી ટેક્સોલ અને એન્ટિ-કેન્સર ડ્રગ્સ તરીકે વપરાય છે.
• અસ્થમા, બ્રોન્કાઇટીસની સારવારમાં વપરાતું એફ્રિટીન એ એફિડ્રાની ઘણી જાતિમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. પાઈનસ જીઆરડીઆના બીજ ખાદ્ય છે.
• રેઝિનનો વ્યાવસાયિક દૃષ્ટિએ ઉપયોગ સીલીંગ વેક્સ અને વોટરપ્રુફ રંગ તરીકે થાય છે. રેઝિનનો પ્રકાર ટર્પેન્ટાઇન પાઈનસની જુદી જુદી જાતિમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Exam Tip: લીલ અને અનાવૃત બીજધારી બંનેની આર્થિક અગત્યતાના ઓછામાં ઓછા 3-4 મુદ્દાઓ યાદ રાખો અને સ્પષ્ટપણે લખો. આર્થિક મહત્વ દર્શાવતા ઉદાહરણોનો સમાવેશ કરો.

Question 6. અનાવૃત બીજધારી અને આવૃત બીજધારી બંને બીજ ધરાવે છે. ત્યારે તેમને શા માટે અલગ રીતે વર્ગીકૃત કરાય છે ?
Answer: અનાવૃત બીજધારીના બીજ નગ્ન (આવરણ વગરના) હોય છે, એટલે કે બીજની ફરતે કોઈ આવરણ નથી. જ્યારે, આવૃત બીજધારીના બીજ સામાન્ય રીતે ફળ દ્વારા ઢંકાયેલા હોય છે. આ આવરણની હાજરી કે ગેરહાજરીને કારણે બીજ ફેલાવવાની અલગ-અલગ રીતો અને ફલનની પદ્ધતિઓમાં તફાવત જોવા મળે છે. તેથી, તેમને અલગ-અલગ રીતે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
In simple words: અનાવૃત બીજધારીના બીજ ખુલ્લા હોય છે, જ્યારે આવૃત બીજધારીના બીજ ફળથી ઢંકાયેલા હોય છે. આ તફાવતને કારણે તેમના બીજના ફેલાવા અને પ્રજનન પદ્ધતિઓ અલગ-અલગ હોય છે, તેથી તેમને જુદા પાડીને વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

Exam Tip: અનાવૃત અને આવૃત બીજધારી વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત (બીજનું આવરણ) અને તેના પરિણામો (વિકિર્ણ અને ફલન પદ્ધતિઓ) પર ભાર મૂકો.

Question 7. વિષમબીજાણુતા શું છે ? તેની અગત્યતા વિશે સંક્ષિપ્તમાં ટિપ્પણી કરો. બે ઉદાહરણ આપો.
Answer: વિષમબીજાણુતા એટલે એક જ વનસ્પતિ દ્વારા બે જુદા-જુદા પ્રકારના બીજાણુઓ ઉત્પન્ન થવાની ક્રિયા. આ બીજાણુઓ કદમાં અલગ-અલગ હોય છે. નાના બીજાણુઓને સૂક્ષ્મબીજાણુ (લઘુબીજાણુ) અને મોટા બીજાણુઓને મહાબીજાણુ કહે છે. લઘુબીજાણુઓ નરજન્યુજનક અને મહાબીજાણુઓ માદાજન્યુજનક ઉત્પન્ન કરે છે. આ બાબત બીજપ્રકૃતિના પૂર્વસૂચક તરીકે ગણાય છે, જે ઉત્ક્રાંતિમાં એક મુખ્ય તબક્કો છે. અનાવૃત બીજધારી અને આવૃત બીજધારીમાં આવા પ્રકારના બીજ બને છે.
In simple words: વિષમબીજાણુતા એટલે એક જ છોડ પર બે અલગ-અલગ કદના બીજાણુઓ (નાના અને મોટા) બનવા. નાના બીજાણુઓ નર છોડ બનાવે અને મોટા બીજાણુઓ માદા છોડ બનાવે. આ બીજના વિકાસ માટેનો પહેલો મહત્વનો તબક્કો છે. ઉદાહરણ તરીકે, સેલાજીનેલા અને સાલ્વીનિયા.

Exam Tip: વિષમબીજાણુતાની વ્યાખ્યા, લઘુબીજાણુ અને મહાબીજાણુ વચ્ચેનો તફાવત, તેની ઉત્ક્રાંતિગત અગત્યતા અને ઓછામાં ઓછા બે ઉદાહરણોનો સમાવેશ કરો.

Question 8. યોગ્ય ઉદાહરણ સાથે નીચેના શબ્દો સંક્ષિપ્તમાં સમજાવો.
(i) પ્રતંતુ,
(ii) પુંજન્યુધાની,
(iii) સ્ત્રીજન્યુધાની,
(iv) દ્વિવિધ જીવનચક્ર,
(v) બીજાણુપર્ણ,
(vi) સમજન્યુતા.
Answer:
(i) પ્રતંતુ: મોસના જીવનચક્રનો આ પ્રથમ તબક્કો છે, જે સીધો બીજાણુમાંથી વિકસે છે. તે વિસર્પી (જમીન પર ફેલાયેલું), લીલું, શાખાઓવાળું અને ઘણીવાર તંતુ જેવું હોય છે.
(ii) પુંજન્યુધાની: દ્વિઅંગી અને ત્રિઅંગીમાં જોવા મળતું નર લિંગી અંગ પુંજન્યુધાની કહેવાય છે. તે વંધ્ય કોષોથી ઘેરાયેલું હોય છે. તે લઘુબીજાણુ માતૃકોષથી ઘેરાયેલું હોય છે, જેમાંથી નરજન્યુ ઉત્પન્ન થાય છે.
(iii) સ્ત્રીજન્યુધાની: તે માદા લિંગી અંગ છે, જે દ્વિઅંગી, ત્રિઅંગી અને અનાવૃત બીજધારીમાં જોવા મળે છે. તે ચંબુ આકારનું હોય છે અને એક અંડકોષ બનાવે છે.
(iv) દ્વિવિધ જીવનચક્ર: આ શબ્દનો ઉપયોગ અનાવૃત અને આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓના જીવનચક્ર માટે થાય છે. આમાં દ્વિગુણિત બીજાણુજનક તબક્કો પ્રભાવી, પ્રકાશસંશ્લેષી અને સ્વતંત્ર હોય છે. જન્યુજનક તબક્કો થોડાક એકકોષીય એકગુણિત જન્યુજનક દ્વારા રજૂ થાય છે.
(v) બીજાણુપર્ણ: ત્રિઅંગી બીજાણુજનક બીજાણુધાની ધરાવે છે, જે પર્ણ જેવી રચનાઓ પર જોડાયેલી હોય છે. આ રચનાઓને બીજાણુપર્ણ કહેવાય છે.
(vi) સમજન્યુતા: બાહ્ય દેખાવે સમાન જન્યુઓ લિંગી પ્રજનનમાં જોડાય તે ક્રિયાને સમજન્યુતા કહે છે. એટલે કે, જન્યુઓ કદમાં સરખા હોય છે, પરંતુ તેમના કાર્યો અલગ હોય છે. આવા પ્રકારનું પ્રજનન સામાન્ય રીતે સ્પાયરોગાયરામાં થાય છે.
In simple words: પ્રતંતુ મોસનો પહેલો તબક્કો છે. પુંજન્યુધાની એ નર પ્રજનન અંગ છે. સ્ત્રીજન્યુધાની એ માદા પ્રજનન અંગ છે. દ્વિવિધ જીવનચક્રમાં દ્વિગુણિત બીજાણુજનક તબક્કો મુખ્ય હોય છે. બીજાણુપર્ણ એ પર્ણ જેવી રચના છે જેમાં બીજાણુધાની હોય છે. સમજન્યુતા એટલે કદમાં સરખા જન્યુઓનું જોડાણ.

Exam Tip: દરેક શબ્દની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્તમાં આપો, અને જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં યોગ્ય ઉદાહરણો અથવા સંબંધિત વનસ્પતિ જૂથોનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 9. નીચેનાનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો :
(i) રાતી (લાલ) લીલ અને બદામી (કથ્થાઈ) લીલ
(ii) લીવરવર્ટ અને મોસ
(iii) સમબીજાણુક અને વિષમબીજાણુક ત્રિઅંગી
(iv) યુગ્મક અને ત્રેવડું જોડાણ :
Answer:
(i) રાતી (લાલ) લીલ અને બદામી (કથ્થાઈ) લીલ :

Exam Tip: દરેક તુલનાત્મક મુદ્દા માટે, દરેક શ્રેણીના સ્પષ્ટ ગુણધર્મો આપો. કોષ્ટકોનો ઉપયોગ તફાવતોને વધુ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવા માટે કરી શકાય છે.

Question 10. તમે એકદળી વનસ્પતિઓને દ્વિદળીઓથી કેવી રીતે જુદી કરશો ?
Answer:

Exam Tip: એકદળી અને દ્વિદળી વચ્ચેના મુખ્ય બાહ્યાકાર અને આંતરિક તફાવતોને યાદ રાખો અને કોષ્ટક સ્વરૂપે રજૂ કરવાથી વધુ સ્પષ્ટતા મળશે.

Question 11. નીચે આપેલ જોડકાં બનાવો. (કૉલમ – । સાથે કૉલમ – II).

Exam Tip: દરેક વનસ્પતિનું નામ તેના સંબંધિત વનસ્પતિ સમૂહ સાથે યાદ રાખો. આ પ્રકારના પ્રશ્નોમાં સીધા જોડકાં યાદ રાખવાથી સરળતા રહે છે.

Question 12. અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓની મહત્ત્વની લાક્ષણિકતાઓ વર્ણવો.
Answer: અનાવૃત બીજધારીના મહત્વના લક્ષણો :
1. આ વનસ્પતિઓના બીજ ફળથી ઢંકાયેલા નથી.
2. વનસ્પતિનું કદ મધ્યમથી ઊંચા વૃક્ષો કે ક્ષુપો સ્વરૂપે હોય છે. મહાકાય રેડવુડ, સીક્વોઇયા એ દુનિયાનું સૌથી ઊંચું વૃક્ષ છે.
3. સોટીમય મૂળતંત્ર ધરાવે છે.
4. સાયકસમાં પ્રવારમૂળ જોવા મળે છે, જે નાઇટ્રોજનના સ્થાપનની ક્રિયા સાથે સંકળાયેલું છે.
5. પ્રકાંડ શાખિત (પાઈનસ, સીડ્રસ) કે અશાખિત (સાયકસ) હોય છે.
6. પર્ણો સાદા (પાઈનસ) કે સંયુક્ત (પીંછાકાર-સાયકસ), પોચા, જાડા ક્યુટિકલયુક્ત અને નિમગ્ન વાયુરંધ્રો ધરાવે છે, જે પાણીનો વ્યય ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
7. અનાવૃત બીજધારી વિષમબીજાણુક છે. તે બે પ્રકારના બીજાણુઓ ધરાવે છે: લઘુબીજાણુ અને મહાબીજાણુ.
8. પુષ્પ ગેરહાજર હોય છે. લઘુબીજાણુપર્ણો અને મહાબીજાણુપર્ણો સંઘટિત બની નરશંકુ અને માદાશંકુ બનાવે છે.
9. પરાગનયન મોટેભાગે પવન દ્વારા થાય છે. પરાગરજ અંડકના અંડપ્રસાધન સુધી અંડછિદ્ર દ્વારા પહોંચે છે.
10. નર અને માદાજન્યુજનક એ બીજાણુજનક પર આધારિત છે.
11. ફલન પછી ફલિતાંડ દ્વિગુણિત ભ્રૂણમાં અને અંડકો બીજમાં વિકસે છે. આ બીજ ઢંકાયેલા હોતા નથી.
In simple words: અનાવૃત બીજધારીના બીજ ખુલ્લા હોય છે. આ વૃક્ષો કદમાં મોટા હોય છે, જેમ કે રેડવુડ. તેમાં સોટીમય મૂળ હોય છે અને કેટલાકમાં નાઇટ્રોજન સ્થાપન કરતા પ્રવારમૂળ પણ હોય છે. પ્રકાંડ શાખાવાળું કે શાખા વગરનું હોય છે, અને પર્ણ જાડા અને પાણીનો ઘટાડો કરતા હોય છે. તેઓ બે પ્રકારના બીજાણુ (નાના-મોટા) ઉત્પન્ન કરે છે. ફૂલો હોતા નથી, પરંતુ શંકુ હોય છે. પવન દ્વારા પરાગનયન થાય છે અને બીજ ખુલ્લા રહે છે.

Exam Tip: અનાવૃત બીજધારીના મુખ્ય લક્ષણોને યાદ રાખો, જેમ કે બીજનું સ્વરૂપ, કદ, મૂળ, પ્રકાંડ, પર્ણ, પ્રજનન અંગો અને ફલન પ્રક્રિયા. દરેક મુદ્દાને સ્પષ્ટ રીતે સમજાવો.

બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQ)

Question 1. સાયનોબેક્ટરિયાને ................................. માં વર્ગીકૃત કરાય છે.
(a) પ્રોટીસ્ટા
(b) વનસ્પતિ
(c) મોનેરા
(d) લીલ
Answer: (a) પ્રોટીસ્ટા
In simple words: સાયનોબેક્ટરિયાને પ્રોટીસ્ટા જૂથમાં ગણવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓ મુખ્યત્વે પાણીમાં રહે છે અને તેમનું શરીર એક કોષનું બનેલું છે.

Exam Tip: વિવિધ સજીવોના વર્ગીકરણ જૂથો અને તેમની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓને યાદ રાખો.

Question 2. બે અસમાન જન્યુકોષોનું સંયોજન થવાને ................................. કહે છે.
(a) અંડજન્યુક
(b) સમજન્યુક
(c) વિષમજન્યુક
(d) પ્રાણીજન્યુક
Answer: (c) વિષમજન્યુક
In simple words: જ્યારે બે અલગ કદના જન્યુઓ જોડાય છે, ત્યારે તેને વિષમજન્યુતા કહે છે. આમાં એક મોટો અને એક નાનો જન્યુ હોય છે.

Exam Tip: પ્રજનનના પ્રકારો અને તેમાં જન્યુઓના કદ અને આકારના આધારે થતા જોડાણને સ્પષ્ટપણે સમજવું.

Question 3. સંલગ્નક (holdfast), છત્રીકા વૃત (stipe) અને પ્રપર્ણ (frond) ................................. માં વનસ્પતિદેહ ધરાવે છે.
(a) લાલ લીલ
(b) હરિત લીલ
(c) બદામી લીલ
(d) ઉપરના તમામ
Answer: (c) બદામી લીલ
In simple words: બદામી લીલમાં મૂળ જેવો ભાગ (હોલ્ડફાસ્ટ), દંડ જેવો ભાગ (સ્ટાઇપ) અને પર્ણ જેવો ભાગ (ફ્રોન્ડ) હોય છે. આ બધા તેના શરીરના ભાગો છે.

Exam Tip: લીલના વિવિધ વર્ગો અને તેમના દેહરચનાના વિશિષ્ટ લક્ષણોને યાદ રાખો. ખાસ કરીને બદામી લીલમાં હોલ્ડફાસ્ટ, સ્ટાઇપ અને ફ્રોન્ડ જેવા ભાગો મહત્વના છે.

Question 4. વનસ્પતિ સુકાય પ્રકારનું આયોજન ધરાવે છે તે મૂલાંગો ધરાવે છે અને એકકીય (n) છે. તેને જીવનચક્ર કરવા માટે પાણીની જરૂર હોય છે, કારણ નરજન્યુ ચલ છે. તે જે સમૂહમાં હોય તેને ઓળખો.
(a) ત્રિઅંગી
(b) અનાવૃત બીજધારી
(c) એકદળી
(d) દ્વિઅંગી
Answer: (d) દ્વિઅંગી
In simple words: દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓમાં શરીર સુકાય પ્રકારનું હોય છે. તેમાં મૂલાંગો હોય છે અને તે એકગુણિત (n) હોય છે. તેના જીવનચક્ર માટે પાણી જરૂરી છે કારણ કે નર જન્યુઓ હલનચલન કરી શકે છે.

Exam Tip: દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓના લક્ષણો, જેમ કે સુકાય દેહ, મૂલાંગોની હાજરી, એકગુણિત અવસ્થા અને પ્રજનન માટે પાણીની જરૂરિયાત, પર ધ્યાન આપો.

Question 5. પ્રસુકાય એટલે .................................
(a) સુકાયના વિકાસ પહેલાં ત્રિઅંગીમાં ઉત્પન્ન થતી રચના.
(b) બીજાણુજનક મુક્તજીવી રચના ત્રિઅંગીમાં જોવા મળે.
(c) ત્રિઅંગીમાં જોવા મળતી જન્યુજનક મુક્તજીવી રચના.
(d) ત્રિઅંગીમાં ફલન બાદ નિર્માણ પામતી આદિ રચના.
Answer: (c) ત્રિઅંગીમાં જોવા મળતી જન્યુજનક મુક્તજીવી રચના.
In simple words: પ્રસુકાય એ ત્રિઅંગી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતી એક મુક્તજીવી રચના છે. આ જન્યુજનક તબક્કો છે જે પ્રજનનમાં મદદ કરે છે.

Exam Tip: ત્રિઅંગી વનસ્પતિના જીવનચક્રમાં પ્રસુકાયનું સ્થાન અને કાર્ય સમજવું, ખાસ કરીને તે જન્યુજનક અવસ્થાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તે મુદ્દો.

Question 6. આ સમુદાયની વનસ્પતિઓ દ્વિતીય અને ચરમ સ્થિતિને પહોંચી વળવા યોગ્ય અનુકૂલન પામેલ હોય છે. તે શંકુ તરીકે નિર્માણ પામતી સંઘનિત રચના જે બીજાણુપત્રોથી બને છે તેમાં વૃદ્ધિ પામે છે. આ જૂથ વનસ્પતિનું છે.
(a) એકદળી
(b) દ્વિદળી
(c) ત્રિઅંગી
(d) અનાવૃત બીજધારી
Answer: (d) અનાવૃત બીજધારી
In simple words: અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા માટે સારી રીતે અનુકૂળ છે. તે બીજાણુપત્રોમાંથી બનતા શંકુમાં ઉગે છે.

Exam Tip: અનાવૃત બીજધારીના અનુકૂલનો (દા.ત., દ્વિતીય અને ચરમ સ્થિતિ માટે) અને શંકુ દ્વારા પ્રજનનની પદ્ધતિને યાદ રાખો.

Question 7. આવૃત બીજધારીમાં ભ્રૂણપૂટ ................................. ધરાવે છે.
(a) 8 કોષો
(b) 7 કોષો અને 8 કોષકેન્દ્રિકા
(c) 8 કોષકેન્દ્રિકા
(d) 7 કોષો અને 7 કોષકેન્દ્રિકા
Answer: (b) 7 કોષો અને 8 કોષકેન્દ્રિકા
In simple words: આવૃત બીજધારીના ભ્રૂણપૂટમાં 7 કોષો હોય છે, પરંતુ તેમાં 8 કોષકેન્દ્રો જોવા મળે છે. આ રચના પ્રજનન માટે ખૂબ મહત્વની છે.

Exam Tip: આવૃત બીજધારીના ભ્રૂણપૂટની રચના (કોષો અને કોષકેન્દ્રોની સંખ્યા) ચોક્કસ રીતે યાદ રાખો.

Question 8. જો સપુષ્પી વનસ્પતિમાં દ્વિગુણિત સંખ્યા 36 હોય તો ભ્રૂણપૂટમાં રંગસૂત્ર સંખ્યા શું હશે ?
(a) 36
(b) 18
(c) 54
(d) 72
Answer: (c) 54
In simple words: જો કોઈ ફૂલવાળી વનસ્પતિના કોષમાં 36 રંગસૂત્રો હોય (દ્વિગુણિત), તો ભ્રૂણપૂટમાં 54 રંગસૂત્રો હશે, કારણ કે ભ્રૂણપૂટ ત્રિગુણિત હોય છે. અહીં \(2n = 36 \implies n = 18\). ભ્રૂણપૂટ \(3n\) હોવાથી, \(3 \times 18 = 54\).

Exam Tip: આ પ્રકારના પ્રશ્નોમાં, દ્વિગુણિત સંખ્યા (2n) પરથી એકગુણિત સંખ્યા (n) શોધો અને પછી ભ્રૂણપૂટની ત્રિગુણિત પ્રકૃતિ (3n) નો ઉપયોગ કરીને સાચો જવાબ મેળવો.

Question 9. પ્રોટોનીમા .................................
(a) એકકીય છે અને મોસમાં જોવા મળે છે.
(b) દ્વિકીય છે અને લીવરવર્ટમાં જોવા મળે છે.
(c) દ્વિકીય છે અને ત્રિઅંગીમાં જોવા મળે છે.
(d) એકકીય છે અને ત્રિઅંગીમાં જોવા મળે છે.
Answer: (a) એકકીય છે અને મોસમાં જોવા મળે છે.
In simple words: પ્રોટોનીમા એકગુણિત અવસ્થા છે અને તે મુખ્યત્વે મોસ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે. તે મોસના જીવનચક્રનો એક ભાગ છે.

Exam Tip: પ્રોટોનીમા મોસના જીવનચક્રની પ્રથમ અવસ્થા છે, જે એકગુણિત (n) હોય છે. આ મુદ્દો યાદ રાખવો મહત્વનો છે.

Question 10. રાક્ષસી (મહાકાય) – રેડવુડ વનસ્પતિ (સીક્યોવા સેમીપરવિન્સ) એ .................................
(a) આવૃત બીજધારી છે.
(b) મુક્તજીવી હંસરાજ છે.
(c) ત્રિઅંગી છે.
(d) અનાવૃત બીજધારી છે.
Answer: (d) અનાવૃત બીજધારી છે.
In simple words: રેડવુડ વનસ્પતિ, જે ખૂબ મોટી હોય છે, તે અનાવૃત બીજધારી જૂથની સભ્ય છે. તે સૌથી ઊંચા વૃક્ષોમાંથી એક છે.

Exam Tip: રેડવુડ (સીક્વોઇયા) એ અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિનું પ્રખ્યાત ઉદાહરણ છે અને તે વિશ્વના સૌથી ઊંચા વૃક્ષોમાંનું એક છે. આ હકીકત યાદ રાખો.

અત્યંત ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (VSQ)

Question 1. લાલ લીલમાં ફ્લોરીડન સ્ટાર્સ તરીકે ખોરાક સંગ્રહાય છે. લીલના ' કયા જૂથમાં સંગ્રહિત ખોરાક મેનિટોલ છે?
Answer: મેનિટોલ સંગ્રહિત ખોરાક તરીકે ફીઓફાયસી (બદામી લીલ) નામના લીલના જૂથમાં જોવા મળે છે.
In simple words: ફીઓફાયસી અથવા બદામી લીલ પોતાનો ખોરાક મેનિટોલ તરીકે સંગ્રહે છે.

Exam Tip: લીલના વિવિધ વર્ગોમાં સંગ્રહિત ખોરાકના પ્રકારો યાદ રાખો, જેમ કે ફ્લોરીડન સ્ટાર્ચ (લાલ લીલ) અને મેનિટોલ (બદામી લીલ).

Question 2.
(a) એકવિધ જીવનચક્ર ધરાવતી વનસ્પતિઓનાં ઉદાહરણ આપો
(b) દ્વિવિધ જીવનચક્ર.
(c) એક-દ્વિવિધ જીવનચક્ર
Answer:
(a) એકવિધ જીવનચક્ર: વોલ્વોક્સ, સ્પાયરોગાયરા અને ક્લેમીડોમોનાસ એકવિધ જીવનચક્ર ધરાવતી વનસ્પતિઓના ઉદાહરણો છે.
(b) દ્વિવિધ જીવનચક્ર: બધી બીજધારી વનસ્પતિઓ, જેમાં અનાવૃત અને આવૃત બીજધારી બંનેનો સમાવેશ થાય છે, દ્વિવિધ જીવનચક્ર ધરાવે છે.
(c) એક-દ્વિવિધ જીવનચક્ર: દ્વિઅંગી અને ત્રિઅંગી વનસ્પતિઓ એક-દ્વિવિધ જીવનચક્ર દર્શાવે છે.
In simple words: એકવિધ જીવનચક્રના ઉદાહરણો વોલ્વોક્સ, સ્પાયરોગાયરા અને ક્લેમીડોમોનાસ છે. દ્વિવિધ જીવનચક્ર બીજધારી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે. એક-દ્વિવિધ જીવનચક્ર દ્વિઅંગી અને ત્રિઅંગી વનસ્પતિઓમાં હોય છે.

Exam Tip: વિવિધ પ્રકારના જીવનચક્ર (એકવિધ, દ્વિવિધ, એક-દ્વિવિધ) અને તેમના સંબંધિત વનસ્પતિ જૂથોના ઉદાહરણો યાદ રાખો.

Question 2. (b) દ્વિવિધ જીવનચક્ર ધરાવતી લીલનાં નામ આપો.
Answer:
(a) એકવિધ-દ્વિવિધ જીવનચક્ર : એક્ટોકાર્પસ, પોલીસીફોનીયા, કાલ્પ
(b) દ્વિવિધ જીવનચક્ર : ફ્લેક્સ
In simple words: એકવિધ-દ્વિવિધ જીવનચક્ર ધરાવતી લીલમાં એક્ટોકાર્પસ, પોલીસીફોનીયા અને કાલ્પનો સમાવેશ થાય છે. ફ્લેક્સ દ્વિવિધ જીવનચક્ર ધરાવે છે.

Exam Tip: લીલમાં જોવા મળતા વિવિધ જીવનચક્રના પ્રકારો અને તેના વિશિષ્ટ ઉદાહરણો યાદ રાખવા મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 5. દ્વિઅંગીમાં નર અને માદા પ્રજનન અંગો ................................. અને ................................. કહેવાય છે.
Answer: દ્વિઅંગીમાં નર પ્રજનન અંગો એન્થેરીડીયમ અને માદા પ્રજનન અંગો આર્કીગોનીયમ કહેવાય છે.
In simple words: દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓમાં, નર પ્રજનન અંગને એન્થેરીડીયમ અને માદા પ્રજનન અંગને આર્કીગોનીયમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

Exam Tip: દ્વિઅંગીના નર અને માદા પ્રજનન અંગોના નામ યાદ રાખો અને તેમની ઓળખ સ્પષ્ટ રાખો.

ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (SQ)

Question 1. દ્વિઅંગીને વનસ્પતિ સૃષ્ટિમાં ઉભયજીવી શા માટે કહે છે ?
Answer: દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓને વનસ્પતિ સૃષ્ટિના ઉભયજીવી કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓ જમીન પર જીવી શકે છે પરંતુ લિંગી પ્રજનન માટે પાણી પર નિર્ભર રહે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે ભીના, ભેજવાળા અને છાયાવાળા સ્થળોએ ઉગે છે.
In simple words: દ્વિઅંગી જમીન પર રહે છે પણ પ્રજનન માટે પાણી જરૂરી છે, તેથી તેને વનસ્પતિ સૃષ્ટિના ઉભયજીવી કહેવાય છે.

Exam Tip: દ્વિઅંગીને ઉભયજીવી કહેવા પાછળનું મુખ્ય કારણ (જમીન પર જીવન અને પાણી પર નિર્ભર પ્રજનન) સ્પષ્ટપણે સમજાવો.

Question 2. કેટલાક ત્રિઅંગી અને અનાવૃત બીજધારીનાં નર અને માદા પ્રજનન અંગો, આવૃત બીજધારીની પુષ્પીય રચના સાથે સરખામણી કરી શકાય છે. ત્રિઅંગી અને અનાવૃત બીજધારીની વિવિધ પ્રજનન રચનાઓ આવૃત બીજધારીની પ્રજનન રચના સાથે સરખાવો.
Answer:

આવૃત બીજધારી: આવૃત બીજધારીમાં નર પ્રજનન અંગ પુંકેસર અને માદા પ્રજનન અંગ સ્ત્રીકેસર પુષ્પ દ્વારા બને છે. દરેક પુંકેસર એક તંતુ અને પરાગાશય ધરાવે છે. પરાગાશય નરજન્યુજનક હોય છે. સ્ત્રીકેસર ભ્રૂણપૂટ ધરાવે છે, જેમાં એક અથવા વધુ અંડકો હોય છે. અંડકમાં માદા જન્યુજનક રહેલું હોય છે.

આવૃત બીજધારી લઘુબીજાણુપર્ણ અને મહાબીજાણુપર્ણ દ્વારા લઘુબીજાણુ અને મહાબીજાણુ બનાવે છે. તેઓ ધરી પર કુંતલાકાર રીતે ગોઠવાઈને નર અને માદા શંકુ (કોન) બનાવે છે.

ત્રિઅંગી: ત્રિઅંગીમાં બીજાણુધાની હોય છે, જે બીજાણુઓ બનાવે છે. આ બીજાણુઓ અંકુરિત થઈને જન્યુજનક બનાવે છે. તે નર અને માદા લિંગી પ્રજનન અંગો, એન્થેરીડીયમ અને આર્કીગોનીયમ, ધરાવે છે.
In simple words: આવૃત બીજધારીમાં પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસર ફૂલોના પ્રજનન અંગો છે. તેઓ લઘુબીજાણુ અને મહાબીજાણુ પર્ણો દ્વારા શંકુ બનાવે છે. ત્રિઅંગીમાં બીજાણુધાની બીજાણુઓ બનાવે છે, જેમાંથી જન્યુજનક બને છે જેમાં એન્થેરીડીયમ અને આર્કીગોનીયમ હોય છે.

Exam Tip: ત્રિઅંગી, અનાવૃત બીજધારી અને આવૃત બીજધારીના નર અને માદા પ્રજનન અંગોની રચના અને કાર્યોની તુલના કરો. દરેક જૂથની વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતાઓ પર ભાર મૂકો.

Question 3. વિષમ બીજાણુક ત્રિઅંગીના કેટલાક સભ્યોના બધા સ્પર્મેટોફાયટા જીવનચક્રની લાક્ષણિકતા છે. શું તમે વિચારો છો કે વિષમ બીજાણુતાની વનસ્પતિ સૃષ્ટિમાં ઉત્ક્રાંતિગત અગત્યતા છે ?
Answer: વિષમબીજાણુતા એટલે જમીન પરની વનસ્પતિઓમાં, બીજાણુધાનીમાં કદ અને જાતિમાં ભિન્ન હોય તેવા બે અલગ-અલગ પ્રકારના બીજાણુઓ બનવાની પ્રક્રિયા.

1. વિષમબીજાણુક અવસ્થા સૌપ્રથમ સેલાજીનેલામાં જોવા મળે છે. આમાં નાના લઘુબીજાણુઓ નર જન્યુજનક બનાવે છે અને મોટા મહાબીજાણુઓ માદા જન્યુજનક બનાવે છે. નર જન્યુજનક નર જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરે છે, જે વિકસતા ભ્રૂણને પોષણ આપે છે.
2. વિષમબીજાણુકતાની ઘટના જન્યુજનક અવસ્થામાં ઘટાડો કરે છે, બીજાણુના અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપે છે, મહાબીજાણુધાનીમાં મહાબીજાણુનું રક્ષણ કરે છે અને અંતે બીજ બનવા તરફ દોરી જાય છે.
In simple words: વિષમબીજાણુતા એટલે બે અલગ કદના બીજાણુઓ બનવા. આ સેલાજીનેલામાં શરૂ થયું, જ્યાં નાના બીજાણુઓ નર જન્યુજનક બનાવે અને મોટા બીજાણુઓ માદા જન્યુજનક બનાવે. આ પ્રક્રિયા જન્યુજનક અવસ્થા ઘટાડે છે, બીજાણુઓને અંકુરિત થવામાં મદદ કરે છે, મહાબીજાણુનું રક્ષણ કરે છે અને છેવટે બીજ બનવા તરફ દોરી જાય છે, જે ઉત્ક્રાંતિમાં મહત્વનું પગલું છે.

Exam Tip: વિષમબીજાણુતાની વ્યાખ્યા, તેના ઉદાહરણો (જેમ કે સેલાજીનેલા) અને બીજના વિકાસમાં તેની ઉત્ક્રાંતિગત ભૂમિકા પર ધ્યાન આપો. મુદ્દાઓને સ્પષ્ટપણે રજૂ કરો.

Question 4. સેલેજીનેલા, લાયકોપિડીયા કુળના જીવંત સભ્યોમાંથી એક કેટલા પ્રમાણમાં બીજ નિર્માણ માટે અનુકૂળ ન થઈ શકી ?
Answer: સેલાજીનેલાના જીવનચક્રમાં બીજાણુઓનું લઘુબીજાણુ અને મહાબીજાણુમાં વિભાજન થાય છે. પોષણ માટે પિતૃ બીજાણુધાની પર આધાર રાખવો એ કેટલાક ખાસ લક્ષણો છે. આને બીજ બનવા માટે જરૂરી પૂર્વભૂમિકા ગણવામાં આવે છે, જે બીજધારી વનસ્પતિઓનું લક્ષણ છે. જોકે, તે સંપૂર્ણપણે બીજ નિર્માણ માટે અનુકૂળ ન થઈ શકી કારણ કે તેમાં કેટલાક બીજના સંપૂર્ણ વિકાસ માટે જરૂરી અન્ય અનુકૂલનોનો અભાવ હતો.
In simple words: સેલાજીનેલામાં લઘુબીજાણુ અને મહાબીજાણુનું વિભાજન થાય છે, અને તે બીજાણુધાની પર આધાર રાખે છે, જે બીજ બનવાની શરૂઆત છે. તેમ છતાં, તે સંપૂર્ણપણે બીજ બનાવવામાં નિષ્ફળ રહી કારણ કે તેને જરૂરી બધા અનુકૂલનો મળ્યા ન હતા.

Exam Tip: સેલાજીનેલાના જીવનચક્રમાં બીજપ્રકૃતિના પૂર્વસૂચક લક્ષણો અને બીજ બનવા માટેના તેના અધૂરા અનુકૂલનો સમજાવો.

Question 5. વનસ્પતિ સમૂહોમાંની દરેક વનસ્પતિ કેટલીક ઉત્ક્રાંતિગત અગત્યતા ધરાવે છે. સાયકસના ઉત્ક્રાંતિ માટે કેટલાક અનાવૃત બીજધારીના જીવંત સભ્યો ભૂતકાળના ચિહ્નો તરીકે જાણીતા છે. તમે આ વિધાનની સંગતતા માટે સાયકસની અન્ય વનસ્પતિ જૂથ સાથે ઉત્ક્રાંતિ સંબંધ દર્શાવી શકો છો ?
Answer: સાયકસ ભૂતકાળના અવશેષ (relic) તરીકે ઓળખાય છે. તે સદાહરિત વનસ્પતિ છે અને પામ વૃક્ષ જેવી દેખાય છે. તેમાં શાખા વગરનું પ્રકાંડ અને મોટા સંયુક્ત પર્ણો હોય છે. તે ત્રિઅંગી સાથે ઉત્ક્રાંતિ સંબંધ દર્શાવે છે.

ઉત્ક્રાંતિગત લાક્ષણિકતાઓ:

• તેનો વૃદ્ધિદર ધીમો હોય છે.
• અપરિપક્વ ભ્રૂણમાંથી બીજનું પતન થાય છે.
• તેમાં ઓછી દ્વિતીય વૃદ્ધિ અને એક જલવાહકીય લાકડું હોય છે.
• તેના પર્ણો મહાબીજાણુ પર્ણો જેવા હોય છે.
• લઘુબીજાણુધાનીનું આર્કીગોનિયામાં સુવ્યવસ્થિત આયોજન જોવા મળે છે.

Exam Tip: સાયકસના મુખ્ય ઉત્ક્રાંતિગત લક્ષણો અને તેનો અન્ય વનસ્પતિ જૂથો (ખાસ કરીને ત્રિઅંગી) સાથેનો સંબંધ સમજાવો. ભૂતકાળના અવશેષ તરીકેની તેની ભૂમિકા પર ભાર મૂકો.

Question 6. વિષમ બીજાણુક ત્રિઅંગી કેટલાક લક્ષણો ધરાવે છે, જે અનાવૃત બીજધારીના બીજનિર્માણ માટેની પૂર્વભૂમિકા છે. સમજાવો.
Answer:
1. વિષમબીજાણુક અવસ્થા સૌપ્રથમ સેલાજીનેલામાં જોવા મળે છે. આમાં નાના લઘુબીજાણુઓ નર જન્યુજનક બનાવે છે અને મોટા મહાબીજાણુઓ માદા જન્યુજનક બનાવે છે. નર જન્યુજનક નર જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરે છે, જે વિકસતા ભ્રૂણને પોષણ આપે છે.
2. વિષમબીજાણુકતાની ઘટના જન્યુજનક અવસ્થામાં ઘટાડો કરે છે, બીજાણુના અંકુરણને પ્રોત્સાહન આપે છે, મહાબીજાણુધાનીમાં મહાબીજાણુનું રક્ષણ કરે છે અને અંતે બીજ બનવા તરફ દોરી જાય છે.
In simple words: વિષમબીજાણુતા, જે સેલાજીનેલામાં જોવા મળે છે, તે નર અને માદા જન્યુજનકને અલગ બીજાણુઓ દ્વારા બનાવે છે. આ પ્રક્રિયા જન્યુજનક અવસ્થાને ઘટાડે છે, બીજાણુના અંકુરણમાં મદદ કરે છે, મહાબીજાણુનું રક્ષણ કરે છે અને બીજ બનાવવાની પ્રક્રિયા તરફ દોરી જાય છે.

Exam Tip: વિષમબીજાણુતા અને બીજ બનાવવાની પૂર્વભૂમિકા વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવો. સેલાજીનેલાના ઉદાહરણનો ઉપયોગ કરીને વિગતવાર સમજૂતી આપો.

Question 7. હંસરાજના પ્રોથેલેસ/પૂર્વદહ/પ્રકાશસંશ્લેષી સુકાયના જીવનચક્ર અને લાક્ષણિકતા વિશે મંતવ્ય આપો.
Answer:

• હંસરાજનું જીવનચક્ર સ્પષ્ટપણે પેઢીઓનું એકાંતરણ દર્શાવે છે. તેમાં જન્યુજનક અવસ્થા દ્વિગુણિત બીજાણુજનક અવસ્થા (2n) સાથે બદલાય છે.
• હંસરાજનો પૂર્વદેહ બહુકોષીય, સ્વતંત્ર, એકગુણિત અને પ્રકાશસંશ્લેષી રચના છે. તે બીજાણુજનક અવસ્થાના બીજાણુઓના અર્ધીકરણ પછી ઉત્પન્ન થાય છે. આ બીજાણુઓ અગ્રસ્થ કોષ સાથે અંકુરિત થાય છે અને 3-6 કોષોનો હોય છે. આ પૂર્વદેહ પછી જન્યુજનક બને છે.

Exam Tip: હંસરાજના જીવનચક્રમાં જન્યુજનક અને બીજાણુજનક અવસ્થાઓનું એકાંતરણ અને પૂર્વદેહ (પ્રોથેલેસ) ના મુખ્ય લક્ષણો પર ધ્યાન આપો.

Question 8. ત્રિઅંગી અને અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિના નર અને માદા જન્યુજનક એકબીજાથી અલગ કઈ રીતે પડે છે ? ત્રિઅંગી અને અનાવૃત બીજધારીના માદા જન્યુજનક એકબીજાથી અલગ પડે છે.
Answer:
1. ત્રિઅંગીનો નર જન્યુજનક એન્થેરીડીયમ ધરાવે છે. નરજન્યુ કશાવાળા હોય છે અને માદા જન્યુ સુધી પહોંચવા માટે પાણીમાં તરીને જાય છે.
2. અનાવૃત બીજધારીમાં નર જન્યુજનક: એન્થેરીડીયમ ધરાવતો નથી. નરજન્યુ કશાવાળા હોય કે ન હોય. નરજન્યુઓ પરાગનલિકા દ્વારા માદા જન્યુ સુધી પહોંચે છે.
3. ત્રિઅંગીનો માદા જન્યુજનક: તે સામાન્ય રીતે સ્વતંત્ર હોય છે. તે અંડકમાં ઢંકાયેલો હોતો નથી.
4. અનાવૃત બીજધારીનો માદા જન્યુજનક: તે પિતૃ વનસ્પતિમાં જ રહે છે. તે અંડકમાં ઢંકાયેલો હોય છે.
In simple words: ત્રિઅંગીમાં નર જન્યુજનક એન્થેરીડીયમ હોય છે અને કશાવાળા નરજન્યુઓ પાણી દ્વારા માદા જન્યુ સુધી પહોંચે છે. અનાવૃત બીજધારીમાં એન્થેરીડીયમ નથી, અને નરજન્યુઓ પરાગનલિકા દ્વારા પહોંચે છે. ત્રિઅંગીનો માદા જન્યુજનક સ્વતંત્ર હોય છે, જ્યારે અનાવૃત બીજધારીનો માદા જન્યુજનક પિતૃ વનસ્પતિમાં રહે છે અને અંડકમાં ઢંકાયેલો હોય છે.

Exam Tip: ત્રિઅંગી અને અનાવૃત બીજધારીના નર અને માદા જન્યુજનકના મુખ્ય તફાવતો, ખાસ કરીને તેમની ગતિશીલતા, પ્રજનન પદ્ધતિ અને આશ્રય પર ધ્યાન આપો.

Question 9. કઈ વનસ્પતિમાં તમે માઇકોરાઇઝા અને કોરોલોઇડ મૂળ જુઓ છો? આ બંનેની સમજૂતી આપો.
Answer:
માઇકોરાઇઝા: આ વાહકપેશીધારી વનસ્પતિના મૂળ અને ફૂગ વચ્ચેના સહજીવનને દર્શાવે છે. ફૂગ યજમાન વનસ્પતિના મૂળમાં આંતરકોષીય કે બર્ડિકોષીય વસાહત બનાવે છે. તે પોષક તત્ત્વોના શોષણમાં મદદ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે પાઈનસ.
કોરોલોઇડ મૂળ: કોરોલોઇડ મૂળ સાયકસમાં બને છે. તે પ્રકાંડના નીચેના ભાગે ઝૂમખામાં બને છે અને જમીનની બહાર આવે છે. તે બે શાખાવાળા અને લીલા રંગના હોય છે. તેના બાહ્યકમાં લીલનો વિસ્તાર જોવા મળે છે. લીલ વિસ્તાર નીલહરિત લીલ જેવી કે એનાબીના કે નોસ્ટોક ધરાવે છે, જે કોરોલોઇડ મૂળ સાથે સહજીવી જોડાણ ધરાવે છે.
In simple words: માઇકોરાઇઝા એ ફૂગ અને વનસ્પતિના મૂળ વચ્ચેનો સહજીવન સંબંધ છે, જે પોષક તત્વોના શોષણમાં મદદ કરે છે (જેમ કે પાઈનસમાં). કોરોલોઇડ મૂળ સાયકસમાં જોવા મળે છે. તે દ્વિશાખિત અને લીલા રંગના હોય છે, જેમાં નીલહરિત લીલ હોય છે જે સહજીવી સંબંધથી જોડાયેલી હોય છે.

Exam Tip: માઇકોરાઇઝા અને કોરોલોઇડ મૂળ બંનેના સહજીવન સંબંધ, તેમાં સામેલ સજીવો અને તેમનું કાર્ય સમજાવો, સાથે યોગ્ય ઉદાહરણો આપો.

અત્યંત ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (VSQ)

Question 1. લાલ લીલમાં ફ્લોરીડન સ્ટાર્સ તરીકે ખોરાક સંગ્રહાય છે. લીલના કયા જૂથમાં સંગ્રહિત ખોરાક મેનિટોલ છે?
Answer: મેનિટોલનો સંગ્રહ ફીઓફાયસી (બદામી લીલ) નામના જૂથમાં થાય છે.
In simple words: મેનિટોલ નામનો ખોરાક બદામી લીલના જૂથમાં સંગ્રહ પામે છે.

Exam Tip: લીલના વિવિધ વર્ગોમાં સંગ્રહિત ખોરાકના પ્રકાર યાદ રાખવા, કારણ કે તે વર્ગીકરણનો એક મુખ્ય આધાર છે.

Question 2.
(a) એકવિધ જીવનચક્ર ધરાવતી વનસ્પતિઓનાં ઉદાહરણ આપો
(b) દ્વિવિધ જીવનચક્ર.
(c) એક-દ્વિવિધ જીવનચક્ર
Answer:
(a) એકવિધ જીવનચક્ર ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં વોલ્વોક્સ, સ્પાયરોગાયરા અને ક્લેમીડોમોનાસનો સમાવેશ થાય છે.
(b) બધી જ બીજધારી વનસ્પતિઓ, જેમાં અનાવૃત બીજધારી અને આવૃત બીજધારીનો સમાવેશ થાય છે, તે દ્વિવિધ જીવનચક્ર ધરાવે છે.
(c) એક-દ્વિવિધ જીવનચક્ર દ્ધિઅંગી અને ત્રિઅંગી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે.
In simple words: એકવિધ જીવનચક્ર ધરાવતી લીલમાં વોલ્વોક્સ, સ્પાયરોગાયરા, અને ક્લેમીડોમોનાસનો સમાવેશ થાય છે. દ્વિવિધ જીવનચક્રમાં બધી બીજધારી વનસ્પતિઓ જેવી કે અનાવૃત અને આવૃત બીજધારી આવે છે. એક-દ્વિવિધ જીવનચક્ર દ્ધિઅંગી અને ત્રિઅંગીમાં જોવા મળે છે.

Exam Tip: દરેક પ્રકારના જીવનચક્ર માટે ઓછામાં ઓછા બે ઉદાહરણો યાદ રાખવા, ખાસ કરીને લીલ, દ્ધિઅંગી અને ત્રિઅંગીના.

Question 3. ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિમાં વનસ્પતિદેહ યોગ્ય વિભેદન પામે છે. શોષણના કાર્ય માટે સુવિકસિત મૂળની રચના જોવા મળે છે. ઓછી વિકસિત નિમ્ન વનસ્પતિઓમાં મૂળ સમકક્ષ રચના કઈ જોવા મળે છે?
Answer: દ્ધિઅંગી વનસ્પતિઓમાં સાચા મૂળ હોતા નથી, પરંતુ તે મૂળ જેવી રચનાઓ, જેને મૂલાંગો કહેવાય છે, તે ધરાવે છે. આ મૂલાંગો વનસ્પતિને આધાર પૂરો પાડે છે અને તેને જમીન સાથે જોડવામાં સહાય કરે છે.
In simple words: દ્ધિઅંગી વનસ્પતિઓમાં મૂળ જેવા દેખાતા મૂલાંગો હોય છે. આ મૂલાંગો તેમને જમીન સાથે ચોંટી રહેવામાં અને આધાર મેળવવામાં મદદ કરે છે, ભલે તે સાચા મૂળ ન હોય.

Exam Tip: મૂલાંગો અને સાચા મૂળ વચ્ચેનો તફાવત સમજો, ખાસ કરીને તેમનું કાર્ય અને બંધારણ. મૂલાંગો મુખ્યત્વે સ્થાપનનું કાર્ય કરે છે, જ્યારે મૂળ શોષણ અને સ્થાપન બંને કરે છે.

Question 4. લગભગ બધી જ લીલ વનસ્પતિઓ એકવિધ જીવનચક્ર ધરાવે છે.
(a) એકવિધ-દ્વિવિધ જીવનચક્ર
(b) દ્વિવિધ જીવનચક્ર ધરાવતી લીલનાં નામ આપો.
Answer:
(a) એકવિધ-દ્વિવિધ જીવનચક્ર ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં એક્ટોકાર્પસ, પોલીસીફોનીયા અને કાલ્પનો સમાવેશ થાય છે.
(b) દ્વિવિધ જીવનચક્ર ધરાવતી લીલમાં ફ્લેક્સનો સમાવેશ થાય છે.
In simple words: મોટાભાગની લીલ એકવિધ જીવનચક્ર ધરાવે છે. પરંતુ એક્ટોકાર્પસ, પોલીસીફોનીયા, અને કાલ્પ એકવિધ-દ્વિવિધ જીવનચક્ર દર્શાવે છે. ફ્લેક્સ નામની લીલ દ્વિવિધ જીવનચક્ર ધરાવે છે.

Exam Tip: લીલના જીવનચક્રના વિવિધ પેટર્ન અને તેમના પ્રતિનિધિ ઉદાહરણોને યાદ રાખો, કારણ કે આ એક મહત્વપૂર્ણ વર્ગીકરણ લાક્ષણિકતા છે.

Question 5. દ્ધિઅંગીમાં નર અને માદા પ્રજનન અંગો __________ અને __________ કહેવાય છે.
Answer: દ્ધિઅંગીમાં નર પ્રજનન અંગો એન્થેરીડિયમ તરીકે ઓળખાય છે, જ્યારે માદા પ્રજનન અંગો આર્કેગોનિયમ કહેવાય છે.
In simple words: દ્ધિઅંગીમાં નર પ્રજનન અંગને એન્થેરીડિયમ અને માદા પ્રજનન અંગને આર્કેગોનિયમ કહેવાય છે.

Exam Tip: દ્ધિઅંગીના નર અને માદા પ્રજનન અંગોના નામ અને તેમના કાર્યો યાદ રાખવા અગત્યના છે.

ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (SQ)

Question 1. દ્ધિઅંગીને વનસ્પતિ સૃષ્ટિમાં ઉભયજીવી શા માટે કહે છે ?
Answer: દ્ધિઅંગીને વનસ્પતિ સૃષ્ટિના ઉભયજીવી કહેવામાં આવે છે, કારણ કે આ વનસ્પતિઓ જમીન પર જીવી શકે છે. જોકે, તેમના લિંગી પ્રજનન માટે તેમને પાણીની જરૂર પડે છે. આ વનસ્પતિઓ સામાન્ય રીતે ભીના, ભેજવાળા અને છાયાવાળા સ્થળોએ જોવા મળે છે.
In simple words: દ્ધિઅંગીને ઉભયજીવી કહેવાય છે કારણ કે તેઓ જમીન પર જીવે છે, પણ પ્રજનન કરવા માટે તેમને પાણીની જરૂર પડે છે.

Exam Tip: દ્ધિઅંગીના "ઉભયજીવી" ગુણધર્મ પાછળનું કારણ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવો, જેમાં જમીન પર નિવાસ અને પ્રજનન માટે પાણી પર નિર્ભરતા બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

Question 2. કેટલાક ત્રિભંગી અને અને અનાવૃત બીજધારીનાં નર અને માદા પ્રજનન અંગો, આવૃત બીજધારીની પુષ્પીય રચના સાથે સરખામણી કરી શકાય છે. ત્રિઅંગી અને અનાવૃત બીજધારીની વિવિધ પ્રજનન રચનાઓ આવૃત બીજધારીની પ્રજનન રચના સાથે સરખાવો.
Answer:
આવૃત બીજધારી: આવૃત બીજધારીમાં, નર પ્રજનન અંગો પુંકેસર તરીકે ઓળખાય છે અને માદા પ્રજનન અંગો સ્ત્રીકેસર તરીકે પુષ્પ દ્વારા વિકસે છે. દરેક પુંકેસરમાં તંતુ અને પરાગાશય હોય છે. પરાગાશય નર જન્યુજનક છે. સ્ત્રીકેસરમાં ભ્રૂણપૂટ હોય છે, જેમાં એક કે વધુ અંડકો રહેલા હોય છે. અંડકમાં માદા જન્યુજનક રહેલું હોય છે. આવૃત બીજધારીઓ લઘુબીજાણુ પર્ણો અને મહાબીજાણુ પર્ણો દ્વારા લઘુબીજાણુઓ અને મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે. આ પર્ણો ધરી પર સર્પાકાર રીતે ગોઠવાઈને નર અને માદા શંકુ (cone) બનાવે છે.
ત્રિઅંગી: ત્રિઅંગીમાં બીજાણુધાની હોય છે, જેમાંથી બીજાણુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. આ બીજાણુઓ અંકુરિત થઈને જન્યુજનક બનાવે છે. જન્યુજનક નર અને માદા લિંગી પ્રજનનાંગો, એટલે કે એન્થેરીડિયમ અને આર્કેગોનિયમ, ધરાવે છે.
In simple words: આવૃત બીજધારીમાં પુષ્પો હોય છે જેમાં પુંકેસર (નર ભાગ) અને સ્ત્રીકેસર (માદા ભાગ) હોય છે. તેઓ પરાગરજ અને ભ્રૂણપૂટ બનાવે છે. ત્રિઅંગીમાં બીજાણુધાનીમાંથી બીજાણુઓ બને છે, જે જન્યુજનક બનાવે છે, જેમાં એન્થેરીડિયમ અને આર્કેગોનિયમ હોય છે.

Exam Tip: વિવિધ વનસ્પતિ સમૂહોમાં પ્રજનન અંગોના નામ, તેમની રચના અને કાર્યક્ષમતાની સરખામણી કરવી મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 6. વિષમ બીજાણુક ત્રિઅંગી કેટલાક લક્ષણો ધરાવે છે, જે અનાવૃત બીજધારીના બીજનિર્માણ માટેની પૂર્વભૂમિકા છે. સમજાવો.
Answer:
1. વિષમ બીજાણુક અવસ્થા સૌ પ્રથમ સેલેજીનેલામાં જોવા મળે છે, જેમાં નાના લઘુબીજાણુઓ નર જન્યુજનક બનાવે છે અને મોટા મહાબીજાણુઓ માદા જન્યુજનક ઉત્પન્ન કરે છે. નર જન્યુજનકમાંથી નર જન્યુઓ બને છે, જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે.
2. વિષમ બીજાણુક ઘટનાને કારણે જન્યુજનક અવસ્થામાં ઘટાડો થાય છે, બીજાણુઓ અંકુરિત થાય છે, મહાબીજાણુધાનીમાં મહાબીજાણુની જાળવણી થાય છે અને આખરે તે બીજનિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.
In simple words: સેલેજીનેલા જેવી વિષમ બીજાણુક ત્રિઅંગી વનસ્પતિઓ નાના અને મોટા એમ બે પ્રકારના બીજાણુઓ બનાવે છે. આનાથી નર અને માદા જન્યુજનક બને છે. આ પ્રક્રિયાઓ બીજનિર્માણ માટેની શરૂઆત ગણાય છે, જેમ અનાવૃત બીજધારીમાં થાય છે.

Exam Tip: વિષમ બીજાણુતાની ઘટનાને બીજની ઉત્પત્તિ સાથે કેવી રીતે જોડવામાં આવે છે તે સમજવું, ખાસ કરીને જન્યુજનક અવસ્થાના ઘટાડા અને મહાબીજાણુના જાળવણી પર ભાર મૂકવો.

Question 7. હંસરાજના પ્રોથેલેસ/પૂર્વદહ/પ્રકાશસંશ્લેષી સુકાયના જીવનચક્ર અને લાક્ષણિકતા વિશે મંતવ્ય આપો.
Answer:
• હંસરાજનું જીવનચક્ર સ્પષ્ટપણે એકાંતરજનન દર્શાવે છે, જ્યાં જન્યુજનક અવસ્થા (n) અને બીજાણુજનક અવસ્થા (2n) સ્પષ્ટ રીતે એકાંતરે જોવા મળે છે.
• હંસરાજનો પૂર્વદેહ બહુકોષીય, મુક્તજીવી, એકકીય અને પ્રકાશસંશ્લેષી રચના છે. તેની ઉત્પત્તિ બીજાણુજનક અવસ્થાના બીજાણુઓના અર્ધીકરણ પછી થાય છે. આ બીજાણુઓ અગ્રસ્થ કોષ સાથે અંકુરણ પામે છે અને 3-6 કોષોનો વિકાસ દર્શાવે છે, જે પાછળથી જન્યુજનક બનાવે છે.
In simple words: હંસરાજનું જીવનચક્ર બે તબક્કામાં વહેંચાયેલું છે: જન્યુજનક (n) અને બીજાણુજનક (2n). તેનો પૂર્વદેહ (ગર્ભ) એકલો જીવે છે, ઘણા કોષોનો બનેલો છે, એકકીય છે અને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે. તે બીજાણુજનકમાંથી બનેલા બીજાણુઓમાંથી વિકસે છે.

Exam Tip: હંસરાજના જીવનચક્રમાં પૂર્વદેહની ભૂમિકા, તેની પ્લોઇડી (n) અને પ્રકાશસંશ્લેષણ ક્ષમતાને પ્રકાશિત કરવી, કારણ કે આ તેના અનન્ય લક્ષણો છે.

Question 8. ત્રિભંગી અને અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિના નર અને માદા જન્યુજનક એકબીજાથી અલગ કઈ રીતે પડે છે? ત્રિભંગી અને અનાવૃત બીજધારીના માદા જન્યુજનક એકબીજાથી અલગ પડે છે.
Answer:
1. ત્રિઅંગીનો નર જન્યુજનક એન્થેરીડિયમ ધરાવે છે. નરજન્યુઓ કશાધારી હોય છે, અને તેઓ માદાજન્યુ સુધી પહોંચવા પાણીમાં તરીને જાય છે.
2. અનાવૃત બીજધારીમાં નર જન્યુજનક એન્થેરીડિયમ ધરાવતું નથી. નર જન્યુઓ કશાધારી હોઈ શકે છે અથવા ન પણ હોઈ શકે. આ નર જન્યુઓ પરાગવાહિની દ્વારા માદાજન્યુ સુધી પહોંચે છે.
3. ત્રિઅંગીનો માદા જન્યુજનક મોટાભાગે સ્વતંત્ર હોય છે અને અંડકમાં આવરિત હોતું નથી.
4. અનાવૃત બીજધારીનો માદા જન્યુજનક પિતૃ વનસ્પતિમાં જ રહે છે અને અંડકમાં આવરિત હોય છે.
In simple words: ત્રિઅંગીમાં, નર જન્યુજનકમાં કશાવાળા નરજન્યુઓ હોય છે જે પાણીમાં તરીને જાય છે, અને માદા જન્યુજનક મુક્ત હોય છે. અનાવૃત બીજધારીમાં, નર જન્યુજનકને એન્થેરીડિયમ હોતું નથી અને નરજન્યુઓ પરાગનળી દ્વારા જાય છે, અને માદા જન્યુજનક પિતૃ વનસ્પતિ પર જ રહે છે.

Exam Tip: ત્રિઅંગી અને અનાવૃત બીજધારીના નર અને માદા જન્યુજનકની રચના, ગતિશીલતા અને પરાગનયનની પદ્ધતિઓમાં મુખ્ય તફાવતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 9. કઈ વનસ્પતિમાં તમે માઇકોરાઇઝા અને કોરોલોઇડ મૂળ જુઓ છો? આ બંનેની સમજૂતી આપો.
Answer:
માઇકોરાઇઝા: તે વાહકપેશીધારી વનસ્પતિના મૂળ અને ફૂગ વચ્ચેનો સહજીવી સંબંધ દર્શાવે છે. ફૂગ, યજમાન વનસ્પતિના મૂળમાં આંતરકોષીય અથવા બહિર્કોષીય વસાહત બનાવે છે. તે પોષક પદાર્થોના શોષણમાં મદદ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે પાઈનસ.
કોરોલોઇડ મૂળ: સાયકસમાં જોવા મળે છે. તે પ્રકાંડના તળિયે ઝૂમખા સ્વરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે અને જમીનમાંથી બહાર આવે છે. તે દ્વિશાખિત અને લીલા રંગના હોય છે. તેના બાહ્યકમાં લીલનો વિસ્તાર જોવા મળે છે. આ લીલનો વિસ્તાર નીલહરિત લીલ જેવી કે એનાબીના કે નોસ્ટોક ધરાવે છે, જે કોરોલોઇડ મૂળ સાથે સહજીવી જોડાણ બનાવે છે.
In simple words: માઇકોરાઇઝા એ છોડના મૂળ અને ફૂગનો સહજીવન સંબંધ છે, જે પાઈનસમાં જોવા મળે છે. કોરોલોઇડ મૂળ સાયકસમાં હોય છે, જ્યાં નીલહરિત લીલ સાથે સહજીવન હોય છે અને તે જમીનમાંથી બહાર આવે છે.

Exam Tip: માઇકોરાઇઝા અને કોરોલોઇડ મૂળ બંને સહજીવનના ઉદાહરણો છે; તેમના વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત સંબંધિત સજીવો (ફૂગ vs. લીલ) અને વનસ્પતિ ઉદાહરણો (પાઈનસ vs. સાયકસ) ને સ્પષ્ટપણે જણાવો.

દીર્ઘ જવાબી પ્રશ્નો (LQ)

Question 1. જન્યુજનક અવસ્થા દ્ધિઅંગીના જીવનચક્રમાં પ્રભાવી તબક્કો છે. સમજાવો.
Answer: દ્ધિઅંગીના જીવનચક્રમાં જન્યુજનક અવસ્થા એકકીય, બહુકોષીય અને મુખ્ય તબક્કો છે. તે એન્થેરીડિયમ અને આર્કેગોનિયમ ધરાવે છે, જે એન્થેરોઝોઈડ્સ અને અંડકોષનું નિર્માણ કરે છે. આમ, જન્યુજનક દ્ધિઅંગીના જીવનચક્રમાં પ્રભાવી અને મહત્વપૂર્ણ તબક્કો ગણાય છે.
In simple words: દ્ધિઅંગીમાં, જન્યુજનક અવસ્થા મુખ્ય તબક્કો છે. તે એકલું જીવે છે, ઘણા કોષોનું બનેલું છે અને પ્રજનન કોષો બનાવે છે.

Exam Tip: દ્ધિઅંગીમાં જન્યુજનક તબક્કાની પ્રભુત્વતાને તેની સ્વતંત્રતા, પ્લોઇડી અને પ્રજનન કોષો ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતાના સંદર્ભમાં સમજાવો.

Question 2. રેખાંકિત આકૃતિના નિરૂપણ દ્વારા વનસ્પતિ સમૂહની એકવિધ-દ્વિવિધ જીવનચક્ર ભાતનું વર્ણન કરો.
Answer:

In simple words: એકવિધ-દ્વિવિધ જીવનચક્રમાં જન્યુજનક (n) અને બીજાણુજનક (2n) અવસ્થાઓ વારાફરતી આવે છે. જન્યુજનક જન્યુઓ બનાવે છે જે ફલન દ્વારા યુગ્મક (2n) બનાવે છે. યુગ્મકમાંથી બીજાણુજનક વિકસે છે, જે અર્ધીકરણ દ્વારા બીજાણુઓ (n) ઉત્પન્ન કરે છે, અને આ બીજાણુઓ ફરી જન્યુજનક બનાવે છે.

Exam Tip: એકવિધ-દ્વિવિધ જીવનચક્રને સમજાવતી વખતે, જન્યુજનક અને બીજાણુજનક અવસ્થાઓ વચ્ચેનો સંબંધ, તેમની પ્લોઇડી અને ફલન તેમજ અર્ધીકરણ જેવી મુખ્ય પ્રક્રિયાઓને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવી.

Question 3. લાઇકેન સામાન્ય રીતે વનસ્પતિમાં સહજીવનનું ઉદાહરણ છે, જેમાં લીલ અને ફૂગ અન્યોન્યના લાભ માટે સાથે રહે છે. નીચેનામાંથી કઈ ઘટના બને જો લીલ અને ફૂગને એકબીજાથી અલગ પાડવામાં આવે?
(a) બંને જીવતા રહે, સામાન્ય અને એકબીજાથી સ્વતંત્ર રીતે વૃદ્ધિ પામે.
(b) બંને મૃત્યુ પામે.
(c) લીલનો ભાગ જીવંત રહે, ફૂગનો ભાગ મૃત્યુ પામે.
(d) ફૂગનો ભાગ જીવંત રહે, લીલનો ભાગ મૃત્યુ પામે. તમારા જવાબના આધારે તમે આ જોડાણને સહજીવી છે તેમ કઈ રીતે સમજાવી શકશો ?
Answer: (b) બંને મૃત્યુ પામે.
In simple words: લાઇકેનમાં લીલ અને ફૂગ એકબીજા પર આધાર રાખે છે. જો તેમને અલગ કરવામાં આવે, તો બંને મરી જશે કારણ કે તેઓ એકલા જીવી શકતા નથી.
1. લાઇકેન લીલ અને ફૂગ વચ્ચેનો સહજીવી સંબંધ છે, જ્યાં તેઓ પરસ્પર ફાયદા માટે સાથે રહે છે. જો તેમને એકબીજાથી અલગ કરવામાં આવે, તો બંનેનો નાશ થાય છે.
2. ફૂગ પાણીનો સંગ્રહ કરે છે અને લીલને રક્ષણ તેમજ યોગ્ય નિવાસસ્થાન આપે છે.
3. આ પરસ્પર સંબંધને કારણે લાઇકેન સૂકા અને ખડકાળ પથ્થરો પર પણ વૃદ્ધિ કરી શકે છે. લીલ કે ફૂગ એકલા આવી જગ્યાઓમાં સ્વતંત્ર રીતે જીવી શકતા નથી. આમ, બંને ભાગીદારો એકબીજા વગર જીવી શકતા નથી.

Exam Tip: સહજીવનના ઉદાહરણ તરીકે લાઇકેનના મહત્વને સમજાવો, જેમાં બંને ભાગીદારો એકબીજા પર કેવી રીતે નિર્ભર છે અને તેમના વિભાજનથી શું પરિણામ આવે છે તે સ્પષ્ટપણે જણાવો.

Question 4. વર્ણવો: આવૃત બીજધારીમાં લિંગી પ્રજનન, બેવડા ફલન અને ત્રિકીય જોડાણથી થાય છે. ભ્રૂણપુટની નામનિર્દેશનયુક્ત આકૃતિ દોરી ઘટના વર્ણવો.
Answer:
* વર્ગીકરણ: આવૃત બીજધારીઓ મુખ્યત્વે બે વર્ગોમાં વહેંચાયેલા છે.
(i) દ્વિદળી: આ વનસ્પતિઓના બીજમાં બે બીજપત્રો (cotyledons) હોય છે. તેમના પર્ણોમાં જાલાકાર શિરાવિન્યાસ (reticulate venation) અને પુષ્પો ચતુ:અવયવી (tetramerous) અથવા પંચાવયવી (pentamerous) હોય છે (દા.ત., દરેક પુષ્પીયચક્રમાં ચાર કે પાંચ સભ્યો હોય છે).
(ii) એકદળી વનસ્પતિઓ: આ વનસ્પતિઓના બીજમાં એક જ બીજપત્ર હોય છે. તેમના પર્ણોમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ (parallel venation) જોવા મળે છે અને પુષ્પો ત્રિઅવયવી (trimerous) હોય છે (દા.ત., દરેક પુષ્પીયચક્રમાં ત્રણ સભ્યો હોય છે).
* પુષ્પ રચના:
• પુષ્પમાં નર લિંગી અંગ પુંકેસર હોય છે.
• દરેક પુંકેસર પાતળા તંતુ, યોજી (જોડાણ) અને ટોચના ભાગે પરાગાશયનું (anther) બનેલું હોય છે.
• સ્ત્રીકેસર બીજાશયથી ઘેરાયેલું હોય છે અને તેમાં એક કે વધુ અંડકો હોય છે. અંડકોની અંદર ખૂબ જ ઘટેલું (અવનત પામેલું) માદાજન્યુજનક હોય છે, જેને ભ્રૂણપૂટ કહે છે.
• ભ્રૂણપૂટ (embryo-sac) ના નિર્માણ પહેલાં તેમાં અર્ધીકરણ થાય છે. આથી ભ્રૂણપૂટનો દરેક કોષ એકકીય હોય છે. દરેક ભ્રૂણપૂટમાં ત્રણ કોષીય અંડપ્રસાધન (egg apparatus) હોય છે, જેમાં એક અંડકોષ અને બે સહાયક કોષો (synergids) હોય છે. ઉપરાંત, તેમાં ત્રણ પ્રતિધ્રુવીય કોષો (antipodal cells) અને બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો (polar nuclei) પણ હોય છે.
• ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો જોડાઈને અંતે દ્વિકીય દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર (diploid secondary nucleus) બનાવે છે.
* પરાગનયન: પરાગાશયમાંથી પરાગરજનું વિકિરણ થાય છે. પવન અથવા વિવિધ અન્ય વાહકો દ્વારા પરાગરજને સ્ત્રીકેસરના પરાગાસન પર સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, આ પ્રક્રિયાને પરાગનયન (pollination) કહેવાય છે.
* ફલન: પરાગરજ અંકુરિત થાય છે અને પરિણામે પરાગનલિકાનો વિકાસ થાય છે. પરાગાસન અને પરાગવાહિનીની પેશીઓમાંથી પસાર થઈને પરાગનલિકા અંડક સુધી પહોંચે છે. પરાગનલિકા ભ્રૂણપૂટમાં પ્રવેશીને બે નરજન્યુઓ મુક્ત કરે છે. નરજન્યુઓમાંનું એક નરજન્યુ અંડકોષ સાથે જોડાઈને ફલિતાંડ (યુગ્મક – syngamy) બનાવે છે. જ્યારે બીજું નરજન્યુ દ્વિકીય દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર સાથે જોડાઈને ત્રિકીય પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર (PEN – Primary Endosperm Nucleus) ઉત્પન્ન કરે છે. અંડકોષ સાથે અને દ્વિકીય દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર સાથે થતા આ બે જોડાણોને કારણે આ ઘટનાને બેવડું ફલન (double fertilization) કહેવાય છે, જે આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં એક અનન્ય (unique) ઘટના છે.
* ભ્રૂણ વિકાસ: ફલિતાંડનો ભ્રૂણ (એક કે બે બીજપત્રો સાથે)માં વિકાસ થાય છે અને પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર (PEN) ભ્રૂણપોષમાં વિકસે છે, જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે. સહાયક કોષો અને પ્રતિધ્રુવીય કોષો ફલન પછી અવનત (degenerate) થાય છે. આ પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન અંડકો બીજમાં રૂપાંતરિત થાય છે અને બીજાશય ફળમાં પરિણમે છે.
In simple words: આવૃત બીજધારીમાં લિંગી પ્રજનન પુષ્પો દ્વારા થાય છે. તેમાં બેવડું ફલન થાય છે, જ્યાં એક નર જન્યુ અંડકોષ સાથે જોડાઈ યુગ્મક બનાવે છે, અને બીજો નર જન્યુ દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર સાથે જોડાઈ ભ્રૂણપોષ બનાવે છે. આ પ્રક્રિયાથી ભ્રૂણ અને ભ્રૂણપોષનો વિકાસ થાય છે, જેના પરિણામે બીજ અને ફળ બને છે.

Exam Tip: આવૃત બીજધારીના લિંગી પ્રજનન, બેવડા ફલન અને ત્રિકીય જોડાણની પ્રક્રિયાને પગલું-દર-પગલું સમજાવો. ભ્રૂણપૂટની રચના અને તેમાં થતી ઘટનાઓનું મહત્વ યાદ રાખો.

આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓનું જીવનચક્ર નીચેની આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે :

Question 5. નામનિર્દેશનયુક્ત આકૃતિ દોરો.
(A) નર અને માદા સુકાય – લીવરવર્ટ
(B) જન્યુજનક અને બીજાણુજનક ફ્યુનીરિયા
(C) એકાંતરજનન આવૃત બીજધારી
Answer:

(A) લીવરવર્ટ: નર અને માદા સુકાય

(B) ફ્યુનીરિયા: જન્યુજનક અને બીજાણુજનક

(C) આવૃત બીજધારીનું એકાંતરજનન

Exam Tip: દરેક ડાયાગ્રામના મુખ્ય ભાગોને યોગ્ય રીતે લેબલ કરો અને તેમના સંબંધિત જીવનચક્રમાં તેમની ભૂમિકા સમજો. આકૃતિઓ સ્વચ્છ અને સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ.