GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 19 ઉત્સર્ગ પેદાશો અને તેનો નિકાલ

GSEB Solutions Class 11 Biology Chapter 19 ઉત્સર્ગ પેદાશો અને તેનો નિકાલ Text Book Questions and Answers

 

Question 1. રૂધિર કેશિકા ગાળણ (GFR) દરની વ્યાખ્યા આપો.
Answer: ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ દર (GFR) એટલે મૂત્રપિંડ દ્વારા દર મિનિટે બનતા ગાળણનો જથ્થો. એક સ્વસ્થ પુખ્ત વ્યક્તિમાં GFR આશરે 125 મિલી/મિનિટ હોય છે, જે પ્રતિદિન લગભગ 180 લિટર થાય છે. દર મિનિટે મૂત્રપિંડમાં આશરે 1100-1200 મિલી રક્તનું ગાળણ થાય છે, જે હૃદયના દરેક ક્ષેપક દ્વારા પ્રતિ મિનિટે બહાર ધકેલાતા કુલ રક્તના આશરે 1/5 ભાગ જેટલું હોય છે.
In simple words: GFR is the rate at which blood is filtered by the kidneys per minute. In healthy individuals, it's about 125 ml/min, crucial for kidney function.

🎯 Exam Tip: Understanding GFR definition and its normal range is important for assessing kidney health.

 

Question 2. GFRની સ્વયં નિયંત્રિત થતી ક્રિયાવિધિ વર્ણવો.
Answer: ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ દર (GFR)નું નિયમન જક્સ્ટાગ્લોમેર્યુલર ઉપકરણ (JGA) દ્વારા થાય છે. JGA એ એક વિશિષ્ટ સંવેદી પ્રદેશ છે, જે દૂરસ્થ સંવલિત નલિકા (DCT)ના કોષીય રૂપાંતરણ અને અંતર્વાહી ધમનિકાના સંપર્ક સ્થાન પર આવેલું હોય છે. GFRમાં ઘટાડો થાય ત્યારે JG કોષો રેનિન મુક્ત કરવા ઉત્તેજિત થાય છે, જેના પરિણામે ગ્લોમેર્યુલર રક્ત પ્રવાહ વધે છે અને GFR સામાન્ય સ્થિતિમાં પાછો આવે છે.
In simple words: The JGA in the kidney regulates GFR by releasing renin when GFR drops, which increases blood flow to the glomerulus, restoring normal filtration.

🎯 Exam Tip: Focus on the role of JGA and Renin in maintaining GFR homeostasis, which is a common exam topic.

 

Question 3. નીચેના વિધાનો. સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો.
(a) મૂત્રનિકાલ પરાવર્તી ક્રિયા દ્વારા થાય છે.
(b) ADH, મૂત્રને અધોસાંદ્ર બનાવી પાણીના નિકાલમાં મદદ કરે છે.
(c) રૂધિરરસમાંનું પ્રોટીન મુક્ત પ્રવાહી બાઉમેનની કોથળીમાં ગળાય છે.
(d) નિકટવર્તી ગૂંચળાકાર નલિકા (PCT)માં લૂકોઝ સક્રિય રીતે પુનઃશોષણ પામે છે.
Answer:
(a) સાચું (T)
(b) ખોટું (F)
(c) ખોટું (F)
(d) સાચું (T)
In simple words: Micturition is a reflex. ADH helps make urine concentrated. Proteins are not filtered into Bowman's capsule. Glucose is actively reabsorbed in the PCT.

🎯 Exam Tip: Knowledge of basic kidney functions, hormonal roles, and filtration processes is key for true/false questions.

 

Question 4. કાઉન્ટર કરન્ટ ક્રિયાવિધિનં ટંકમાં વર્ણન કરો. ગાળણની સાંદ્રતાની ક્રિયાવિધિ (Mechanism of Concentration of the Filtration)
Answer: સસ્તનો સાંદ્ર મૂત્ર ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, અને આ પ્રક્રિયામાં વાસા રેક્ટા તેમજ હેનલેનો પાશ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. હેનલેના પાશની બંને ભુજાઓમાં ગાળણનો પ્રવાહ વિરુદ્ધ દિશામાં વહે છે, જેના કારણે કાઉન્ટર-કરન્ટ મિકેનિઝમ ઉત્પન્ન થાય છે. તેવી જ રીતે, વાસા રેક્ટાની બંને ભુજાઓમાં પણ રક્ત પ્રવાહ કાઉન્ટર-કરન્ટ પેટર્નનું પાલન કરે છે. હેનલેના પાશ અને વાસા રેક્ટાની નિકટતા તેમજ કાઉન્ટર-કરન્ટ મિકેનિઝમ મેડ્યુલરી ઇન્ટર્સ્ટિશિયલ પ્રવાહીની વધતી ઓસ્મોલેરિટી જાળવવામાં મદદ કરે છે. મજ્જકમાં આશરે 1200 \( \text{mosmo/L}^{-1} \) સુધીનો આ ઢાળ મુખ્યત્વે NaCl અને યુરિયાને કારણે હોય છે. NaClનું પરિવહન હેનલેના પાશની આરોહી ભુજા દ્વારા થાય છે, જે વાસા રેક્ટાની અવરોહી ભુજા સાથે વિનિમય પામે છે. NaCl આંતરાલીય પ્રવાહીમાં વાસા રેક્ટાની આરોહી ભુજા દ્વારા પાછું આપવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે, યુરિયાનો એક નાનો જથ્થો હેનલેના પાશના પાતળા આરોહી ભાગમાં પ્રવેશે છે, જે સંગ્રહણ નલિકા દ્વારા ફરીથી આંતરાલીય પ્રવાહીમાં પરિવહન પામે છે. આ પદાર્થોનું પરિવહન હેનલેના પાશ અને વાસા રેક્ટાની વિશિષ્ટ ગોઠવણી દ્વારા સરળ બને છે, જેને કાઉન્ટર-કરન્ટ મિકેનિઝમ કહેવાય છે. આના પરિણામે મેડ્યુલરી ઇન્ટર્સ્ટિશિયલ પ્રવાહીમાં સાંદ્રતાનો ઢાળ જળવાય છે, જે સંગ્રહણ નલિકા દ્વારા પાણીના સરળ અવશોષણમાં મદદ કરે છે અને ગાળણને સાંદ્ર બનાવે છે. માનવ મૂત્રપિંડ પ્રારંભિક ગાળણની સરખામણીમાં ચાર ગણું વધુ સાંદ્ર મૂત્ર ઉત્પન્ન કરે છે.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ મૂત્રપિંડના નેફ્રોનના વિવિધ ભાગો અને રક્તવાહિનીઓમાં સાંદ્રતાનો ઢાળ દર્શાવે છે. તે હેનલેના પાશ, વાસા રેક્ટા, બાઉમેનની કોથળી અને રુધિરકેશિકાગુચ્છ જેવા ઘટકો દર્શાવે છે. આ આકૃતિ કોર્ટેક્સથી મેડ્યુલા સુધી ઓસ્મોલેરિટીમાં (300 \( \text{mOsmolL}^{-1} \) થી 1200 \( \text{mOsmolL}^{-1} \)) કેવી રીતે વધારો થાય છે અને પાણી (H₂O) અને સોડિયમ ક્લોરાઇડ (NaCl)નું પરિવહન કેવી રીતે થાય છે તે સમજાવે છે, જે મૂત્રને સાંદ્ર બનાવવામાં મદદ કરે છે.
In simple words: The counter-current mechanism uses the opposing flow of fluids in the loop of Henle and vasa recta to create a concentration gradient in the kidney's medulla. This gradient, maintained by NaCl and urea, allows the reabsorption of water, resulting in concentrated urine.

🎯 Exam Tip: A clear understanding of the counter-current mechanism, including the roles of the loop of Henle, vasa recta, NaCl, and urea, is crucial for descriptive answers and diagrams.

 

Question 5. ફેફસાં અને ત્વચાનો ઉત્સર્જનમાં ફાળો સમજાવો.
Answer: ફેફસાં, યકૃત અને ત્વચા જેવા અંગો નકામા ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોને શરીરમાંથી બહાર કાઢવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
1. **ફેફસાં:** ફેફસાં દરરોજ આશરે 200 મિલી CO2 અને 400 મિલી પાણી વરાળ સ્વરૂપે શરીરમાંથી દૂર કરે છે.
2. **યકૃત:** યકૃત પિત્તનો સ્ત્રાવ કરે છે, જેમાં બિલીરૂબિન, બિલીવર્ડીન, કોલેસ્ટેરોલ, નિરુપયોગી સ્ટીરોઇડ હોર્મોન્સ, વિટામિન્સ અને દવાઓ જેવા પદાર્થો હોય છે. આમાંના મોટાભાગના પદાર્થો પાચક ઉત્સર્જિત દ્રવ્યો સાથે શરીરમાંથી દૂર થાય છે.
3. **ત્વચા:** સસ્તનની ત્વચા પણ ઉત્સર્જનમાં ફાળો આપે છે, જેમાં સ્નિગ્ધ ગ્રંથિઓ અને પ્રસ્વેદ ગ્રંથિઓ હોય છે.
    (a) **સ્નિગ્ધ ગ્રંથિઓ:** આ ગ્રંથિઓ મીણ, ફેટી એસિડ, સ્ટીરોલ્સ અને હાઇડ્રોકાર્બનનો સ્ત્રાવ કરે છે, જે સામૂહિક રીતે સીબમ તરીકે ઓળખાય છે. સીબમ વાળને નરમ અને ભેજવાળા રાખવામાં મદદ કરે છે તેમજ ત્વચાને સૂકી થતી અટકાવે છે.
    (b) **પ્રસ્વેદ ગ્રંથિઓ:** આ ગ્રંથિઓ પાણી જેવું પ્રવાહી સ્ત્રાવે છે, જે શરીરના તાપમાન દ્વારા ઉત્તેજિત થાય છે. આ પ્રવાહીમાં ક્ષાર, પાણી, યુરિયા, લેક્ટિક એસિડ અને કેટલાક એમિનો એસિડ હોય છે, જે ત્વચાની સપાટી દ્વારા બહાર નીકળી જાય છે.
In simple words: Lungs expel carbon dioxide and water vapor, while the liver secretes bile containing waste products like bilirubin. The skin, through sebaceous glands, secretes sebum to keep skin soft, and through sweat glands, excretes water, salts, urea, and lactic acid.

🎯 Exam Tip: Remember specific excretory products and their quantities for each organ (lungs, liver, skin) and the functions of sebaceous and sweat glands.

 

Question 6. સમજૂતી આપો : મૂત્રનિકાલ.
Answer: મૂત્રપિંડ દ્વારા બનેલું મૂત્ર મૂત્રાશયમાં વહન પામે છે, જ્યાં સુધી મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર (CNS)માંથી ઐચ્છિક સંકેતો ન મળે ત્યાં સુધી તે સંગ્રહિત થાય છે. મૂત્રાશયમાં મૂત્ર ભરાઈ જવાથી તેની દીવાલો ખેંચાય છે, અને આ ખેંચાણ મૂત્રાશયની દીવાલ પરના ખેંચાણ ગ્રાહીઓને ઉત્તેજિત કરે છે, જે સંકેતો CNSમાં મોકલે છે. CNS મૂત્રાશયના સરળ સ્નાયુઓના સંકોચન અને મૂત્રમાર્ગના સ્ફિન્ક્ટર સ્નાયુઓના શિથિલીકરણ માટે સમાંતર સંકેતો મોકલે છે, જેના કારણે મૂત્રનો ત્યાગ થાય છે. આ ક્રિયાને મૂત્રનિકાલ કહેવાય છે, અને તેને અસર કરતી ચેતાકીય ક્રિયાવિધિને મૂત્રનિકાલ પરાવર્તી ક્રિયા (Micturition reflex) કહે છે.
In simple words: Micturition is the process of urinating. Urine is stored in the bladder until stretch receptors signal the brain, causing bladder muscles to contract and sphincter muscles to relax, allowing urine expulsion.

🎯 Exam Tip: Focus on the neural control of micturition, particularly the roles of the CNS, bladder stretch receptors, and sphincter muscles.

 

Question 7. કૉલમ – Iને કૉલમ – II સાથે યોગ્ય રીતે જોડો.

કૉલમ – I	કૉલમ – II
(a) એમોનોટલિઝમ	(i) પક્ષીઓ
(b) બાઉમેનની કોથળી	(iii) અસ્થિમસ્ય
(c) મૂત્રનિકાલ	(iv) મૂત્રાશય
(d) યુરિકોટલિઝમ	(v) મૂત્રપિંડ નલિકા
(e) ADH	(ii) પાણીનું પુનઃશોષણ

Answer:
(a) એમોનોટલિઝમ - (iii) અસ્થિમસ્ય
(b) બાઉમેનની કોથળી - (v) મૂત્રપિંડ નલિકા
(c) મૂત્રનિકાલ - (iv) મૂત્રાશય
(d) યુરિકોટલિઝમ - (i) પક્ષીઓ
(e) ADH - (ii) પાણીનું પુનઃશોષણ
In simple words: This matching exercise connects excretory processes or structures with their characteristic features or related organisms. For example, ammonotelism with bony fish, Bowman's capsule with renal tubule, micturition with urinary bladder, uricotelism with birds, and ADH with water reabsorption.

🎯 Exam Tip: Be thorough with the definitions of different excretory types (ammonotelism, uricotelism), key kidney structures, and the functions of hormones like ADH.

 

Question 8. જલનિયમન કોને કહે છે ?
Answer: સજીવોના શરીરમાં પાણીનું ચોક્કસ પ્રમાણ જાળવવામાં આવે છે. આ પ્રમાણ જાળવવું સજીવો માટે અત્યંત જરૂરી છે. જે પ્રક્રિયા દ્વારા સજીવો પાણીના પ્રમાણનું નિયમન કરે છે તેને જલનિયમન (Osmoregulation) કહેવામાં આવે છે.
In simple words: Osmoregulation is the process by which living organisms maintain the stable internal balance of water and salt concentrations in their bodies.

🎯 Exam Tip: Define osmoregulation clearly and emphasize its importance for organism survival and internal balance.

 

Question 9. 'સ્થલજ પ્રાણીઓ, યુરયોટેલિક અથવા યુરિકોટેલિક હોય છે, એમોનોટેલિક હોતા નથી.' શા માટે ?
Answer: સ્થલજ પ્રાણીઓ યુરિયા અથવા યુરિક ઍસિડ સ્વરૂપે ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો નિકાલ કરે છે, કારણ કે આ પદાર્થોના નિકાલ માટે પ્રમાણમાં ઓછા પાણીની જરૂર પડે છે. એમોનિયાની દ્રાવ્યતા માટે પુષ્કળ પાણીની જરૂર હોય છે, જે સ્થલજ પ્રાણીઓ માટે ઉપલબ્ધ નથી. આથી, સ્થલજ પ્રાણીઓ એમોનોટેલિક નથી.
In simple words: Terrestrial animals excrete urea or uric acid because these waste products require less water for elimination compared to ammonia, which needs large amounts of water and is unsuitable for land environments.

🎯 Exam Tip: Highlight the correlation between the type of nitrogenous waste (ammonia, urea, uric acid) and water availability for excretion, especially for terrestrial vs. aquatic environments.

 

Question 10. મૂત્રપિંડના કાર્યોમાં જક્સ્ટા રૂધિરકેશિકા ગુચ્છ સાધન (JGA)નો શો ફાળો છે ?
Answer: મૂત્રપિંડમાં ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ દર (GFR)ના નિયમન માટે એક વિશિષ્ટ બંધારણીય રચના હોય છે, જેમાંથી એક કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ JGA દ્વારા થાય છે. JGA એક સંવેદી વિસ્તાર ધરાવે છે, જે દૂરસ્થ સંવલિત નલિકાના કોષીય રૂપાંતરણ અને અંતર્વાહી ધમનિકાના જોડાણ સ્થાને આવેલ છે. GFRમાં ઘટાડો થતાં JG કોષો સક્રિય થઈ રેનિનનો સ્ત્રાવ કરે છે, જે ગ્લોમેર્યુલસમાં રક્ત પ્રવાહને ઉત્તેજિત કરે છે, જેનાથી ગાળણ દર સામાન્ય સ્થિતિમાં પાછો આવે છે.
In simple words: The JGA helps regulate GFR by detecting changes in blood flow. If GFR drops, it releases renin, which increases blood flow to the glomerulus and restores normal filtration.

🎯 Exam Tip: Focus on JGA's role in GFR regulation and its anatomical location as a key regulatory site in the kidney.

 

Question 11. નીચેનાનાં ફક્ત નામ જણાવો.
(a) મેરૂદંડી પ્રાણીઓ કે જેઓ ઉત્સર્ગ રચના તરીકે જ્યોત કોષો ધરાવે છે.
(b) માનવ મૂત્રપિંડમાં મજ્જક પિરામીડની વચ્ચે પ્રસરેલાં બાહ્યક પ્રદેશ.
(e) હેલેના પાશને સમાંતર પસાર થતી રૂધિરકેશિકાનો પાશ.
Answer:
(a) એમ્ફિઓક્સસ.
(b) કૉલમ ઑફ બર્ટિની.
(e) વાસા રેક્ટા.
In simple words: This question asks for specific anatomical structures or organisms related to excretion. Flame cells are found in Amphioxus, cortical extensions between medullary pyramids are Columns of Bertini, and the capillary network parallel to Henle's loop is the Vasa Recta.

🎯 Exam Tip: Memorize the specific names of excretory structures and their associated organisms or locations within the kidney.

 

Question 12. ખાલી જગ્યા પૂરો.
(a) હેલેના પાશની આરોહી ભુજા પાણી માટે .............. જ્યારે અવરોહી ભુજા ............... છે.
(b) મૂત્રપિંડ નલિકાના દૂરસ્થ ભાગ (DST) દ્વારા પાણીનું પુનઃ શોષણ .............. અંતઃસ્ત્રાવ દ્વારા થાય છે.
(c) ડાયાલિસીસ પ્રવાહીમાં .............. પદાર્થ સિવાય રૂધિરરસના અન્ય તમામ પદાર્થો હાજર હોય છે.
(d) એક સ્વસ્થ વ્યક્તિ (આશરે) .............. ગ્રામ યુરિયા પ્રતિદિન ઉત્સર્જિત કરે છે.
Answer:
(a) અપ્રવેશશીલ, પ્રવેશશીલ
(b) ADH (એન્ટિડાયયુરેટિક હોર્મોન)
(c) યુરિયા
(d) 25 – 30 ગ્રામ
In simple words: The ascending limb of Henle's loop is impermeable to water, while the descending limb is permeable. ADH regulates water reabsorption in the DCT. Dialysis fluid lacks urea but contains other plasma components. A healthy person excretes about 25-30 grams of urea daily.

🎯 Exam Tip: Focus on the permeability characteristics of different parts of the nephron, the role of ADH, the composition of dialysis fluid, and normal urea excretion rates.

 

GSEB Class 11 Biology ઉત્સર્ગ પેદાશો અને તેનો નિકાલ NCERT Exemplar Questions and Answers

બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQ)

 

Question 1. નીચે આપેલા પદાર્થો પ્રાણીઓની ઉત્સર્જન પેદાશો છે. તેમાંથી સૌથી ઓછા ઝેરી પદાર્થને પસંદ કરો.
(A) યુરિયા
(B) યુરિક ઍસિડ
(C) એમોનિયા
(D) CO2
Answer: (B) યુરિક ઍસિડ
In simple words: Among common nitrogenous waste products, uric acid is the least toxic and requires the least amount of water for excretion, making it ideal for animals with limited water access.

🎯 Exam Tip: Rank nitrogenous wastes by toxicity (Ammonia > Urea > Uric Acid) and relate this to water conservation strategies in different animal groups.

 

Question 2. ગાળણનું ક્યાં થાય છે?
(A) PCT
(B) DCT
(C) સંગ્રહણ નલિકા
(D) માલ્પિધિયન કાય
Answer: (D) માલ્પિધિયન કાય
In simple words: The initial filtration of blood in the kidney, forming the glomerular filtrate, occurs in the Malpighian body, which consists of the glomerulus and Bowman's capsule.

🎯 Exam Tip: Identify the Malpighian body (renal corpuscle) as the primary site of ultrafiltration in the nephron.

 

Question 3. નીચેના વાક્યોમાંથી કયું વિધાન અસત્ય છે ?
(A) ADH – રૂધિરમાં એન્જિઓટેન્સિનોજનને એન્જિઓટેન્સિનમાં રૂપાંતરિત થતાં અટકાવે છે.
(B) આલ્ડોસ્ટેરોન – પાણીનું પુનઃશોષણ ઉત્તેજે છે.
(C) ANF – સોડિયમનું પુનઃશોષણ પ્રેરે છે.
(D) રેનિન – રૂધિરવાહિનીઓનું સંકોચન પ્રેરે છે.
Answer: (A) ADH – રૂધિરમાં એન્જિઓટેન્સિનોજનને એન્જિઓટેન્સિનમાં રૂપાંતરિત થતાં અટકાવે છે.
In simple words: ADH does not inhibit the conversion of angiotensinogen; instead, it promotes water reabsorption. Renin is responsible for initiating the conversion of angiotensinogen to angiotensin I.

🎯 Exam Tip: Understand the specific functions of ADH, aldosterone, ANF, and renin in kidney regulation and blood pressure control. ADH's primary role is water reabsorption, not inhibiting angiotensin conversion.

 

Question 4. નીચેનામાંથી કયા ઘટકો મોટા પ્રમાણમાં આપણા શરીરમાંથી ફેફસાં દ્વારા દૂર કરાય છે ?
(A) CO2
(B) H2O
(C) CO2 અને H2O
(D) એમોનિયા
Answer: (D) એમોનિયા
In simple words: While lungs primarily remove carbon dioxide and water vapor, the question asks which of the given options are removed in large quantities. The provided answer specifies ammonia.

🎯 Exam Tip: Be precise about which excretory products are removed by which organs. Although lungs are known for CO2 and H2O, in the context of this specific MCQ and its given answer, understand the specific options provided.

 

Question 5. મનુષ્યનાં મૂત્રની pH લગભગ .............. છે.
(A) 6.5
(B) 7
(C) 6
(D) 7.5
Answer: (C) 6
In simple words: Human urine is typically slightly acidic, with an average pH of around 6.

🎯 Exam Tip: Remember the normal pH range of human urine (typically 4.5-8.0, with an average of 6) as it's an indicator of physiological health.

 

Question 6. નીચે જુદા જુદા પ્રકારનાં ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો અને પ્રાણીઓનાં નામ આપેલા છે. તેમને યોગ્ય રીતે જોડો. આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ શોધો.

ઉત્સર્ગ રચના / અંગ	પ્રાણીઓ
(a) પ્રોટોનેફિડિયા	(i) ઝીંગા
(b) ઉત્સર્શિકા	(ii) વંદો
(c) માલ્પિધિયન નલિકા	(iii) અળસિયું
(d) હરિત ગ્રંથિ/એન્ટેનલ ગ્રંથિ	(iv) ચપટા કૃમિ

(A) (a – iv), (b – iii), (c – ii), (d – i)
(B) (a – ii), (b – iii), (c – 1), (d – iv)
(C) (a – iii), (c – i), (d – ii)
(D) (a – ii), (c – ii), (d – i)
Answer: (A) (a – iv), (b – iii), (c – ii), (d – i)
In simple words: This matching question connects specific excretory structures with the animals that possess them. Protonephridia are found in flatworms, nephridia in earthworms, Malpighian tubules in cockroaches, and green glands (antennal glands) in prawns.

🎯 Exam Tip: Master the characteristic excretory organs for different invertebrate groups (e.g., flatworms, annelids, insects, crustaceans).

 

Question 7. નીચે આપેલા વિધાનોમાંથી કયું વિધાન અસત્ય છે ?
(A) પક્ષીઓ અને જમીન પરની ગોકળગાય યુરિકોટેલિક પ્રાણીઓ છે
(B) સસ્તનો અને દેડકો યુરિયોટેલિક પ્રાણીઓ છે.
(C) જલજ ઉભયજીવી અને જલજ કીટકો એમોનોટેલિક પ્રાણીઓ છે.
(D) પક્ષીઓ અને સરિસૃપ યુરિયોટેલિક છે.
Answer: (D) પક્ષીઓ અને સરિસૃપ યુરિયોટેલિક છે.
In simple words: Birds and reptiles are uricotelic, meaning they excrete uric acid, not urea. This is a water-conserving adaptation for terrestrial life.

🎯 Exam Tip: Differentiate between ammonotelic, ureotelic, and uricotelic animals and their respective excretory products and water conservation strategies.

 

Question 8. નીચેનામાંથી કઈ જોડ અસંગત છે ?
(A) યુરિકોટેલિક – પક્ષીઓ
(B) યુરિયોટેલિક – કીટકો
(C) એમોનોટેલિક – ટેડપોલ
(D) યુરિયોટેલિક – હાથી
Answer: (B) યુરિયોટેલિક – કીટકો
In simple words: Insects are primarily uricotelic, excreting uric acid, not urea, to conserve water. Therefore, linking them as ureotelic is an incorrect match.

🎯 Exam Tip: Review the classification of animals based on their primary nitrogenous waste products (ammonia, urea, uric acid) and common examples for each category.

 

Question 9. નીચેનામાંથી અસંગત વિધાન કયું છે ?
(A) મૂત્રપિંડનો મજ્જક પ્રદેશ કેટલાંક શંકુ પ્રદેશોમાં વિભાજિત થઈ, મસ્જક પિરામીડ તરીકે કેલાઈસીસમાં ઉપસી આવે છે.
(B) મૂત્રપિંડમાં બાહ્યક પ્રદેશ, મજ્જક પિરામીડમાં મૂત્રપિંડ નિવાપ તરીકે લંબાય છે.
(C) ગુચ્છ, બાઉમેનની કોથળી સાથે મૂત્રપિંડ કણ તરીકે ઓળખાય છે.
(D) (Missing option from source)
Answer: (B) મૂત્રપિંડમાં બાહ્યક પ્રદેશ, મજ્જક પિરામીડમાં મૂત્રપિંડ નિવાપ તરીકે લંબાય છે.
In simple words: The renal cortex extends into the medulla as renal columns (Columns of Bertini), not into the medullary pyramids as the renal pelvis. The renal pelvis is formed by the calyces.

🎯 Exam Tip: Accurately identify the anatomical features of the kidney, including the cortex, medulla, pyramids, calyces, and renal corpuscle, to distinguish correct from incorrect statements.

 

Question 10. રૂધિરમાં યુરિયા એકઠું થવાની સ્થિતિને .............. કહે છે.
(A) રીનલ કેલક્યુલી
(B) ગ્લોમીરૂલર નેફ્રાઇટીસ
(C) યુરેમિયા
(D) કીટોન્યુરિયા
Answer: (C) યુરેમિયા
In simple words: Uremia is a condition where urea and other nitrogenous waste products accumulate in the blood, indicating severe kidney dysfunction.

🎯 Exam Tip: Learn common kidney-related medical terms and their definitions, such as uremia, renal calculi, glomerulonephritis, and ketonuria.

 

Question 11. નીચેનામાંથી કયો અંતઃસ્ત્રાવ એન્ટિડાયયુરેટિક તરીકે ઓળખાય છે?
(A) ઓક્સિટોસીન
(B) વેસોપ્રેસીન
(C) એડીનાલિન
(D) કેલ્સિટોનીય
Answer: (B) વેસોપ્રેસીન
In simple words: Vasopressin, also known as ADH (Antidiuretic Hormone), is the hormone responsible for increasing water reabsorption in the kidneys, thereby reducing urine output.

🎯 Exam Tip: Remember that Vasopressin is synonymous with Antidiuretic Hormone (ADH) and its primary role in regulating water balance in the body.

 

Question 12. કૉલમ – I અને કૉલમ – IIને યોગ્ય રીતે જોડો. આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.

કૉલમ – I	કૉલમ – II
(a) નિકટવર્તી ગૂંચળાકાર નલિકા (PCT)	(i) સાંદ્ર મૂત્રનું નિર્માણ
(b) દૂરસ્થ ગૂંચળાકાર નલિકા (DCT)	(ii) રૂધિરનું ગાળણ
(c) હેનલેનો પાશ	(iii) 70-80% ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું પુનઃશોષણ
(d) કાઉન્ટર કરન્ટ	(iv) આયનિક સંતુલન ક્રિયાવિધિ
(e) માલ્પિધિયન કાય	(v) મજ્જકના સાંદ્રતા ઢોળાંશની જાળવણી

(A) (a – iii), (b – v), (c – iv), (d – ii), (e – i)
(B) (a – i), (b – iii), (c – ii), (d – v), (e – iv)
(C) (a – iii), (b – iv), (c – i), (d – v), (e – ii)
(D) (a – iii), (b – i), (c – iv), (d – v), (e – ii)
Answer: (C) (a – iii), (b – iv), (c – i), (d – v), (e – ii)
In simple words: This matching connects parts of the nephron or renal processes with their specific functions: PCT with bulk reabsorption, DCT with ionic balance, Loop of Henle with concentrated urine formation, Counter-current with medullary concentration gradient, and Malpighian body with blood filtration.

🎯 Exam Tip: Know the specific functions and contributions of each segment of the nephron (PCT, Loop of Henle, DCT, collecting duct) and related mechanisms like counter-current exchange.

 

Question 13. નીચેની કૉલમને યોગ્ય રીતે જોડો. આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો.

કૉલમ – I	કૉલમ – II
(a) ગ્લાયકોસુરિયા	(i) સાંધાઓમાં યુરિક ઍસિડનો ભરાવો
(b) રિનલ કેલક્યુલી	(ii) રૂધિરકેશિકા ગુચ્છમાં સોજો
(c) ગ્લોમીરૂલર નેફ્રાઇટિસ	(iii) મૂત્રપિંડમાં સ્ફટિકમય ક્ષારોનો ભરાવો
(d) ગાઉટ	(iv) મૂત્રમાં લૂકોઝ

(C) (a – iv), (b – iii), (c – ii), (d – i)
(D) (a – iv), (b – ii), (c – iii), (d – i)
Answer: (C) (a – iv), (b – iii), (c – ii), (d – i)
In simple words: This matching question links medical conditions related to the excretory system with their definitions: glycosuria is glucose in urine, renal calculi are kidney stones, glomerulonephritis is inflammation of glomeruli, and gout is uric acid accumulation in joints.

🎯 Exam Tip: Familiarize yourself with common disorders of the excretory system, their causes, and their characteristic symptoms or findings.

 

Question 14. આપણે સાંદ્ર કે મંદ મૂત્ર વિશિષ્ટ ક્રિયાવિધિ દ્વારા ઉત્પન્ન કરી શકીએ છીએ. આ ક્રિયાવિધિનું નામ જણાવો.
(A) પાણીનું PCT માં પુનઃશોષણ
(B) સંગ્રાહણ નલિકામાં પુન:શોષણ
(C) પુનઃશોષણ/સ્ત્રાવ DCT માં
(D) કાઉન્ટર કરન્ટ ક્રિયાવિધિ હેનલેનો પાશ/વાસારેક્ટા
Answer: (D) કાઉન્ટર કરન્ટ ક્રિયાવિધિ હેનલેનો પાશ/વાસારેક્ટા
In simple words: The counter-current mechanism involving the Loop of Henle and Vasa Recta is the specialized process that allows kidneys to produce either concentrated or diluted urine, depending on the body's hydration needs.

🎯 Exam Tip: Recognize the counter-current mechanism as the primary process for adjusting urine concentration and the key anatomical structures involved (Loop of Henle, Vasa Recta).

 

Question 15. ખાલી જગ્યામાં યોગ્ય શબ્દ મૂકો.
અંગ – ઉત્સર્ગ પેદાશો
(a) મૂત્રપિંડ – ..............
(b) ફેફસાં – ..............
(c) યકૃત – ..............
(d) ત્વચા – ..............
Answer:
(a) મૂત્ર
(b) CO2
(c) યુરિયા
(d) (Answer missing from source)
In simple words: This question asks to identify the main excretory product associated with specific organs: kidneys excrete urine, lungs expel carbon dioxide, and the liver processes urea for excretion. The excretory product for skin is missing from the source.

🎯 Exam Tip: Be able to list the primary excretory products eliminated by major organs like kidneys, lungs, liver, and skin.

ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (SQ)

 

Question 1. રૂધિરકેશિકા ગુચ્છ ગાળણ (GFR)નું પસંદગીમાન પુનઃશોષણ ક્યાં થાય છે ?
Answer: ગ્લોમેર્યુલર ગાળણ દર (GFR)નું પસંદગીમાન પુનઃશોષણ મુખ્યત્વે નિકટવર્તી ગૂંચળાકાર નલિકા (PCT) અને દૂરસ્થ ગૂંચળાકાર નલિકા (DCT)માં થાય છે. PCTમાં, બધા જ જરૂરી પોષક દ્રવ્યો, 70-80% ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને પાણીનું પુનઃશોષણ થાય છે. DCTમાં Na+ અને H₂Oનું શરતી પુનઃશોષણ થાય છે.
In simple words: Selective reabsorption of GFR occurs mainly in the PCT, where most nutrients, electrolytes, and water are reabsorbed, and in the DCT, where conditional reabsorption of Na+ and water takes place.

🎯 Exam Tip: Distinguish between the reabsorption functions of PCT and DCT, noting the bulk reabsorption in PCT and conditional reabsorption in DCT.

 

Question 2. સરિસૃપના મૂત્રપિંડની ઉત્સર્ગ પેદાશ કઈ છે?
Answer: સરિસૃપ યુરિકોટેલિક પ્રાણીઓ છે. તેઓ યુરિક ઍસિડને લુગદી અથવા ગોળી સ્વરૂપે મૂત્રપિંડ દ્વારા ઉત્સર્જિત કરે છે.
In simple words: Reptiles are uricotelic; their kidneys excrete uric acid in a paste-like or pellet form, which helps in water conservation.

🎯 Exam Tip: Remember that reptiles are uricotelic and excrete uric acid, which is a key adaptation for water conservation in terrestrial environments.

 

Question 3. પ્રસ્વેદ ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રાવ થતાં પ્રસ્વેદનાં બંધારણમાં શું જોવા મળે છે?
Answer: પ્રસ્વેદ ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રાવિત પ્રસ્વેદ એક પાણી જેવું પ્રવાહી હોય છે, જેમાં NaCl, યુરિયા, લેક્ટિક ઍસિડ વગેરે જેવા ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો હોય છે.
In simple words: Sweat, secreted by sweat glands, is a watery fluid containing salts (NaCl), urea, and lactic acid.

🎯 Exam Tip: Be able to list the main components of sweat and understand its role in both excretion and thermoregulation.

 

Question 4. ઝીંગામાં ઉત્સર્ગ ગ્રંથિ કઈ છે ?
Answer: ઝીંગામાં એન્ટેનલ ગ્રંથિ (અથવા હરિત ગ્રંથિ) દ્વારા એમોનિયાનું ઉત્સર્જન થાય છે.
In simple words: In shrimp, the antennal gland, also known as the green gland, is the excretory organ responsible for expelling ammonia.

🎯 Exam Tip: Identify the antennal gland (green gland) as the specific excretory organ in crustaceans like shrimp.

 

Question 5. અમીબામાં કઈ રચના દ્વારા ઉત્સર્જન થાય છે ?
Answer: અમીબાના કોષરસમાં આવેલ આકુંચક રસધાની ઉત્સર્જન તેમજ આસૃતિ નિયમન (Osmoregulation)નું કાર્ય કરે છે.
In simple words: Amoeba uses its contractile vacuole for both excretion of waste products and maintaining water balance (osmoregulation).

🎯 Exam Tip: Remember the contractile vacuole in Amoeba as a dual-function organelle for excretion and osmoregulation.

 

Question 6. નીચે આપેલા શબ્દોનાં પૂર્ણ નામ જણાવો.
(a) ANE,
(b) ADH,
(c) GER,
(d) DGT.
Answer:
(a) ANE - એન્ટિનટ્રયુિરીટીક ફેક્ટર (Antinatriuretic Factor)
(b) ADH - એન્ટિડાયયુરેટિક હોર્મોન (Antidiuretic Hormone)
(c) GFR - ગ્લોમેર્યુલર ફિલ્ટરેશન રેટ (Glomerular Filtration Rate)
(d) DCT - દૂરસ્થ સંવલિત નલિકા (Distal Convoluted Tubule)
In simple words: This question requires recalling the full forms of common abbreviations used in the study of renal physiology. ANE is Antinatriuretic Factor, ADH is Antidiuretic Hormone, GFR is Glomerular Filtration Rate, and DCT is Distal Convoluted Tubule.

🎯 Exam Tip: Memorize the full forms of common acronyms and abbreviations related to the excretory system, as they are frequently tested.

 

Question 7. ગ્લાયકોસુરિયા અને કિટોન્યુરિયાનો તફાવત સમજાવો.
Answer:
1. **ગ્લાયકોસુરિયા:** આ સ્થિતિમાં મૂત્રમાં ગ્લુકોઝની હાજરી જોવા મળે છે. તે સામાન્ય રીતે ડાયાબિટીસ મેલિટસ સાથે સંકળાયેલ છે.
2. **કિટોન્યુરિયા:** આ સ્થિતિમાં મૂત્રમાં કીટોન બોડીઝ (કીટોન)ની હાજરી જોવા મળે છે. તે લાંબા સમયના ઉપવાસ અથવા અનિયંત્રિત ડાયાબિટીસ જેવી સ્થિતિઓને કારણે થાય છે.
In simple words: Glycosuria is the presence of glucose in urine, typically due to diabetes. Ketonuria is the presence of ketone bodies in urine, often seen during prolonged fasting or uncontrolled diabetes.

🎯 Exam Tip: Understand the difference between glycosuria and ketonuria, recognizing their association with metabolic conditions like diabetes and prolonged fasting.

 

Question 8. સીબમ ગ્રંથિઓનું કાર્ય શું છે ?
Answer: સીબેસિયસ ગ્રંથિઓ કોલેસ્ટેરોલ, ટ્રાયગ્લિસરાઇડ્સ, મીણ અને એસ્ટર જેવા પદાર્થોનો સીબમ દ્વારા સ્ત્રાવ કરે છે. સીબમનો સ્ત્રાવ ત્વચાને ચીકાશયુક્ત અને સ્નિગ્ધ રાખે છે.
In simple words: Sebaceous glands produce sebum, a oily substance composed of cholesterol, triglycerides, waxes, and esters, which lubricates and softens the skin.

🎯 Exam Tip: Remember the composition and primary function of sebum produced by sebaceous glands, particularly its role in skin health.

 

Question 9. રૂધિરકેશિકા ગુચ્છ ગાળણ (GFR) માં સક્રિય રીતે વહન પામતાં બે દ્રવ્યોનાં નામ આપો.
Answer: ગ્લુકોઝ અને એમિનો ઍસિડ એ બે દ્રવ્યો છે જે ગ્લોમેર્યુલર ગાળણમાં સક્રિય રીતે વહન પામે છે.
In simple words: Glucose and amino acids are actively reabsorbed from the glomerular filtrate back into the blood.

🎯 Exam Tip: Identify key substances like glucose and amino acids that undergo active reabsorption in the nephron, indicating their importance for the body.

 

Question 10. મૂત્રના પૃથ્થકરણ વડે નિદાન કરાતી બે ચયાપચયિક અનિયમિતતાઓનાં નામ આપો.
Answer: મૂત્રના પૃથ્થકરણ દ્વારા નિદાન કરી શકાતી બે ચયાપચયિક અનિયમિતતાઓ નીચે મુજબ છે:
1. **હિમેટયુરિયા (Hematuria):** મૂત્રમાં લાલ રક્તકણો અથવા રક્તની હાજરી.
2. **આલ્બ્યુમિન્યુરિયા (Albuminuria):** મૂત્રમાં આલ્બ્યુમિન પ્રોટીનની હાજરી.
In simple words: Urinalysis can detect hematuria (blood in urine) and albuminuria (albumin protein in urine), both indicating metabolic abnormalities.

🎯 Exam Tip: Learn common metabolic disorders detectable through urinalysis, such as hematuria and albuminuria, and what they signify about kidney function.

 

Question 11. મૂત્રનિર્માણની મુખ્ય ક્રિયાવિધિના તબક્કાઓ જણાવો.
Answer: મૂત્રનિર્માણની ક્રિયાવિધિના ત્રણ મુખ્ય તબક્કાઓ છે:
1. સૂક્ષ્મ ગાળણ (Ultrafiltration)
2. પુનઃશોષણ (Reabsorption)
3. સ્ત્રાવ (Secretion)
In simple words: Urine formation involves three main steps: ultrafiltration (filtering blood), reabsorption (taking back useful substances), and secretion (adding wastes to filtrate).

🎯 Exam Tip: Clearly list and understand the three essential steps of urine formation: ultrafiltration, reabsorption, and secretion, and what happens in each stage.

 

Question 12. GFRના પુનઃશોષણ દરમિયાન સક્રિય શોષણ પામતાં કે નિષ્ક્રિય રીતે પ્રસરણ પામતાં પદાર્થોનું લિસ્ટ/સૂચિ આપો.
Answer: The substances reabsorbed during GFR, either actively or passively, include:
**Active Transport:** Glucose, Amino Acids
**Passive Transport:** Na+, Water, Nitrogenous Waste Products
In simple words: During kidney filtration, important substances like glucose and amino acids are actively reabsorbed, while water, sodium, and some waste products move back passively.

🎯 Exam Tip: Understanding active vs. passive reabsorption is crucial for explaining the energy dynamics and selectivity of kidney function.

 

Question 13. નીચેના વાક્યો પૂર્ણ કરો.
(a) મૂત્ર ઉત્સર્જન = નલિકામાં પુનઃ શોષણ + નલિકામાં સ્ત્રાવ
(b) ડાયાલાયઝિંગ પ્રવાહી = પ્લાઝમા
Answer:
(a) મૂત્ર ઉત્સર્જન = ગાળણ + નલિકામાં પુનઃ શોષણ + નલિકામાં સ્ત્રાવ
(b) ડાયાલાયઝિંગ પ્રવાહી = પ્લાઝમા - ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો.
In simple words: Urine formation involves filtration, reabsorption in the tubules, and secretion in the tubules. Dialyzing fluid is similar to blood plasma but without the waste products.

🎯 Exam Tip: This question tests fundamental knowledge of kidney function and the principles of dialysis. Accurate completion of these statements is key.

 

Question 14. મસ્જકમાં સાંદ્રતા ઢોળાશ જાળવતાં નલિકામાંથી બહાર નીકળતાં ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનાં નામ જણાવો.
Answer: The substances that exit the renal tubule to maintain the medullary concentration gradient are water, urea, and NaCl. These components are crucial for establishing and preserving the osmotic gradient in the renal medulla.
In simple words: Water, urea, and sodium chloride (NaCl) are the main substances that leave the kidney tubules to help maintain the high salt and urea concentration in the inner part of the kidney.

🎯 Exam Tip: Knowing the key solutes (water, urea, NaCl) involved in the medullary gradient is essential for understanding the countercurrent mechanism and concentrated urine formation.

 

Question 15. ખાલી જગ્યામાં યોગ્ય શબ્દ મૂકો.
અંગ – ઉત્સર્ગ પેદાશો
(a) મૂત્રપિંડ –
(b) ફેફસાં –
(c) યકૃત
(d) ત્વચા
Answer:
(a) મૂત્રપિંડ – મૂત્ર
(b) ફેફસાં – \( \text{CO}_2 \)
(c) યકૃત – યુરિયા
(d) ત્વચા – [Not provided in source answer, but typically sweat/salts/urea]
In simple words: Kidneys produce urine, lungs release carbon dioxide, and the liver forms urea as waste products.

🎯 Exam Tip: This question assesses the basic knowledge of excretory organs and their primary waste products. Accurate matching is important.

ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (SQ)

 

Question 1. આકૃતિની મદદથી માલ્પિધિયન કાયની રચના દર્શાવો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ એક માલ્પિધિયન કણિકાનું માળખું દર્શાવે છે, જેમાં અંતર્વાહી ધમનિકા (રક્ત લાવતી), બહિર્વાહી ધમનિકા (રક્ત લઈ જતી), બાઉમેનની કોથળી (ગાળણ એકત્ર કરતી), અને રૂધિરકેશિકાગુચ્છ (કેશિકાઓનો ઝૂમખો જ્યાં ગાળણ થાય છે) સમાવિષ્ટ છે. તે નિકટવર્તી ગૂંચળામય નલિકા પણ દર્શાવે છે જે બાઉમેનની કોથળીમાંથી નીકળે છે.
In simple words: The Malpighian corpuscle, a part of the nephron, includes a network of capillaries (glomerulus) enclosed by a cup-shaped structure (Bowman's capsule), where blood is filtered to start urine formation.

🎯 Exam Tip: A well-labeled diagram of the Malpighian body is crucial for explaining the initial steps of ultrafiltration in the kidney.

 

Question 2. રેનિન એન્જિયોટેન્સીન દ્વારા મૂત્રપિંડના કાર્યનાં નિયમન માટે શું ભાગ ભજવાય છે?
Answer: The juxtaglomerular apparatus (JGA) plays a crucial role in renal function regulation. When glomerular blood pressure drops, the JGA releases renin. Renin converts angiotensinogen in the blood into angiotensin-I, which is further converted to angiotensin-II. Angiotensin-II acts as a potent vasoconstrictor (narrowing blood vessels), increasing glomerular blood pressure and, consequently, the GFR. Additionally, angiotensin-II stimulates the adrenal cortex to release aldosterone, leading to increased reabsorption of Na+ and water in the distal tubule. These combined actions help restore normal blood pressure and GFR.
In simple words: The Renin-Angiotensin system helps control kidney function by adjusting blood pressure and filtration rate. When blood pressure drops, the kidneys release renin, which triggers a chain reaction to constrict blood vessels and increase water reabsorption, thus raising blood pressure and GFR back to normal.

🎯 Exam Tip: A thorough understanding of the RAAS pathway and its hormonal effects on blood pressure and GFR is vital for answering questions on kidney regulation.

 

Question 3. જલજ પ્રાણીઓ સામાન્ય રીતે એમોનિયા ત્યાગી પ્રકૃતિ ધરાવે છે, જ્યારે સ્થલજ પ્રાણીઓમાં આ નથી જોવા મળતું. ટિપ્પણી કરો.
Answer: Ammonotelism refers to the excretion of ammonia. Many bony fish, aquatic amphibians, and aquatic insects are ammonotelic. Ammonia, being highly soluble in water, is easily eliminated from the body surface or gills via diffusion. Terrestrial adaptations, however, necessitate the production of less toxic excretory products like urea, which is less poisonous and less soluble in water, thereby conserving water. Mammals, many terrestrial amphibians, and marine fish primarily excrete urea and are thus called ureotelic. Most insects, snails, and reptiles excrete uric acid, making them uricotelic. The conversion of ammonia to uric acid and its excretion requires minimal water, a critical adaptation for terrestrial animals that do not have continuous access to water.
In simple words: Aquatic animals excrete ammonia directly because it dissolves easily in water. Terrestrial animals, to conserve water, convert toxic ammonia into less harmful forms like urea or uric acid, which require less water for excretion.

🎯 Exam Tip: Distinguishing between ammonotelism, ureotelism, and uricotelism, along with their ecological significance regarding water conservation, is a common exam topic.

 

Question 4. રૂધિરકેશિકા ગુચ્છ ગાળણ અને મૂત્રનું બંધારણ સરખું હોતું નથી. ટિપ્પણી કરો.
Answer: The composition of glomerular filtrate is distinctly different from that of urine. Glomerular filtrate contains a significant amount of water and dissolved substances like urea, uric acid, creatinine, amino acids, sodium, glucose, and vitamins. In contrast, urine is a transparent, light-yellow liquid that forms after selective reabsorption and tubular secretion processes. It primarily consists of about 95% water and 5% other organic and inorganic solutes, with many useful substances having been reabsorbed back into the blood.
In simple words: Glomerular filtrate contains many useful substances and water, while urine is what remains after most of these useful substances and water are reabsorbed back into the blood, leaving behind concentrated waste products.

🎯 Exam Tip: Emphasize that selective reabsorption and tubular secretion are the key processes that modify the glomerular filtrate into urine, altering its composition significantly.

 

Question 5. મૂત્રપિંડની અંતિમ નિષ્ફળતાની અવસ્થામાં કયા પ્રકારની ક્રિયાવિધિ, પ્રક્રિયા સૂચવાય છે ? ટૂંકમાં અહેવાલ આપો.
Answer: In the advanced stage of kidney failure, renal transplantation is the ultimate remedial procedure. This involves surgically implanting a healthy, functional kidney from a donor (typically a close relative) into the recipient. This approach significantly minimizes the risk of transplant rejection by the host's immune system. With modern clinical advancements, the success rate for such complex techniques has substantially improved.
In simple words: For severe kidney failure, a kidney transplant is the final treatment, where a healthy kidney from a donor is surgically placed into the patient's body to restore normal function.

🎯 Exam Tip: Knowledge of kidney transplantation as a definitive treatment for end-stage renal failure, including the importance of donor compatibility, is an important concept.

 

Question 6. સ્થલજ પ્રાણીઓએ પાણીના સંગ્રહ માટે કેવા પ્રકારનું અનુકૂલન મેળવ્યું છે ?
Answer: Terrestrial animals have developed specific adaptations for water conservation, primarily by producing less toxic nitrogenous waste products like urea or uric acid. Mammals and some other animals excrete urea and are known as ureotelic organisms. During metabolism, ammonia produced is converted into urea in the liver, which then travels via the blood to the kidneys for filtration and excretion. A portion of urea is retained in the kidneys to help maintain the osmotic gradient. Reptiles, birds, snails, and insects, on the other hand, excrete uric acid in pellet or paste form, which allows for minimal water loss during excretion; these animals are referred to as uricotelic.
In simple words: Terrestrial animals conserve water by converting toxic ammonia into less harmful urea or uric acid, which require very little water for excretion. Urea is excreted by mammals, while uric acid is excreted by birds, reptiles, and insects.

🎯 Exam Tip: Focus on the different forms of nitrogenous waste products (urea, uric acid) and their respective water requirements for excretion as key adaptations for water conservation in terrestrial animals.

 

Question 7. નીચે આપેલ આકૃતિના ભાગોનું નામ-નિર્દેશન કરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ એક મૂત્રપિંડ કણિકા (માલ્પિધિયન કાય) ના મુખ્ય ઘટકો દર્શાવે છે. તેમાં અંતર્વાહી ધમનિકા (રક્ત લાવે છે), બહિર્વાહી ધમનિકા (રક્ત લઈ જાય છે), રૂધિરકેશિકાગુચ્છ (રક્ત ગાળે છે), બાઉમેનની કોથળી (રૂધિરકેશિકાગુચ્છને ઘેરીને ગાળણ એકત્ર કરે છે), અને નિકટવર્તી ગૂંચળામય નલિકા (બાઉમેનની કોથળીમાંથી નીકળતી)નો સમાવેશ થાય છે.
In simple words: The diagram illustrates the Malpighian body, showing the afferent and efferent arterioles that bring and take blood, the glomerulus for filtration, and Bowman's capsule that collects the filtrate.

🎯 Exam Tip: Correctly identifying and labeling the parts of the Malpighian corpuscle is fundamental to understanding the initial stage of urine formation.

 

Question 8. સમજાવો : હિમોડાયાલિસીસ એકમને કૃત્રિમ મૂત્રપિંડ શા માટે કહેવાય છે ?
Answer: The hemodialysis unit is termed an artificial kidney because it performs the kidney's essential function of removing urea and other nitrogenous wastes from the blood when the natural kidneys fail. In this procedure, blood from an artery of the patient is channeled into the dialyzing unit after adding an anticoagulant like heparin. The unit consists of coiled cellophane tubes immersed in dialyzing fluid. This fluid has a composition similar to plasma but lacks nitrogenous waste products. The porous cellophane membrane allows waste molecules to move from the blood into the dialyzing fluid down their concentration gradient. Since the dialyzing fluid lacks nitrogenous wastes, these substances diffuse out of the blood and into the fluid. Finally, the purified blood, after adding an anti-heparin agent, is returned to the patient's body through a vein. This life-saving technique has benefited thousands of uremic patients worldwide.
In simple words: Hemodialysis is called an artificial kidney because it effectively filters waste products like urea from the blood, just as healthy kidneys would, especially when a patient's own kidneys have failed.

🎯 Exam Tip: Explaining the principle of diffusion across a selectively permeable membrane in hemodialysis and comparing its function to a natural kidney is key to a complete answer.

 

Question 9. પસંદગીમાન પુનઃશોષણ માટે અંતઃસ્ત્રાવી નિયમન વિશે સમજૂતી આપો.
Answer: Hormonal regulation significantly controls selective reabsorption in the kidneys, primarily involving Antidiuretic Hormone (ADH), the Juxtaglomerular Apparatus (JGA), and Atrial Natriuretic Factor (ANF).
(a) Antidiuretic Hormone (ADH) promotes water reabsorption from the distal convoluted tubule and collecting ducts, thus concentrating urine.
(b) The Juxtaglomerular Apparatus (JGA) activates the Renin-Angiotensin-Aldosterone System (RAAS). JGA cells secrete renin, which converts angiotensinogen into angiotensin-I, then into angiotensin-II, a potent hormone.
(c) Atrial Natriuretic Factor (ANF) regulates blood flow by causing vasodilation and also inhibits the Renin-Angiotensin mechanism, thereby reducing sodium reabsorption and promoting fluid excretion.
In simple words: Hormones like ADH, ANF, and the RAAS system regulate how much water and salt the kidneys reabsorb or excrete, helping to maintain the body's fluid balance and blood pressure.

🎯 Exam Tip: Focus on the specific hormones (ADH, Renin-Angiotensin-Aldosterone, ANF) and their distinct effects on water and electrolyte reabsorption and blood pressure regulation in the kidney.

દીર્ઘ જવાબી પ્રશ્નો (LQ)

 

Question 1. સસ્તનોમાં સાંદ્ર મૂત્ર ઉત્પન્ન કરવાની ક્રિયાવિધિ જણાવો.
Answer: Mammals possess the ability to produce concentrated urine through a mechanism known as the countercurrent mechanism, primarily involving the loop of Henle and vasa recta. In the loop of Henle, the flow of filtrate in both limbs is in opposite directions, creating a countercurrent. Similarly, blood flow in the two limbs of the vasa recta also follows a countercurrent pattern. The close proximity of the loop of Henle and vasa recta, along with the countercurrent exchange, helps maintain an increasing osmolarity gradient in the medullary interstitial fluid. The osmolarity gradient increases from 300 mOsmol/L in the cortex to approximately 1200 mOsmol/L in the inner medulla. This gradient is mainly attributed to NaCl and urea. NaCl is transported by the ascending limb of the loop of Henle and exchanged with the descending limb of the vasa recta. The vasa recta then returns NaCl to the interstitial fluid. Similarly, a small amount of urea enters the thin ascending segment of the loop of Henle, which is then reabsorbed into the interstitial fluid by the collecting duct. This coordinated transport of substances facilitated by the specific arrangement of the loop of Henle and vasa recta is known as the countercurrent mechanism. This mechanism ensures the preservation of the medullary interstitial osmotic gradient, which aids in the easy reabsorption of water from the collecting duct, leading to the formation of concentrated urine. The human kidney can produce urine nearly four times more concentrated than the initial filtrate.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આકૃતિ મૂત્રપિંડમાં કાઉન્ટરકરન્ટ મિકેનિઝમ સમજાવે છે, જે કોર્ટેક્સમાં 300 mOsmol/L થી આંતરિક મજ્જકમાં 1200 mOsmol/L સુધી ઓસ્મોલારિટી ગ્રેડિયન્ટ કેવી રીતે જાળવવામાં આવે છે તે દર્શાવે છે. તે અફેરન્ટ અને એફેરન્ટ ધમનિકાઓ, બોમેનનું કેપ્સ્યુલ, ગ્લોમેરુલસ, તેમજ હેનલેનો લૂપ અને વાસા રેક્ટા સહિત સંપૂર્ણ નેફ્રોનનું માળખું બતાવે છે, જેમાં પાણી, NaCl અને યુરિયાની ગતિ આ સાંદ્રતામાં ફાળો આપે છે.
In simple words: Mammals make concentrated urine using a countercurrent system in their kidneys, where the loop of Henle and vasa recta work together to create a salty environment in the kidney's inner part, allowing water to be reabsorbed and urine to become more concentrated.

🎯 Exam Tip: A detailed explanation of the countercurrent multiplier and exchanger, highlighting the roles of the loop of Henle, vasa recta, and collecting duct, is crucial for full marks on this topic.

 

Question 2. મૂત્રપિડ નલિકાના વિવિધ ભાગોમાંથી કયા પદાર્થો પુનઃશોષણ કે સ્ત્રાવ પામે છે તે દર્શાવતી નામ-નિર્દેશન યુક્ત આકૃતિ દોરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ મૂત્રપિંડ નલિકાના વિવિધ ભાગો (PCT, હેનલેનો પાશ, DCT અને સંગ્રહણ નલિકા) માં પુનઃશોષણ અને સ્ત્રાવની પ્રક્રિયાઓ દર્શાવે છે. તે બતાવે છે કે પાણી (\( \text{H}_2\text{O} \)), સોડિયમ ક્લોરાઇડ (\( \text{NaCl} \)), બાયકાર્બોનેટ (\( \text{HCO}_3^{-}\) ), પોટેશિયમ (\( \text{K}^+ \)), હાઇડ્રોજન આયનો (\( \text{H}^+ \)) અને એમોનિયા (\( \text{NH}_3 \)) જેવા પદાર્થો નેફ્રોનમાંથી રક્તમાં પુનઃશોષિત થાય છે અથવા ગાળણમાં સ્ત્રાવ પામે છે, જે મૂત્ર નિર્માણ અને શરીરના પ્રવાહી સંતુલન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
In simple words: The renal tubule diagram shows how different parts of the nephron reabsorb useful substances like water and salts back into the blood and secrete waste products into the forming urine.

🎯 Exam Tip: A clear, labeled diagram illustrating reabsorption and secretion in each segment of the nephron (PCT, loop of Henle, DCT, collecting duct) is essential for a comprehensive answer.

 

Question 3. મૂત્રત્યાગ અને ઉત્સર્જન તંત્રની અનિયમિતતાઓ ટૂંકમાં વર્ણવો.
Answer:
**Micturition (Urination):**
Urine, formed by the nephrons, is conveyed to the urinary bladder where it is stored until voluntary signals from the Central Nervous System (CNS) prompt its release. These signals are triggered by the stretching of the bladder walls as it fills with urine. Stretch receptors in the bladder wall send impulses to the CNS. The CNS then transmits motor signals, causing the smooth muscles of the bladder to contract and the urethral sphincter to relax, allowing urine to be expelled. This entire process is called micturition, and the neural mechanism governing it is known as the micturition reflex.
**Disorders of the Excretory System:**
1. **Uremia:** This condition signifies a high concentration of urea in the blood. It often arises from bacterial infections in the renal tubules or mechanical obstructions, leading to reduced excretion. Severe uremia can ultimately result in kidney failure.
2. **Artificial Kidney/Hemodialysis:** When both kidneys completely fail or cease to function, patients undergo treatment via hemodialysis. This process involves separating specific substances from the blood using a selectively permeable membrane. The pores in the membrane allow certain substances to pass while blocking others. During hemodialysis, the patient's blood is channeled through a dialyzing unit, typically after adding an anticoagulant. The unit contains coiled cellophane tubes immersed in a dialyzing fluid that resembles plasma but lacks nitrogenous wastes. Due to this concentration difference, nitrogenous waste products diffuse out of the blood into the dialyzing fluid through the cellophane membrane. The purified blood is then returned to the patient's body through a vein after adding an anti-heparin agent. This procedure helps remove nitrogenous waste without losing essential proteins or large molecules. Dialysis generally offers a new lease of life to patients.
3. **Kidney Failure (Renal Failure):** This refers to the inability of the kidneys to perform their excretory functions partially or completely. Common causes include infections, injury to the tubules, and reactions to toxic drugs.
4. **Kidney Stones (Renal Calculi):** These are formed by the accumulation of uric acid or oxalate crystals, which create an obstruction in the renal tubules. This condition leads to persistent back pain and severe pain if the stone enters the bladder. Kidney stones can often be surgically removed.
5. **Nephritis:** Caused by bacterial infections, nephritis involves inflammation and swelling of the renal pelvis, interstitial tissue, calyces, and glomeruli. Symptoms include burning sensation, back pain, and frequent urination.
6. **Kidney Transplantation:** As a last resort for kidney failure, a functional kidney from a compatible donor (preferably a close relative to minimize immune rejection) is surgically transplanted into the patient. A matching blood group is crucial for successful acceptance of the new kidney by the recipient's body. This procedure offers a new life to the patient.
In simple words: Micturition is the process of urinating, controlled by brain signals when the bladder is full. Excretory system disorders include uremia (high urea in blood), kidney failure, kidney stones, nephritis (inflammation), and are often treated by hemodialysis or kidney transplantation.

🎯 Exam Tip: Comprehensive answers should cover both the neural control of micturition and a brief description of common kidney disorders and their treatments, including the principles of hemodialysis and transplantation.

 

Question 4. દેહજળ, પ્રવાહીનું આયનિક તેમજ ઍસિડ બેઈઝ સમતુલન જાળવવામાં નલિકામાં થતાં સ્ત્રાવનો શો ફાળો છે?
Answer: The renal tubules play a vital role in maintaining the ionic and acid-base balance of body fluids through selective secretion. Specifically, the Proximal Convoluted Tubule (PCT) contributes significantly to this process.
1. The PCT is lined with cuboidal epithelial cells, which increase the surface area for reabsorption, facilitating rapid reabsorption from the filtrate due to microvilli.
2. Approximately two-thirds of the water and NaCl from the filtrate are reabsorbed in this segment.
3. To keep the body fluid's pH constant, the PCT actively secretes H+ ions and reabsorbs bicarbonate ions (\( \text{HCO}_3^{-}\)).
4. Drugs, ammonia, and other toxic substances are also secreted into the filtrate here.
5. As a result, the filtrate and blood remain isotonic in this region.
In simple words: The kidney tubules, especially the PCT, maintain the body's acid-base and ionic balance by secreting hydrogen ions and other wastes into the urine, while reabsorbing bicarbonate and essential substances.

🎯 Exam Tip: Focus on the active secretion of H+ ions and reabsorption of \( \text{HCO}_3^{-} \) in the PCT as primary mechanisms for acid-base balance, and the secretion of drugs/toxins.

 

Question 5. રૂધિરકેશિકા ગુચ્છ ગાળણ હેલેના પાશના અવરોહી ભાગમાં સાંદ્ર અને આરોહી ભાગમાં મંદ થાય છે – સમજૂતી આપો.
Answer: The change in concentration of glomerular filtrate as it passes through the loop of Henle is critical for urine concentration.
**Descending Limb of Henle's Loop:**
This segment is permeable to water but largely impermeable to salts (electrolytes). As the filtrate descends into the hypertonic medullary interstitial fluid, water moves out of the tubule into the interstitial fluid by osmosis. This makes the filtrate progressively more concentrated as it moves down.
**Ascending Limb of Henle's Loop:**
This limb is impermeable to water but permeable to electrolytes, both actively and passively. As the concentrated filtrate ascends, electrolytes (Na+, Cl-, K+) are actively and passively transported out of the tubule into the medullary interstitial fluid. The loss of solutes without water makes the filtrate increasingly dilute as it moves towards the cortex.
**Distal Convoluted Tubule (DCT):**
Water and Na+ reabsorption occur here. The DCT also reabsorbs bicarbonate (\( \text{HCO}_3^{-} \)) and helps maintain blood pH and the balance of Na+ and K+ ions.
**Collecting Duct (CT):**
This long tubule extends from the cortex to the medulla and opens into the renal papilla. Significant water reabsorption occurs here, making the urine highly concentrated. The lower part of the collecting duct is permeable to urea, and it also secretes H+ and K+ ions to maintain blood pH and ionic balance.
In simple words: In the descending loop of Henle, water leaves, making the filtrate concentrated. In the ascending loop, salts leave, making the filtrate dilute because it's impermeable to water. This helps create the concentration gradient in the kidney.

🎯 Exam Tip: Clearly differentiate the permeability characteristics of the descending and ascending limbs of the loop of Henle to water and solutes, as this is fundamental to understanding countercurrent exchange.

 

Question 6. મનુષ્યનાં મૂત્રપિંડની રચનાની નામ-નિર્દેશન યુક્ત આકૃતિ દોરી વર્ણન કરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ માનવ મૂત્રપિંડ અને તેના સંબંધિત રક્તવાહિનીઓ અને મૂત્રમાર્ગનું સામાન્ય માળખું દર્શાવે છે. મુખ્ય ભાગોમાં મૂત્રપિંડની ટોચ પર આવેલી એડ્રીનલ ગ્રંથિ, રક્ત પૂરી પાડતી મૂત્રપિંડ ધમની, રક્તને બહાર કાઢતી મૂત્રપિંડ શિરા, હિલમ (અથવા મૂત્રપિંડ પેલ્વિસ), મૂત્રપિંડ કોર્ટેક્સ (બાહ્ય પ્રદેશ), મૂત્રપિંડ મજ્જક (પિરામિડ સાથેનો આંતરિક પ્રદેશ), મૂત્રપિંડમાંથી મૂત્ર લઈ જતી મૂત્રવાહિની, મહાધમની, મહાશિરા, મૂત્રાશય અને મૂત્રમાર્ગનો સમાવેશ થાય છે. આ રક્ત પુરવઠા અને મૂત્ર ઉત્સર્જનનો માર્ગ દર્શાવે છે.
In simple words: The human kidney is a bean-shaped organ that filters blood and produces urine. It has an outer cortex and an inner medulla, with blood vessels entering and leaving through the hilum, and urine draining into the ureter to the bladder.

🎯 Exam Tip: A well-labeled diagram of the human excretory system, showing the kidneys, ureters, bladder, urethra, and associated blood vessels (aorta, vena cava, renal artery, renal vein), is critical.