GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 22 રાસાયણિક સહનિયમન અને સંકલન

Exercise 13(A)

Question 1. નીચેનાને વ્યાખ્યાયિત કરો :
(a) બહિસ્ત્રાવી ગ્રંથિ
(b) અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ
(c) અંતઃસ્ત્રાવ.
Answer:
(a) બહિસ્ત્રાવી ગ્રંથિ: જ્યારે કોઈ ગ્રંથિ સાથે વાહિની (નલિકા) જોડાયેલી હોય અને તે ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ કરતી હોય, ત્યારે તેને બહિસ્ત્રાવી (Exocrine) ગ્રંથિ કહેવાય છે.
(b) અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ: આ ગ્રંથિઓ નલિકાવિહીન હોય છે અને તેમના સ્ત્રાવોને સીધા રુધિરમાં મુક્ત કરે છે, તેથી તેમને નલિકાવિહીન (Endocrine) ગ્રંથિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
(c) અંતઃસ્ત્રાવ: ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્રવતા રાસાયણિક પદાર્થોને અંતઃસ્ત્રાવ (Hormone) કહેવામાં આવે છે. ગ્રીક ભાષામાં 'હોર્મોન' શબ્દનો અર્થ 'to excite' (ઉત્તેજિત કરવું) અથવા 'hormoein' થાય છે.
In simple words: બહિસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ નળીઓ દ્વારા ઉત્સેચકો બહાર પાડે છે, જ્યારે અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ નળીઓ વગર હોર્મોન્સ સીધા લોહીમાં છોડે છે. હોર્મોન્સ એ શરીરના કાર્યોને ઉત્તેજિત કરતા રાસાયણિક સંદેશવાહકો છે.

🎯 Exam Tip: વ્યાખ્યાઓના કિસ્સામાં, સ્પષ્ટતા અને ચોકસાઈ જાળવવી મહત્વપૂર્ણ છે. દરેક ગ્રંથિના કાર્ય અને સ્ત્રાવના પ્રકારને યાદ રાખો.

Question 2. આપણા શરીરની વિવિધ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓના સ્થાનને રેખાકૃતિ (આકૃતિ) દ્વારા નિર્દેશિત કરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ માનવ શરીરમાં આવેલી મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓનું સ્થાન દર્શાવે છે. તેમાં હાયપોથેલેમસ, પિનિયલ ગ્રંથિ, પિટ્યુટરી ગ્રંથિ, થાઈરોઈડ, પેરાથાઈરોઈડ, થાયમસ, સ્વાદુપિંડ, એડ્રિનલ ગ્રંથિઓ તેમજ સ્ત્રીઓમાં અંડપિંડ અને પુરુષોમાં શુક્રપિંડનો સમાવેશ થાય છે. આ ગ્રંથિઓ શરીરના વિવિધ ભાગોમાં સ્થિત છે અને વિવિધ હોર્મોન્સનો સ્ત્રાવ કરીને શારીરિક કાર્યોનું નિયમન કરે છે. 1. અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર એ પેશીઓ/કોષોનો સમૂહ છે જે શરીરના વિવિધ ભાગોમાં સ્થાન પામેલા છે અને અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર બનાવે છે. 2. હાયપોથલામસ, પિટ્યુટરી, પિનિયલ, થાઈરોઈડ, એડ્રિનલ, સ્વાદુપિંડ, પેરાથાઈરોઈડ, થાયમસ અને જનન પિંડો (સ્ત્રીમાં અંડપિંડ, પુરુષોમાં શુક્રપિંડ) આપણા શરીરમાં આવેલા અંતઃસ્ત્રાવી પિંડો (hormonal bodies) છે. 3. આ ઉપરાંત, યકૃત, હૃદય, મૂત્રપિંડ વગેરે જેવા અંગો પણ કેટલાક અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે.
In simple words: આકૃતિ માનવ શરીરમાં મગજથી લઈને જનન અંગો સુધીની તમામ મુખ્ય હોર્મોન ઉત્પન્ન કરતી ગ્રંથિઓના સ્થાનો દર્શાવે છે. આ ગ્રંથિઓ શરીરમાં વિવિધ કાર્યોને નિયંત્રિત કરવા માટે હોર્મોન્સ ઉત્પન્ન કરે છે.

🎯 Exam Tip: માનવ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ અને તેમના સ્થાનનો આકૃતિબંધ યાદ રાખવાથી જૈવિક પ્રક્રિયાઓ સમજવામાં મદદ મળે છે. દરેક ગ્રંથિનું સ્થાન અને તેના દ્વારા ઉત્પન્ન થતા હોર્મોન્સના નામ જાણવા જરૂરી છે.

Question 3. નીચેના દ્વારા સ્રવતા અંતઃસ્ત્રાવોની યાદી તૈયાર કરો.
(a) હાયપોથલામસ
(b) પિટ્યુટરી
(c) થાઈરૉઈડ
(d) પેરાથાઈરૉઈડ
(e) એડ્રિનલ
(f) સ્વાદુપિંડ
(g) શુક્રપિંડ
(h) અંડપિંડ
(i) થાયમસ
(j) કર્ણક
(k) મૂત્રપિંડ
(l) જઠરઆંત્રીય (G-I) માર્ગ
Answer:
(a) હાયપોથલામસ – ગોનેડોટ્રોફીન રિલીઝિંગ અંતઃસ્ત્રાવ (GnRH), સોમેટોસ્ટેટીન (IRH).
(b) પિટ્યુટરી –
અગ્રપિટ્યુટરી – વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ (GH), પ્રોલેક્ટિન (PRL), થાઈરોઈડ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન (TSH), એડ્રીનોકોર્ટીકોટ્રોપિક હોર્મોન (ACTH), લ્યુટીનાઈઝીંગ હોર્મોન (LH), ફોલિકલ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન (FSH).
મધ્યભાગ – મેલેનોસાઈટ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન (MSH).
પશ્વપિટ્યુટરી – ઓક્સિટોસીન, વેસોપ્રેસીન.
(c) થાઈરોઈડ – ટેટ્રાઆયડોથાયરોનીન (T4), ટ્રાયઆયડોથાયરોનીન (T3), થાયરોકેલ્સિટોનીન (TCT).
(d) પેરાથાઈરોઈડ – પેરાથાઈરોઈડ હોર્મોન (PTH).
(e) એડ્રિનલ ગ્રંથિ – એપીનેફ્રિન/એડ્રિનાલિન (મજ્જક), નોરએપીનેફ્રિન/નોરએડ્રિનાલીન (મજ્જક), ગ્લુકોકોર્ટીકોઈડસ (બાહ્યક), મિનરેલોકોટીકોઈડસ (આલ્ડોસ્ટેરોન) (બાહ્યક), કોર્ટીસોલ (બાહ્યક).
(f) સ્વાદુપિંડ ગ્રંથિ – ઈસ્યુલિન, ગ્લુકાગોન.
(g) શુક્રપિંડ – ટેસ્ટોસ્ટેરોન્સ, પ્રોજેસ્ટેરોન.
(h) અંડપિંડ – ઈસ્ટ્રોજન, પ્રોજેસ્ટેરોન.
(i) થાયમસ ગ્રંથિ – થાયમોસિન.
(j) કર્ણક (Atria) – એટ્રિયલ નેટ્રીયુરેટિક ફેક્ટર (ANF).
(k) મૂત્રપિંડ – ઈરીથ્રોપોએટીન.
(l) જઠર આંત્રીય – ગેસ્ટીન, સિક્રીટન, કોલિસીસ્ટોકાઈનીન, ગેસ્ટ્રીક ઈનહિબટરી પેપ્ટાઈડ (GIP).
In simple words: આ યાદી શરીરની મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ અને તેમાંથી સ્ત્રવતા વિવિધ હોર્મોન્સ દર્શાવે છે, જે શરીરના ઘણા કાર્યોને નિયંત્રિત કરે છે.

🎯 Exam Tip: દરેક ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવતા હોર્મોન્સના નામો અને તેમના મુખ્ય કાર્યો યાદ રાખવા પરીક્ષા માટે અત્યંત ઉપયોગી છે. ખાસ કરીને, પિટ્યુટરી ગ્રંથિના અગ્ર, મધ્ય અને પશ્વ ભાગોમાંથી સ્ત્રવતા હોર્મોન્સનું વિભાજન યાદ રાખો.

Question 4. ખાલી જગ્યા પૂરો :

અંતઃસ્ત્રાવો	લક્ષ્યગ્રંથિ
(a) હાયપોથેલામિક અંતઃસ્ત્રાવો	...............
(b) થાયરોટ્રોફીન (RSH)	...............
(c) કોર્ટીકોટ્રોફીન (ACTH)	...............
(d) ગોનેડોટ્રોફીન (LH, FSH)	...............
(e) મેલેનોટ્રોફીન (MSH)	...............

Answer:

અંતઃસ્ત્રાવો	લક્ષ્યગ્રંથિ
(a) હાયપોથેલામિક અંતઃસ્ત્રાવો	(a) પિટ્યુટરી ગ્રંથિ
(b) થાયરોટ્રોફીન (RSH)	(b) થાઈરોઈડ ગ્રંથિ
(c) કોર્ટીકોટ્રોફીન (ACTH)	(c) એડ્રિનલ બાહ્યક
(d) ગોનેડોટ્રોફીન (LH, FSH)	(d) શુક્રપિંડ/અંડપિંડ
(e) મેલેનોટ્રોફીન (MSH)	(e) ત્વચા/રંજકકણ.

In simple words: આ કોષ્ટક વિવિધ હોર્મોન્સ અને તેઓ કઈ ગ્રંથિઓ અથવા કોષો પર કાર્ય કરે છે તે દર્શાવે છે.

🎯 Exam Tip: હોર્મોન્સ અને તેમની લક્ષ્યગ્રંથિઓ વચ્ચેના સંબંધોને સમજવું શરીરના નિયમનકારી તંત્રોને સમજવા માટે મૂળભૂત છે. દરેક જોડીને ચોકસાઈથી યાદ રાખો.

Question 5. નીચેના અંતઃસ્ત્રાવોના કાર્યો વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.
(a) પેરાથાઈરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવ (PTH)
(b) થાઈરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવ
(c) થાયમોસિન્સ
(d) એન્ડ્રોજન્સ
(e) એસ્ટ્રોજન્સ
(f) ઈસ્યુલિન અને ગ્લુકાગોન
Answer:
(a) પેરાથાઈરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવ (PTH) – પેરાથાઈરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવ રુધિરમાં કેલ્શિયમ આયનો (Ca++) નું પ્રમાણ વધારે છે. PTH અસ્થિ પર કાર્ય કરીને અસ્થિના વિખનીજીકરણને ઉત્તેજિત કરે છે. PTH, મૂત્રપિંડ નલિકાઓ અને પાચિત ખોરાકમાંથી કેલ્શિયમ આયનો (Ca++) ના પુનઃશોષણને પણ પ્રેરિત કરે છે. PTH ને હાઈપર કેલ્સિમીક અંતઃસ્ત્રાવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
(b) થાઈરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવના કાર્યો – થાઈરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવ ચયાપચયના દરનું નિયમન કરે છે. આ અંતઃસ્ત્રાવો રક્તકણોના નિર્માણને ઉત્તેજે છે. તેઓ કાર્બોહાઈડ્રેટ, પ્રોટીન અને લિપિડના ચયાપચયને નિયંત્રિત કરે છે. થાઈરોઈડ ગ્રંથિ થાયરોકેલ્સિટોનીન અંતઃસ્ત્રાવ પણ ઉત્પન્ન કરે છે જે રુધિરમાં કેલ્શિયમ આયનો (Ca++) ના સ્તરનું નિયમન કરે છે.
(c) થાયમોસિન્સના કાર્યો – થાયમોસિન T લસિકા કણોના વિભેદનને પ્રેરિત કરીને કોષીય પ્રતિકારકતા પ્રદાન કરે છે. વધુમાં, તે એન્ટીબોડીના ઉત્પાદનને પણ પ્રેરિત કરે છે, આમ કોષરસીય પ્રતિકારકતા પૂરી પાડે છે.
(d) એન્ડ્રોજન્સ – નરમાં જાતીય અંગોના વિકાસ અને શુક્રકોષજનન (spermatogenesis) માં મદદ કરે છે.
(e) એસ્ટ્રોજન્સ – માદામાં સહાયક જાતીય અંગોના વિકાસ, સ્તનગ્રંથિના વિકાસ અને અંડપુટિકાઓના વિકાસમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
(f) ઈસ્યુલિન અને ગ્લુકાગોન – આ બંને હોર્મોન્સ ગ્લુકોઝના સમસ્થિતિને (homeostasis) જાળવે છે, જે રુધિરમાં શર્કરાના સ્તરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: PTH શરીરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારવામાં મદદ કરે છે, થાઈરોઈડ હોર્મોન્સ ચયાપચયને નિયંત્રિત કરે છે. થાયમોસિન રોગપ્રતિકારક શક્તિ બનાવે છે, જ્યારે એન્ડ્રોજન્સ અને એસ્ટ્રોજન્સ જાતીય વિકાસમાં મદદ કરે છે. ઈસ્યુલિન અને ગ્લુકાગોન રુધિરમાં શર્કરાનું સ્તર સંતુલિત રાખે છે.

🎯 Exam Tip: દરેક હોર્મોનના મુખ્ય કાર્યો અને તેઓ શરીરના કયા અંગો પર અસર કરે છે તે યાદ રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને, હોર્મોન્સના નિયમનકારી પાસાઓ અને તેમની ઉણપથી થતી અસરો પર ધ્યાન આપો.

Question 6. એક અથવા વધુ ઉદાહરણો આપો.
(a) હાઈપર ગ્લાયસેમિક અંતઃસ્ત્રાવ અને હાયપોગ્લાયસેમિક અંતઃસ્ત્રાવ
(b) હાઈપરકેલ્સિમીક અંતઃસ્ત્રાવ
Answer:
(a) હાઈપર ગ્લાયસેમિક અંતઃસ્ત્રાવ – ગ્લુકાગોન (રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર વધારે છે).
હાયપોગ્લાયસેમિક અંતઃસ્ત્રાવ – ઈસ્યુલીન (રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર ઘટાડે છે).
(b) હાઈપરકેલ્સિમીક અંતઃસ્ત્રાવ – પેરાથાઈરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવ (PTH) (રુધિરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારે છે).
In simple words: ગ્લુકાગોન રુધિરમાં શર્કરા વધારે છે, જ્યારે ઈસ્યુલીન તેને ઘટાડે છે. પેરાથાઈરોઈડ હોર્મોન (PTH) શરીરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારવાનું કામ કરે છે.

🎯 Exam Tip: હોર્મોન્સ અને તેમના વિરુદ્ધ કાર્યો (જેમ કે હાઈપર અને હાયપો) ને સમજવું શરીરના નિયમનકારી તંત્રો માટે ચાવીરૂપ છે. દરેક શ્રેણીમાં ઓછામાં ઓછા એક ઉદાહરણને યાદ રાખો.

Question 7. નીચેના માટે કયા અંતઃસ્ત્રાવની ઊણપ જવાબદાર છે?
(a) ડાયાબિટીસ મેલિટસ
(b) ગોઈટર
(c) ક્રિટીનીઝમ
Answer:
(a) ડાયાબિટીસ મેલિટસ – ઈસ્યુલિન.
(b) ગોઈટર – થાઈરોક્સિન (જેમ કે T3 અને T4).
(c) ક્રિટીનીઝમ – હાયપોથાયરોડીઝમ – થાયરોક્સિન – T4 (થાઈરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવ).
In simple words: ઈસ્યુલિનની ઉણપ ડાયાબિટીસ મેલિટસનું કારણ બને છે. થાઈરોક્સિનની ઉણપથી ગોઈટર થાય છે, જ્યારે ગંભીર થાઈરોક્સિનની ઉણપથી બાળકોમાં ક્રિટીનીઝમ થાય છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ રોગો અને તેમની સાથે સંકળાયેલા હોર્મોન્સની ઉણપને યાદ રાખવાથી તબીબી સંબંધિત પ્રશ્નોમાં મદદ મળે છે. ખાસ કરીને ડાયાબિટીસ, ગોઈટર અને ક્રિટીનીઝમના કારણો જાણી લો.

Question 8. FSHની ક્રિયાવિધિ ટૂંકમાં સમજાવો.
Answer: નરમાં, ફોલિકલ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન (FSH) અને એન્ડ્રોજન્સ શુક્રકોષજનનનું નિયમન કરે છે. FSH માદાઓમાં અંડપુટિકાઓના નિર્માણ અને વિકાસને પણ નિયંત્રિત કરે છે.
In simple words: FSH પુરુષોમાં શુક્રાણુ બનાવવામાં અને સ્ત્રીઓમાં ઇંડાના વિકાસમાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: FSH જેવા ગોનાડોટ્રોપિન્સના કાર્યો, નર અને માદા બંનેમાં પ્રજનન પ્રણાલીને સમજવા માટે નિર્ણાયક છે. તેના દ્વિ-લિંગી કાર્યો પર ધ્યાન આપો.

Question 9. નીચેના જોડકાંને યોગ્ય વિકલ્પ સાથે જોડો :

કૉલમ – I	કૉલમ – II
(1) T4	(i) હાયપોથલામસ
(2) PTH	(ii) થાઈરોઈડ
(3) GnRH	(iii) પિટ્યુટરી
(4) LH	(iv) પેરાથાઈરોઈડ

Answer:

કૉલમ – I	કૉલમ – II
(1) T4	(ii) થાઈરોઈડ
(2) PTH	(iv) પેરાથાઈરોઈડ
(3) GnRH	(i) હાયપોથલામસ
(4) LH	(iii) પિટ્યુટરી

In simple words: આ જોડકાં હોર્મોન્સને તેમની સ્ત્રાવ કરતી ગ્રંથિઓ સાથે સાંકળે છે: T4 થાઈરોઈડમાંથી, PTH પેરાથાઈરોઈડમાંથી, GnRH હાયપોથલામસમાંથી, અને LH પિટ્યુટરીમાંથી આવે છે.

🎯 Exam Tip: હોર્મોન્સ અને તેમના સ્ત્રોત ગ્રંથિઓ વચ્ચેના સાચા સંબંધોને જાણવાથી અંતઃસ્ત્રાવી તંત્રના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને સમજવામાં મદદ મળે છે. આ પ્રકારના જોડકાં ખૂબ જ સ્કોરિંગ હોય છે.

બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQ)

Question 1. અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ અને તેના અંતઃસ્ત્રાવોની નીચે બતાવેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય જોડી શોધો.

કોલમ – I	કૉલમ – II
(a) પિનીયલ	(i) એપીનેફ્રિન
(b) થાઈરોઈડ	(ii) મેલેટોનીન
(c) અંડપિંડ	(iii) ઈસ્ટ્રોજન
(d) એડ્રિનલ મજ્જક	(iv) ટેટ્રા આયડોથાયરીન (T4)

વિકલ્પો :
(A) (a – iv), (b – ii), (c – i), (d – iii)
(B) (a – ii), (b – iv), (c – i), (d – iii)
(C) (a – iii), (b – ii), (c – i), (d – iv)
(D) (a – ii), (b – iv), (c – iii), (d – i)
Answer: (D) (a – ii), (b – iv), (c – iii), (d – i)
In simple words: પિનીયલ ગ્રંથિ મેલેટોનીન ઉત્પન્ન કરે છે, થાઈરોઈડ T4 ઉત્પન્ન કરે છે, અંડપિંડ ઈસ્ટ્રોજન ઉત્પન્ન કરે છે, અને એડ્રિનલ મજ્જક એપીનેફ્રિન ઉત્પન્ન કરે છે.

🎯 Exam Tip: ગ્રંથિઓ અને તેમના સંબંધિત હોર્મોન્સને યોગ્ય રીતે જોડવું એ મૂળભૂત જ્ઞાન દર્શાવે છે. આ પ્રકારના જોડકાંના પ્રશ્નોમાં ચોકસાઈ સાથે જવાબ આપવા માટે દરેક જોડીને યાદ રાખો.

Question 2. નીચેનામાંથી કયા અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ અગ્ર પિટ્યુટરી દ્વારા થતો નથી?
(A) વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ
(B) ફોલીકલ સ્ટીમ્યુલેટિંગ અંતઃસ્ત્રાવ (FSH)
(C) ઓક્સિટોસીન
(D) એડીનોકોર્ટિકોટ્રોપીક હોર્મોન (ACTH)
Answer: (C) ઓક્સિટોસીન
ઓક્સિટોસીન અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ પશ્વ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા થાય છે.
In simple words: અગ્ર પિટ્યુટરી વૃદ્ધિ, FSH અને ACTH જેવા હોર્મોન્સ ઉત્પન્ન કરે છે, પરંતુ ઓક્સિટોસીન પશ્વ પિટ્યુટરી દ્વારા સ્ત્રવે છે.

🎯 Exam Tip: પિટ્યુટરી ગ્રંથિના વિવિધ ભાગો દ્વારા સ્ત્રવતા હોર્મોન્સને વિભેદિત કરવું મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને અગ્ર અને પશ્વ પિટ્યુટરીના કાર્યોને યાદ રાખો, કારણ કે આ એક સામાન્ય ગેરસમજણનો વિષય છે.

Question 3. મેરીને ઈન્ટરવ્યુ આપવાનો છે પણ ઈન્ટરવ્યુની પાંચ મિનિટ પહેલાં તેણીને પરસેવો થાય છે. હૃદયના ધબકારા, શ્વાસોચ્છવાસનો દર વધવાનાં વગેરે લક્ષણો જોવા મળે છે. તેણીની બેચેની માટે કયો અંતઃસ્ત્રાવ જવાબદાર હોઈ શકે ?
(A) ઈસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન
(B) ઓક્સિટોસીન અને વાસોપ્રેસીન
(C) એડ્રિનાલિન અને નોરએડ્રિનાલિન
(D) ઈસ્યુલિન અને ગ્લુકાગોન
Answer: (C) એડ્રિનાલિન અને નોરએડ્રિનાલિન
આ અંતઃસ્ત્રાવો 'Fight or flight' (લડો અથવા ભાગી જાઓ) પરિસ્થિતિમાં કાર્ય કરે છે, જેના કારણે હૃદયના ધબકારામાં વધારો, શ્વાસોચ્છવાસનો દર વધવો અને પરસેવો થવો જેવા લક્ષણો અનુભવાય છે.
In simple words: એડ્રિનાલિન અને નોરએડ્રિનાલિન એ તણાવના હોર્મોન્સ છે જે 'લડો અથવા ભાગી જાઓ' પ્રતિક્રિયાને સક્રિય કરે છે, જેના પરિણામે હૃદયના ધબકારા વધે છે અને પરસેવો થાય છે.

🎯 Exam Tip: એડ્રિનાલિન અને નોરએડ્રિનાલિનને 'આપાતકાલીન હોર્મોન્સ' તરીકે ઓળખવા અને તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિઓમાં તેમની ભૂમિકા સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે. તેમના શારીરિક પ્રભાવોને યાદ રાખો.

Question 4. આપણા શરીરમાં પાણી અને ઈલેક્ટ્રોનના સમતુલન માટે જવાબદાર સ્ટિરોઈડ:
(A) ઈસ્યુલીન
(B) મેલેટોનીન
(C) ટેસ્ટોસ્ટેરોન
(D) આલ્ડોસ્ટેરોન
Answer: (D) આલ્ડોસ્ટેરોન
આલ્ડોસ્ટેરોનનો સ્ત્રાવ એડ્રિનલ ગ્રંથિમાંથી થાય છે. તે દૂરસ્થ સંવલિત નલિકા (DCT) ને પાણીના પુનઃશોષણ માટે ઉત્તેજિત કરે છે, આમ પાણી અને ઈલેક્ટ્રોનનું સંતુલન જાળવે છે.
In simple words: આલ્ડોસ્ટેરોન એક સ્ટિરોઈડ હોર્મોન છે જે મૂત્રપિંડને પાણી અને ક્ષાર ફરીથી શોષવામાં મદદ કરીને શરીરમાં પાણી અને ઈલેક્ટ્રોનનું સંતુલન જાળવે છે.

🎯 Exam Tip: આલ્ડોસ્ટેરોનની ભૂમિકા ખાસ કરીને પાણી અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ સંતુલન જાળવવામાં અને બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ છે. તેની ઉત્પત્તિ (એડ્રિનલ કોર્ટેક્સ) અને કાર્ય પદ્ધતિને યાદ રાખો.

Question 5. થાયમોસિન ................................... માટે જવાબદાર છે.
(A) રૂધિરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધારવા માટે
(B) રૂધિરમાં Ca++ નું પ્રમાણ વધારવા માટે
(C) T લસિકા કણોના વિભેદન માટે
(D) રૂધિરમાં રક્તકણોના ઘટાડા માટે
Answer: (C) T લસિકા કણોના વિભેદન માટે
T લસિકા કણોના વિભેદન દ્વારા થાયમોસિન કોષીય પ્રતિકારકતા પૂરી પાડે છે.
In simple words: થાયમોસિન રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે, ખાસ કરીને T કોષોને પરિપક્વ કરવામાં મદદ કરે છે જે કોષ-આધારિત પ્રતિરક્ષા માટે જરૂરી છે.

🎯 Exam Tip: થાયમસ ગ્રંથિ અને થાયમોસિનનું કાર્ય રોગપ્રતિકારક તંત્રના વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. T-લસિકા કણોના વિભેદન પર તેની અસરને યાદ રાખો.

Question 6. પ્રોટીન અંતઃસ્ત્રાવોની ક્રિયાવિધિમાં બેમાંથી એક દ્વિતીય સંદેશવાહક ................................... છે.
(A) ચક્રીય AMP
(B) ઈસ્યુલીન
(C) T3
(D) ગેસ્ટ્રીન
Answer: (A) ચક્રીય Cyclic AMP
પ્રોટીન અંતઃસ્ત્રાવોની ક્રિયાવિધિમાં ચક્રીય AMP એક સંકળાયેલ દ્વિતીયક સંદેશવાહક છે.
In simple words: પ્રોટીન હોર્મોન્સ સીધા કોષમાં પ્રવેશી શકતા નથી, તેથી તેઓ કોષની સપાટી પર કાર્ય કરે છે અને ચક્રીય AMP જેવા દ્વિતીય સંદેશવાહકોનો ઉપયોગ કરીને કોષની અંદર સંદેશો પહોંચાડે છે.

🎯 Exam Tip: દ્વિતીય સંદેશવાહકો (જેમ કે cAMP, IP3, Ca++) ની ભૂમિકા પ્રોટીન હોર્મોન ક્રિયાવિધિને સમજવા માટે કેન્દ્રીય છે. આ પ્રક્રિયા કોષીય પ્રતિભાવોને મધ્યસ્થી કરવામાં મદદ કરે છે.

Question 7. લેડિંગના કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા અંતઃસ્ત્રાવોના સમૂહને ................................... કહે છે.
(A) એન્ડ્રોજન્સ
(B) ઈસ્ટ્રોજન્સ
(C) આલ્ડોસ્ટેરોન
(D) ગોનેડોટ્રોપિન
Answer: (A) એન્ડ્રોજન્સ
લેડિંગના કોષો શુક્રોત્પાદક નલિકાની વચ્ચેના આંતરકોષીય અવકાશમાં જોવા મળે છે. તેમના દ્વારા એન્ડ્રોજન્સ સમૂહના અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ થાય છે.
In simple words: લેડિંગના કોષો, જે શુક્રપિંડમાં જોવા મળે છે, તે એન્ડ્રોજન્સ નામના પુરૂષ હોર્મોન્સના સમૂહનું ઉત્પાદન કરે છે.

🎯 Exam Tip: લેડિંગના કોષો અને એન્ડ્રોજન્સ વચ્ચેનો સંબંધ પુરુષ પ્રજનન તંત્ર અને તેના હોર્મોનલ નિયમન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આ કોષોના સ્થાન અને કાર્યને યાદ રાખો.

Question 8. કોર્પસ લ્યુટિયમ ................................... કરે છે.
(A) પ્રોલેક્ટિન
(B) પ્રોજેસ્ટેરોન
(C) આલ્ડોસ્ટેરોન
(D) ટેસ્ટોસ્ટેરોન
Answer: (B) પ્રોજેસ્ટેરોન
અંડપાત પછી અંડપુટિકામાં કોર્પસ લ્યુટિયમ અંતઃસ્ત્રાવી કોષોનું નિર્માણ થાય છે જે પ્રોજેસ્ટેરોન અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ કરે છે.
In simple words: ઓવ્યુલેશન પછી, કોર્પસ લ્યુટિયમ બને છે અને પ્રોજેસ્ટેરોન હોર્મોન ઉત્પન્ન કરે છે, જે ગર્ભાવસ્થા જાળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

🎯 Exam Tip: કોર્પસ લ્યુટિયમ અને પ્રોજેસ્ટેરોન વચ્ચેનો સંબંધ સ્ત્રી પ્રજનન ચક્ર અને ગર્ભાવસ્થા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેના નિર્માણ અને હોર્મોન સ્ત્રાવના કાર્યને યાદ રાખો.

Question 9. કોર્ટિસોલનો સ્ત્રાવ ................................... માંથી થાય છે.
(A) સ્વાદુપિંડ
(B) થાઈરોઈડ
(C) એડ્રિનલ
(D) થાયમસ
Answer: (C) એડ્રિનલ
એડ્રિનલ બાહ્યકમાંથી કોર્ટિસોલનો સ્ત્રાવ થાય છે. આ અંતઃસ્ત્રાવ ગ્લુકોઝના સમસ્થિતિને જાળવવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: કોર્ટિસોલ, જે એડ્રિનલ ગ્રંથિના બાહ્યકમાંથી સ્ત્રવે છે, તે શરીરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર જાળવવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: કોર્ટિસોલ એક ગ્લુકોકોર્ટીકોઈડ છે અને તણાવ પ્રતિભાવ તેમજ મેટાબોલિઝમમાં તેની ભૂમિકા માટે જાણીતું છે. તેની ઉત્પત્તિ (એડ્રિનલ કોર્ટેક્સ) અને તેના મુખ્ય કાર્યોને યાદ રાખો.

Question 10. સામાન્ય જાગવા અને ઊંઘવા (wakefulness and sleep) ચક્રનું નિયમન કરતો અંતઃસ્ત્રાવ
(A) એપીનૈફિન
(B) ગેસ્ટ્રીન
(C) મેલેટોનીન
(D) ઈસ્યુલીન
Answer: (C) મેલેટોનીન
પિનિયલ ગ્રંથિ મેલેટોનીન અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ કરે છે. શરીરનું તાપમાન, જાગવા-ઊંઘવાના ચક્રનું નિયમન કરે છે.
In simple words: મેલેટોનીન, પિનિયલ ગ્રંથિ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે, જે શરીરના જૈવિક ઘડિયાળને નિયંત્રિત કરીને ઊંઘ-જાગરણના ચક્રનું સંચાલન કરે છે.

🎯 Exam Tip: પિનિયલ ગ્રંથિ અને મેલેટોનીનની ભૂમિકા સર્કેડિયન રિધમ (ઊંઘ-જાગરણ ચક્ર) માં મહત્વપૂર્ણ છે. તેની અસર અને સ્ત્રાવના સમયગાળાને યાદ રાખો.

Question 11. અંતઃસ્ત્રાવોને રાસાયણિક સંદેશવાહક કહે છે જે લક્ષ્ય પેશીને અસર કરે છે. પ્રોટીન અંતઃસ્ત્રાવો માટે આ સંદેશાગ્રાહકોનું યોગ્ય સ્થાન કર્યું છે ?
(A) બાહ્ય કોષીય આધારક
(B) રૂધિર
(C) કોષરસપટલ
(D) કોષકેન્દ્ર
Answer: (C) કોષરસપટલ
સંદેશાગ્રાહકો ગ્રાહી લક્ષ્ય પેશીમાં જ હોય છે અને તે લક્ષ્ય કોષના કોષરસપટલમાં જોવા મળે છે.
In simple words: પ્રોટીન હોર્મોન્સ, જે મોટા અને પાણીમાં દ્રાવ્ય હોય છે, તે કોષની બહારના ભાગમાં કોષરસપટલ પર આવેલા રીસેપ્ટર્સ સાથે જોડાય છે, કારણ કે તેઓ સીધા કોષમાં પ્રવેશી શકતા નથી.

🎯 Exam Tip: પ્રોટીન અને સ્ટિરોઈડ હોર્મોન્સ માટે રીસેપ્ટર્સના સ્થાન વચ્ચેનો તફાવત સમજવો મહત્વપૂર્ણ છે. પ્રોટીન હોર્મોન્સ માટે કોષરસપટલ રીસેપ્ટર્સ, જ્યારે સ્ટિરોઈડ હોર્મોન્સ માટે આંતરકોષીય રીસેપ્ટર્સ હોય છે.

Question 12. નીચેના કોલમ યોગ્ય રીતે જોડો :

કૉલમ – I	કૉલમ – II
(a) એપીનેફિન	(i) સ્નાયુની વૃદ્ધિને ઉત્તેજે છે.
(b) ટેસ્ટોસ્ટેરોન	(ii) રૂધિરનું દબાણ ઘટાડે છે.
(c) ગ્લુકાગોના	(iii) યકૃતના ગ્લાયકોજનનું વિભાજન
(d) એટ્રિયલ નેટ્રીયુરેટિક ફેક્ટર (ANF)	(iv) હૃદયના ધબકારામાં વધારો

વિકલ્પો:
(A) (a – ii), (b – i), (c – iii), (d – iv)
(B) (a – iv), (b – i), (c – iii), (d – ii)
(C) (a – i), (b – ii), (c – iii), (d – iv)
(D) (a – i), (b – iv), (c – ii), (d – iii)
Answer: (B) (a – iv), (b – i), (c – iii), (d – ii)
In simple words: એપીનેફ્રિન હૃદયના ધબકારા વધારે છે, ટેસ્ટોસ્ટેરોન સ્નાયુની વૃદ્ધિ કરે છે, ગ્લુકાગોન યકૃતમાં ગ્લાયકોજન તોડે છે અને ANF રુધિરનું દબાણ ઘટાડે છે.

🎯 Exam Tip: હોર્મોન્સ અને તેમના મુખ્ય કાર્યોને યોગ્ય રીતે જોડવું એ શરીરમાં હોર્મોનલ નિયમનને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. દરેક હોર્મોનનું ચોક્કસ કાર્ય યાદ રાખો.

Question 13. નીચેનામાંથી કોણ મનુષ્યના શરીરના કેલ્શિયમ સંતુલન માટે કોઈ ભાગ ભજવતું નથી ?
(A) વિટામીન-D
(B) પેરાથાઈરોઈડ
(C) થાયરો કેલ્સિટોનિન
(D) થાયમોસિન
Answer: (D) થાયમોસિન
થાયમોસિન શરીરનાં Ca++ સંતુલનમાં કોઈ ભાગ લેતું નથી. તે T લસિકાકણોના વિભેદન દ્વારા કોષીય પ્રતિકારકતા આપે છે.
In simple words: થાયમોસિન રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં T કોષોને મદદ કરે છે, પરંતુ કેલ્શિયમ સંતુલનમાં તેની કોઈ ભૂમિકા નથી. વિટામિન-D, પેરાથાઈરોઈડ હોર્મોન અને થાયરોકેલ્સિટોનીન કેલ્શિયમ સંતુલનમાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: કેલ્શિયમ સમતુલાને નિયંત્રિત કરતા ઘટકો (PTH, થાયરોકેલ્સિટોનીન, વિટામિન D) ને ઓળખવા અને જે ભાગ નથી ભજવતા (થાયમોસિન) તેને અલગ પાડવું મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 14. સસ્તનોમાં આવેલાં નીચેનાં અંગોમાંથી શેમાં કેન્દ્રસ્થ મજ્જક વિસ્તાર અને તેને ઘેરતો બાહ્યક પ્રદેશ જોવા મળતો નથી ?
(A) અંડપિંડ
Answer: (C) યકૃત
In simple words: યકૃતમાં મજ્જક અને બાહ્યક જેવી સંરચનાઓ હોતી નથી, જ્યારે અંડપિંડ, એડ્રિનલ ગ્રંથિ અને મૂત્રપિંડમાં આવા વિસ્તારો હોય છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ અંગોની આંતરિક રચનાને સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે. યકૃતનું માળખું અન્ય અંગોથી અલગ પડે છે, જેમાં ક્યાંક 'કોર્ટેક્સ' અને 'મેડ્યુલા' જોવા મળે છે.

Question 15. નીચેનામાંથી કઈ પરિસ્થિતિ થાઈરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવની ઊણપ સાથે સંકળાયેલી નથી ?
(A) ક્રીટીનીઝમ
(B) ગોઈટર
(C) મિક્સિડીમા
(D) એક્સોપ્લેમિયા
Answer: (D) એક્સોપ્લેમિયા
થાઈરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવના વધુ પડતા સ્ત્રાવથી આંખના ડોળા ઉપસી આવે છે, જેને એક્સોપ્થેલ્મિક ગોઈટર પણ કહેવાય છે.
In simple words: ક્રીટીનીઝમ, ગોઈટર અને મિક્સિડીમા થાઈરોઈડ હોર્મોન્સની ઓછી માત્રાને કારણે થાય છે, જ્યારે એક્સોપ્લેમિયા વધુ પડતા થાઈરોઈડ હોર્મોન્સ (હાઈપરથાઈરોઈડિઝમ) સાથે સંકળાયેલું છે.

🎯 Exam Tip: થાઈરોઈડ હોર્મોન્સની ઉણપ (હાયપોથાઈરોઈડિઝમ) અને વધુ પડતા સ્ત્રાવ (હાઈપરથાઈરોઈડિઝમ) બંનેથી થતી બીમારીઓને વિભેદિત કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને એક્સોપ્લેમિયા હાઈપરથાઈરોઈડિઝમ સાથે સંકળાયેલું છે.

અત્યંત ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (VSQ)

Question 1. મનુષ્યના શરીરમાં ઘણી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ હોય છે, જેમાંથી એક એવી ગ્રંથિનું નામ જણાવો જે નરમાં ગેરહાજર હોય અને માદામાં ગેરહાજર હોય તેવી એક ગ્રંથિનું નામ જણાવો.
Answer: નરમાં, વૃષણકોથળીમાં એક જોડ શુક્રપિંડ આવેલા હોય છે, જે પ્રાથમિક (મુખ્ય) જાતીય અંગ તેમજ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ તરીકે કાર્ય કરે છે. આ ગ્રંથિ માદામાં ગેરહાજર છે. માદામાં ઉદરગુહામાં એક જોડ અંડપિંડ જોવા મળે છે, જે માદા પ્રજનન અંગ છે. તે ઈસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન ઉત્પન્ન કરે છે (અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ). નરમાં અંડપિંડ ગેરહાજર છે.
In simple words: પુરુષોમાં શુક્રપિંડ હોય છે જે સ્ત્રીઓમાં નથી હોતા, અને સ્ત્રીઓમાં અંડપિંડ હોય છે જે પુરુષોમાં નથી હોતા. બંને ગ્રંથિઓ હોર્મોન્સ ઉત્પન્ન કરે છે જે જાતીય કાર્યો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

🎯 Exam Tip: નર અને માદા પ્રજનન તંત્રની ગ્રંથિઓ અને તેમના હોર્મોન્સના તફાવતોને સમજવું પ્રજનન જીવવિજ્ઞાન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. દરેક ગ્રંથિના સ્થાન અને કાર્યને યાદ રાખો.

Question 2. બે એડ્રિનલ કોર્ટિકલ સ્તર ઝોના ગ્લોમેરુલેસા અને ઝોના રેટીક્યુલેરીસમાંથી ક્યું સ્તર બહારની તરફ છે જે અન્યને આવરે છે ?
Answer: ઝોના ગ્લોમેરુલેસા બહારનું સ્તર છે અને ઝોના રેટીક્યુલેરીસ સૌથી અંદરના સ્તરને આવરે છે.
In simple words: એડ્રિનલ ગ્રંથિના બહારના સ્તરમાં ઝોના ગ્લોમેરુલેસા હોય છે, જે સૌથી બહારની બાજુએ આવેલું છે, જ્યારે ઝોના રેટીક્યુલેરીસ અંદરની બાજુએ આવેલું છે.

🎯 Exam Tip: એડ્રિનલ ગ્રંથિના બાહ્યકના સ્તરો (ઝોના ગ્લોમેરુલેસા, ઝોના ફેસિક્યુલાટા, ઝોના રેટીક્યુલેરીસ) અને તેમના દ્વારા સ્ત્રવતા હોર્મોન્સને યાદ રાખવાથી અંતઃસ્ત્રાવી શરીરવિજ્ઞાનમાં મદદ મળે છે.

Question 3. ઈરીથ્રોપોએસીસ શું છે ? કયા અંતઃસ્ત્રાવ દ્વારા તે ઉત્તેજિત થાય છે?
Answer: રક્તકણો (RBC) ના નિર્માણની ક્રિયાને ઈરીથ્રોપોએસીસ કહે છે. મૂત્રપિંડના જક્સટાગ્લોમેરુલર કોષો દ્વારા સ્ત્રવતા ઈરીથ્રોપોએટીન અંતઃસ્ત્રાવ દ્વારા તે ઉત્તેજિત થાય છે.
In simple words: ઈરીથ્રોપોએસીસ એ રક્તકણો બનાવવાની પ્રક્રિયા છે, જેને મૂત્રપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ઈરીથ્રોપોએટીન નામના હોર્મોન દ્વારા ઉત્તેજિત કરવામાં આવે છે.

🎯 Exam Tip: ઈરીથ્રોપોએસીસ અને ઈરીથ્રોપોએટીન વચ્ચેનો સંબંધ રક્ત રચના અને મૂત્રપિંડના કાર્યોને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. RBC ઉત્પાદનમાં હોર્મોનલ નિયમન પર ધ્યાન આપો.

Question 4. પિટ્યુટરી ગ્રંથિના મધ્ય ભાગમાંથી સ્ત્રવતા એક માત્ર અંતઃસ્ત્રાવનું નામ જણાવો.
Answer: પિટ્યુટરી ગ્રંથિના મધ્ય ભાગમાંથી મેલેનોસાઈટ સ્ટીમ્યુલેટિંગ (MSH) અંતઃસ્ત્રાવ ઉત્પન્ન થાય છે. તેનું કાર્ય ત્વચામાં રંજકકણોનું વિતરણ પ્રેરવાનું છે.
In simple words: મધ્ય પિટ્યુટરી ગ્રંથિ ફક્ત મેલેનોસાઈટ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન (MSH) ઉત્પન્ન કરે છે, જે ત્વચાના રંગદ્રવ્યને નિયંત્રિત કરે છે.

🎯 Exam Tip: પિટ્યુટરીના દરેક ભાગમાંથી સ્ત્રવતા હોર્મોન્સને વિભેદિત કરવું મહત્વપૂર્ણ છે. MSH નું કાર્ય (ત્વચા રંગદ્રવ્યનું નિયમન) અને તેનું સ્થાન (મધ્ય પિટ્યુટરી) યાદ રાખો.

Question 5. કેલ્સિટોનીનનું ઉત્પાદન પ્રેરતી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિનું નામ જણાવો તેમજ તેનો ફાળો જણાવો.
Answer: કેલ્સિટોનીન અંતઃસ્ત્રાવ થાઈરોઈડ ગ્રંથિના પરિધીય કોષો દ્વારા નિર્માણ પામે છે. તેનું કાર્ય વધારાના Ca++ અને ફોસ્ફેટનું નિયંત્રણ, અસ્થિમાંથી વિઘટન ઘટાડી સમતોલન જાળવવાનું છે.
In simple words: થાઈરોઈડ ગ્રંથિ કેલ્સિટોનીન ઉત્પન્ન કરે છે, જે રુધિરમાં કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફેટનું સ્તર ઘટાડીને હાડકાંનું રક્ષણ કરે છે.

🎯 Exam Tip: કેલ્સિટોનીન અને પેરાથાઈરોઈડ હોર્મોન (PTH) જેવા વિરુદ્ધ કાર્ય કરતા હોર્મોન્સને સમજવું કેલ્શિયમ હોમિયોસ્ટેસિસ માટે ચાવીરૂપ છે. કેલ્સિટોનીન કેલ્શિયમ ઘટાડે છે, PTH વધારે છે.

Question 6. કોષ આધારિત પ્રતિકારકતામાં મદદકર્તા અંતઃસ્ત્રાવનું નામ જણાવો.
Answer: થાયમોસિન T લસિકાકણ અને વિભેદનમાં મુખ્ય ભાગ ભજવે છે જે કોષ આધારિત પ્રતિકારકતા પૂરી પાડે છે.
In simple words: થાયમોસિન એ હોર્મોન છે જે T કોષોને વિકસાવવામાં મદદ કરે છે, જે શરીરની કોષ-આધારિત પ્રતિરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

🎯 Exam Tip: થાયમોસિનની ભૂમિકા રોગપ્રતિકારક તંત્ર, ખાસ કરીને કોષ-આધારિત પ્રતિરક્ષામાં, મહત્વપૂર્ણ છે. T-લસિકા કણોના વિકાસમાં તેની સંડોવણી યાદ રાખો.

**Question 8. સાચું છે કે ખોટું તે દર્શાવો.**
(A) જઠરાંત્રિય માર્ગ, મૂત્રપિંડ અને હૃદય પણ અંત:સ્ત્રાવનું નિર્માણ કરે છે.
Answer: સાચું છે.
In simple words: Organs like the gastrointestinal tract, kidneys, and heart are indeed capable of producing hormones, contributing to the body's endocrine system.

🎯 Exam Tip: Understanding that various organs beyond dedicated endocrine glands can produce hormones is key to grasping the complexity of the endocrine system.

Question 8.
(B) પિટ્યુટરી ગ્રંથિનો દૂરસ્થ ભાગ છે ટ્રોફિક અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરે છે.
Answer: ખોટું છે.
In simple words: This statement is incorrect as the distal part of the pituitary gland does not produce tropic hormones.

🎯 Exam Tip: Differentiate between the anterior and posterior pituitary lobes and their respective hormone secretions, especially regarding tropic hormones.

Question 8.
(C) B લસિકા કણો કોષ આધારિત પ્રતિકારકતા આપે છે.
Answer: ખોટું છે.
In simple words: This statement is false because B lymphocytes primarily provide humoral (antibody-mediated) immunity, not cell-mediated immunity.

🎯 Exam Tip: Clearly distinguish between cell-mediated immunity (T cells) and humoral immunity (B cells) for accurate understanding of the immune system.

Question 8.
(D) ઈસ્યુલિન પ્રતિકારકતાને કારણે ડાયાબિટીસ મેલિટસ રોગ થાય છે.
Answer: સાચું છે.
In simple words: Insulin resistance, where the body's cells don't respond effectively to insulin, is a primary cause of diabetes mellitus.

🎯 Exam Tip: Recognize insulin resistance as a critical factor in the development of Type 2 Diabetes Mellitus and its implications for metabolic health.

**Question 9. દર્દી સતત તરસ લાગવી, વધુ પડતા મૂત્રત્યાગ અને ઓછા રૂધિર દબાણની ફરિયાદ કરે છે. જ્યારે ડૉક્ટર દર્દીના રૂધિરના લૂકોઝ અને ઈસ્યુલીનનું સ્તર તપાસે છે તો તે સામાન્ય અથવા સહેજ નીચું હોય છે. ડૉક્ટર અને ડાયાબિટીસ ઈન્સીપિડીસ તરીકે નિદાન કરે છે પણ દર્દીના રૂધિરમાં એક વધુ અંતઃસ્ત્રાવનું પ્રમાણ ચકાસવાનો નિર્ણય લે છે. ડૉકટર કયા અંતઃસ્ત્રાવનું પ્રમાણ ચકાસવા માંગતા હશે ?**
Answer: ડૉક્ટર હાઇપર ગ્લાઇસેમિક અંતઃસ્ત્રાવ તરીકે ગ્લુકાગોનનું પ્રમાણ ચકાસવા માંગતા હોવા જોઇએ. ગ્લુકાગોન, ઇસ્યુલીનથી વિરુદ્ધ કાર્ય કરે છે. રૂધિરમાં લૂકોઝનું વધુ પ્રમાણ ગ્લુકાગોનના સ્ત્રાવને અવરોધે છે. જ્યારે લૂકોઝ સ્તરમાં ઘટાડો તેનું નિર્માણ વધારે છે.
In simple words: The physician would likely be assessing glucagon levels, a hyperglycemic hormone, which functions antagonistically to insulin. Elevated blood glucose inhibits glucagon secretion, while reduced glucose levels stimulate its production. Although the symptoms align with Diabetes Insipidus, which is related to vasopressin (ADH), the answer provided focuses on glucagon as the hyper-glycemic hormone being investigated.

🎯 Exam Tip: For complex clinical scenarios, carefully evaluate all symptoms and test results to identify the most probable endocrine imbalance. Differentiate between Diabetes Mellitus (insulin/glucagon) and Diabetes Insipidus (ADH) as they present with similar polyuria and polydipsia symptoms but have different underlying hormonal causes.

**Question 10. નીચેનાં વાક્યોમાં નીચે લીટી કરેલા શબ્દોમાં ફેરફાર કરી સુધારો :**
(a) ઇસ્યુલિન સ્ટિરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવ છે.
Answer: ઇસ્યુલિન પેપ્ટાઇડ અંતઃસ્ત્રાવ છે.
In simple words: Insulin is correctly classified as a peptide hormone, not a steroid hormone.

🎯 Exam Tip: Accurately classifying hormones by their chemical nature (peptide, steroid, amino acid derivative) is crucial for understanding their synthesis, transport, and mechanism of action.

Question 10.
(b) TSH નો સ્ત્રાવ કોર્પસ લ્યુટિયમ દ્વારા થાય છે.
Answer: TSH નો સ્ત્રાવ પિટ્યુટરીના દૂરસ્થ ભાગ દ્વારા થાય છે.
In simple words: TSH (Thyroid Stimulating Hormone) is secreted by the anterior (distal) part of the pituitary gland, not the corpus luteum.

🎯 Exam Tip: Remember that TSH is a tropic hormone produced by the anterior pituitary, playing a vital role in regulating thyroid function.

Question 10.
(c) ટેટ્રા આયોડીથાયરોનીન કટોકટી અંતઃસ્ત્રાવ છે.
Answer: એડિનાલિન કટોકટી અંતઃસ્ત્રાવ છે.
In simple words: Adrenaline (epinephrine) is the correct "emergency hormone," whereas tetraiodothyronine (T4) is a thyroid hormone involved in metabolism.

🎯 Exam Tip: Identify adrenaline as the key hormone for the body's "fight or flight" response, enabling quick adaptation to stress or emergency situations.

Question 10.
(d) પિનિયલ ગ્રંથિ મૂત્રપિંડના અગ્ર ભાગ ઉપર આવેલ છે.
Answer: એડ્રિનલ ગ્રંથિ મૂત્રપિંડના અગ્ર ભાગ ઉપર આવેલ છે.
In simple words: The adrenal glands are located on top of the kidneys, while the pineal gland is situated in the brain.

🎯 Exam Tip: Accurately recall the anatomical locations of major endocrine glands to understand their physiological roles and interactions.

**Question 11. નીચેના કોલમ યોગ્ય રીતે જોડો :**

કૉલમ – |	કૉલમ – ||
(A) ઓક્સિટોસીન	(1) એમિનો ઍસિડ વ્યુત્પન્નો
(B) એપીનેફ્રિન	(2) સ્ટિરોઇડ
(C) પ્રોજેસ્ટેરોન	(3) પ્રોટીન
(D) વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ	(4) પેપ્ટાઇડ

Answer:

કૉલમ – |	કૉલમ – ||
(A) ઓક્સિટોસીન	(4) પેપ્ટાઇડ
(B) એપીનેફ્રિન	(1) એમિનો ઍસિડ વ્યુત્પન્નો
(C) પ્રોજેસ્ટેરોન	(2) સ્ટિરોઇડ
(D) વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ	(3) પ્રોટીન

In simple words: Oxytocin is a peptide hormone, epinephrine is an amino acid derivative, progesterone is a steroid hormone, and growth hormone is a protein hormone.

🎯 Exam Tip: Knowledge of hormone classifications (peptide, amino acid derivative, steroid, protein) is fundamental for understanding their synthesis pathways, receptor interactions, and biological functions.

Short Answer Questions (SQ)

**Question 1. લ્યુટિનાઇઝિંગ અંતઃસ્ત્રાવો નર અને માદામાં શું કાર્ય કરે છે ?**
Answer: નરમાં લ્યુટિનાઇઝિંગ અંતઃસ્ત્રાવ (LH) એન્ડ્રોજન અંતઃસ્ત્રાવના સંશ્લેષણ અને સ્ત્રાવને શુક્રપિંડમાં ઉત્તેજે છે. એન્ડ્રોજન TSH સાથે મળી શુક્રકોષજનનની ક્રિયાનું નિયમન કરે છે. માદામાં, LH પૂર્ણ પકવ પુટિકામાંથી અંડપાત પ્રેરે છે. કોર્પસ લ્યુટિયમની જાળવણી કરે છે જે પ્રોજેસ્ટેરોનનો સ્ત્રાવ કરે છે.
In simple words: In males, LH stimulates testosterone synthesis and secretion from Leydig cells, which, along with FSH, regulates spermatogenesis. In females, LH triggers ovulation from the fully mature Graafian follicle and maintains the corpus luteum, which then secretes progesterone.

🎯 Exam Tip: Understanding the distinct yet complementary roles of LH in male and female reproductive physiology is essential for questions on hormonal regulation of reproduction.

**Question 2. અંતઃસ્ત્રાવ ક્રિયાવિધિમાં દ્વિતીય સંદેશવાહકનો શું ફાળો હોય છે ?**
Answer: અંતઃસ્ત્રાવ તેમના લક્ષ્યકોષ સાથે જે પ્રોટીન દ્વારા જોડાય છે તે અંતઃસ્ત્રાવ રિસેપ્ટર તરીકે ઓળખાય છે, જે ફક્ત લક્ષ્ય પેશીઓમાં જ હોય છે. અંતઃસ્ત્રાવ લક્ષ્યકોષનાં કોષપટલમાં મળે છે જેને મેમ્બ્રેન-બાઉન્ડ રિસેપ્ટર કહે છે. જે રિસેપ્ટર લક્ષ્યકોષની અંદર મળી આવે છે તેને કોષાંતરીય રીસેપ્ટર કહે છે. મુખ્યત્વે તે કોષકેન્દ્રીય રિસેપ્ટર કોષકેન્દ્રમાં હોય છે. અંતઃસ્ત્રાવ તેના રિસેપ્ટર સાથેના જોડાણને પરિણામે અંતઃસ્ત્રાવ રિસેપ્ટર સંકુલની રચના કરે છે, દરે ક અંતઃસ્ત્રાવ માટે ફક્ત એક જ ચોક્કસ રિસેપ્ટર હોય છે. આથી રિસેપ્ટર વિશિષ્ટ હોય છે. અંતઃસ્ત્રાવ રિસેપ્ટર સંકુલની રચના થતાં લક્ષ્ય પેશીમાં ચોક્કસ જૈવ રાસાયણિક ફેરફારો થાય છે. લક્ષ્ય પેશીઓના ચયાપચય અને તેમનાં દેહધાર્મિક કાર્યોનું નિયંત્રણ અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા થાય છે.
In simple words: Hormones bind to specific protein receptors on target cells, forming a hormone-receptor complex. For hormones that cannot enter the cell (like protein hormones), these receptors are on the cell membrane, activating intracellular secondary messengers (e.g., cAMP, IP₃, Ca⁺²). These secondary messengers then amplify the signal, initiating a cascade of biochemical changes within the target cell, ultimately regulating its metabolism and physiological functions.

🎯 Exam Tip: Focus on the concept of signal transduction and amplification by secondary messengers, particularly for water-soluble hormones that cannot directly cross the cell membrane.

**Question 3. ઉત્તરાંચલના શૈક્ષણિક પ્રવાસ દરમિયાન કેતકી અને તેણીના મિત્રોએ અવલોકન કર્યું કે ઘણા સ્થાનિક લોકોની ગરદન ફૂલેલી હતી. કેતકી અને તેના મિત્રોને નીચેના પ્રશ્નોનું સમાધાન શોધવામાં મદદ કરો.**
(a) આ વ્યક્તિઓ કયા રોગથી પીડાતા હોઈ શકે?
Answer: આ વ્યક્તિઓ આયોડિનની ઊણપથી થતા ગોઇટર રોગથી પીડિત હોઈ શકે.
In simple words: These individuals are likely suffering from goiter, a condition caused by iodine deficiency.

🎯 Exam Tip: Recognize goiter as a classic symptom of iodine deficiency, leading to thyroid gland enlargement.

Question 3.
(b) આ થવાનું કારણ શું છે ?
Answer: થાઇરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવ T3 અને T4 ના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન જરૂરી છે. આયોડિનની ખોરાકમાં ઊણપ હાયપોથાઇરોઇડિઝમ અને ગ્રંથિ ફૂલી જવાનું કારણ બને છે.
In simple words: Iodine is essential for the synthesis of thyroid hormones T3 and T4. A dietary lack of iodine leads to hypothyroidism and an enlarged thyroid gland, known as goiter.

🎯 Exam Tip: Connect iodine's role directly to thyroid hormone production and understand that its deficiency results in conditions like goiter and hypothyroidism.

Question 3.
(C) ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન આ સ્થિતિની શી અસર થાય છે ?
Answer: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન હાઇપોથાઇરોઇડિઝમને કારણે વિકાસ અને ગર્ભસ્થ શિશુની વૃદ્ધિ પર અસર થાય છે જેને ક્રીટીનીઝમ કહે છે. માનસિક મંદતા, અસામાન્ય ત્વચા, બહેરાશ વગેરે જોવા મળે છે.
In simple words: During pregnancy, hypothyroidism can severely impair the development and growth of the fetal child, leading to a condition called cretinism, characterized by mental retardation, abnormal skin, and deafness.

🎯 Exam Tip: Emphasize the critical importance of maternal thyroid function during pregnancy for proper fetal development and be aware of the severe consequences of hypothyroidism, such as cretinism.

**Question 4. જ્યોર્જ અમેરિકાથી ભારત વેકેશન દરમિયાન આવે છે. લાંબી મુસાફરીના કારણે તેના જૈવિક તંત્રમાં અનિયમિતતા આવે છે અને તે જેટ-લેંગથી પીડાય છે. આ અસુવિધાનું કારણ શું હોઇ શકે ?**
Answer: શરીરની જુદી શાલડિયાળમાં ફેરફાર થતાં જેટ-લેંગનો અનુભવ થાય છે, જેમાં શરીરને અંધકાર અને પ્રકાશની જુદી ભાતનો અનુભવ થાય છે, જે સામાન્ય ઊંઘવા અને જાગવાના સમયમાં ફેરફાર પ્રેરે છે. આ માટે મેલેટોનીન અંતઃસ્ત્રાવ (પિનીયલ ગ્રંથિ) જવાબદાર છે.
In simple words: Jet lag occurs due to shifts in the body's circadian rhythm caused by rapid travel across time zones. The body experiences altered patterns of light and darkness, disrupting its normal sleep-wake cycle. The hormone melatonin, secreted by the pineal gland, is responsible for regulating this circadian rhythm, and its imbalance contributes to jet lag symptoms.

🎯 Exam Tip: Understand melatonin's central role in regulating circadian rhythms and how disruptions in this cycle, like those experienced during jet lag, affect physiological functions.

**Question 5. સોજો આવવાની પ્રતિક્રિયા કેટલાક સ્ટિરોઇસ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. સ્ટિરોઇડનું નામ અને તેના અન્ય અગત્યના કાર્યની માહિતી આપો.**
Answer: ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ - સોજા - પ્રતિકારક પ્રક્રિયા દ્વારા પ્રતિકારકતાને અવરોધે છે. ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ મધ્ય-વિસ્તારમાં ઉત્પન્ન થાય છે જેને ઝોના ફેસીક્યુલેટા કહે છે. ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ કાર્બોદિત, લિપીડ અને પ્રોટીનના ચયાપચયનું નિયમન કરે છે. ગ્લુકોનીઓજીનેસીસને ઉત્તેજે છે.
In simple words: Glucocorticoids, produced in the adrenal cortex's zona fasciculata, are steroids that inhibit inflammatory and immune responses. They are crucial for regulating the metabolism of carbohydrates, lipids, and proteins, and they stimulate gluconeogenesis.

🎯 Exam Tip: Focus on glucocorticoids' dual roles in suppressing inflammation and modulating metabolism, as these are frequently tested aspects of their function.

**Question 6. વૃદ્ધ વ્યક્તિઓની રોગ પ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય છે. આનું કારણ શું હોઇ શકે ?**
Answer: થાયમસ ગ્રંથિ હૃદય અને પૃષ્ઠ મહાધમનીની પૃષ્ઠ બાજુએ જોવા મળે છે. તે થાયમોસીન અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ કરે છે, જે શ્વેતકણોના નિર્માણને ઉત્તેજે છે. (શ્વેતકણો રોગ પ્રતિકારકતા સાથે સંકળાયેલ છે.) વૃદ્ધ વ્યક્તિઓમાં થાયમસ ગ્રંથિ ક્ષીણ થાય છે. થાયમોસિનના અંતઃસ્ત્રાવના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે. જેથી વૃદ્ધ વયસ્ક વ્યક્તિઓની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડે છે.
In simple words: The thymus gland, located behind the sternum, produces thymosins, hormones vital for the development and maturation of T-lymphocytes, which are crucial for immunity. In elderly individuals, the thymus gland atrophies, leading to reduced thymosin production and consequently, a weakened immune response.

🎯 Exam Tip: Understand the thymus gland's role in T-cell maturation and its age-related degeneration as a primary factor contributing to immunosenescence.

**Question 7. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન હાયપોથાઇરોડિઝમ હોય તો બાળકની વૃદ્ધિ અને પુખ્તતા પર શું અસર જોવા મળે છે?**
Answer: બાળકનો ગર્ભવિકાસ ખામીયુક્ત હોય છે. માનસિક મંદતા, કુંઠિત વૃદ્ધિ – ક્રીટીન (cretin) ખરબચડી ત્વચા વગેરે જોવા મળે છે.
In simple words: Hypothyroidism during pregnancy can result in defective fetal development, leading to cretinism, a condition characterized by mental retardation, stunted growth, and rough skin in the child.

🎯 Exam Tip: Emphasize the critical role of adequate maternal thyroid hormone levels for healthy fetal neurological and physical development to prevent conditions like cretinism.

**Question 8. તફાવત આપો : હાયપોથાયરોડિઝમ અને હાઇપરથાઇરોડિઝમ**
Answer:

હાયપોથાયરોડિઝમ	હાઇપરથાઇરોડિઝમ
થાઇરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવના અલ્પ પ્રમાણથી બાળકમાં ક્રિટિનિઝમ અને પુખ્ત વ્યક્તિમાં મિક્સિડીમા જોવા મળે છે.	T3 અને T4 નું સ્તર અસામાન્ય રીતે વધે છે. ચયાપચયનો દર વધે છે. ગ્રેવ્સ ડીસીઝ અને ગોઇટર થાય છે.
ક્રિટિનિઝમ - શારીરિક, માનસિક કુંઠતા, હાથ-પગ ટૂંકા, જાડી જીભ, સૂકી ત્વચા જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.	પુખ્ત વ્યક્તિમાં એક્સોથ્લેમિક ગોઇટર જોવા મળે છે. પુરુષ કરતાં સ્ત્રીમાં વધુ પ્રમાણમાં હોઈ શકે છે.
મિક્સિડીમા વધુ માત્રામાં સ્ત્રીમાં જોવા મળે છે. ચયાપચય અસામાન્ય, મંદ, શારીરિક ક્રિયા, બરડ ત્વચા વગેરે જોવા મળે છે.	પ્લુમર્સ રોગ થાયરોક્સિનના વધુ પડતા સ્ત્રાવથી થાય છે. જેમાં ચયાપચયનો દર વધે છે.

In simple words: Hypothyroidism is characterized by insufficient thyroid hormone production, leading to conditions like cretinism (in children) and myxedema (in adults), with symptoms such as stunted growth, mental retardation, and dry skin. Hyperthyroidism, conversely, involves excessive thyroid hormone, resulting in increased metabolic rate, Graves' disease, exophthalmic goiter, and Plummers' disease.

🎯 Exam Tip: Master the distinguishing features and symptoms of hypothyroidism and hyperthyroidism, including associated conditions like cretinism, myxedema, and Graves' disease, as they are frequently contrasted in exams.

Long Answer Questions (LQ)

**Question 1. દૂધવાળો એક સવારે તેની ગાયના દૂધ ના આપવાના કારણે ચિંતિત થયો. તેની પત્ની વાછરડાંને છાપરા નીચેથી લાવી. ગાય વાછરડાના ફીડિંગ બાદ પૂરતા પ્રમાણમાં દૂધ આપે છે. અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિનો ફાળો અને પ્રતિક્રિયા સાથે સંકળાયેલા માર્ગનું વર્ણન કરો.**
Answer: વાછરડા દ્વારા ધાવવાની ક્રિયા ચેતા અંતઃસ્ત્રાવી પરાવર્તી ક્રિયા ઉત્પન્ન કરે છે જેને કારણે ન્યુરોહાયપોફાયસીસમાં ઑક્સિટોસીનનું સ્તર વધે છે. તેનું પ્રમાણ વધતાં સ્તનગ્રંથિમાં ઉત્તેજના થાય છે. સ્તનગ્રંથિના સરળ સ્નાયુનું સંકોચન થતાં દૂધનો સ્ત્રાવ થાય છે.
In simple words: The suckling action of the calf triggers a neuro-endocrine reflex, leading to an increase in oxytocin levels from the neurohypophysis. This surge in oxytocin stimulates the mammary glands, causing the smooth muscles within them to contract, which results in the release of milk.

🎯 Exam Tip: This scenario illustrates a classic example of a neuro-endocrine reflex, highlighting oxytocin's role in milk ejection, a crucial physiological process.

**Question 2. મૂત્રના નમૂનામાં લૂકોઝનું અને કીટોનબોડીનું ઊંચું પ્રમાણ જોવા મળે છે. આ અવલોકનોના આધારે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો :**
(a) આ સ્થિતિ સાથે કઈ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ અને અંતઃસ્ત્રાવ સંકળાયેલ છે ?
Answer: સ્વાદુપિંડ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ અને ઈસ્યુલિન અંતઃસ્ત્રાવ સંકળાયેલ છે.
In simple words: This condition is associated with the pancreas, an endocrine gland, and the hormone insulin.

🎯 Exam Tip: Recognize that high glucose and ketone bodies in urine are hallmarks of diabetes mellitus, directly implicating the pancreas and insulin in its pathophysiology.

Question 2.
(b) આ અંતઃસ્ત્રાવ કયા કોષો પર અસર કરે છે ?
Answer: ઇસ્યુલિન અંતઃસ્ત્રાવ, યકૃત કોષો તેમજ મેદપૂર્ણ પેશીના કોષો પર અસર કરે છે. કોષીય લૂકોઝનો ઉપયોગ વધારે છે.
In simple words: Insulin primarily acts on liver cells and adipose tissue cells, promoting the uptake and utilization of glucose by these cells.

🎯 Exam Tip: Remember insulin's key target organs (liver, adipose tissue, skeletal muscle) and its role in facilitating glucose uptake and metabolism to lower blood sugar.

Question 2.
(c) આ સ્થિતિને શું કહે છે? તેને કઈ રીતે સુધારી શકાય ?
Answer: ડાયાબિટીસ મેલિટસ કહે છે. તેમાં ઇસ્યુલિન થેરાપી દ્વારા સારવાર અપાય છે.
In simple words: This condition is known as Diabetes Mellitus and is typically managed through insulin therapy.

🎯 Exam Tip: Understand that Diabetes Mellitus is a metabolic disorder characterized by hyperglycemia, often treated with insulin to regulate blood glucose levels.

**Question 3. કેલ્શિયમ અસ્થિ નિર્માણની ક્રિયામાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. કેલ્શિયમની સમસ્થિતિ જાળવતી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ અને અંતઃસ્ત્રાવોનો ફાળો જણાવો.**
Answer: પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિ – પેરાથોનનો સ્ત્રાવ કરે છે. થાઈરોઈડ ગ્રંથિ-કેલ્સિટોનીનનો સ્ત્રાવ કરે છે. આ બંને અંતઃસ્ત્રાવો કેલ્શિયમની સમસ્થિતિ જાળવે છે. ઉદા. થાઇરોઇડ ગ્રંથિ, પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિ
In simple words: The parathyroid glands secrete parathormone (PTH), while the thyroid gland secretes calcitonin. These two hormones, working antagonistically, are critical for maintaining calcium homeostasis in the body, which is vital for bone formation and overall physiological function.

🎯 Exam Tip: Focus on the antagonistic relationship between PTH and calcitonin in regulating blood calcium levels and their respective effects on bone, kidneys, and intestines.

**Question 4. પ્રોટીન અને સ્ટિરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવોની ક્રિયાવિધિના તફાવતને વર્ણવો.**
Answer:

પ્રોટીન અંતઃસ્ત્રાવ ક્રિયાવિધિ	સ્ટિરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવ ક્રિયાવિધિ
પ્રોટીન અંતઃસ્ત્રાવ કોષરસપટલ સાથે સંકળાયેલા ગ્રાહી સ્થાનોએ જોડાણ પામે છે.	તેઓ આંતરકોષીય જોડાણ કરી અંતઃસ્ત્રાવ ગ્રાહી સંકુલ બનાવે છે.
તેઓ દ્વિતીય સંદેશવાહકનું નિર્માણ કરે છે. (Cyclic cAMP, IP3, Ca+2)	તેઓ જનીન અભિવ્યક્તિનું નિયંત્રણ અથવા રંગસૂત્રીય કાર્યનું નિયમન જીનોમ સાથેના ગ્રાહી સંકુલની પ્રક્રિયા દ્વારા કરે છે.
કોષીય ચયાપચયનું નિયંત્રણ કરે છે. ઉદા. ઓક્સિટોસીન, વિકાસને અસર કરે છે.	ઉત્તરોત્તર જૈવરાસાયણિક ક્રિયાઓને પરિણામે દેહધાર્મિક ક્રિયાઓ અને ગ્લુકાગોન, વાસોપ્રેસીન ઉદા. કોર્ટિસોલ પ્રોજેસ્ટેરોન

In simple words: Protein hormones bind to membrane-bound receptors and use secondary messengers like cAMP to regulate cellular metabolism. Steroid hormones, being lipid-soluble, enter the cell, bind to intracellular receptors to form a hormone-receptor complex, and directly influence gene expression and chromosomal function.

🎯 Exam Tip: Clearly differentiate between the two main mechanisms of hormone action - membrane receptors with second messengers for protein hormones, and intracellular receptors for steroid hormones that directly affect gene transcription.

**Question 5. હાયપોથેલેમસ રચના અને કાર્યોનું વર્ણવો.**
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ હાયપોથેલેમસની રચના દર્શાવે છે, જે અગ્ર મગજમાં આવેલું છે. તેમાં ચેતાસ્ત્રાવી કોષો (neurosecretory cells) હોય છે જે રિલીઝિંગ અને ઇનહિબિટરી હોર્મોન્સનું ઉત્પાદન કરે છે. આ હોર્મોન્સ પોર્ટલ સિસ્ટમ દ્વારા અગ્ર પિટ્યુટરીને અને ન્યુરલ કનેક્શન્સ દ્વારા પશ્વ પિટ્યુટરીને નિયંત્રિત કરે છે, જે સમગ્ર અંતઃસ્ત્રાવી તંત્રના નિયમનમાં તેની કેન્દ્રીય ભૂમિકા સમજાવે છે.
• સ્થાન – હાયપોથલામસ અગ્ર મગજમાં આવેલ આંતર મસ્તિષ્ક (Diencephalon) નું તળિયું છે.
• હાયપોથલામસ ચેતાપેશીનું બનેલું છે, જે કેન્દ્રીય કોષો (Nuclei) થી જાણીતા ચેતાસ્ત્રાવી કોષોનાં ઘણો સમૂહો ધરાવે છે, જે અંતઃસ્ત્રાવોનું નિર્માણ કરે છે, આ અંતઃસ્ત્રાવો પિટ્યુટરીના અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ તેમજ નિયમન કરે છે.
• હાયપોથલામસ વિશાળ કાર્યક્ષેત્રની મર્યાદામાં શરીરનાં વિવિધ કાર્યોનું નિયમન કરે છે.
• હાયપોથલામસ, અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ સાથે હાયપોફિસિયલ નિવાહીકા દ્વારા જોડાયેલ છે અને પશ્વ ખંડ સાથે ચેતાકોષના ચેતાક્ષ દ્વારા જોડાયેલ છે.
• હાયપોથલામસ બે પ્રકારના અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરે છે.
1. રિલીઝીંગ અંતઃસ્ત્રાવ (RH) જે પિટ્યુટરીના સ્ત્રાવને ઉત્તેજે છે.
2. અવરોધક અંતઃસ્ત્રાવ (IH) જે પિટ્યુટરીના સ્ત્રાવને અવરોધે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, હાયપોથેલામિક અંતઃસ્ત્રાવ કે જેને ગોનેડોટ્રોપિન રિલીઝીંગ અંતઃસ્ત્રાવ (GnRH/STH-RH) કહે છે, જે પિટ્યુટરી ગ્રંથિના સંશ્લેષણને ઉત્તેજિત કરી ગોનેડોટ્રોફિનને મુક્ત કરે છે. હાયપોથલામસનો સોમેટોસ્ટેટિન વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવને મુક્ત થતો અટકાવે છે.
• આ અંતઃસ્ત્રાવો હાયપોથેલામિક ચેતાકોષમાં સર્જાય છે અને ચેતાક્ષમાય પસાર થઈ ચેતાના અંતિમ છેડે મુક્ત થાય છે.
• આ અંતઃસ્ત્રાવો નિવાહીકા પરિવહન તંત્ર દ્વારા પિટ્યુટરી ગ્રંથિ સુધી પહોંચી અને અગ્ર પિટ્યુટરીના કાર્યોનું નિયમન કરે છે.
• પશ્વ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ હાયપોથલામસના સીધા નિયમન હેઠળ હોય છે.
In simple words: The hypothalamus is the basal part of the diencephalon, composed of neurosecretory cells that produce hormones. It regulates various body functions and pituitary gland secretions through releasing hormones (stimulating anterior pituitary) and inhibiting hormones (suppressing anterior pituitary), and directly controls the posterior pituitary via neural connections.

🎯 Exam Tip: Focus on the hypothalamus as the "master controller" of the endocrine system, emphasizing its anatomical location, dual control over the pituitary, and the specific examples of releasing and inhibiting hormones.