GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 20 પ્રચલન અને હલનચલન

Question 1. એક સ્નાયુતંતુકખંડની જુદા જુદા ભાગો દર્શાવતી આકૃતિ દોરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह चित्र एक स्नायुतंतुखंड (मांसपेशी फाइबर खंड) के विभिन्न भागों को दर्शाता है। इसमें स्नायुतंतु (मांसपेशी कोशिका), स्नायुतंतुपड (सरकोलेम्मा), और रुधिरकेशिकाएं (रक्त केशिकाएं) स्पष्ट रूप से दिखायी गयी हैं। यह संरचना मांसपेशियों के समूह (मांसपेशी बंडल) का एक हिस्सा है, जो मांसपेशियों के संगठन को समझने में मदद करता है।
In simple words: This diagram illustrates the structure of a muscle fiber segment, showing components like muscle cells, sarcolemma, and capillaries, all organized within a muscle bundle.

🎯 Exam Tip: Diagrams are crucial for understanding biological structures. Practicing drawing and labeling such diagrams can significantly improve scores in descriptive questions.

Question 2. સ્નાયુસંકોચનનો સરકતા તંતુવાદ વ્યાખ્યાયિત કરો.
Answer: સરકતા તંતુવાદ (Sliding Filament Theory) એ સ્નાયુસંકોચનની પદ્ધતિ સમજાવે છે. આ સિદ્ધાંત મુજબ, સ્નાયુસંકોચન દરમિયાન એક્ટિન તંતુકો માયોસિન તંતુકો પર ગતિ કરે છે, જેના પરિણામે સ્નાયુતંતુકો ટૂંકા થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં એક્ટિન તંતુકો અને માયોસિન તંતુકો એકબીજા પર ક્રમિક રીતે સરકે છે, જેનાથી સ્નાયુનું સંકોચન થાય છે.
In simple words: The Sliding Filament Theory explains muscle contraction as the movement of actin filaments sliding over myosin filaments, causing the muscle to shorten.

🎯 Exam Tip: Understanding the Sliding Filament Theory is fundamental for explaining muscle contraction. Key terms like actin, myosin, and their interaction are vital for a complete answer.

Question 3. સ્નાયુસંકોચનના મહત્ત્વના તબક્કાઓ વર્ણવો.
Answer: સ્નાયુસંકોચનની ક્રિયાવિધિને સરકતા તંતુવાદ દ્વારા સમજાવી શકાય છે, જેમાં પાતળા એક્ટિન તંતુકો જાડા માયોસિન તંતુકો પર સરકે છે. આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર દ્વારા પ્રેરક ચેતાકોષો દ્વારા મોકલાયેલા સંદેશાઓથી થાય છે. ચેતા અને સ્નાયુતંતુપડ વચ્ચેના જોડાણને ચેતા સ્નાયુ સંધાન (Neuromuscular junction) કહે છે. જ્યારે ચેતા સંદેશાઓ આ સંધાન સ્થાને પહોંચે છે, ત્યારે એસિટાઇલકોલાઇન નામનું ચેતાપ્રેષક મુક્ત થાય છે, જે સ્નાયુતંતુપડમાં ક્રિયાશીલ સ્થિતિમાન ઉત્પન્ન કરે છે. આ ક્રિયાશીલ સ્થિતિમાન સ્નાયુતંતુ દ્વારા પ્રસરતા સ્નાયુરસમાં \( \text{Ca}^{++} \) આયનો મુક્ત કરે છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): यह चित्र स्नायु संकुचन की प्रक्रिया के विभिन्न चरणों को दर्शाता है, जिसमें एक्टिन और मायोसिन तंतुकों का परस्पर क्रिया शामिल है। यह मायोसिन के सिर (ब्रिज) के एक्टिन तंतुकों से जुड़ने (ब्रिज निर्माण) और फिर एटीपी के उपयोग से अलग होने (ब्रिज का टूटना) और सरकने/घूमने की क्रिया को दिखाता है। यह दर्शाता है कि कैसे पतले एक्टिन तंतु मायोसिन पर सरकते हैं, जिससे मांसपेशी संकुचित होती है।
* \( \text{Ca}^{++} \) ના સ્તરમાં થતો વધારો એક્ટિન તંતુકો પરના ટ્રોપોનીનના ઉપ-એકમ સાથે જોડાણ તરફ દોરી જાય છે, જેનાથી માયોસિનના સક્રિય સ્થાનો પરથી ઢાંકણું દૂર થાય છે. * ATP ના જળવિભાજન દ્વારા પ્રાપ્ત શક્તિનો ઉપયોગ કરીને માયોસિન તંતુકના શીર્ષ એક્ટિનના ખુલ્લા સક્રિય સ્થાનો સાથે સેતુનિર્માણ માટે જોડાય છે. * આ સેતુનિર્માણથી જોડાયેલા એક્ટિન તંતુકો A-બિંબના કેન્દ્ર તરફ ખસે છે. એક્ટિન સાથે જોડાયેલ z-રેખા પણ અંદરની તરફ ખેંચાય છે, જેનાથી સ્નાયુતંતુખંડ ટૂંકો થાય છે, એટલે કે સંકોચન (Contraction) થાય છે. * સ્નાયુના ટૂંકા થવાના સમયે, સંકોચન થતાં I-બિંબ ટૂંકો થાય છે, જ્યારે A-બિંબ તેની લંબાઈ જાળવી રાખે છે. * માયોસિન \( \text{ADP} \) અને \( \text{Pi} \) મુક્ત કરે છે, જે વિશ્રામી સ્થિતિમાં પરત જાય છે. નવો \( \text{ATP} \) બને છે અને સેતુ નિર્માણ તૂટે છે. * સેતુનિર્માણ અને તૂટવાનું ચક્ર પુનરાવર્તિત થતું રહે છે, જેના પરિણામે સરકવાનું આગળ વધે છે. આ પ્રક્રિયા ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે, જ્યાં સુધી: * \( \text{Ca}^{++} \) આયનો અંત-સજાળમાં પાછા ન ફરે, તેના પરિણામે એક્ટિન તંતુકો ઢંકાય છે. * આ ‘N’-રેખાઓ મૂળ સ્થાને પરત ફરે ત્યારે શિથીલન થાય છે. * વિવિધ સ્નાયુઓમાં આ પ્રક્રિયાઓનો સમયગાળો જુદો હોય છે. * સ્નાયુઓની પુનરાવર્તિત સક્રિયતા ગ્લાયકોજનના અજારક વિઘટનને કારણે તેમને લેક્ટિક ઍસિડના ભરાવા તરફ દોરી જાય છે, પરિણામે સ્નાયુ શ્રમિત થાય છે.
In simple words: Calcium ions expose actin binding sites, allowing myosin heads to form cross-bridges using ATP. This pulls actin filaments, shortening the muscle. Relaxation occurs when calcium is reabsorbed, covering the binding sites.

🎯 Exam Tip: Detailing the role of ATP, calcium ions, cross-bridge formation, and the sliding of filaments is key. Mentioning muscle fatigue due to lactic acid build-up adds value.

Question 4. સાચું કે ખોટું તે લખો. જો ખોટું હોય તો વિધાન બદલીને લખો.
(a) એકિટન પાતળા તંતુકોમાં હાજર હોય છે.
Answer: સાચું વિધાન છે.
In simple words: Actin is indeed present in thin filaments, which are a key component of muscle fibers.

🎯 Exam Tip: Knowing the composition of thin and thick filaments (actin and myosin, respectively) is fundamental for understanding muscle structure.

(b) રેખિત સ્નાયુતંતુનો H-વિસ્તાર એ જાડા અને પાતળા તંતુકો દર્શાવે છે.
Answer: ખોટું વિધાન છે. - રેખિત સ્નાયુતંતુનો H-વિસ્તાર ફક્ત જાડા તંતુકો - માયોસિન દર્શાવે છે.
In simple words: The H-zone in striated muscle fibers contains only thick (myosin) filaments, not both thick and thin filaments.

🎯 Exam Tip: Correctly identifying the components of different zones (A-band, I-band, H-zone, Z-line) in a sarcomere is important for questions on muscle ultrastructure.

(c) માનવ કંકાલમાં 206 અસ્થિઓ છે.
Answer: સાચું વિધાન છે.
In simple words: The adult human skeleton is composed of 206 bones.

🎯 Exam Tip: Basic anatomical facts like the number of bones in the human skeleton are frequently tested.

(d) મનુષ્યમાં 11 જોડ પાંસળીઓ છે.
Answer: ખોટું વિધાન છે. - મનુષ્યમાં 12 જોડ પાંસળીઓ છે.
In simple words: Humans have 12 pairs of ribs, not 11.

🎯 Exam Tip: Remembering the correct number of ribs and their classification (true, false, floating) is often asked in anatomy questions.

(e) ઉરોસ્થિ શરીરના વક્ષ બાજુ આવેલ છે.
Answer: સાચું વિધાન છે.
In simple words: The sternum, also known as the breastbone, is located on the ventral (front) side of the body.

🎯 Exam Tip: Knowing the anatomical positions of major bones, such as the sternum, is essential for describing the skeletal system.

Question 5. તફાવત લખો.
(a) એકિટન અને માયોસિન :
Answer:

એક્ટિન (Actin)	માયોસિન (Myosin)
જે બિંબમાં એક્ટિન હોય છે તેને I-બિંબ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.	જે બિંબમાં માયોસિન હોય છે તેને A-બિંબ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આછા રંગના બિંબ કહેવાય છે.	ઘેરા રંગના બિંબ કહેવાય છે.
આ પાતળા તંતુકો છે.	આ જાડા તંતુકો છે.

In simple words: Actin forms the thin, light I-bands of a sarcomere, while myosin forms the thick, dark A-bands, with their interaction driving muscle contraction.

🎯 Exam Tip: When comparing actin and myosin, focus on their appearance (light/dark bands), thickness (thin/thick filaments), and their role in the I-band and A-band, respectively.

(b) લાલ અને સફેદ સ્નાયુઓ :
Answer:

લાલ સ્નાયુઓ (Red Muscles)	સફેદ સ્નાયુઓ (White Muscles)
આ સ્નાયુઓમાં લાલ રંગનું ઓક્સિજન-સંગ્રહ કરતું રંજકદ્રવ્ય, માયોગ્લોબિન, વિપુલ પ્રમાણમાં હોય છે.	આ સ્નાયુઓમાં માયોગ્લોબિનની માત્રા ખૂબ ઓછી હોય છે.
માયોગ્લોબિનની વધુ હાજરીને કારણે આ સ્નાયુઓ લાલ રંગના દેખાય છે.	ઓછા માયોગ્લોબિનને કારણે આ સ્નાયુઓ ઝાંખા અથવા સફેદ દેખાય છે.
આ સ્નાયુઓમાં ઘણાં કણાભસૂત્રો હોય છે અને તેઓ ATP ઉત્પાદન માટે સંગ્રહિત \( \text{O}_2 \) નો ઉપયોગ કરે છે, તેથી તેઓ જારક સ્નાયુઓ તરીકે ઓળખાય છે.	આ સ્નાયુઓમાં કણાભસૂત્રોની સંખ્યા ઓછી હોય છે, અને સ્નાયુરસનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. તેઓ ઊર્જા માટે અજારક પ્રક્રિયાઓ પર વધુ નિર્ભર રહે છે.

In simple words: Red muscles are rich in myoglobin and mitochondria, relying on aerobic respiration for sustained activity, while white muscles have less myoglobin and fewer mitochondria, depending more on anaerobic processes for quick bursts of energy.

🎯 Exam Tip: When differentiating between red and white muscles, emphasize their myoglobin content, mitochondrial density, and primary mode of ATP production (aerobic vs. anaerobic respiration).

(c) સ્કંધમેખલા અને નિતંબમેખલા :
Answer:

સ્કંધમેખલા (Pectoral Girdle)	નિતંબમેખલા (Pelvic Girdle)
આ ધડના અગ્ર ભાગમાં સ્થિત હોય છે.	આ ધડના પશ્વ ભાગમાં સ્થિત હોય છે.
તે અક્ષીય કંકાલ સાથે અગ્ર ઉપાંગના અસ્થિઓને જોડે છે.	તે અક્ષીય કંકાલ સાથે પશ્વ ઉપાંગના અસ્થિઓને જોડે છે.
સ્કંધમેખલાનો દરેક અડધો ભાગ અક્ષક (clavicle) અને સ્કંધાસ્થિ (scapula) ધરાવે છે.	નિતંબમેખલા બે શ્રોણી અસ્થિઓની બનેલી છે. દરેક શ્રોણી અસ્થિ નિતંબાસ્થિ (ilium), આસનાસ્થિ (ischium), અને પુરોનિતંબકાસ્થિ (pubis) ના જોડાણથી બને છે.
સ્કંધ ઉલૂખલ (glenoid cavity) ભુજાસ્થિના શીર્ષ સાથે જોડાઈ ખભાનો સાંધો બનાવે છે.	નિતંબ ઉલૂખલ (acetabulum) ઉર્વસ્થિ (femur) ને ચુસ્ત રીતે જોડે છે, જે પગનું-જાંઘનું અસ્થિ છે.

In simple words: The pectoral girdle connects the upper limbs to the axial skeleton and consists of the clavicle and scapula, while the pelvic girdle connects the lower limbs and is formed by two hip bones, each composed of the ilium, ischium, and pubis.

🎯 Exam Tip: For girdles, focus on their location (anterior/posterior), the limbs they connect to, and the specific bones that constitute each girdle, along with their articulations.

Question 6. યોગ્ય જોડકાં જોડો.
Answer:

કૉલમ – I	કૉલમ – II
(a) લીસા (સરળ) સ્નાયુ	(iv) અનૈચ્છિક
(b) ટ્રોપોમાયોસિન	(ii) પાતળાં તંતુકો
(c) લાલ સ્નાયુ	(i) માયોગ્લોબિન
(d) ખોપરી	(iii) સીવન

In simple words: Smooth muscles are involuntary, troponin is part of thin filaments, red muscles contain myoglobin, and skull bones are joined by sutures.

🎯 Exam Tip: Matching questions require accurate recall of definitions and characteristics. Ensure you know the key features of each term to make correct pairings.

Question 7. માનવશરીરના કોષો દ્વારા દર્શાવાતા જુદા જુદા પ્રકારના હલનચલન કયા કયા છે?
Answer: માનવશરીરના કોષોમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના હલનચલન જોવા મળે છે: અમીબીય, પદ્મલ (ciliary) અને સ્નાયુલ (muscular) હલનચલન.
* આપણા શરીરમાંના વિશિષ્ટ કોષો જેમ કે ભક્ષક કોષો (Macrophages) અને રુધિરમાંના શ્વેતકણો અમીબીય હલનચલન દર્શાવે છે. કોષીય કંકાલના ઘટકો જેવા કે સૂક્ષ્મ તંતુઓ પણ અમીબીય હલનચલનમાં મદદ કરે છે. * પદ્મલ હલનચલન આપણા નલિકામય આંતરિક અંગોમાં થાય છે, જે અંદરની સપાટી પર પદ્મલ અધિચ્છદથી આવરિત હોય છે. શ્વાસનળીમાં આવેલા પદ્મ (cilia), શ્વાસમાં લેવાતી હવામાંથી રજકણો દૂર કરે છે. માદા પ્રજનનતંત્રમાં અંડવાહિની દ્વારા અંડકોષનું વહન પણ પદ્મલ હલનચલન દ્વારા થાય છે. * આપણા ઉપાંગો, જીભ, જડબાં વગેરેના હલનચલન માટે સ્નાયુલ હલનચલન જરૂરી છે.
In simple words: Human cells exhibit three main types of movement: amoeboid movement by phagocytes, ciliary movement in organs like the trachea, and muscular movement in limbs and jaws.

🎯 Exam Tip: Provide specific cellular examples for each type of movement (amoeboid, ciliary, muscular) to illustrate the different cellular mechanisms of locomotion in the human body.

Question 8. તમે કંકાલસ્નાયુ અને હૃદસ્નાયુઓને કેવી રીતે ઓળખશો?
Answer: કંકાલસ્નાયુ અને હૃદસ્નાયુ બંને રેખિત સ્નાયુઓ છે અને બંનેમાં ઘેરાં તથા આછા બિંબ જોવા મળે છે, પરંતુ તેમને નીચે મુજબ ઓળખી શકાય છે:
1. કંકાલસ્નાયુ નિયમિત, સમાંતર સમૂહમાં ગોઠવાયેલા હોય છે, જ્યારે હૃદસ્નાયુ શાખિત અને અધિબિંબ (Intercalated disc) થી જોડાયેલા હોય છે. 2. કંકાલસ્નાયુનું સંકોચન-પ્રસરણ ટૂંકા ગાળાનું હોય છે, જ્યારે હૃદસ્નાયુનું સંકોચન-પ્રસરણ તાલબદ્ધ અને નિયમિત હોય છે. 3. કંકાલસ્નાયુ ઐચ્છિક ચેતાતંત્રના નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે, જ્યારે હૃદસ્નાયુ અનૈચ્છિક ચેતાતંત્રના નિયંત્રણ નીચે હોય છે.
In simple words: Skeletal muscles are voluntary, unbranched, and contract quickly, while cardiac muscles are involuntary, branched, and connected by intercalated discs, contracting rhythmically.

🎯 Exam Tip: Distinguishing skeletal and cardiac muscles requires comparing their structure (branched/unbranched, intercalated discs), control (voluntary/involuntary), and contraction pattern (short bursts/rhythmic).

Question 9. નીચેનાઓમાં કયા પ્રકારનું જોડાણ આવેલું છે?
(a) શિરોધર-એક્સીસ.
Answer: મિજાગરા સાંધો.
In simple words: The atlas and axis vertebrae form a pivot joint, allowing rotational movement of the head.

🎯 Exam Tip: Remember specific examples of joint types. The atlas-axis joint is a classic example of a pivot joint.

(b) મણિબંધાસ્થિ-પશ્વમણિબંધાસ્થિ અંગુઠાનાં.
Answer: સેડલ સાંધો (saddle joint).
In simple words: The joint at the base of the thumb, between the carpal and metacarpal bones, is a saddle joint, providing wide range of motion.

🎯 Exam Tip: The thumb's carpometacarpal joint is the best example of a saddle joint; recognize its unique freedom of movement.

(c) અંગુલ્યાસ્થિઓ વચ્ચે.
Answer: સરકતો સાંધો.
In simple words: The joints connecting phalanges allow limited sliding movements.

🎯 Exam Tip: Identify the specific type of joint (e.g., gliding, hinge, pivot) based on the bones involved and the range of motion they permit.

(d) ઉર્વસ્થિ અને નિતંબ ઉલૂખલ.
Answer: કંદૂક અને ઉલૂખલ સાંધો.
In simple words: The hip joint, formed by the femur and acetabulum, is a ball-and-socket joint, providing a wide range of motion.

🎯 Exam Tip: Ball-and-socket joints, like the hip, allow movement in multiple planes, a key characteristic to remember.

(e) ખોપરી-મસ્તિષ્ક પેટીનાં અસ્થિ.
Answer: તંતુમય સાંધો.
In simple words: The bones of the skull's cranium are joined by fibrous joints (sutures), which are immovable.

🎯 Exam Tip: Fibrous joints, exemplified by skull sutures, are immovable and provide strong, protective connections between bones.

(f) નિતંબમેખલામાં નિતંબાસ્થિ.
Answer: કાસ્થિમય સાંધો.
In simple words: Within the pelvic girdle, the pubic symphysis, connecting the two pubic bones, is a cartilaginous joint.

🎯 Exam Tip: Cartilaginous joints, such as the pubic symphysis, allow limited movement and are found where bones are joined by cartilage.

Question 10. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(a) બધાં જ સસ્તનો (કેટલાક અપવાદ સિવાય) ................... ગ્રીવા કશેરૂકાઓ હોય છે.
Answer: 7
In simple words: Most mammals, with few exceptions, possess seven cervical vertebrae in their neck region.

🎯 Exam Tip: Knowing the fixed number of cervical vertebrae in mammals (usually seven) is a common biological fact that can be tested.

(b) મનુષ્યના પ્રત્યેક ઉપાંગમાં અંગુલ્યાસ્થિઓની સંખ્યા ........... હોય છે.
Answer: 14
In simple words: Each human limb (arm or leg) contains fourteen phalanges or finger/toe bones.

🎯 Exam Tip: Accurately recalling the number of phalanges in each limb is important for anatomical knowledge. Each finger/toe typically has three, except the thumb/big toe which has two.

(c) સ્નાયુતંતુના પાતળા તંતુઓ 2’F’ એકિટન અને બે બીજા પ્રોટીન ધરાવે છે, જેને ................. અને ................... કહે છે.
Answer: ટ્રોપોમાયોસિન, ટ્રોપોનીન
In simple words: Thin muscle filaments are primarily composed of two F-actin strands, along with two regulatory proteins, troponin and tropomyosin.

🎯 Exam Tip: The names and functions of troponin and tropomyosin in regulating muscle contraction (by covering actin binding sites) are key points to remember.

(d) સ્नाયુતંતુમાં \( \text{Ca}^{++} \) नो सંગ્રહ ................. માં થાય છે.
Answer: સ્નાયુ કોષરસીય જાળ
In simple words: Calcium ions essential for muscle contraction are stored within the sarcoplasmic reticulum of muscle fibers.

🎯 Exam Tip: The sarcoplasmic reticulum's role as the primary storage site for calcium ions in muscle cells is a critical concept in muscle physiology.

(e) ................. અને ................... જોડ પાંસળીઓની તરતી પાંસળીઓ કહે છે.
Answer: 11 અને 12
In simple words: The eleventh and twelfth pairs of ribs are known as floating ribs because they do not attach anteriorly to the sternum.

🎯 Exam Tip: Differentiate between true, false, and floating ribs based on their sternal attachments. The 11th and 12th pairs are typically floating.

(f) મનુષ્યની મસ્તિષ્ક પેટી ................... અસ્થિની બનેલી છે.
Answer: 8
In simple words: The human cranium, which encloses and protects the brain, is formed by eight bones.

🎯 Exam Tip: Knowing the number of bones forming the cranium (8) and facial skeleton (14) is an important anatomical detail.

GSEB Class 11 Biology પ્રચલન અને હલનચલન NCERT Exemplar Questions and Answers

Question 1. નીચેનાને યોગ્ય રીતે જોડો અને સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
કૉલમ – I
(a) ઝડપી સ્નાયુતંતુક
(b) ધીમા સ્નાયુતંતુક
(c) એકિટન તંતુકો
(d) સ્નાયુતંતુકખંડ
કૉલમ – II
(i) માયોગ્લોબિન
(ii) લેક્ટિક ઍસિડ
(iii) સંકોચનશીલ એકમ
(iv) I-બિંબ
વિકલ્પો :
(A) (a – i), (b – ii), (c – iv), (d – iii)
(B) (a – ii), (b – i), (c – iii), (d – iv)
(C) (a – ii), (b – i), (c – iv), (d – iii)
(D) (a – iii), (b – ii), (c – iv), (d – i)
Answer: (C) (a – ii), (b – i), (c – iv), (d – iii)
In simple words: Fast twitch muscle fibers are associated with lactic acid production, slow twitch fibers with myoglobin, actin filaments form the I-band, and the sarcomere is the contractile unit of muscle.

🎯 Exam Tip: For MCQs, match each item carefully. Fast fibers use anaerobic respiration (lactic acid), slow fibers use aerobic (myoglobin), actin is in the I-band, and sarcomere is the functional unit.

Question 2. પાંસળીઓ .......................... સાથે જોડાયેલી છે.
(A) સ્કંધાસ્થિ
(B) ઉરોસ્થિ
(C) અક્ષક
(D) આસનાસ્થિ
Answer: (B) ઉરોસ્થિ
In simple words: Ribs typically articulate with the sternum (breastbone) at the anterior side of the thoracic cage.

🎯 Exam Tip: Understand the anatomy of the rib cage; most ribs connect directly or indirectly to the sternum, forming a protective structure.

Question 3. શિરોધર અને અક્ષક વચ્ચે કયા પ્રકારનો ચલિત સાંધો જોવા મળે છે?
(A) ઉખળી
(B) સેડલ
(C) મિજાગરા
(D) સરકતો
Answer: (A) ઉખળી
In simple words: A pivot joint, also known as a trochoid joint, exists between the atlas (શિરોધર) and axis (અક્ષક) vertebrae, enabling head rotation.

🎯 Exam Tip: The atlas-axis joint is a prime example of a pivot joint, allowing specific rotational movements around an axis.

Question 4. સ્નાયુઓમાં ATPase ................... માં આવેલો હોય છે.
(A) એકિટનીન
(B) ટ્રોપોનીન
(C) માયોસિન
(D) એકિટન
Answer: (C) માયોસિન
In simple words: Myosin heads contain ATPase activity, which is crucial for hydrolyzing ATP to provide energy for muscle contraction.

🎯 Exam Tip: The ATPase enzyme is located on the myosin head, facilitating the breakdown of ATP required for cross-bridge cycling and muscle movement.

Question 5. ....................... ના કરોડસ્તંભમાં આંતરકશેરૂકા તક્તી જોવા મળે છે.
(A) પક્ષીઓ
(B) સરિસૃપ
(C) સસ્તનો
(D) ઉભયજીવીઓ
Answer: (C) સસ્તનો
In simple words: Intervertebral discs, which cushion the vertebrae, are characteristic features found in the vertebral column of mammals.

🎯 Exam Tip: Intervertebral discs are unique to mammals and play a vital role in spinal flexibility and shock absorption.

Question 6. નીચેનામાંથી ક્યાં સાચી ક્રમિક કશેરૂકાઓની શ્રેણી મનુષ્યનાં કરોડથંભમાં દર્શાવે છે?
(A) ગ્રીવા – કટિ – ઉરસીય – ત્રિક – પુચ્છાસ્થિ
(B) ગ્રીવા – ઉરસીય – કટિ – પુચ્છાસ્થિ – ત્રિક
(C) ગ્રીવા – ત્રિક – ઉરસીય – કટિ – પુચ્છાસ્થિ
(D) ગ્રીવા – ઉરસીય – કટિ – ત્રિક – પુચ્છાસ્થિ
Answer: (D) ગ્રીવા – ઉરસીય – કટિ – ત્રિક – પુચ્છાસ્થિ
In simple words: The correct sequential order of vertebrae in the human spine is cervical (neck), thoracic (chest), lumbar (lower back), sacral (pelvis), and coccygeal (tailbone).

🎯 Exam Tip: Memorize the correct order of the vertebral regions (cervical, thoracic, lumbar, sacral, coccygeal) as this is a fundamental anatomical sequence.

Question 7. નીચેનામાંથી કયો વિકલ્પ અસંગત છે?
(A) મિજાગરા સાંધો – ભુજાસ્થિ અને સ્કંધમેખલા
(B) ઉખળી સાંધો – શિરોધર, અક્ષક અને કપાલી કંદૂક વચ્ચે
(C) સરકતો સાંધો – મણિબંધાસ્થિ વચ્ચે
(D) સેડલ સાંધો – અંગુઠાના મણિબંધાસ્થિ અને પશ્વ મણિબંધાસ્થિ વચ્ચે
Answer: (A) મિજાગરા સાંધો – ભુજાસ્થિ અને સ્કંધમેખલા
In simple words: The articulation between the humerus and the pectoral girdle (shoulder joint) is a ball-and-socket joint, not a hinge joint, making this option inconsistent.

🎯 Exam Tip: Accurately classify joint types by their structure and permitted movements. The shoulder is a ball-and-socket joint, allowing multi-axial movement, while a hinge joint (like the elbow) permits movement in one plane only.

Question 8. ઘૂંટીનો સાંધો અને કોણીનો સાંધો ................... ના ઉદાહરણ છે.
(A) સેડલ સાંધો
(B) કંદૂક અને ઉલૂખલ સાંધો
(C) ઉખળી સાંધો
(D) મિજાગરા સાંધો
Answer: (D) મિજાગરા સાંધો
In simple words: Both the ankle joint and the elbow joint are examples of hinge joints, allowing movement primarily in one plane (flexion and extension).

🎯 Exam Tip: Hinge joints are characterized by their unidirectional movement, similar to a door hinge. The elbow and ankle are classic examples.

Question 9. ભક્ષક કોષો અને શ્વેતકણો ................... પ્રકારનું હલનચલન દર્શાવે છે.
(A) પલ્મીય હલનચલન
(B) કશાની હલનચલન
(C) અમીબોઇડ હલનચલન
(D) સરકતો હલનચલન
Answer: (C) અમીબોઇડ હલનચલન
In simple words: Phagocytic cells and white blood cells move using amoeboid movement, characterized by pseudopods.

🎯 Exam Tip: Amoeboid movement, common in immune cells, involves the extension of pseudopods and is driven by actin filament dynamics.

Question 10. નીચેનામાંથી કયો અસ્થિને લગતો રોગ નથી?
(A) આર્થરાઇટીસ
(B) ઓસ્ટીઓપોરોસીસ
(C) રીકેટ્સ
(D) એથેરોસ્કલેરોસીસ
Answer: (D) એથેરોસ્કલેરોસીસ
In simple words: Atherosclerosis is a disease of the arteries, not primarily of the bones, involving plaque buildup.

🎯 Exam Tip: Understand the basic nature of common diseases. Arthritis, osteoporosis, and rickets are bone/joint conditions, while atherosclerosis affects blood vessels.

Question 11. નીચેનામાંથી કયું વિધાન અસત્ય છે?
(A) હૃદસ્નાયુઓ રેખિત અને અનૈચ્છિક છે.
(B) હાથ અને પગનાં સ્નાયુઓ રેખિત અને ઐચ્છિક છે.
(C) આંત્રમાર્ગની અંદરની દીવાલમાં આવેલા સ્નાયુઓ રેખિત અને અનૈચ્છિક છે.
(D) પ્રજનન માર્ગમાં આવેલા સ્નાયુઓ અરેખિત અને અનૈચ્છિક છે.
Answer: (C) આંત્રમાર્ગની અંદરની દીવાલમાં આવેલા સ્નાયુઓ રેખિત અને અનૈચ્છિક છે.
In simple words: The smooth muscles found in the walls of the alimentary canal are non-striated (unstriated) and involuntary, making the statement that they are striated incorrect.

🎯 Exam Tip: Differentiate muscle types based on striations (striated/unstriated) and control (voluntary/involuntary). Smooth muscles in internal organs are generally unstriated and involuntary.

Question 12. નીચેનામાંથી કયું વિધાન સત્ય છે?
(A) ભુજાસ્થિનું શીર્ષ સ્કંધમેખલાનાં નિતંબ ઉલૂખલ સાથે જોડાણ સાધે છે.
(B) ભુજાસ્થિનું શીર્ષ સ્કંધમેખલાનાં સ્કંધ ઉલૂખલ સાથે જોડાણ સાધે છે.
(C) ભુજાસ્થિનું શીર્ષ નિતંબમેખલાની નિતંબ ઉલૂખલ સાથે જોડાણ પામે છે.
(D) ભુજાસ્થિનું શીર્ષ નિતંબમેખલાનાં સ્કંધ ઉલૂખલ સાથે જોડાણ પામે છે.
Answer: (B) ભુજાસ્થિનું શીર્ષ સ્કંધમેખલાનાં સ્કંધ ઉલૂખલ સાથે જોડાણ સાધે છે.
In simple words: The head of the humerus (upper arm bone) articulates with the glenoid cavity (સ્કંધ ઉલૂખલ) of the pectoral girdle, forming the shoulder joint.

🎯 Exam Tip: Understanding the specific articulations of the skeletal system, such as the humerus with the glenoid cavity, is essential for accurately describing joint formations.

Question 13. લાક્ષણિક રેખાઓ અને અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ.
(A) આંત્રમાર્ગના સ્નાયુઓ
(B) હૃદસ્નાયુઓ
(C) પ્રચલનને મદદ કરતા સ્નાયુઓ
(D) આંખના પોપચાનાં સ્નાયુઓ
Answer: (B) હૃદસ્નાયુઓ
In simple words: Cardiac muscles are unique because they are both striated (have characteristic lines) and involuntary (not under conscious control).

🎯 Exam Tip: Cardiac muscle tissue is a key exception: it is striated like skeletal muscle but involuntary like smooth muscle, a vital distinction to remember.

Question 14. નીચેનાની યોગ્ય જોડ ગોઠવો અને સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
કૉલમ – I
(a) ઉરોસ્થિ
(b) સ્કંધ ઉલૂખલ
(c) મુક્ત ચલિત સાંધા
(d) કાસ્થિજાત સાંધા
કૉલમ – II
(i) સાયનોવિયલ પ્રવાહી
(ii) કશેરૂકા
(iii) સ્કંધમેખલા
(iv) ચપટાં અસ્થિ
વિકલ્પો :
(A) (a – ii), (b – i), (c – iii), (d – iv)
(B) (a – iv), (b – iii), (c – i), (d – ii)
(C) (a – ii), (b – i), (c – iv), (d – iii)
(D) (a – iv), (b – i), (c – ii), (d – iii)
Answer: (B) (a – iv), (b – iii), (c – i), (d – ii)
In simple words: The sternum is a flat bone, the glenoid cavity is part of the pectoral girdle, freely movable joints contain synovial fluid, and cartilaginous joints are found between vertebrae.

🎯 Exam Tip: For matching questions, correctly associate anatomical terms with their descriptions or locations. Know bone types, girdle components, and joint fluid/structure.

અત્યંત ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (VSQ)

Question 1. મનુષ્યનાં શરીરમાં પેશીઓ/કોષોનાં નામ જણાવો, જે
(A) અમીબોઇડ હલનચલન,
(B) પશ્મીય હલનચલન દર્શાવે છે.
Answer:(A) ભક્ષક કોષો અને શ્વેતકણો અમીબોઇડ હલનચલન દર્શાવે છે. (B) આંત્રમાર્ગનાં પોલાણના અસ્તરના કોષો અને અંડવાહિનીનાં કોષો પશ્મીય હલનચલન દર્શાવે છે.
In simple words: Amoeboid movement is seen in phagocytes and white blood cells, while ciliary movement is exhibited by cells lining the alimentary canal and oviducts.

🎯 Exam Tip: Provide specific cellular examples for each type of movement (amoeboid, ciliary) to demonstrate clear understanding.

Question 2. પ્રચલન .............. અને .............. તંત્ર સ્નાયુઓનું સંકોચન તેમજ શિથીલન દર્શાવે છે.
Answer: કંકાલતંત્ર, ચેતાતંત્ર.
In simple words: Locomotion involves the skeletal system and nervous system, which regulate the contraction and relaxation of muscles.

🎯 Exam Tip: Remember that effective locomotion requires the coordinated effort of the skeletal (support), muscular (movement), and nervous (control) systems.

Question 3. સ્નાયુતંતુપડ, સ્નાયુરસ અને સ્નાયુરસીય જાળ આપણા શરીરનાં ચોક્કસ કોષનું નિદર્શન કરે છે. આ કોષ કયો છે અને કોષનાં કયા ભાગો માટે આ નામ નિદર્શિત થાય છે?
Answer: આ કોષ સ્નાયુકોષ છે. તેનું કોષરસપડ – સ્નાયુતંતુપડ (Sarcolemma), તેનો કોષરસ – સ્નાયુરસ (Sarcoplasm) અને તેમાં આવેલ ER નલિકાતંત્ર સ્નાયુરસીય જાળ (Sarcoplasmic Reticulum) તરીકે ઓળખાય છે.
In simple words: The cell described is a muscle cell (myocyte); its cell membrane is sarcolemma, cytoplasm is sarcoplasm, and endoplasmic reticulum is sarcoplasmic reticulum.

🎯 Exam Tip: It's important to know the specialized names for the plasma membrane, cytoplasm, and endoplasmic reticulum within a muscle cell (sarcolemma, sarcoplasm, sarcoplasmic reticulum).

Question 4. નીચે આપેલી આકૃતિમાં એકિટન તંતુકના જુદા જુદા ભાગોનું નામ નિર્દેશન કરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ એકટિન તંતુકની રચના દર્શાવે છે, જે પાતળા તંતુકોનો મુખ્ય ઘટક છે. તેમાં મુખ્યત્વે F-એક્ટિન હેલિક્સ, તેમજ ટ્રોપોમાયોસિન અને ટ્રોપોનીન પ્રોટીનનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રોટીન સ્નાયુ સંકોચનના નિયમનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
- ટ્રોપોનીન
- ટ્રોપોમાયોસિન
In simple words: The diagram of an actin filament shows troponin and tropomyosin, which are regulatory proteins.

🎯 Exam Tip: Identifying the components of an actin filament (F-actin, troponin, tropomyosin) is essential for understanding muscle contraction regulation.

Question 5. કાનમાં આવેલાં ત્રણ નાનાં અસ્થિઓને કર્ણાસ્થિઓ કહે છે. તેમને કર્ણના પટલથી શરૂ કરી યોગ્ય ક્રમમાં લખો.
Answer: પેગડું (Stapes), એરણ (Incus), હથોડી (Malleus).
In simple words: The three small ear ossicles, starting from the eardrum, are the malleus (hammer), incus (anvil), and stapes (stirrup).

🎯 Exam Tip: Remember the sequence of the ear ossicles (Malleus-Incus-Stapes) as they transmit sound vibrations from the eardrum to the inner ear.

Question 6. અસ્થિના અને કાસ્થિના આધારક દ્રવ્ય (matrix)માં શું ફેર હોય છે?
Answer: અસ્થિ અને કાસ્થિ બંને વિશિષ્ટ સંયોજક પેશીઓ છે.
* અસ્થિનું આધારક દ્રવ્ય ખૂબ સખત હોય છે, કારણ કે તેમાં કેલ્શિયમ ક્ષારો ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. * કાસ્થિનું આધારક દ્રવ્ય કોન્ડ્રોઇટિન ક્ષારો (કાસ્થિજન્ય) ની હાજરીને કારણે સહેજ મૃદુ હોય છે.
In simple words: Bone matrix is hard due to abundant calcium salts, while cartilage matrix is softer due to chondroitin salts.

🎯 Exam Tip: The key difference between bone and cartilage matrix lies in their mineral content; bones are calcified and rigid, while cartilage is flexible due to its organic matrix.

Question 7. માયસ્થેનિયા ગ્રેવીસમાં કઈ પેશી અસરગ્રસ્ત બને છે? તે થવાનું કારણ શું હોય છે?
Answer: માયસ્થેનિયા ગ્રેવીસ એ એક સ્વ-રોગપ્રતિકારક રોગ છે, જે ચેતા-સ્નાયુ સંધાન (Neuromuscular junction) ને અસર કરે છે. આ રોગને કારણે થાક, નબળાઈ અને કંકાલ સ્નાયુનો પક્ષાઘાત થાય છે.
In simple words: Myasthenia gravis is an autoimmune disease that affects the neuromuscular junction, causing muscle weakness, fatigue, and paralysis of skeletal muscles.

🎯 Exam Tip: Myasthenia gravis is an autoimmune disorder targeting acetylcholine receptors at the neuromuscular junction, leading to impaired muscle contraction.

Question 8. આપણાં હાડકાંના સાંધાઓ કર્કશ અવાજ અને દર્દ સિવાય કઈ રીતે કામ કરે છે?
Answer: સાંધાઓ શરીરના અસ્થિ ભાગો સહિતના દરેક પ્રકારના હલનચલન માટે આવશ્યક છે. સાંધાઓ, અસ્થિઓ અથવા અસ્થિ અને કાસ્થિ વચ્ચેના જોડાણ સ્થાનો છે. સ્નાયુ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા બળનો ઉપયોગ સાંધાઓ દ્વારા હલનચલન કરવા માટે થાય છે. અહીં સાંધાઓ ઉચ્ચાલનના આધારબિંદુ તરીકે કાર્ય કરે છે. આ કારણથી, કર્કશ અવાજ કે દર્દ સિવાય સુચારુ પ્રચલન-હલનચલન થઈ શકે છે.
In simple words: Joints function as fulcrums for muscle action, enabling smooth movement without pain or noise, facilitating all types of locomotion and body articulation.

🎯 Exam Tip: Joints are critical for movement by acting as pivots. Healthy joints, lubricated by synovial fluid and supported by ligaments, ensure pain-free and efficient motion.

Question 9. મનુષ્યના શરીરમાં કંદૂક અને ઉલૂખલ પ્રકારના સાંધાઓનું સ્થાન જણાવો.
Answer:1. ભુજાસ્થિ અને સ્કંધમેખલા (ખભાનો સાંધો) 2. ઉર્વસ્થિ અને નિતંબમેખલા (નિતંબનો સાંધો)
In simple words: Ball-and-socket joints are found at the shoulder (between the humerus and pectoral girdle) and the hip (between the femur and pelvic girdle).

🎯 Exam Tip: The shoulder and hip joints are classic examples of ball-and-socket joints, known for their extensive range of motion in multiple planes.

 

Question 1. પાંસળીનાં સંદર્ભમાં નીચેનાનું વર્ણન કરો.
(A) બાયસીફેલીક પાંસળીઓ (દ્વિશિરસ્થિ)
(B) સાચી પાંસળીઓ
(C) તરતી પાંસળીઓ
Answer:
(A) દ્વિશિરસ્થિ પાંસળીઓ: જે પાંસળીઓ કરોડસ્તંભ સાથે પૃષ્ઠ બાજુએ અને ઉરોસ્થિ સાથે વક્ષ બાજુએ જોડાયેલી હોય છે, તેમને દ્વિશિરસ્થિ પાંસળીઓ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તેમના પૃષ્ઠ છેડે બે જોડાણ બિંદુઓ હોય છે.
(B) સાચી પાંસળીઓ: પ્રથમ સાત જોડી પાંસળીઓ સાચી પાંસળીઓ તરીકે ઓળખાય છે. આ પાંસળીઓ પૃષ્ઠ બાજુએ ઉરસીય કશેરુકા સાથે અને વક્ષ બાજુએ ઉરોસ્થિ સાથે સંકળાયેલી રહે છે.
(C) તરતી પાંસળીઓ: પાંસળીઓની છેલ્લી બે જોડીઓ (11મી અને 12મી) વક્ષ બાજુએ કોઈ જોડાણ ધરાવતી નથી, તેથી તેમને તરતી પાંસળીઓ કહેવામાં આવે છે.
In simple words: Ribs are classified based on their attachment points: 'bicephalic' ribs have two dorsal attachment points, 'true ribs' connect to both the thoracic vertebrae and sternum, while 'floating ribs' lack ventral attachment to the sternum.

🎯 Exam Tip: Understanding the structural classifications of ribs (true, false, floating, bicephalic) and their articulation with the vertebral column and sternum is crucial for scoring well in anatomy questions.

 

Question 2. વૃદ્ધ અવસ્થામાં માણસો કઠણ અને સોજાવાળા સાંધાઓથી પીડિત હોય છે. આ સ્થિતિને શું કહે છે ? આ લક્ષણો માટેનું કારણ શું હોઈ શકે ?
Answer: વૃદ્ધાવસ્થામાં જોવા મળતી આ સ્થિતિને અસ્થિ સુષિરતા (ઓસ્ટીઓપોરોસિસ) કહેવાય છે. આ રોગમાં અસ્થિદ્રવ્યનું પ્રમાણ ઘટતું જાય છે, જેના પરિણામે હાડકાં તૂટવાની (ફ્રેક્ચર) શક્યતાઓ વધે છે. ઇસ્ટ્રોજન અંતઃસ્ત્રાવના ઘટતા પ્રમાણને આનું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે.
In simple words: Stiff and swollen joints in old age indicate osteoporosis, a condition where bone mass decreases, increasing fracture risk, primarily due to declining estrogen levels.

🎯 Exam Tip: Focus on linking age, hormonal changes (estrogen), and the resulting bone density loss (osteoporosis) to explain joint problems and fracture susceptibility.

 

Question 3. Ca++ની આપ-લે અસ્થિ અને બાહ્ય કોષીય પ્રવાહી વચ્ચે કેટલાંક અંતઃસ્ત્રાવોની અસર હેઠળ થાય છે.
(A) જો બાહ્ય કોષીય પ્રવાહીમાં Ca++ વધુ હોય તો શું થઈ શકે ?
(B) જો બાહ્ય કોષીય પ્રવાહીમાં Ca++નું ખૂબ ઓછું પ્રમાણ હોય તો શું થઈ શકે છે ?
Answer:
(A) જો બાહ્યકોષીય પ્રવાહીમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય, તો ટીટેની નામનો રોગ થઈ શકે છે, જેના કારણે સ્નાયુઓમાં અનૈચ્છિક અને ઝડપી સંકોચન જોવા મળે છે.
(B) જો બાહ્યકોષીય પ્રવાહીમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ વધુ હોય, તો હાડકાં નબળાં અને બરડ બની શકે છે, જેનાથી ફ્રેક્ચર થવાની સંભાવના વધી જાય છે.
In simple words: Low extracellular Ca++ causes tetany with rapid muscle spasms, while excessively high Ca++ levels can make bones brittle and prone to fractures.

🎯 Exam Tip: Remember the two key conditions: Tetany from low Ca++ and bone fragility from high Ca++, and understand the underlying physiological effects for each.

 

Question 4. બે અંતઃસ્ત્રાવોના નામ આપો, જે Ca++ સ્તરની વધઘટ પ્રેરે છે.
Answer: કેલ્શિયમના સ્તરની વધઘટને નિયંત્રિત કરતા બે મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવો છે: પેરાથોર્મોન (PTH) અને કેલ્સિટોનીન.
In simple words: Parathormone and calcitonin are the two hormones that regulate calcium levels in the body.

🎯 Exam Tip: Accurately identifying parathormone and calcitonin as the primary calcium-regulating hormones is a direct and important factual recall point.

 

Question 5. રાહુલ જીગ્નેશિયમમાં નિયમિત કસરત કરવા જાય છે. થોડા સમયથી તેના છે. તેનું વજનમાં વધારો નોંધાય કારણ શું હોઈ શકે? યોગ્ય જવાબ પસંદ કરી વિસ્તારથી સમજાવો.
(A) રાહુલના શરીરમાં ચરબીના ભરાવાને કારણે વજનમાં વધારો થાય છે.
(B) રાહુલનું વજન સ્નાયુઓમાં વધારો અને ચરબીના ઘટાડાને કારણે જોવા મળે છે.
(C) રાહુલના સ્નાયુના આકારમાં સુધારો થતાં તેનાં વજનમાં વધારો થાય છે.
(D) રાહુલના વજનમાં વધારો થાય છે, કારણ કે તેના શરીરમાં પાણીનો ભરાવો થાય છે.
Answer: (B) રાહુલનું વજન સ્નાયુઓમાં વધારો અને ચરબીમાં ઘટાડાને કારણે જોવા મળે છે.
જ્યારે સ્નાયુઓ કસરત દરમિયાન સક્રિય બને છે, ત્યારે તેઓ વધુ પ્રમાણમાં ગ્લાયકોજનનો સંગ્રહ કરે છે. કસરત માટે જરૂરી શક્તિ ચરબીના દહનથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે, પરંતુ સ્નાયુઓમાં ગ્લાયકોજનનો સંગ્રહ વધવાથી એકંદરે શરીરના વજનમાં વધારો થાય છે.
In simple words: Rahul's weight gain is likely due to increased muscle mass and glycogen storage from regular exercise, even as fat is burned for energy.

🎯 Exam Tip: Focus on the physiological changes during exercise, particularly the increase in muscle glycogen stores and muscle mass, which contribute to weight gain despite fat loss.

 

Question 6. રાધા ટ્રેડમીલ પર સતત 15 મિનિટ સુધી ખૂબ ઝડપથી દોડે છે. તે ટ્રેડમીલ બંધ કરી એકાએક બહાર આવે છે. થોડો સમય તે ખૂબ ઝડપી શ્વાસોચ્છવાસ લે છે. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.
(A) તેના સ્નાયુઓ ખૂબ ભારે કસરત કરે છે ત્યારે શું અસર અનુભવે છે ?
(B) તેના શ્વાસોચ્છવાસનો દર કેમ બદલાય છે ?
Answer:
(A) ભારે કસરત દરમિયાન, સ્નાયુઓ ઓક્સિજનની અછતને કારણે અજારક શ્વસન કરે છે, જેના પરિણામે લેક્ટિક એસિડનો ભરાવો થાય છે. આનાથી સ્નાયુઓમાં થાક અને દુખાવો અનુભવાય છે.
(B) શરીર દ્વારા અનુભવાતી ઓક્સિજનની અછતને પૂર્ણ કરવા માટે શ્વાસોચ્છવાસનો દર ઝડપી બને છે. આ વધારાનો ઓક્સિજન લેક્ટિક એસિડને પાયરુવિક એસિડમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ કરે છે, જે પછી ક્રેબ્સ ચક્રમાં પ્રવેશીને ઊર્જા ઉત્પન્ન કરે છે.
In simple words: Intense exercise causes muscle fatigue due to lactic acid buildup from anaerobic respiration (A). Rapid breathing (B) occurs to supply extra oxygen, helping convert lactic acid back to pyruvic acid for energy production.

🎯 Exam Tip: Explain the physiological responses to strenuous exercise: anaerobic respiration leading to lactic acid, and increased breathing rate to address oxygen debt and convert lactic acid for energy.

 

Question 7. ગાઉટ વિશે બે-ત્રણ વાક્યોમાં સમજાવો.
Answer: ગાઉટ એ એક સાંધાનો રોગ છે, જેમાં સાંધાઓમાં યુરિક એસિડના સ્ફટિકો જમા થવાને કારણે સોજો અને પીડા થાય છે. આ એક પ્રકારનો સંધિવા છે જે સામાન્ય રીતે અંગૂઠા જેવા નાના સાંધાને અસર કરે છે.
In simple words: Gout is a painful inflammatory condition affecting joints, caused by the accumulation of uric acid crystals, often in smaller joints like the big toe.

🎯 Exam Tip: Define gout as an inflammatory joint condition and clearly state its cause: uric acid crystal deposition.

 

Question 8. સ્નાયુસંકોચન માટે શક્તિનો સ્ત્રોત કયો હોય છે?
Answer: સ્નાયુસંકોચન માટે શક્તિનો મુખ્ય સ્ત્રોત લાલ સ્નાયુઓ છે. આ સ્નાયુઓમાં માયોગ્લોબિન નામનું રંજકદ્રવ્ય ભરપૂર હોય છે, જે ઓક્સિજનનો સંગ્રહ કરે છે. લાલ સ્નાયુઓમાં કણાભસૂત્રોની સંખ્યા પણ વધુ હોય છે, જે ATP ઉત્પાદન માટે સંગ્રહિત ઓક્સિજનનો મોટા જથ્થામાં ઉપયોગ કરે છે.
In simple words: Red muscles are the primary energy source for muscle contraction, containing myoglobin for oxygen storage and numerous mitochondria that use this oxygen to produce ATP.

🎯 Exam Tip: Key points are red muscles, myoglobin (oxygen storage), and mitochondria (ATP production) as the energy contributors for muscle contraction.

 

Question 9. સ્કંધમેખલા અને નિતંબમેખલાના અસ્થિઓ અક્ષીય કંકાલ સાથે અગ્ર ઉપાંગ અને પશ્વ ઉપાંગના અસ્થિઓને અનુક્રમે કઈ રીતે જોડે છે તે સમજાવો.
Answer:
1. સ્કંધમેખલા (Shoulder Girdle): સ્કંધમેખલાનો સ્કંધ ઉલૂખલ (glenoid cavity) ભુજાસ્થિના (humerus) શીર્ષ સાથે જોડાઈને ખભાનો સાંધો બનાવે છે, જે અગ્ર ઉપાંગને અક્ષીય કંકાલ સાથે જોડે છે.
2. નિતંબમેખલા (Pelvic Girdle): નિતંબમેખલાનો નિતંબ ઉલૂખલ (acetabulum) ઉર્વસ્થિને (femur) ચુસ્ત રીતે જોડે છે, જે પશ્વ ઉપાંગને અક્ષીય કંકાલ સાથે જોડે છે. નિતંબ મેખલાના બંને ભાગ વક્ષ બાજુએ પુરોનિતંબકાસ્થિ સંધાન (pubic symphysis) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે, જેમાં તંતુમય કાસ્થિ હોય છે.
In simple words: The scapular girdle’s glenoid cavity forms the shoulder joint with the humerus, connecting the upper limb. The pelvic girdle’s acetabulum articulates tightly with the femur, connecting the lower limb, and its two halves join ventrally via fibrous cartilage.

🎯 Exam Tip: For each girdle, remember its specific articulation point (glenoid cavity for scapular, acetabulum for pelvic) and the corresponding limb bone it connects to (humerus and femur, respectively).

 

દીર્ઘ જવાબી પ્રશ્નો (LQ)

 

Question 1. રૂધિરમાં Ca++ આયનની સાંદ્રતા સ્નાયુસંકોચનને અસર કરે છે. શું તે કેટલાંક કિસ્સામાં ટિટેની પ્રેરે છે? તમે રૂધિરમાં થતી કેલ્શિયમની વધઘટને ટિટેની સાથે કઈ રીતે જોડો છો ?
Answer: શરીરમાં પ્રવાહીમાં Ca+2 આયનનું નીચું પ્રમાણ અનૈચ્છિક અને ઝડપી સ્નાયુ સંકોચન તરફ દોરી જાય છે, જેને ટીટેની કહેવાય છે. રક્તમાં કેલ્શિયમના સ્તરને જાળવવા માટે થાયરોકેલ્સિટોનીન (TCT) મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. પેરાથોર્મોન (PTH) એ હાઈપરકેલ્સેમિક અંતઃસ્ત્રાવ છે જે લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારે છે. જો પેરાથોર્મોનનું ઉત્પાદન ઓછું હોય, તો કેલ્શિયમનું સ્તર ઘટી શકે છે, જે ટીટેનીને પ્રેરિત કરી શકે છે.
In simple words: Low Ca++ levels in body fluids cause tetany, characterized by rapid involuntary muscle contractions. This condition can arise from insufficient parathormone (PTH) secretion, as PTH helps regulate and increase blood calcium levels.

🎯 Exam Tip: Link hypocalcemia directly to tetany. Highlight the roles of PTH (increases Ca++) and TCT (decreases Ca++) in maintaining calcium homeostasis and how their imbalance can lead to such conditions.

 

Question 2. વયસ્ક સ્ત્રી બાથરૂમમાં પડી જતાં પીઠમાં સખત દુખાવો થાય છે. એક્સ-રે પરીક્ષણ બાદ ડૉક્ટરોએ નિદાન કર્યું કે તે “સ્લીડ ડિસ્ક” છે. તેનો અર્થ શું થાય છે ? તે આપણી તબિયત પર કઈ રીતે અસર કરે છે ?
Answer: સ્લિપ્ડ ડિસ્ક એટલે બે કશેરુકા (vertebrae) વચ્ચે આવેલી આંતરકશેરુકા ગાદી (intervertebral disc) કે જે કાસ્થિની બનેલી હોય છે, તેનું તેના સ્થાન પરથી ખસી જવું. આ ગાદી કરોડસ્તંભને લવચીકતા પૂરી પાડે છે અને ઐચ્છિક સ્નાયુઓના હલનચલનને નિયંત્રિત કરે છે. જ્યારે આ ગાદી ખસી જાય છે, ત્યારે તે કરોડરજ્જુ (spinal cord) અથવા તેમાંથી નીકળતી ચેતાઓ પર દબાણ લાવે છે. આ સતત ઉત્તેજનાને કારણે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારના સ્નાયુઓ પર સતત દબાણ અને પીડા રહે છે, જેનાથી અસહ્ય દુખાવો થાય છે અને હલનચલન મર્યાદિત થઈ જાય છે.
In simple words: A slipped disc means an intervertebral disc between two vertebrae has displaced, compressing spinal nerves. This causes severe, persistent pain and restricted movement because the disc normally provides spinal flexibility and influences voluntary muscle control.

🎯 Exam Tip: Define a slipped disc as intervertebral disc displacement. Explain its impact by connecting nerve compression to persistent pain and impaired mobility, noting the disc's role in spinal flexibility.

 

Question 3. સ્નાયુસંકોચન માટે સરકતા સિદ્ધાંતનો વાદ સ્પષ્ટ આકૃતિઓ સાથે સમજાવો.
Answer:
સ્નાયુ સંકોચનની ક્રિયાવિધિ 'સરકતા તંતુવાદ' (Sliding Filament Theory) દ્વારા સમજાવી શકાય છે. આ સિદ્ધાંત મુજબ, સ્નાયુ તંતુનું સંકોચન પાતળા (એક્ટિન) તંતુઓનું જાડા (માયોસિન) તંતુઓ પર સરકવાને કારણે થાય છે.
\(\implies\) સ્નાયુ સંકોચનની શરૂઆત મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રના મોટર ચેતાકોષ દ્વારા મોકલવામાં આવતા ચેતા સંદેશાથી થાય છે.
\(\implies\) સ્નાયુ તંતુપડ અને ચેતાતંતુ વચ્ચેના જોડાણને ચેતા-સ્નાયુ સંધાન (Neuromuscular junction) કહેવાય છે. જ્યારે ચેતા સંદેશો આ સંધાન પર પહોંચે છે, ત્યારે એસિટાઇલકોલાઇન નામનો ચેતાપ્રેષક મુક્ત થાય છે. આ એસિટાઇલકોલાઇન સ્નાયુ તંતુપડમાં ક્રિયાશીલ સ્થિતિમાન ઉત્પન્ન કરે છે, જે સમગ્ર સ્નાયુ તંતુમાં પ્રસરે છે અને સ્નાયુરસ (sarcoplasm) માંથી Ca++ આયનો મુક્ત કરાવે છે.
\(\implies\) Ca++ આયનોના સ્તરમાં થતો વધારો એક્ટિન તંતુઓ પરના ટ્રોપોનિનના ઉપ-એકમ સાથે જોડાવા તરફ દોરી જાય છે, જેના પરિણામે માયોસિનના સક્રિય જોડાણ સ્થાનો પરથી ઢાંકણ દૂર થાય છે.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ સ્નાયુ સંકોચનની પ્રક્રિયાને 'સરકતા તંતુવાદ' દ્વારા દર્શાવે છે. તે માયોસિન હેડ્સ દ્વારા એક્ટિન તંતુકોને ખેંચીને સેતુનિર્માણ, સરકવાની ક્રિયા અને સેતુનિર્માણના તૂટવાની પ્રક્રિયાઓ બતાવે છે, જે ATPના ઉપયોગથી સ્નાયુ તંતુકના ટૂંકા થવાને સમજાવે છે.
\(\implies\) ATP ના જળવિભાજનથી પ્રાપ્ત શક્તિનો ઉપયોગ કરીને, માયોસિન તંતુકના શીર્ષો એક્ટિનના ખુલ્લા સક્રિય સ્થાનો સાથે જોડાણ બનાવે છે, જેને ક્રોસ-બ્રિજ (સેતુનિર્માણ) કહેવાય છે.
\(\implies\) આ ક્રોસ-બ્રિજ દ્વારા એક્ટિન તંતુકોને A-બૅન્ડના કેન્દ્ર તરફ ખેંચવામાં આવે છે. એક્ટિન સાથે જોડાયેલી Z-રેખા પણ અંદરની તરફ ખેંચાય છે, જેનાથી સ્નાયુ તંતુખંડ ટૂંકો થાય છે, એટલે કે સંકોચન (Contraction) થાય છે.
\(\implies\) સ્નાયુના ટૂંકા થવા દરમિયાન, I-બૅન્ડ ટૂંકો થાય છે જ્યારે A-બૅન્ડની લંબાઈ જળવાઈ રહે છે.
\(\implies\) માયોસિન ADP અને Pi મુક્ત કરે છે અને વિશ્રામી સ્થિતિમાં પાછા ફરે છે. નવો ATP અણુ જોડાય છે, જેનાથી ક્રોસ-બ્રિજ તૂટે છે.
\(\implies\) ક્રોસ-બ્રિજ નિર્માણ અને તૂટવાનું આ ચક્ર પુનરાવર્તિત થતું રહે છે, જેના પરિણામે સરકવાની ક્રિયા આગળ વધે છે જ્યાં સુધી Ca++ આયનો અંતઃસજાળમાં પાછા ન ફરે અને એક્ટિન તંતુકો ફરીથી ઢંકાઈ ન જાય.
\(\implies\) જ્યારે Ca++ આયનો અંતઃસજાળમાં પાછા ફરે છે, ત્યારે એક્ટિન તંતુકો ઢંકાઈ જાય છે અને 'N'-રેખાઓ મૂળ સ્થાને પાછી ફરે છે, જેનાથી શિથિલન થાય છે.
\(\implies\) વિવિધ સ્નાયુઓમાં આ પ્રક્રિયાનો સમયગાળો જુદો જુદો હોય છે. પુનરાવર્તિત સ્નાયુ પ્રવૃત્તિ ગ્લાયકોજનના અજારક વિઘટનને કારણે લેક્ટિક એસિડના ભરાવા તરફ દોરી જાય છે, જેના પરિણામે સ્નાયુ થાકી જાય છે.
In simple words: The sliding filament theory explains muscle contraction as thin actin filaments sliding over thick myosin filaments, powered by ATP. This process is initiated by a nerve impulse, which releases Ca++ ions, exposing actin binding sites. Myosin heads then form cross-bridges, pull actin, and shorten the sarcomere, repeating until Ca++ is reabsorbed, leading to relaxation.

🎯 Exam Tip: Focus on the sequence of events: nerve impulse, neurotransmitter release, Ca++ release, binding to troponin, actin-myosin cross-bridge formation, power stroke (ATP hydrolysis), detachment, and re-uptake of Ca++ for relaxation. Remember to explain how sarcomere parts change during contraction.

 

Question 4. સંકોચન દરમિયાન સ્નાયુ કેવી રીતે ટૂંકા થાય છે અને વિશ્રામી અવસ્થામાં મૂળ સ્થિતિમાં કેવી રીતે પાછા ફરે છે ?
Answer:
સ્નાયુ સંકોચન દરમિયાન, સ્નાયુઓ સરકતા તંતુવાદ (Sliding Filament Theory) અનુસાર ટૂંકા થાય છે. આ પ્રક્રિયા ચેતા સંદેશા દ્વારા શરૂ થાય છે:
\(\implies\) ચેતા સંદેશા ચેતા-સ્નાયુ સંધાન પર એસિટાઇલકોલાઇન મુક્ત કરે છે, જે સ્નાયુ તંતુપડમાં ક્રિયાશીલ સ્થિતિમાન ઉત્પન્ન કરે છે.
\(\implies\) આ સ્થિતિમાન સ્નાયુરસમાંથી Ca++ આયનો મુક્ત કરાવે છે.
\(\implies\) Ca++ ટ્રોપોનિન સાથે જોડાઈને માયોસિન માટે એક્ટિન પરના સક્રિય સ્થાનોને ખુલ્લા કરે છે.
\(\implies\) માયોસિનના શીર્ષો ATP ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને એક્ટિન સાથે ક્રોસ-બ્રિજ બનાવે છે.
\(\implies\) આ ક્રોસ-બ્રિજ એક્ટિન તંતુકોને A-બૅન્ડના કેન્દ્ર તરફ ખેંચે છે, જેનાથી Z-રેખાઓ અંદરની તરફ ખેંચાય છે અને સ્નાયુ તંતુખંડ ટૂંકો થાય છે (સંકોચન). આ પ્રક્રિયામાં I-બૅન્ડ ટૂંકા થાય છે જ્યારે A-બૅન્ડની લંબાઈ યથાવત રહે છે.

સ્નાયુ વિશ્રામી અવસ્થામાં પાછા ફરવા માટે:
\(\implies\) જ્યારે ચેતા ઉત્તેજના સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે Ca++ આયનો સક્રિય રીતે સ્નાયુરસ જાળ (sarcoplasmic reticulum) માં પાછા પમ્પ થાય છે.
\(\implies\) Ca++ નું સ્તર ઘટવાથી ટ્રોપોનિન-ટ્રોપોમાયોસિન સંકુલ ફરીથી માયોસિનના જોડાણ સ્થાનોને ઢાંકી દે છે.
\(\implies\) ક્રોસ-બ્રિજ તૂટી જાય છે અને એક્ટિન તંતુકો પાછા સરકીને તેમની મૂળ સ્થિતિમાં આવે છે.
\(\implies\) Z-રેખાઓ એકબીજાથી દૂર જાય છે અને સ્નાયુ તંતુખંડ ફરીથી લાંબો થાય છે, જેના પરિણામે સ્નાયુ શિથિલન પામે છે.
In simple words: Muscle shortening occurs when nerve impulses trigger Ca++ release, allowing myosin heads to pull actin filaments inward, shortening the sarcomere. Relaxation happens when Ca++ is reabsorbed, blocking actin binding sites, causing myosin to detach and the sarcomere to lengthen to its original state.

🎯 Exam Tip: Clearly distinguish between the shortening (contraction) and lengthening (relaxation) phases. Emphasize the role of Ca++ in both initiating and terminating the cross-bridge cycle, and the changes observed in sarcomere bands (I-band shortens, A-band constant during contraction, Z-lines move apart during relaxation).

 

Question 5. Ca++ આયન્સનો સ્નાયુસંકોચનની ક્રિયાવિધિમાં ફાળો જણાવો. તમારા જવાબો યોગ્ય આકૃતિ દ્વારા જણાવો.
Answer:
કેલ્શિયમ (Ca++) આયનો સ્નાયુ સંકોચનની ક્રિયાવિધિમાં અતિશય મહત્વનો ફાળો ભજવે છે, જે સરકતા તંતુવાદ (Sliding Filament Theory) માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે:
\(\implies\) ચેતા સંદેશા દ્વારા સ્નાયુ તંતુપડમાં ક્રિયાશીલ સ્થિતિમાન ઉત્પન્ન થાય છે, જે સ્નાયુરસ જાળ (sarcoplasmic reticulum) માંથી Ca++ આયનો મુક્ત કરાવે છે.
\(\implies\) મુક્ત થયેલા Ca++ આયનો એક્ટિન તંતુઓ પરના ટ્રોપોનિનના ઉપ-એકમ સાથે જોડાય છે. આ જોડાણથી ટ્રોપોમાયોસિનનું સ્થાન બદલાય છે, જેના પરિણામે માયોસિનના શીર્ષો માટે એક્ટિન પરના સક્રિય જોડાણ સ્થાનો ખુલ્લા થાય છે.

ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ સ્નાયુ સંકોચનની પ્રક્રિયાને 'સરકતા તંતુવાદ' દ્વારા દર્શાવે છે. તે માયોસિન હેડ્સ દ્વારા એક્ટિન તંતુકોને ખેંચીને સેતુનિર્માણ, સરકવાની ક્રિયા અને સેતુનિર્માણના તૂટવાની પ્રક્રિયાઓ બતાવે છે, જે ATPના ઉપયોગથી સ્નાયુ તંતુકના ટૂંકા થવાને સમજાવે છે.
\(\implies\) જ્યારે સક્રિય સ્થાનો ખુલ્લા થાય છે, ત્યારે માયોસિનના શીર્ષો ATP ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને એક્ટિન સાથે જોડાઈને ક્રોસ-બ્રિજ (સેતુનિર્માણ) બનાવે છે.
\(\implies\) આ ક્રોસ-બ્રિજ એક્ટિન તંતુકોને A-બૅન્ડના કેન્દ્ર તરફ ખેંચે છે, જેનાથી સ્નાયુ તંતુખંડ ટૂંકો થાય છે.
\(\implies\) સંકોચન પછી, જ્યારે ચેતા ઉત્તેજના સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે Ca++ આયનો સક્રિય રીતે સ્નાયુરસ જાળમાં પાછા પમ્પ થાય છે.
\(\implies\) Ca++ નું સ્તર ઘટવાથી ટ્રોપોમાયોસિન ફરીથી એક્ટિન પરના માયોસિન જોડાણ સ્થાનોને ઢાંકી દે છે, જેના પરિણામે ક્રોસ-બ્રિજ તૂટી જાય છે અને સ્નાયુ શિથિલન પામે છે.
In simple words: Ca++ ions are crucial for muscle contraction; they are released from the sarcoplasmic reticulum, bind to troponin, expose actin's binding sites for myosin, and thus initiate the cross-bridge cycle that shortens the muscle. For relaxation, Ca++ is pumped back, covering the binding sites again.

🎯 Exam Tip: Focus specifically on how Ca++ acts as the key trigger: its release, binding to troponin, and the subsequent exposure and coverage of actin-myosin binding sites that control contraction and relaxation. The diagram should illustrate these Ca++-dependent steps.

 

Question 6. સ્કંધમેખલા અને નિતંબમેખલા વચ્ચે તફાવત આપો.
Answer:

સ્કંધમેખલા (Shoulder Girdle)	નિતંબમેખલા (Pelvic Girdle)
સ્કંધમેખલા શરીરના ધડ પ્રદેશના અગ્ર ભાગમાં સ્થિત હોય છે.	નિતંબમેખલા શરીરના ધડ પ્રદેશના પશ્વ ભાગમાં સ્થિત હોય છે.
તે અક્ષીય કંકાલતંત્ર સાથે અગ્ર ઉપાંગના અસ્થિઓને જોડે છે.	તે અક્ષીય કંકાલતંત્ર સાથે પશ્વ ઉપાંગના અસ્થિઓને જોડે છે.
સ્કંધમેખલા બે અર્ધભાગોની બનેલી હોય છે, જેમાં દરેક અર્ધભાગ મુખ્યત્વે સ્કંધાસ્થિ (scapula) અને અક્ષક (clavicle) એમ બે અસ્થિઓ ધરાવે છે.	નિતંબમેખલા બે શ્રોણી અસ્થિઓ (hip bones) ધરાવે છે, જે આસનાસ્થિ (ischium), નિતંબાસ્થિ (ilium) અને પુરોનિતંબકાસ્થિ (pubis) ના જોડાણથી બનેલા છે.
સ્કંધ ઉલૂખલ (glenoid cavity) ભુજાસ્થિ (humerus) ના શીર્ષ સાથે જોડાઈને ખભાનો સાંધો બનાવે છે.	નિતંબ ઉલૂખલ (acetabulum) ઉર્વસ્થિ (femur) ના શીર્ષ સાથે જોડાય છે, જે પશ્વ ઉપાંગનું અસ્થિ છે.

In simple words: The scapular girdle is in the upper front, connects the upper limbs, consists of scapula and clavicle, and forms the shoulder joint with the humerus. The pelvic girdle is in the lower back, connects the lower limbs, comprises fused ilium, ischium, and pubis, and forms the hip joint with the femur.

🎯 Exam Tip: When comparing skeletal structures, always highlight key differences in location, attachment to the axial skeleton, constituent bones, and their primary articulation points with the appendicular skeleton.