GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 16 પાચન અને અભિશોષણ

Chapter 16 પાચન અને અભિશોષણ

Question 1. નીચેનામાંથી સાચા જવાબ પસંદ કરો.
(a) જઠરરસ .......... ધરાવે છે.
(i) પેપ્સિન, લાઈપેઝ અને રેનિન
(ii) ટિપ્સીન, લાઈપેઝ અને રેનિન
(iii) ટ્રિપ્સિન, પેપ્સિન અને લાઈપેઝ
(iv) ટ્રિપ્સિન, પેપ્સિન અને રેનિન
Answer: (i) પેપ્સિન, લાઈપેઝ અને રેનિન
In simple words: જઠરરસમાં મુખ્યત્વે પાચક ઉત્સેચકો પેપ્સિન, લાઈપેઝ અને રેનિન હોય છે, જે ખોરાકના પાચનમાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: જઠરરસના ઘટકો અને તેમના કાર્યો યાદ રાખવા એ પાચનતંત્રના પ્રશ્નો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 1. (b) સક્કસ એન્ટરીકસ (Succus Enterious) નામ કોને આપવામાં આવે છે ?
(i) શેષાંત્ર અને મોટા આંતરડાના જોડાણને
(ii) આંત્રરસને
(iii) આંત્રરસને
(iv) અન્નપુચ્છને
Answer: (ii) આંત્રરસને
In simple words: સક્કસ એન્ટરીકસ એ આંત્રરસનું વૈજ્ઞાનિક નામ છે, જે નાના આંતરડા દ્વારા સ્ત્રાવ પામે છે અને પાચન પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: જુદા જુદા પાચક રસોના વૈજ્ઞાનિક નામો અને તેમના સ્ત્રાવના સ્થાનો યાદ રાખવાથી MCQ માં મદદ મળે છે.

 

Question 2. કોલમ - I ને કોલમ - II સાથે યોગ્ય રીતે જોડો.

કોલમ - I	કોલમ - II
(a) બિલીરૂબીન અને બિલીવર્ડન	(i) ઉપકર્ણક (Parotid)
(b) સ્ટાર્સનું જળવિભાજન	(ii) પિત્તરસ
(c) ચરબીનું પાચન	(iii) લાઇપેઝ
(d) લાળગ્રંથિ	(iv) એમાયલેઝ

Answer:

કોલમ - I	કોલમ - II
(a) બિલીરૂબીન અને બિલીવર્ડન	(ii) પિત્તરસ
(b) સ્ટાર્સનું જળવિભાજન	(iv) એમાયલેઝ
(c) ચરબીનું પાચન	(iii) લાઇપેઝ
(d) લાળગ્રંથિ	(i) ઉપકર્ણક (Parotid)

In simple words: આ જોડકાં પાચનતંત્રના ઘટકો અને તેમની સંબંધિત ક્રિયાઓ અથવા સ્ત્રાવોને સાંકળે છે, જેમ કે પિત્તરસમાં બિલીરૂબીન હોય છે, સ્ટાર્ચનું પાચન એમાયલેઝ કરે છે, ચરબીનું પાચન લાઇપેઝ કરે છે અને લાળગ્રંથિમાં ઉપકર્ણક ગ્રંથિનો સમાવેશ થાય છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ ઉત્સેચકો, તેમના પ્રક્રિયાર્થીઓ અને સંબંધિત પાચનગ્રંથિઓ વચ્ચેના સંબંધોને સમજવા માટે આવા જોડકાં ખૂબ જ ઉપયોગી છે.

 

Question 3. ટૂંકમાં જવાબ આપો.

Question 3. (a) રસાંકુરો આંતરડામાં જોવા મળે છે, જઠરમાં નથી હોતા. કેમ ?
Answer: જઠરમાં ખોરાકનું મુખ્ય કાર્ય મંથન અને આંશિક પાચન કરવાનું છે. જઠરમાં રસાંકુરોની જરૂરિયાત હોતી નથી કારણ કે તેનું પ્રાથમિક કાર્ય શોષણ કરવાનું નથી, પરંતુ નાના આંતરડામાં શોષણની પ્રક્રિયા મહત્તમ થાય છે. નાના આંતરડાના સ્તરના અધિચ્છદીય કોષોમાં સૂક્ષ્મ રસાંકુરો આવેલા હોય છે, જે પાચિત ખોરાકના શોષણ માટે સપાટીય વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે. આ સૂક્ષ્મ રસાંકુરો દ્વારા પોષકતત્ત્વો રૂધિરવાહિનીઓ અને લસિકાવાહિનીઓમાં ભળે છે.
In simple words: જઠર ખોરાકને વલોવે છે અને અંશતઃ પચાવે છે, જ્યારે નાનું આંતરડું મુખ્યત્વે શોષણનું કાર્ય કરે છે, તેથી શોષણ વિસ્તાર વધારવા માટે રસાંકુરો નાના આંતરડામાં જ હોય ​​છે.

🎯 Exam Tip: પાચનતંત્રના વિવિધ ભાગોના કાર્યોને સ્પષ્ટ રીતે સમજવા અને તેમની રચનાત્મક વિશેષતાઓને કાર્યો સાથે જોડવા મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 3. (b) પેપ્સિનોજેન તેના સક્રિય સ્વરૂપમાં કઈ રીતે ફેરવાય છે ?
Answer: નિષ્ક્રિય પેપ્સિનોજેન હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) ના સંપર્કમાં આવવાથી સક્રિય પેપ્સિનમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ પ્રક્રિયા જઠરમાં થાય છે, જ્યાં HCl એક અત્યંત એસિડિક વાતાવરણ પૂરું પાડે છે જે પેપ્સિનોજેનને સક્રિય કરવા માટે આવશ્યક છે.
In simple words: પેપ્સિનોજેન, જે નિષ્ક્રિય હોય છે, તે જઠરમાં રહેલા હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) ની હાજરીમાં સક્રિય પેપ્સિનમાં પરિવર્તિત થાય છે.

🎯 Exam Tip: ઉત્સેચકોના નિષ્ક્રિય સ્વરૂપો અને તેમને સક્રિય કરતા ઘટકો યાદ રાખવા એ જીવરસાયણ વિજ્ઞાનના પ્રશ્નો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 3. (c) પાચન નળીની દીવાલનાં પાયાનાં અસ્તરો (Layers) કયા છે ?
Answer: પાચન માર્ગની દીવાલમાં, અન્નનળીથી શરૂ કરીને મળાશય સુધી, ચાર મુખ્ય સ્તરો જોવા મળે છે. આ સ્તરો બહારથી અંદરના ક્રમમાં નીચે મુજબ છે: લસીસ્તર (Serosa), સ્નાયુસ્તર (Muscularis), અધ:શ્વેષ્મ (Submucosa), અને શ્વેષ્મસ્તર (Mucosa).
In simple words: પાચન નળીની દીવાલ બહારથી અંદરના ક્રમમાં લસીસ્તર, સ્નાયુસ્તર, અધ:શ્વેષ્મ અને શ્વેષ્મસ્તર એમ ચાર મુખ્ય સ્તરો ધરાવે છે.

🎯 Exam Tip: પાચનમાર્ગના દીવાલના સ્તરોનો ક્રમ અને તેમના નામ યાદ રાખવા એ શરીરરચનાના પ્રશ્નો માટે ઉપયોગી છે.

 

Question 3. (d) ચરબીનાં પાચનમાં પિત્તરસ કઈ રીતે મદદ કરે છે ?
Answer: પિત્તરસ ચરબીના પાચનમાં સીધી રીતે ઉત્સેચકો દ્વારા મદદ કરતો નથી, પરંતુ તે ચરબીના તૈલોદીકરણ (Emulsification) માં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. પિત્તક્ષારો, જેમ કે સોડિયમ ટોરોકોલેટ અને સોડિયમ ગ્લાયકોકોલેટ, મોટા ચરબીના ગોલકોને નાના ગોલકોમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે ચરબીનો સપાટીય વિસ્તાર વધે છે, જેથી પાચક ઉત્સેચક લાઇપેઝ તેના પર વધુ કાર્યક્ષમ રીતે ક્રિયા કરી શકે છે અને ચરબીનું પાચન સરળ બને છે.
In simple words: પિત્તરસમાં રહેલા પિત્તક્ષારો ચરબીનું તૈલોદીકરણ કરીને મોટા ગોલકોને નાના ગોલકોમાં ફેરવે છે, જેનાથી લાઇપેઝ ઉત્સેચક સરળતાથી ચરબીનું પાચન કરી શકે છે.

🎯 Exam Tip: પિત્તરસનું કાર્ય, ખાસ કરીને તૈલોદીકરણ, પાચન પ્રક્રિયામાં તેની ભૂમિકા સમજવા માટે નિર્ણાયક છે, ભલે તેમાં પાચક ઉત્સેચકો ન હોય.

 

Question 4. પ્રોટીનના પાચનમાં સ્વાદુરસનો ફાળો જણાવો.
Answer: સ્વાદુરસ પ્રોટીનના પાચનમાં ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેમાં નિષ્ક્રિય પ્રોટીએઝ ઉત્સેચકો જેવા કે ટ્રિપ્સિનોજેન, કાયમોટ્રિપ્સિનોજન, અને પ્રોકાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ હોય છે. આ ઉત્સેચકો નિષ્ક્રિય સ્વરૂપમાં સ્ત્રાવ પામે છે. આંતરડાના આંત્રીય શ્વેષ્મસ્તર દ્વારા સ્ત્રાવ પામતો એન્ટરોકાઈનેઝ નામનો સહઉત્સેચક ટ્રિપ્સિનોજેનને સક્રિય ટ્રિપ્સિનમાં ફેરવે છે.
ટ્રિપ્સિન પછી કાયમોટ્રિપ્સિનોજનને સક્રિય કાયમોટ્રિપ્સિનમાં અને પ્રોકાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝને કાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ સક્રિય ઉત્સેચકો પ્રોટીન, પેપ્ટોન્સ અને પ્રોટીઓઝીસનું પાચન કરીને તેમને નાના પોલિપેપ્ટાઈડ્સ અને એમિનો એસિડમાં વિઘટિત કરે છે.
\[ \text{ટ્રિપ્સિનોજેન} \xrightarrow{\text{એન્ટરોકાઈનેઝ}} \text{ટ્રિપ્સિન} \]
\[ \text{પ્રોટિઓઝીસ} + \text{પેપ્ટાઈડસ} \xrightarrow{\text{કાયમોટ્રિપ્સીન}} \text{નાના પોલિપેપ્ટાઈડ} + \text{એમિનો એસિડ} \]
\[ \text{પોલિપેપ્ટાઈડ} \xrightarrow{\text{કાર્બોક્સી પેપ્ટીડેઝ}} \text{પેપ્ટાઈડ} + \text{એમિનો એસિડ} \]
In simple words: સ્વાદુરસમાં રહેલા નિષ્ક્રિય પ્રોટીએઝ ઉત્સેચકો (જેમ કે ટ્રિપ્સિનોજેન, કાયમોટ્રિપ્સિનોજન) આંતરડામાં સક્રિય બને છે અને પ્રોટીન, પેપ્ટોન્સ, પ્રોટીઓઝીસનું પાચન કરીને તેમને નાના પોલિપેપ્ટાઈડ્સ અને એમિનો એસિડમાં વિઘટિત કરે છે.

🎯 Exam Tip: સ્વાદુરસના પ્રોટીન પાચક ઉત્સેચકો, તેમના સક્રિયકરણની પ્રક્રિયા અને અંતિમ પાચક ઉત્પાદનો યાદ રાખવા એ પ્રોટીન પાચન પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરવા માટે આવશ્યક છે.

 

Question 5. જઠરમાં પ્રોટીનના પાચનની ક્રિયાનું વર્ણન કરો.
Answer: જઠરમાં પ્રોટીનનું પાચન મુખ્યત્વે પેપ્સિન ઉત્સેચક દ્વારા શરૂ થાય છે. જઠરની ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રાવ પામતું નિષ્ક્રિય પેપ્સિનોજેન, જઠરરસમાં રહેલા હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) ના સંપર્કમાં આવતા સક્રિય પેપ્સિનમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ સક્રિય પેપ્સિન પ્રોટીન પર કાર્ય કરીને તેમને નાના પ્રોટીઓઝીસ અને પેપ્ટોન્સમાં વિઘટિત કરે છે. આમ, જઠર પ્રોટીનના પાચન માટે પ્રારંભિક તબક્કો પૂરો પાડે છે.
\[ \text{પેપ્સિનોજેન (નિષ્ક્રિય)} \xrightarrow{\text{HCl}} \text{પેપ્સિન (સક્રિય)} \]
\[ \text{પ્રોટીન્સ} \xrightarrow{\text{પેપ્સિન}} \text{પ્રોટીઓઝીસ} + \text{પેપ્ટોન્સ} \]
In simple words: જઠરમાં, નિષ્ક્રિય પેપ્સિનોજેન HCl દ્વારા સક્રિય પેપ્સિનમાં રૂપાંતરિત થાય છે, જે પછી પ્રોટીનનું પાચન કરીને તેને પ્રોટીઓઝીસ અને પેપ્ટોન્સમાં તોડે છે.

🎯 Exam Tip: જઠરમાં પ્રોટીનના પાચનની શરૂઆત અને તેમાં HCl તથા પેપ્સિનની ભૂમિકાનું વર્ણન કરવું એ આ પ્રશ્ન માટે મુખ્ય મુદ્દાઓ છે.

 

Question 6. માનવનું દંતસૂત્ર જણાવો.
Answer: પુખ્ત માનવમાં કુલ 32 દાંત હોય છે, જેમાં દરેક જડબામાં (ઉપલા અને નીચલા) 16 દાંત આવેલા હોય છે. આ દાંતનું ગોઠવણીનું ક્રમ મધ્યથી શરૂ કરીને નીચે મુજબ હોય છે: બે છેદક દાંત (Incisors-I), એક રાક્ષી દાંત (Canine-C), બે અગ્રદાઢ (Premolar-PM), અને ત્રણ દાઢ દાંત (Molars-M).
આમ, ઉપલા અને નીચલા જડબાના અર્ધભાગમાં દાંતની ગોઠવણીનો ક્રમ I, C, PM, M વડે દર્શાવવામાં આવે છે. પુખ્ત માનવનું દંતસૂત્ર: \( \frac{2123}{2123} \) છે.
In simple words: પુખ્ત માનવમાં 32 દાંત હોય છે, જેનો દંતસૂત્ર \(\frac{2123}{2123}\) છે, જેમાં છેદક, રાક્ષી, અગ્રદાઢ અને દાઢ દાંતનો સમાવેશ થાય છે.

🎯 Exam Tip: માનવ દંતસૂત્ર અને દરેક પ્રકારના દાંતની સંખ્યા યાદ રાખવી શરીરરચનાના પ્રશ્નોમાં અગત્યની છે.

 

Question 7. પિત્તરસ, પાચક ઉન્સેચકો ના ધરાવતું હોવા છતાં પાચન ક્રિયામાં ઉપયોગી છે. શા માટે ?
Answer: પિત્તરસમાં કોઈ પાચક ઉત્સેચકો નથી હોતા, તેમ છતાં તે પાચન પ્રક્રિયામાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેના મહત્ત્વના કાર્યો નીચે મુજબ છે:
1. પિત્તરસમાં રહેલા અકાર્બનિક ક્ષારો, જેમ કે સોડિયમ કાર્બોનેટ (Na\(_2\)CO\(_3\)) અને સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ (NaHCO\(_3\)), જઠરપાકની એસિડિકતાને નિષ્ક્રિય કરે છે. આલ્કલાઇન માધ્યમ પૂરું પાડવું એ સ્વાદુરસના ઉત્સેચકોને સક્રિય કરવા માટે આવશ્યક છે, કારણ કે તેઓ આલ્કલાઇન વાતાવરણમાં શ્રેષ્ઠ રીતે કાર્ય કરે છે.
2. પિત્તરસના કાર્બનિક ક્ષારો, જેમ કે સોડિયમ ટોરોકોલેટ અને સોડિયમ ગ્લાયકોકોલેટ, ચરબીનું તૈલોદીકરણ કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં ચરબીના મોટા ગોલકોને નાના ગોલકોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે, જેનાથી લાઇપેઝ ઉત્સેચક માટે તેનો સપાટીય વિસ્તાર વધે છે અને ચરબીનું પાચન સરળ બને છે.
આમ, પિત્તરસ ઉત્સેચકો વિના પણ પાચનક્રિયામાં અનિવાર્ય ભાગ ભજવે છે.
In simple words: પિત્તરસમાં ઉત્સેચકો ન હોવા છતાં, તે જઠરપાકની એસિડિકતા ઘટાડીને આલ્કલાઇન માધ્યમ બનાવે છે અને ચરબીનું તૈલોદીકરણ કરીને તેના પાચનને સરળ બનાવે છે.

🎯 Exam Tip: પિત્તરસના બિન-ઉત્સેચકીય કાર્યો, ખાસ કરીને pH સંતુલન અને તૈલોદીકરણ, પાચનમાં તેની અગત્યતા દર્શાવે છે અને તે એક સામાન્ય ભ્રમણાને દૂર કરે છે.

 

Question 8. પાચન ક્રિયામાં ટ્રિપ્સિનોજેનનો ફાળો જણાવો. જે ગ્રંથિમાંથી તે સ્ત્રવે છે, તે શ્રેણીના બે અન્ય ઉન્સેચકો કયા છે ?
Answer: ટ્રિપ્સિનોજેન એ સ્વાદુપિંડ દ્વારા સ્ત્રાવ પામતો નિષ્ક્રિય પ્રોટીએઝ ઉત્સેચક છે. પાચન પ્રક્રિયામાં તેનો મુખ્ય ફાળો પ્રોટીન, પેપ્ટોન્સ અને પ્રોટીઓઝીસનું પાચન કરવાનો છે. નાના આંતરડામાં, આંત્રીય શ્વેષ્મસ્તર દ્વારા સ્ત્રાવ પામતા એન્ટરોકાઈનેઝ ઉત્સેચક દ્વારા ટ્રિપ્સિનોજેન સક્રિય ટ્રિપ્સિનમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
સક્રિય ટ્રિપ્સિન પછી અન્ય નિષ્ક્રિય ઉત્સેચકો જેવા કે કાયમોટ્રિપ્સિનોજનને સક્રિય કાયમોટ્રિપ્સિનમાં અને પ્રોકાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝને સક્રિય કાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ સક્રિય ઉત્સેચકો પ્રોટીનના પાચનને આગળ ધપાવીને તેમને નાના પેપ્ટાઈડ્સ અને એમિનો એસિડમાં વિઘટિત કરે છે.
આ શ્રેણીના અન્ય બે ઉત્સેચકો જે સ્વાદુપિંડમાંથી ટ્રિપ્સિનોજેન સાથે સ્ત્રાવ પામે છે તે છે: કાયમોટ્રિપ્સિનોજન અને પ્રોકાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ.
\[ \text{પ્રોટીન, પેપ્ટોન્સ} + \text{પ્રોટીઓઝીસ} \xrightarrow{\text{કાયમોટ્રિપ્સીન}} \text{પેપ્ટાઈડ} + \text{એમિનો એસિડ} \]
In simple words: ટ્રિપ્સિનોજેન સ્વાદુપિંડમાંથી સ્ત્રાવ પામે છે, જે એન્ટરોકાઈનેઝ દ્વારા ટ્રિપ્સિનમાં સક્રિય થાય છે અને પ્રોટીન, પેપ્ટોન્સ, પ્રોટીઓઝીસનું પાચન કરીને નાના પેપ્ટાઈડ્સ અને એમિનો એસિડમાં રૂપાંતર કરે છે. આ શ્રેણીના અન્ય ઉત્સેચકો કાયમોટ્રિપ્સિનોજન અને પ્રોકાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ છે.

🎯 Exam Tip: સ્વાદુપિંડના પ્રોટીન પાચક ઉત્સેચકોની ક્રિયાશીલતા, તેમનું સક્રિયકરણ અને તેમના અંતિમ ઉત્પાદનોને સમજવું એ પાચનના અભ્યાસમાં મુખ્ય છે.

 

Question 9. પ્રોલિગેટેગઈ ગ્રાને ડાયસેકેરાઈડનું પાચન કઈ રીતે થાય છે ?
Answer: ડાયસેકેરાઈડ્સનું પાચન જુદા જુદા પાચન અંગોમાં થાય છે:
(i) મુખગુહામાં: પોલિસેકેરાઈડ્સ (જેમ કે સ્ટાર્ચ) લાળરસમાં રહેલા ટાયલિન (એમાયલેઝ) દ્વારા માલ્ટોઝ જેવા ડાયસેકેરાઈડ્સમાં રૂપાંતરિત થાય છે. જોકે, આ પાચન આંશિક હોય છે.
\[ \text{પોલિસેકેરાઈડ} \xrightarrow{\text{ટાયલિન (લાળરસ દ્વારા)}} \text{માલ્ટોઝ} \]
(ii) પકવાશયમાં: સ્વાદુરસમાં રહેલું એમાયલેઝ બાકીના પોલિસેકેરાઈડ્સ (સ્ટાર્ચ)નું પાચન કરીને તેમને માલ્ટોઝ જેવા ડાયસેકેરાઈડ્સમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
\[ \text{પોલિસેકેરાઈડ (સ્ટાર્ચ)} \xrightarrow{\text{એમાયલેઝ}} \text{ડાયસેકેરાઈડ (માલ્ટોઝ)} \]
(iii) નાના આંતરડા (શેષાંત્ર) માં: આંત્રરસમાં વિવિધ ડાયસેકેરાઈડેઝ ઉત્સેચકો હોય છે જે ડાયસેકેરાઈડ્સનું મોનોસેકેરાઈડ્સમાં પાચન કરે છે:

માલ્ટોઝ \(\xrightarrow{\text{માલ્ટેઝ}}\) ગ્લુકોઝ + ગ્લુકોઝ

લેક્ટોઝ \(\xrightarrow{\text{લેક્ટેઝ}}\) ગ્લુકોઝ + ગેલેક્ટોઝ

સુક્રોઝ \(\xrightarrow{\text{સુક્રેઝ}}\) ગ્લુકોઝ + ફ્રુક્ટોઝ
આમ, ડાયસેકેરાઈડ્સનું પાચન સંપૂર્ણપણે થઈને ગ્લુકોઝ, ગેલેક્ટોઝ અને ફ્રુક્ટોઝ જેવા મોનોસેકેરાઈડ્સમાં રૂપાંતર થાય છે, જે પછી શોષાય છે.
In simple words: ડાયસેકેરાઈડ્સનું પાચન મુખથી નાના આંતરડા સુધી થાય છે, જ્યાં ટાયલિન અને એમાયલેઝ પોલિસેકેરાઈડ્સને ડાયસેકેરાઈડ્સમાં રૂપાંતરિત કરે છે, અને પછી માલ્ટેઝ, લેક્ટેઝ, સુક્રેઝ જેવા ઉત્સેચકો ડાયસેકેરાઈડ્સને ગ્લુકોઝ, ગેલેક્ટોઝ અને ફ્રુક્ટોઝ જેવા સરળ મોનોસેકેરાઈડ્સમાં વિઘટિત કરે છે.

🎯 Exam Tip: કાર્બોહાઇડ્રેટ્સના પાચનનો ક્રમ, તેમાં સામેલ ઉત્સેચકો (ટાયલિન, એમાયલેઝ, માલ્ટેઝ, લેક્ટેઝ, સુક્રેઝ) અને તેમના અંતિમ ઉત્પાદનો (મોનોસેકેરાઈડ્સ) યાદ રાખવા એ એક મહત્વપૂર્ણ વિષય છે.

 

Question 10. જઠરમાં HCIનો સ્ત્રાવ ન થાય તો શું થાય ?
Answer: જો જઠરમાં હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) નો સ્ત્રાવ ન થાય, તો નીચેના મહત્ત્વપૂર્ણ કાર્યો અટકી જશે:
1. પેપ્સિનોજેનનું સક્રિયકરણ: HCl નિષ્ક્રિય પ્રોટીન પાચક ઉત્સેચક પેપ્સિનોજેનને સક્રિય પેપ્સિનમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે આવશ્યક છે. જો HCl ન હોય, તો પેપ્સિનોજેન સક્રિય થશે નહીં અને પ્રોટીનનું પાચન શરૂ થશે નહીં.
2. ખોરાકના જીવાણુનો નાશ: HCl ખોરાક સાથે દાખલ થતા હાનિકારક જીવાણુઓનો નાશ કરીને સંરક્ષણનું કાર્ય કરે છે. HCl ના સ્ત્રાવ વિના, આ જીવાણુઓ જીવંત રહી શકે છે અને ચેપનું કારણ બની શકે છે.
આમ, HCl ના સ્ત્રાવ વિના, પ્રોટીનનું પ્રારંભિક પાચન અને ખોરાકની શુદ્ધિકરણ બંને પ્રભાવિત થશે.
In simple words: HCl સ્ત્રાવ ન થાય તો, નિષ્ક્રિય પેપ્સિનોજેન સક્રિય પેપ્સિનમાં રૂપાંતરિત થશે નહીં, જેનાથી પ્રોટીન પાચન અટકશે, અને ખોરાકમાં રહેલા જીવાણુઓનો નાશ થશે નહીં.

🎯 Exam Tip: HCl ના બે મુખ્ય કાર્યો- ઉત્સેચક સક્રિયકરણ અને સૂક્ષ્મજીવાણુ નાશ-ને સમજવા એ પાચન પ્રણાલીના સ્વાસ્થ્ય માટે તેની અગત્યતા દર્શાવે છે.

 

Question 11. તમારા ખોરાકમાંનું માખણ (Butter) કેવી રીતે પાચન અને આંત્રમાર્ગમાં શોષણ થાય છે?
Answer: માખણ મુખ્યત્વે ચરબી ધરાવે છે, અને તેનું પાચન તથા શોષણ નીચે મુજબ થાય છે:
(i) જઠરમાં: જઠરરસમાં રહેલ લાઇપેઝ ઉત્સેચક ખૂબ જ ઓછા પ્રમાણમાં ચરબીનું (જેમ કે માખણનું) પાચન કરે છે, પરંતુ મોટાભાગનું પાચન અહીં થતું નથી.
(ii) પકવાશયમાં: પિત્તરસમાં રહેલા પિત્તક્ષારો (સોડિયમ ટોરોકોલેટ અને સોડિયમ ગ્લાયકોકોલેટ) ચરબીનું તૈલોદીકરણ (Emulsification) કરીને તેને નાના નાના ગોલકોમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આનાથી લાઇપેઝ ઉત્સેચક માટે સપાટીય વિસ્તાર વધે છે. સ્વાદુરસમાં રહેલું લાઇપેઝ આ તૈલોદીકૃત ચરબી પર કાર્ય કરીને તેને ડાયગ્લિસરાઇડ્સ અને મોનોગ્લિસરાઇડ્સમાં વિઘટિત કરે છે.
\[ \text{ચરબી} \xrightarrow{\text{લાઇપેઝ}} \text{ડાયગ્લિસરાઇડ્સ} / \text{મોનો ગ્લિસરાઇડ્સ} \]
(iii) શેષાંત્રમાં: આંત્રરસમાં રહેલું આંત્રિય લાઇપેઝ ડાયગ્લિસરાઇડ્સ અને મોનોગ્લિસરાઇડ્સનું વધુ પાચન કરીને તેમને ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
\[ \text{ડાય/મોનોગ્લિસરાઇડ્સ} \xrightarrow{\text{લાઇપેઝ}} \text{ફેટી એસિડ્સ} + \text{ગ્લિસરોલ} \]
શોષણ: ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલ પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોવાથી રૂધિરમાં સીધા શોષાઈ શકતા નથી. સૌપ્રથમ તેઓ પિત્તક્ષારો સાથે મળીને નાના, પાણીમાં દ્રાવ્ય મિસેલ્સ (Micelles) બનાવે છે. આ મિસેલ્સ નાના આંતરડાના શ્વેષ્મસ્તરના કોષોમાં પ્રવેશે છે. કોષોની અંદર, ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલ ફરીથી ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સમાં રૂપાંતરિત થાય છે અને પ્રોટીનના આવરણ સાથે કાઇલોમાઇક્રોન (Chylomicron) બનાવે છે. આ કાઇલોમાઇક્રોન લસિકાવાહિનીઓ (લૅક્ટિયલ્સ) દ્વારા વહન પામે છે અને અંતે રૂધિરપ્રવાહમાં ભળી જાય છે.
In simple words: માખણમાં રહેલી ચરબીનું પિત્તરસ દ્વારા તૈલોદીકરણ થાય છે અને લાઇપેઝ ઉત્સેચક તેને ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલમાં તોડે છે. આ ઘટકો મિસેલ્સ સ્વરૂપે શોષાઈને કાઇલોમાઇક્રોન બને છે, જે લસિકાવાહિનીઓ દ્વારા શરીરમાં પરિવહન પામે છે.

🎯 Exam Tip: ચરબીના પાચનની જટિલ પ્રક્રિયા, તેમાં પિત્તરસ અને લાઇપેઝની ભૂમિકા, અને મિસેલ્સ તથા કાઇલોમાઇક્રોન દ્વારા શોષણની પદ્ધતિને સમજવી એ આ વિષયનો મુખ્ય ભાગ છે.

 

Question 12. પાચન માર્ગના વિવિધ ભાગોમાંથી પસાર થતા ખોરાકમાં પ્રોટીનના પાચનની ચર્ચા કરો.
Answer: પ્રોટીનનું પાચન મુખ્યત્વે જઠરથી શરૂ થાય છે અને નાના આંતરડામાં પૂર્ણ થાય છે.
(a) જઠરમાં પ્રોટીનનું પાચન:
જઠરરસમાં નિષ્ક્રિય પ્રોટીન પાચક ઉત્સેચક પેપ્સિનોજેન હોય છે, જે જઠરમાં સ્ત્રાવ પામતા હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) ના સંપર્કમાં આવવાથી સક્રિય પેપ્સિનમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ સક્રિય પેપ્સિન પ્રોટીન પર કાર્ય કરીને તેમને નાના પ્રોટીઓઝીસ અને પેપ્ટોન્સમાં વિઘટિત કરે છે.
\[ \text{પેપ્સિનોજેન (નિષ્ક્રિય)} \xrightarrow{\text{HCl}} \text{પેપ્સિન (સક્રિય)} \]
\[ \text{પ્રોટીન્સ} \xrightarrow{\text{પેપ્સિન}} \text{પેપ્ટોન્સ} + \text{પ્રોટીઓઝીસ} \]
(b) પકવાશયમાં પ્રોટીનનું પાચન:
સ્વાદુરસમાં નિષ્ક્રિય પ્રોટીએઝ ઉત્સેચકો જેવા કે ટ્રિપ્સિનોજેન, કાયમોટ્રિપ્સિનોજન અને પ્રોકાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ હોય છે. આ ઉત્સેચકો આંતરડામાં એન્ટરોકાઈનેઝ ઉત્સેચકની હાજરીમાં સક્રિય બને છે.

ટ્રિપ્સિનોજેન (નિષ્ક્રિય) \(\xrightarrow{\text{એન્ટરોકાઈનેઝ}}\) ટ્રિપ્સિન (સક્રિય)

કાયમોટ્રિપ્સિનોજન \(\xrightarrow{\text{ટ્રિપ્સિનની હાજરી}}\) કાયમોટ્રિપ્સિન (સક્રિય)

પ્રોકાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ \(\xrightarrow{\text{ટ્રિપ્સિનની હાજરી}}\) કાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ (સક્રિય)

આ સક્રિય ઉત્સેચકો પ્રોટીન, પેપ્ટોન્સ અને પ્રોટીઓઝીસનું પાચન કરીને તેમને ડાયપેપ્ટાઈડ્સમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
\[ \text{પ્રોટીઓઝીસ} + \text{પેપ્ટોન્સ} \xrightarrow{\text{ટ્રિપ્સિન, કાયમોટ્રિપ્સીન, કાર્બોક્સિ પેપ્ટીડેઝ}} \text{ડાયપેપ્ટાઇડ્સ} \]
(c) શેષાંત્રમાં પ્રોટીનનું પાચન:
નાના આંતરડાના શ્વેષ્મસ્તર દ્વારા સ્ત્રાવ પામતા આંત્રરસમાં ઇરેપ્સિન (પેપ્ટીડેઝ) ઉત્સેચકો હોય છે. આ ઉત્સેચકો ડાયપેપ્ટાઈડ્સનું પાચન કરીને તેમને એમિનો એસિડમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે પ્રોટીનના પાચનનું અંતિમ ઉત્પાદન છે અને શોષણ માટે તૈયાર હોય છે.
\[ \text{ડાયપેપ્ટાઇડ્સ} \xrightarrow{\text{પેપ્ટીડેઝ}} \text{એમિનો એસિડ} \]
In simple words: પ્રોટીનનું પાચન જઠરમાં પેપ્સિન દ્વારા શરૂ થાય છે, જ્યાં તે પેપ્ટોન્સ અને પ્રોટીઓઝીસમાં વિઘટિત થાય છે. પછી નાના આંતરડામાં, સ્વાદુપિંડના ઉત્સેચકો (જેમ કે ટ્રિપ્સિન, કાયમોટ્રિપ્સિન) અને આંત્રરસના પેપ્ટીડેઝ દ્વારા તેનું સંપૂર્ણ પાચન એમિનો એસિડમાં થાય છે.

🎯 Exam Tip: પાચનમાર્ગના જુદા જુદા ભાગોમાં પ્રોટીનના પાચનમાં સામેલ વિવિધ ઉત્સેચકો, તેમના સક્રિયકરણની પ્રક્રિયા અને અંતિમ ઉત્પાદનોનો વિગતવાર અભ્યાસ કરવો જરૂરી છે.

 

Question 13. શબ્દ સમજૂતી :
(i) કૂપદંતી
(ii) પ્રતિસ્થાપી દંતવિન્યાસ
Answer:
(i) કૂપદંતી દંતવિન્યાસ (Thecodont): આ પ્રકારના દંતવિન્યાસમાં, મનુષ્યના દાંત જડબાના અસ્થિઓના ખાડાઓમાં ઊંડે સુધી ખૂંપેલા હોય છે. આ જોડાણ દાંતને મજબૂત આધાર આપે છે અને તે સસ્તન પ્રાણીઓની એક લાક્ષણિકતા છે.
(ii) પ્રતિસ્થાપી દંતવિન્યાસ (Diphydont): મનુષ્યમાં જીવનકાળ દરમિયાન બે પ્રકારના દાંતના સમૂહ જોવા મળે છે. પ્રથમ સમૂહને દુધિયા દાંત (Milky teeth) કહેવાય છે, જે લગભગ 5-6 વર્ષની ઉંમરે પડી જાય છે. તેના સ્થાને કાયમી દાંતનો બીજો સમૂહ આવે છે. દાંતની આ વ્યવસ્થાને પ્રતિસ્થાપી દંતવિન્યાસ કહે છે.
In simple words: કૂપદંતી એટલે દાંત જડબાના હાડકાના ખાડામાં ખૂંપેલા હોય અને પ્રતિસ્થાપી દંતવિન્યાસ એટલે જીવનકાળમાં દુધિયા દાંતના સ્થાને કાયમી દાંત આવવા.

🎯 Exam Tip: કૂપદંતી અને પ્રતિસ્થાપી જેવા દંતવિન્યાસના પ્રકારોની વ્યાખ્યા અને તેમની લાક્ષણિકતાઓ શરીરરચનાના પ્રશ્નોમાં અગત્યની છે.

 

Question 14. પુખ્ત માનવમાં દાંતનાં વિવિધ પ્રકારના નામ અને સંખ્યા જણાવો.
Answer: પુખ્ત માનવમાં કુલ 32 દાંત હોય છે, જે ચાર મુખ્ય પ્રકારોમાં વિભાજિત થાય છે. દરેક પ્રકારના દાંતનું વિશિષ્ટ કાર્ય હોય છે.
1. છેદક (Incisors - I): આ દાંત ખોરાકને કાપવાનું કાર્ય કરે છે. પુખ્ત માનવમાં ઉપલા અને નીચલા જડબામાં દરેક અર્ધભાગમાં 2 છેદક દાંત હોય છે, આમ કુલ 8 છેદક દાંત હોય છે.
2. રાક્ષી (Canines - C): આ દાંત ખોરાકને ફાડવાનું કાર્ય કરે છે. દરેક અર્ધભાગમાં 1 રાક્ષી દાંત હોય છે, આમ કુલ 4 રાક્ષી દાંત હોય છે.
3. અગ્રદાઢ (Pre-molars - PM): આ દાંત ખોરાકને ચાવવાનું અને પીસવાનું કાર્ય કરે છે. દરેક અર્ધભાગમાં 2 અગ્રદાઢ દાંત હોય છે, આમ કુલ 8 અગ્રદાઢ દાંત હોય છે.
4. દાઢ (Molars - M): આ દાંત પણ ખોરાકને ચાવવાનું અને પીસવાનું કાર્ય કરે છે, જે અગ્રદાઢ કરતાં મોટા હોય છે. દરેક અર્ધભાગમાં 3 દાઢ દાંત હોય છે, આમ કુલ 12 દાઢ દાંત હોય છે.
આમ, દંતસૂત્ર \( \frac{2123}{2123} \) દ્વારા દર્શાવાય છે, જેમાં ઉપલા અને નીચલા જડબાના એક અર્ધભાગમાં છેદક, રાક્ષી, અગ્રદાઢ અને દાઢ દાંતનો ક્રમશઃ સમાવેશ થાય છે.
મનુષ્યમાં દાંત કૂપદંતી, પ્રતિસ્થાપી અને વિષમદંતી હોય છે.
In simple words: પુખ્ત મનુષ્યમાં કુલ 32 દાંત હોય છે, જેમાં છેદક (8), રાક્ષી (4), અગ્રદાઢ (8) અને દાઢ (12) દાંતનો સમાવેશ થાય છે, જેનો ક્રમ \(\frac{2123}{2123}\) છે.

🎯 Exam Tip: દરેક પ્રકારના દાંતનું નામ, સંખ્યા અને તેમનું કાર્ય યાદ રાખવું એ માનવ પાચનતંત્રના શરીરરચનાના પ્રશ્નો માટે અનિવાર્ય છે.

 

Question 15. યકૃતનાં કાર્ય જણાવો.
Answer: યકૃત શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે અને અનેકવિધ મહત્ત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે, જે પાચન, ચયાપચય અને ડિટોક્સિફિકેશનમાં સામેલ છે:
1. પાચન સહાયક ગ્રંથિ: યકૃત શરીરની સૌથી મોટી સહાયક પાચન ગ્રંથિ છે, જે પિત્તરસનો સ્ત્રાવ કરે છે.
2. રક્ષણાત્મક કાર્ય: યકૃત કોષો (કુફર સેલ્સ) સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ અને અન્ય હાનિકારક દ્રવ્યોનો ભક્ષણ કરીને શરીરને રક્ષણ આપે છે.
3. પિત્ત રંજકોનો નિકાલ: યકૃત દ્વારા સ્ત્રાવ પામતા પિત્તરસ મારફતે બિલીરૂબીન અને બિલીવર્ડન જેવા પિત્તરંજકોનો નિકાલ થાય છે.
4. પાચનમાં મદદ: પિત્તરસમાં રહેલા કાર્બનિક અને અકાર્બનિક ક્ષારો ચરબીનું તૈલોદીકરણ કરીને પાચનક્રિયામાં મદદ કરે છે અને માધ્યમને આલ્કલાઇન બનાવે છે, જે ઉત્સેચકોની ક્રિયા માટે અનુકૂળ છે.
5. ડિટોક્સિફિકેશન: યકૃત પિત્તરસ દ્વારા નકામા ઉત્પાદનો, કોલેસ્ટેરોલ, કેલ્શિયમ આયન્સ (Ca\(^+\)), અને ઝેરી દ્રવ્યોને એવા સ્વરૂપમાં ફેરવે છે જે મૂત્ર દ્વારા ઉત્સર્જિત થઈ શકે.
6. રક્તકણોનું વિઘટન અને યુરિયા સંશ્લેષણ: યકૃત જૂના રક્તકણોનું વિઘટન કરે છે અને એમોનિયાને યુરિયામાં રૂપાંતરિત કરીને યુરિયાનું સંશ્લેષણ કરે છે.
In simple words: યકૃત પિત્તરસ સ્ત્રાવે છે, જીવાણુઓનો નાશ કરે છે, પિત્તરંજકોનો નિકાલ કરે છે, પાચનમાં મદદ કરે છે, ઝેરી દ્રવ્યોને દૂર કરે છે અને રક્તકણોનું વિઘટન તથા યુરિયાનું સંશ્લેષણ જેવા અનેક કાર્યો કરે છે.

🎯 Exam Tip: યકૃતના વિવિધ કાર્યોને યાદ રાખવા, ખાસ કરીને પાચન, રક્ષણ અને ડિટોક્સિફિકેશન સંબંધિત કાર્યો, એ લાંબા ઉત્તરવાળા પ્રશ્નો માટે નિર્ણાયક છે.

 

બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQ)

Question 1. નીચેનામાંથી આંત્રીય રસાંકુરો માટે શું સત્ય નથી ?
(A) તેઓ સૂક્ષ્મ રસાંકુરો ધરાવે છે.
(B) તેઓ સપાટીય વિસ્તાર વધારે છે.
(C) તેઓ રૂધિરકેશિકાઓ અને પયસ્વિની ધરાવે છે.
(D) તેઓ ચરબીના પાચનમાં ભાગ લે છે.
Answer: (D) તેઓ ચરબીના પાચનમાં ભાગ લે છે.
In simple words: આંત્રીય રસાંકુરો પોષકતત્ત્વોના શોષણ માટે સપાટી વિસ્તાર વધારે છે અને સૂક્ષ્મ રસાંકુરો, રૂધિરકેશિકાઓ અને લસિકાવાહિનીઓ ધરાવે છે, પરંતુ તેઓ સીધા ચરબીના પાચનમાં ભાગ લેતા નથી.

🎯 Exam Tip: આંત્રિય રસાંકુરોના કાર્યો અને રચનાની વિગતવાર સમજણ હોવી જોઈએ, ખાસ કરીને તેમનો મુખ્ય હેતુ શોષણ વધારવાનો છે, પાચન કરવાનો નથી.

 

Question 2. સ્વાદુપિંડ – પિત્તનલિકા પકવાશયમાં ખૂલે છે અને ............. નું વહન કરે છે.
(A) પિત્તરસ
(B) સ્વાદુરસ
(C) પિત્તરસ અને સ્વાદુરસ
(D) લાળરસ
Answer: (C) પિત્તરસ અને સ્વાદુરસ
In simple words: સ્વાદુપિંડ-પિત્તનલિકા પકવાશયમાં ખુલીને પિત્તરસ અને સ્વાદુરસ બંનેનું વહન કરે છે, જે પાચન માટે આવશ્યક છે.

🎯 Exam Tip: પિત્તનલિકા અને સ્વાદુપિંડની નલિકાના જોડાણનું સ્થાન અને તે કયા રસોનું વહન કરે છે તે પાચનતંત્રના પ્રશ્નો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 3. નીચેનામાંથી કોઈ એક પાચનતંત્ર સાથે જોડાયેલ સામાન્ય અનિયમિતતા નથી.
(A) ટીટેનસ (ધનુર)
(B) ઝાડા
(C) કમળો
(D) મરડો
Answer: (A) ટીટેનસ (ધનુર)
In simple words: ટીટેનસ એ પાચનતંત્રને લગતો રોગ નથી, પરંતુ તે બેક્ટેરિયલ ચેપને કારણે થતો ચેતાતંત્ર અને સ્નાયુતંત્રનો રોગ છે, જ્યારે ઝાડા, કમળો અને મરડો પાચનતંત્રની સામાન્ય અનિયમિતતાઓ છે.

🎯 Exam Tip: પાચનતંત્રના સામાન્ય રોગો અને તેમનાથી અલગ હોય તેવા અન્ય રોગોને ઓળખવા માટે રોગોના મૂળભૂત કારણો અને અસરગ્રસ્ત પ્રણાલીઓની સમજ જરૂરી છે.

 

Question 4. પાચન માર્ગ સાથે સંકળાયેલી ના હોય તેવી ગ્રંથિ.
(A) સ્વાદુપિંડ
(B) એડ્રીનલ
(C) યકૃત
(D) લાળગ્રંથિ
Answer: (B) એડ્રીનલ ગ્રંથિ – અંત:સ્ત્રાવી ગ્રંથિ છે.
In simple words: એડ્રીનલ ગ્રંથિ અંત:સ્ત્રાવી ગ્રંથિ છે જે પાચનતંત્ર સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલી નથી, જ્યારે સ્વાદુપિંડ, યકૃત અને લાળગ્રંથિ પાચન પ્રક્રિયામાં સહાયક છે.

🎯 Exam Tip: પાચનતંત્ર સાથે સંકળાયેલી સહાયક ગ્રંથિઓ અને અંત:સ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો એ શરીરવિજ્ઞાનના પ્રશ્નો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 5. નીચેની કોલમને યોગ્ય રીતે જોડો :

કોલમ - I	કોલમ - II
(a) ખોરાકના જૈવ મહાઅણુ	(1) પાચનમાર્ગ અને સહાયક ગ્રંથિઓ
(b) મનુષ્યનું પાચનતંત્ર	(2) જડબાના અસ્થિમાં ખૂંપેલા
(c) જઠર	(3) કોષ્ઠીય અંગોનું બાહ્ય આવરણ
(d) પ્રતિસ્થાપી	(4) સરળ પદાર્થોમાં રૂપાંતર પામે
(e) લસીસ્તર	(5) J આકારની કોથળી જેવી રચના

Answer: (B) (a - 4), (b - 1) (c - 5); (d - 2); (e - 3)

કોલમ - I	કોલમ - II
(a) ખોરાકના જૈવ મહાઅણુ	(4) સરળ પદાર્થોમાં રૂપાંતર પામે
(b) મનુષ્યનું પાચનતંત્ર	(1) પાચનમાર્ગ અને સહાયક ગ્રંથિઓ
(c) જઠર	(5) J આકારની કોથળી જેવી રચના
(d) પ્રતિસ્થાપી	(2) જડબાના અસ્થિમાં ખૂંપેલા
(e) લસીસ્તર	(3) કોષ્ઠીય અંગોનું બાહ્ય આવરણ

In simple words: ખોરાકના મહાઅણુઓ પાચન દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં રૂપાંતરિત થાય છે. મનુષ્યનું પાચનતંત્ર પાચનમાર્ગ અને સહાયક ગ્રંથિઓ ધરાવે છે. જઠર J-આકારની કોથળી છે. પ્રતિસ્થાપી એટલે જડબાના હાડકામાં ખૂંપેલા દાંત, અને લસીસ્તર એ કોષ્ઠીય અંગોનું બાહ્ય આવરણ છે.

🎯 Exam Tip: પાચનતંત્રના મુખ્ય ઘટકો, તેમની લાક્ષણિકતાઓ અને કાર્યોને યોગ્ય રીતે સાંકળવા માટે યાદ રાખવું જરૂરી છે.

 

Question 6. નીચેના કોલમને યોગ્ય રીતે જોડો :

કોલમ - I	કોલમ - II
(a) પકવાશય	(1) કાસ્થિનો બનેલો ભાગ
(b) ઘાંટીઢાંકણ (Epiglottis)	(2) નાનું, આંધળી કોથળી
(c) સ્વરપેટી (Larynx)	(3) જઠરમાંથી નીકળતી 'u' આકારની રચના
(d) આંત્રપુચ્છ	(4) શ્વાસનલિકાનું છિદ્ર (પ્રવેશદ્વાર)

Answer: (C) (a - 3), (b - 1) (c - 4); (d - 2)

કોલમ - I	કોલમ - II
(a) પકવાશય	(3) જઠરમાંથી નીકળતી 'u' આકારની રચના
(b) ઘાંટીઢાંકણ (Epiglottis)	(1) કાસ્થિનો બનેલો ભાગ
(c) સ્વરપેટી (Larynx)	(4) શ્વાસનલિકાનું છિદ્ર (પ્રવેશદ્વાર)
(d) આંત્રપુચ્છ	(2) નાનું, આંધળી કોથળી

In simple words: પકવાશય એ જઠરમાંથી નીકળતી U-આકારની રચના છે. ઘાંટીઢાંકણ કાસ્થિનું બનેલું છે. સ્વરપેટી શ્વાસનળીનું પ્રવેશદ્વાર છે, અને આંત્રપુચ્છ એક નાની, આંધળી કોથળી જેવી રચના છે.

🎯 Exam Tip: શરીરના વિવિધ અંગોની રચના અને તેમના સ્થાનિક સંબંધોને સમજવા માટે આવા જોડકાં ખૂબ જ ઉપયોગી છે.

 

Question 7. ઉલ્લેચકોને યોગ્ય પ્રક્રિયાર્થી સાથે જોડવા આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો.

કોલમ - I	કોલમ - II
(a) લાઈપેઝ	(1) ડાયપેપ્ટાઈડ
(b) ન્યુક્લિએઝ	(2) ચરબી
(c) કાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ	(3) ન્યુક્લિઈક એસિડ
(d) ડાયપેપ્ટીડેઝ	(4) પ્રોટીન્સ, પેપ્ટોન્સ, પ્રોટીએઝીસ

Answer: (D) (a - 2); (b - 3) (c - 4); (d - 1)

કોલમ - I	કોલમ - II
(a) લાઈપેઝ	(2) ચરબી
(b) ન્યુક્લિએઝ	(3) ન્યુક્લિઈક એસિડ
(c) કાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ	(4) પ્રોટીન્સ, પેપ્ટોન્સ, પ્રોટીએઝીસ
(d) ડાયપેપ્ટીડેઝ	(1) ડાયપેપ્ટાઈડ

In simple words: લાઈપેઝ ચરબીનું પાચન કરે છે, ન્યુક્લિએઝ ન્યુક્લિક એસિડનું, કાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ પ્રોટીન્સ અને તેના ડેરિવેટિવ્સનું, અને ડાયપેપ્ટીડેઝ ડાયપેપ્ટાઈડ્સનું પાચન કરે છે.

🎯 Exam Tip: પાચનતંત્રના વિવિધ ઉત્સેચકો અને તેમના વિશિષ્ટ પ્રક્રિયાર્થીઓ વચ્ચેના સંબંધોને યાદ રાખવા એ ઉત્સેચક ક્રિયા અને પાચન પ્રક્રિયાના પ્રશ્નો માટે આવશ્યક છે.

 

Question 8. મનુષ્યનું દંતસૂત્ર –
(A) \( \frac{3,2,2,3}{3,2,2,3} \)
(B) \( \frac{2,1,2,3}{2,1,2,3} \)
(C) \( \frac{1,2,3,2}{1,2,2,3} \)
(D) \( \frac{2,2,3,3}{2,2,3,3} \)
Answer: (B) \( \frac{2,1,2,3}{2,1,2,3} \)
In simple words: પુખ્ત મનુષ્યનું દંતસૂત્ર \( \frac{2123}{2123} \) છે, જે દરેક જડબાના અર્ધભાગમાં છેદક, રાક્ષી, અગ્રદાઢ અને દાઢ દાંતની સંખ્યા દર્શાવે છે.

🎯 Exam Tip: માનવ દંતસૂત્ર અને દરેક પ્રકારના દાંતની સંખ્યાનો ક્રમ યાદ રાખવો એ શરીરરચનાના પ્રશ્નો માટે આવશ્યક છે.

 

Question 9. યકૃત સૌથી મોટી, વિવિધ કાર્યો સાથે સંકળાયેલી છે. અસંગત કાર્ય શોધો.
(A) કાર્બોદિતોનું ચયાપચય
(B) ચરબીનું પાચન
(C) પિત્તરસનું નિર્માણ
(D) ગેસ્ટ્રીન અંત:સ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ
Answer: (D) ગેસ્ટ્રીન અંત:સ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ
In simple words: યકૃત કાર્બોહાઈડ્રેટ, ચરબી અને પિત્તરસના નિર્માણમાં સામેલ છે, પરંતુ ગેસ્ટ્રિન અંત:સ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ જઠરના પાયલોરિક પ્રદેશમાંથી થાય છે, યકૃતમાંથી નહીં.

🎯 Exam Tip: યકૃતના મુખ્ય કાર્યો અને તે કયા અંત:સ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરતું નથી તે સમજવું, અન્ય અંગોના કાર્યોથી તેને અલગ પાડવામાં મદદ કરે છે.

 

Question 10. નીચેના વિધાનોમાંથી ખોટું વિધાન પસંદ કરો.
(A) ટ્રિપ્સિનોજેન નિષ્ક્રિય ઉત્સેચક છે.
(B) ટ્રિપ્સિનોજેનનો સ્ત્રાવ શેષાંત્રના શ્વેષ્મ સ્તરમાંથી થાય છે.
(C) એન્ટરોકાઈનેઝનો સ્ત્રાવ સ્વાદુપિંડમાંથી થાય છે.
(D) પિત્તરસમાં ટ્રિપ્સિન રહેલું છે.
Answer: (A) ટ્રિપ્સિનોજેન નિષ્ક્રિય ઉત્સેચક છે.
In simple words: ટ્રિપ્સિનોજેન ખરેખર નિષ્ક્રિય ઉત્સેચક છે, પરંતુ આપેલા વિકલ્પોમાંથી તે વિધાન જ સાચું છે. બાકીના વિધાનો ખોટા છે કારણ કે ટ્રિપ્સિનોજેન સ્વાદુપિંડમાંથી સ્ત્રાવ પામે છે, એન્ટરોકાઈનેઝ આંત્રિય શ્વેષ્મસ્તર દ્વારા સ્ત્રાવ પામે છે, અને પિત્તરસમાં કોઈ ઉત્સેચક હોતા નથી.

🎯 Exam Tip: પાચક ઉત્સેચકોના સ્ત્રાવના સ્થાનો અને તેમની સક્રિય/નિષ્ક્રિય અવસ્થાને સ્પષ્ટપણે યાદ રાખવા જોઈએ, ખાસ કરીને જટિલ પ્રશ્નોમાં જ્યાં ખોટું વિધાન શોધવાનું હોય.

 

અત્યંત ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો (VSQ)

Question 1. જઠરના અગ્લિય, જઠરરસ સાથે, જઠરની સ્નાયુલ દીવાલના વલોવવાના કારણે ખોરાક સંપૂર્ણ પણે ભળી જાય છે. આપણે આવા ખોરાકને શું કહીએ છીએ ?
Answer: જઠરમાં ખોરાક 4-5 કલાક સુધી સંગ્રહ પામે છે અને અગ્નિલીય જઠરરસ સાથે ભળી જાય છે. જઠરની સ્નાયુબદ્ધ દીવાલના વલોવવાના કારણે ખોરાક સંપૂર્ણપણે ભળી જાય છે. આવા પાચિત અને ભળેલા ખોરાકને "જઠરપાક" (Chyme) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
In simple words: જઠરમાં ખોરાક જઠરરસ સાથે સંપૂર્ણપણે ભળીને વલોવાયા પછી જે પાચિત મિશ્રણ બને છે તેને જઠરપાક (Chyme) કહેવાય છે.

🎯 Exam Tip: "જઠરપાક" (Chyme) શબ્દની વ્યાખ્યા અને તે ક્યાં બને છે તે યાદ રાખવું પાચન પ્રક્રિયાના તબક્કાઓને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 2. ટ્રિપ્સિનોજેન, સ્વાદુરસનો નિષ્ક્રિય ઉત્સેચક છે. એન્ટરોકાઈનેઝ સહ-ઉત્સેચક તેને સક્રિય કરે છે. કઈ પેશી/કોષ દ્વારા તેનો સ્ત્રાવ થાય છે ? તે સક્રિય કઈ રીતે થાય છે?
Answer: ટ્રિપ્સિનોજેન, સ્વાદુપિંડ દ્વારા સ્ત્રાવ પામતો નિષ્ક્રિય પ્રોટીએઝ ઉત્સેચક છે. એન્ટરોકાઈનેઝ નામનો સહ-ઉત્સેચક નાના આંતરડાના શ્વેષ્મસ્તર (આંત્રીય શ્વેષ્મતર) દ્વારા સ્ત્રાવ પામે છે. આ એન્ટરોકાઈનેઝ ટ્રિપ્સિનોજેન પર ક્રિયા કરીને તેને સક્રિય ટ્રિપ્સિનમાં રૂપાંતરિત કરે છે. સક્રિય ટ્રિપ્સિન પછી અન્ય નિષ્ક્રિય પ્રોટીએઝ (જેમ કે કાયમોટ્રિપ્સિનોજન અને પ્રોકાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ) ને પણ સક્રિય સ્વરૂપમાં ફેરવે છે.
\[ \text{ટ્રિપ્સિનોજેન} \xrightarrow{\text{એન્ટરોકાઈનેઝ}} \text{સક્રિય ટ્રિપ્સિન} \]
In simple words: ટ્રિપ્સિનોજેન એ સ્વાદુરસનો નિષ્ક્રિય ઉત્સેચક છે, જે નાના આંતરડાના શ્વેષ્મસ્તર દ્વારા સ્ત્રાવ પામતા એન્ટરોકાઈનેઝ દ્વારા સક્રિય ટ્રિપ્સિનમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

🎯 Exam Tip: ટ્રિપ્સિનોજેનનું સક્રિયકરણ, તેમાં એન્ટરોકાઈનેઝની ભૂમિકા અને સ્ત્રાવના સ્થાનો પાચનતંત્રના ઉત્સેચક ક્રિયાપ્રણાલીને સમજવા માટે આવશ્યક છે.

 

Question 3. પાચન માર્ગના કયા ભાગમાં સરળ શર્કરા, આલ્કોહોલ અને પાણીનું શોષણ થાય છે ?
Answer: પાચન માર્ગના વિવિધ ભાગોમાં પાણી, આલ્કોહોલ અને સરળ શર્કરાઓનું શોષણ થાય છે:
1. જઠર: જઠરની દીવાલ દ્વારા પાણી, આલ્કોહોલ, કેટલીક સરળ શર્કરાઓ અને ચરબીમાં દ્રાવ્ય દવાઓનું શોષણ થાય છે.
2. નાના આંતરડા: મોટાભાગની સરળ શર્કરાઓ (જેમ કે ગ્લુકોઝ), એમિનો એસિડ્સ, ફેટી એસિડ્સ, ગ્લિસરોલ અને પાણીનું શોષણ નાના આંતરડામાં થાય છે.
3. મોટું આંતરડું: મોટા આંતરડામાં મુખ્યત્વે પાણી, કેટલાક ખનિજો અને દવાઓનું શોષણ થાય છે.
આમ, જઠર એવો ભાગ છે જ્યાં આલ્કોહોલ, કેટલીક સરળ શર્કરા અને પાણીનું પ્રારંભિક શોષણ થાય છે, જ્યારે નાના આંતરડામાં આ ઘટકોનું મહત્તમ શોષણ થાય છે.
In simple words: પાણી, આલ્કોહોલ અને સરળ શર્કરાઓનું શોષણ જઠર અને નાના આંતરડા બંનેમાં થાય છે, જેમાં નાના આંતરડામાં મોટાભાગના પોષક તત્વો શોષાય છે.

🎯 Exam Tip: પાચનમાર્ગના વિવિધ ભાગોમાં કયા પોષક તત્ત્વો અને દ્રવ્યોનું શોષણ થાય છે તે યાદ રાખવું એ પાચન અને શોષણના પ્રશ્નો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 4. ન્યુક્લિઓટાઈડ, શર્કરા અને બેઝીસ (નાઇટ્રોજન)માં વિઘટન કરાવવામાં ભાગ લેતા ઉત્સકનું નામ જણાવો.
Answer: ન્યુક્લિઈક એસિડ્સ (DNA અને RNA)નું ન્યુક્લિઓટાઈડ્સ, શર્કરા અને નાઈટ્રોજન બેઇઝમાં વિઘટન કરાવવામાં બે મુખ્ય ઉત્સેચકોની શ્રેણી ભાગ લે છે:
1. ન્યુક્લિએઝ: આ ઉત્સેચક ન્યુક્લિઈક એસિડને ન્યુક્લિઓટાઈડ્સમાં તોડે છે.
2. ન્યુક્લિઓટાઇડેઝ: આ ઉત્સેચક ન્યુક્લિઓટાઈડ્સનું વિઘટન કરીને ન્યુક્લિઓસાઇડ્સ અને ફોસ્ફેટમાં રૂપાંતર કરે છે.
3. ન્યુક્લિઓસાઇડેઝ: આ ઉત્સેચક ન્યુક્લિઓસાઇડ્સનું વિઘટન કરીને શર્કરા અને નાઈટ્રોજન બેઇઝમાં રૂપાંતર કરે છે.
આમ, આ પ્રક્રિયામાં ન્યુક્લિએઝ, ન્યુક્લિઓટાઇડેઝ અને ન્યુક્લિઓસાઇડેઝ ઉત્સેચકો સંયુક્ત રીતે કાર્ય કરે છે.
In simple words: ન્યુક્લિઈક એસિડ્સનું ન્યુક્લિઓટાઈડ્સ, શર્કરા અને નાઈટ્રોજન બેઝમાં વિઘટન ન્યુક્લિએઝ, ન્યુક્લિઓટાઇડેઝ અને ન્યુક્લિઓસાઇડેઝ ઉત્સેચકો દ્વારા થાય છે.

🎯 Exam Tip: ન્યુક્લિઈક એસિડ્સના પાચનમાં સામેલ ઉત્સેચકો અને તેમના અનુક્રમિક કાર્યોને યાદ રાખવા એ જૈવરસાયણ વિજ્ઞાનના પાચન સંબંધિત પ્રશ્નો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 5. પાચનની વ્યાખ્યા એક વાક્યમાં જણાવો.
Answer: પાચન એ એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે જેમાં ખોરાકના જટિલ અને અદ્રાવ્ય ઘટકોને ભૌતિક અને જૈવરસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સરળ, શોષી શકાય તેવા સ્વરૂપોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે.
In simple words: પાચન એટલે ખોરાકના જટિલ ઘટકોને શારીરિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સરળ અને શોષી શકાય તેવા સ્વરૂપમાં રૂપાંતરિત કરવું.

🎯 Exam Tip: પાચનની સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત વ્યાખ્યા યાદ રાખવી એ મૂળભૂત ખ્યાલો માટે ઉપયોગી છે.

 

Question 6. જડબના અસ્થિના ખાડામાં ગોઠવાયેલા પ્રત્યેક દાંતના જોડાણને કેવા પ્રકારનું જોડાણ કહે છે ?
Answer: જડબાના અસ્થિના ખાડામાં ગોઠવાયેલા પ્રત્યેક દાંતના જોડાણને "કૂપદંતી" (Thecodont) પ્રકારનું જોડાણ કહે છે. આ જોડાણમાં, દાંત જડબાના હાડકાના સોકેટમાં ઊંડે સુધી જડેલા હોય છે, જે તેમને મજબૂત રીતે પકડી રાખે છે.
In simple words: જડબાના હાડકાના ખાડામાં દાંતના જોડાણને કૂપદંતી કહેવાય છે.

🎯 Exam Tip: "કૂપદંતી" શબ્દની વ્યાખ્યા અને તે કયા પ્રકારના જોડાણનો ઉલ્લેખ કરે છે તે યાદ રાખવું એ માનવ દાંતની રચનાના પ્રશ્નો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 7. જઠર દેહકોષ્ઠના ઉપરી ડાબા ભાગમાં આવેલું છે તે ત્રણ ભાગ ધરાવે છે. આ ભાગનાં નામ આપો.
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ ચિત્ર માનવ જઠરની રચના દર્શાવે છે, જે અન્નનળીમાંથી ખોરાક પ્રાપ્ત કરે છે અને નાના આંતરડામાં પસાર કરે છે. તે ઉપરી જઠર, હૃદયગામી જઠર અને નિજઠર એમ ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે, જે ખોરાકના પાચનમાં મદદ કરે છે.
Answer: જઠર દેહકોષ્ઠના ઉપરી ડાબા ભાગમાં આવેલું છે અને તે ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે. આ ભાગો નીચે મુજબ છે:
(a) ઉપરી જઠર (Fundus)
(b) હૃદયગામી જઠર (Cardiac portion)
(c) નિજઠર (Pyloric portion)
In simple words: જઠર દેહકોષ્ઠના ડાબા ઉપરી ભાગમાં આવેલું છે અને તેના ત્રણ ભાગ છે: ઉપરી જઠર, હૃદયગામી જઠર અને નિજઠર.

🎯 Exam Tip: જઠરના સ્થાન અને તેના ત્રણ મુખ્ય ભાગોના નામ યાદ રાખવા એ પાચનતંત્રના શરીરરચનાના પ્રશ્નો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 8. શું પિત્તાશય પિત્ત બનાવે છે ?
Answer: ના, પિત્તાશય પિત્તરસ બનાવતું નથી. પિત્તરસનું નિર્માણ યકૃતના કોષો (હેપેટોસાઈટ્સ) દ્વારા થાય છે. પિત્તાશયનું મુખ્ય કાર્ય યકૃત દ્વારા નિર્માણ પામેલા પિત્તરસનો સંગ્રહ અને તેને સાંદ્ર કરવાનું છે. જ્યારે ખોરાક પકવાશયમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે પિત્તાશય સંકોચાઈને પિત્તરસને પિત્તનલિકા દ્વારા નાના આંતરડામાં મુક્ત કરે છે.
In simple words: પિત્તાશય પિત્તરસ બનાવતું નથી; તે યકૃત દ્વારા બનેલા પિત્તરસનો સંગ્રહ અને સાંદ્ર કરે છે.

🎯 Exam Tip: પિત્તાશય અને યકૃતના કાર્યો વચ્ચેનો તફાવત સમજવો (પિત્તરસનું ઉત્પાદન યકૃત કરે છે, જ્યારે પિત્તાશય તેનો સંગ્રહ કરે છે) એ એક મહત્વપૂર્ણ ખ્યાલ છે.

 

Question 9. આપેલા બેમાંથી કોઈ એક વિકલ્પને પસંદ કરો. (ગાઢા અક્ષર યુક્ત) નીચેના વાક્યોને સાચું બનાવો.
(a) એમિનો એસિડ અને ગ્લિસરોલનું શોષણ (નાના આંતરડા / મોટા આંતરડામાં) થાય છે.
Answer: એમિનો એસિડ અને ગ્લિસરોલનું શોષણ નાના આંતરડામાં થાય છે.
(b) મળાશયમાં રહેલો મળ, તેના ત્યાગ માટેની ઇચ્છાની પ્રેરણા (ચેતાકીય / અંત:સ્ત્રાવી) હોય છે.
Answer: મળાશયમાં રહેલો મળ, તેના ત્યાગ માટેની ઇચ્છાની પ્રેરણા ચેતાકીય હોય છે.
(c) ........... તેના ચેપને કારણે ત્વચા અને આંખ પીળા રંગના થાય છે. (યકૃત / જઠર)
Answer: યકૃતના ચેપને કારણે ત્વચા અને આંખ પીળા રંગના થાય છે.
In simple words: એમિનો એસિડ અને ગ્લિસરોલ નાના આંતરડામાં શોષાય છે, મળત્યાગની ઈચ્છા ચેતાકીય પ્રેરણાથી થાય છે, અને યકૃતના ચેપને કારણે ત્વચા અને આંખો પીળી થાય છે.

🎯 Exam Tip: પાચન અને ઉત્સર્જન સંબંધિત શરીરવિજ્ઞાનના મૂળભૂત તથ્યો, ખાસ કરીને શોષણના સ્થળો અને પ્રેરણાના પ્રકારો, સ્પષ્ટ હોવા જોઈએ.

 

Question 10. નીચેના વિધાનોમાંથી ખોટું વિધાન પસંદ કરો.
(a) શ્વેષ્મ સ્ત્રાવી કોષો આંત્રિય શ્વેષ્મસ્તરના અધિચ્છદમાં આવેલા છે. કાયમોટ્રિપ્સીન / શ્વેષ્મનો સ્ત્રાવ કરે છે.
Answer: શ્વેષ્મ સ્ત્રાવી કોષો આંત્રિય શ્વેષ્મસ્તરના અધિચ્છદમાં આવેલા છે. શ્વેષ્મનો સ્ત્રાવ કરે છે.
(b) ચરબીનું વિઘટન ડાય કે મોનોગ્લિસરાઇડમાં એમાયલેઝ / લાઇપેઝની મદદથી થાય છે.
Answer: ચરબીનું વિઘટન ડાય કે મોનોગ્લિસરાઇડમાં લાઇપેઝની મદદથી થાય છે.
(c) જઠરનાં શ્વેષ્મ સ્તરની જઠરીય ગ્રંથિમાં ઓકિઝન્ટિક કોષ / ચીફ કોષો હોય છે જે HCનો સ્ત્રાવ કરે છે.
Answer: જઠરનાં શ્વેષ્મ સ્તરની જઠરીય ગ્રંથિમાં ઓકિઝન્ટિક કોષ (Oxyntic / Parietal Cell) હોય છે જે HCl નો સ્ત્રાવ કરે છે.
(d) લાળમાં રહેલ ઉત્સુચક સ્ટાર્ચ / પ્રોટીનનું પાચન કરે છે.
Answer: લાળમાં રહેલ ઉત્સેચક સ્ટાર્ચનું પાચન કરે છે.
In simple words: શ્વેષ્મ સ્ત્રાવી કોષો શ્વેષ્મ સ્ત્રાવે છે, લાઇપેઝ ચરબીનું વિઘટન કરે છે, ઓકિઝન્ટિક કોષો HCl સ્ત્રાવે છે, અને લાળમાં રહેલો ઉત્સેચક માત્ર સ્ટાર્ચનું પાચન કરે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ કોષોના સ્ત્રાવો, ઉત્સેચકોના વિશિષ્ટ કાર્યો અને તેમના પ્રક્રિયાર્થીઓને સ્પષ્ટપણે યાદ રાખવા એ પાચનતંત્રના કાર્યાત્મક પ્રશ્નો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

 

Question 3. મનુષ્યના પાચન માર્ગનાં ભાગનાં નામ આપો અને મુખ્ય પાચક ગ્રંથિઓના નામ તેમજ સ્થાન જણાવો.
Answer: The human digestive tract consists of various parts such as the mouth, pharynx, esophagus, stomach, small intestine (duodenum, jejunum, ileum), large intestine, rectum, and anus. The primary digestive glands, along with their locations and secretions, are:
- લાળગ્રંથિ – મુખગુહા – લાળ રસનો સ્ત્રાવ
- યકૃતગ્રંથિ – ઉરોદરપટલની નીચે, દેહકોષ્ઠ – પિત્તરસનો સ્ત્રાવ
- સ્વાદુપિંડ- 'U' આકારના પકવાશયના ભાગ વચ્ચે – સ્વાદુરસનો સ્ત્રાવIn simple words: Digestion involves several organs in a tube from mouth to anus, aided by glands like salivary glands, liver, and pancreas, each producing specific digestive juices.

🎯 Exam Tip: Knowing the complete pathway and major glands involved in digestion is crucial for scoring well.

 

Question 4. પિત્તાશય (Gall Bladder) શું કાર્ય કરે છે ? જો તે નિષ્ક્રિય થાય અથવા તેને ઓપરેશન દ્વારા દૂર કરાય તો શું પરિણામ જોવા મળે ?
Answer: The gallbladder is a small, spherical structure located on the posterior part of the liver, formed by connective tissue. Its main functions are:
- It stores bile, which is secreted by liver cells and transported to the gallbladder via bile ducts.
- If the gallbladder becomes inactive or is surgically removed, bile is continuously secreted into the intestine, though in a dilute form. The body gradually adapts to this condition. However, individuals in such a state are often advised to consume low-fat diets because fat digestion is significantly reduced after gallbladder removal.In simple words: The gallbladder stores bile from the liver, which helps digest fats. If it's removed or stops working, fat digestion becomes less efficient, requiring dietary changes.

🎯 Exam Tip: Understand the role of accessory organs like the gallbladder in digestion and the physiological consequences of their impairment or removal.

 

Question 5. નીચે આપેલા વાક્યોને કૌંસમાં આપેલા યોગ્ય વિકલ્પની મદદથી સુધારો. (a) એમિનો એસિડ અને ગ્લિસરોલનું શોષણ (નાના આંતરડા / મોટા આંતરડામાં) થાય છે.
Answer: The absorption of amino acids and glycerol occurs in the small intestine.In simple words: Amino acids and glycerol are primarily absorbed in the small intestine.

🎯 Exam Tip: Remember that most nutrient absorption, including amino acids and glycerol, takes place in the small intestine.

 

Question 5.(b) મળાશયમાં રહેલો મળ, તેના ત્યાગ માટેની ઇચ્છાની પ્રેરણા (ચેતાકીય / અંતઃસ્ત્રાવી) હોય છે.
Answer: The urge for defecation, triggered by the presence of feces in the rectum, is controlled by nervous impulses.In simple words: The signal to empty the bowels is a nervous response, not hormonal.

🎯 Exam Tip: Distinguish between nervous and hormonal control mechanisms in bodily functions, especially in digestion and excretion.

 

Question 5.(c) ........... તેના ચેપને કારણે ત્વચા અને આંખ પીળા રંગના થાય છે. (યકૃત / જઠર)
Answer: An infection in the liver causes the skin and eyes to turn yellow.In simple words: Jaundice, characterized by yellow skin and eyes, is a symptom of liver infection.

🎯 Exam Tip: Associate specific symptoms with the organ affected, such as jaundice with liver issues.

 

Question 6. જઠરીય ગ્રંથિમાં કયા મુખ્ય ત્રણ પ્રકારનાં કોષો જોવા મળે છે ? તેના સ્ત્રાવો કયા છે ?
Answer: The three main types of cells found in the gastric glands, along with their secretions, are:
1. **શ્વેષ્મીય કોષો (Goblet Cells):** These cells secrete mucus.
2. **પેપ્ટિક / ચીફ કોષો (Zymogenic cells):** These cells are responsible for secreting pepsinogen and prorennin.
3. **ઓકિઝન્ટિક કોષો (Oxyntic / Parietal cells):** These cells secrete dilute hydrochloric acid (HCl).In simple words: The stomach lining has three types of cells: mucous cells make mucus, chief cells make pepsinogen, and parietal cells make HCl.

🎯 Exam Tip: It's important to remember the specific cell types in the gastric glands and their respective secretions, as they are fundamental to gastric digestion.

 

Question 7. આંતરડાના શ્વેષ્મ સ્તરનું જઠરમાંથી પ્રવેશતા અમ્લિય ખોરાકથી કેવી રીતે રક્ષણ થાય છે ?
Answer: The intestinal mucosal lining is protected from the acidic chyme entering from the stomach primarily by two mechanisms:
- **Mucus Secretion:** Mucus-secreting cells produce a protective layer of mucus.
- **Bicarbonate Secretion:** Bicarbonates from the pancreatic juice, along with mucus, act as a lubricant and create an alkaline barrier, neutralizing the harmful effects of the acidic HCl.In simple words: The intestinal lining is protected from stomach acid by a mucus layer and bicarbonates from pancreatic juice, which neutralize the acid.

🎯 Exam Tip: Focus on the protective mechanisms of the digestive tract, especially how the small intestine neutralizes stomach acid to prevent damage.

 

Question 8. જઠરાંત્રિય માર્ગની ગતિવિધિઓનું નિયમન કઈ રીતે થાય છે ?
Answer: The activities of the gastrointestinal tract are regulated by two primary mechanisms:
1. **Nervous Control:** The GI tract is extensively innervated by both extrinsic and intrinsic nerves, which coordinate various functions.
2. **Hormonal Control:** Hormones play a crucial role in ensuring proper coordination between different parts of the digestive system.In simple words: The digestive system's movements and secretions are controlled by both nerves and hormones, ensuring all parts work together smoothly.

🎯 Exam Tip: Understanding the dual control (nervous and hormonal) over the GI tract is essential for a comprehensive grasp of its physiology.

 

Question 9. કબજિયાત અને અપચાની વચ્ચે શું તફાવત છે? તેના મુખ્ય કારણો દર્શાવો.
Answer: Let's differentiate between constipation and indigestion and identify their main causes. **Constipation:** This condition involves irregular bowel movements where feces are retained in the rectum for an extended period. Symptoms include difficulty during defecation and sometimes bleeding due to ruptured blood vessels.
* **Causes:** Insufficient water intake, low-fiber diet, sedentary lifestyle, stress, and certain medications. **Indigestion:** This refers to incomplete digestion of food.
* **Causes:** Inadequate enzyme secretion, consumption of excessive spicy or fatty foods, and food poisoning.In simple words: Constipation is difficulty passing stool due to issues like low fiber or water, while indigestion is incomplete food digestion, often from poor eating habits or enzyme problems.

🎯 Exam Tip: Be able to clearly distinguish between common digestive disorders like constipation and indigestion, listing their causes and characteristic features.

 

Question 10. પકવાશયમાં ચરબી પર થતી ઉત્સુચકીય પ્રક્રિયા વર્ણવો.
Answer: The enzymatic digestion of fats in the duodenum is primarily facilitated by bile juice and lipase enzymes. Bile salts emulsify large fat globules into smaller ones, increasing their surface area for enzyme action. The process is as follows: \[ \text{ચરબી} \xrightarrow{\text{લાઇપેઝ}} \text{ડાયગ્લિસરાઇડ્સ} \]
\[ \text{ડાયામોનોગ્લિસરાઇડ્સ} \xrightarrow{\text{લાઇપેઝ}} \text{મોનોગ્લિસરાઇડ્સ} \xrightarrow{\text{આંત્રિય લાઇપેઝ}} \text{ફેટી એસિડ + ગ્લિસરોલ} \] Essentially, fats are broken down into diglycerides and monoglycerides by lipase, and then further into fatty acids and glycerol.In simple words: In the duodenum, bile first breaks down fats into tiny droplets, then lipase enzymes break these droplets into smaller parts like fatty acids and glycerol for absorption.

🎯 Exam Tip: Remember the sequence and key enzymes involved in fat digestion, particularly the role of bile for emulsification and lipase for breakdown.

દીર્ઘ જવાબી પ્રશ્નો (LQ)

 

Question 1. કોઈ વ્યક્તિ તેના ભોજનમાં રોટલી અને દાળ લે છે. તેમાં પાચનમાર્ગથી પસાર થતા જોવા મળતા ફેરફારો સમજાવો.
Answer: When an individual consumes roti (which is primarily carbohydrate), the following digestive processes occur: (a) **In the Oral Cavity:** Roti is chewed and mixed with saliva. Salivary amylase (ptyalin) in the saliva begins the digestion of starch, converting approximately 30% of it into maltose. \[ \text{સ્ટાર્ચ} \xrightarrow{\text{એમાયલેઝ}} \text{માલ્ટોઝ} \] (b) **In the Stomach:** Food remains in the stomach for 4-5 hours. No significant carbohydrate digestion takes place here due to the acidic environment that inactivates salivary amylase. (c) **In the Duodenum (Pancreatic Juice):** The starch that reaches the duodenum is further broken down by pancreatic amylase into disaccharides.
\[ \text{સ્ટાર્ચ} \xrightarrow{\text{એમાયલેઝ}} \text{ડાયસેકેરાઇડ્સ} \] (d) **In the Small Intestine (Intestinal Juice):** In the small intestine, disaccharides are broken down into monosaccharides by specific enzymes:
- Maltose \( \xrightarrow{\text{માલ્ટેઝ}} \) Glucose + Glucose
- Sucrose \( \xrightarrow{\text{સુક્રેઝ}} \) Glucose + Fructose
- Lactose \( \xrightarrow{\text{લેક્ટેઝ}} \) Glucose + Galactose These simple forms like glucose, fructose, and galactose are absorbed into the bloodstream. When an individual consumes dal (which is rich in protein), the following digestive processes occur: (a) **In the Stomach:** Protein digestion begins in the stomach. Inactive pepsinogen is converted into active pepsin in the presence of dilute HCl. \[ \text{પેપ્સિનોજેન} \xrightarrow{\text{મંદ HCl}} \text{પેપ્સિન} \] Active pepsin then breaks down proteins into proteoses and peptones. \[ \text{પ્રોટીન} \xrightarrow{\text{પેપ્સિન}} \text{પેપ્ટોન્સ + પ્રોટીઓઝીસ} \] (b) **In the Duodenum (Pancreatic Juice):** In the duodenum, inactive trypsinogen from pancreatic juice is activated into trypsin by enteropeptidase (entero kinase) secreted by the intestinal mucosa.
\[ \text{ટ્રિપ્સિનોજેન} \xrightarrow{\text{એન્ટરોકાઇનેઝ}} \text{ટ્રિપ્સિન (સક્રિય)} \] Trypsin, along with chymotrypsin (activated from chymotrypsinogen) and carboxypeptidases (activated from procarboxypeptidase), further breaks down proteins and proteoses into dipeptides.
\[ \text{પ્રોટીન્સ/પ્રોટીઓઝીસ/પેપ્ટોન્સ} \xrightarrow{\text{ટ્રિપ્સિન, કાયમોટ્રિપ્સિન, કાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ}} \text{ડાયપેપ્ટાઇડ્સ} \] (c) **In the Small Intestine (Intestinal Juice):** The intestinal juice contains peptidases (erepsin) that break down dipeptides into amino acids.
\[ \text{ડાયપેપ્ટાઇડ્સ} \xrightarrow{\text{પેપ્ટીડેઝ}} \text{એમિનો એસિડ} \] Amino acids are the simplest absorbable form of proteins.In simple words: Roti digestion starts in the mouth with salivary amylase breaking starch into maltose. No carbohydrate digestion happens in the stomach. In the small intestine, pancreatic amylase and intestinal enzymes further break down carbohydrates into simple sugars like glucose, which are then absorbed. Dal protein digestion starts in the stomach with pepsin. In the small intestine, trypsin and other enzymes from pancreatic juice further break them down. Finally, intestinal enzymes convert them into amino acids, which are absorbed.

🎯 Exam Tip: Detail the step-by-step breakdown of carbohydrates and proteins in different parts of the digestive tract, highlighting the enzymes involved at each stage.

 

Question 2. (a) આપણા પાચન માર્ગમાં જોવા મળતાં વિવિધ પાચકરસો કયા છે ? ખોરાકના પૂર્ણ પાચન પછીની અંતિમ પેદાશો કઈ જોવા મળે છે?
Answer: (a) The various digestive juices found in our digestive tract are:
1. **Salivary Juice (લાળરસ):** Secreted by salivary glands.
2. **Gastric Juice (જઠરરસ):** Secreted by gastric glands in the stomach.
3. **Pancreatic Juice (સ્વાદુરસ):** Secreted by the pancreas.
4. **Bile Juice (પિત્તરસ):** Secreted by the liver and stored in the gallbladder.
5. **Intestinal Juice (આંત્રરસ or Succus Entericus):** Secreted by the intestinal wall. (b) The final products after the complete digestion of food are:
* **Carbohydrates (Starch):** Glucose
* **Proteins:** Amino acids
* **Fats:** Fatty acids and Glycerol
* **DNA/RNA:** Sugars (pentoses) + Nitrogenous bases + PhosphateIn simple words: Our body uses saliva, stomach acid, pancreatic juice, bile, and intestinal juice to digest food. After full digestion, carbohydrates become glucose, proteins become amino acids, fats become fatty acids and glycerol, and nucleic acids become sugars, bases, and phosphate.

🎯 Exam Tip: List the major digestive juices, their origins, and the final breakdown products of the main food groups for a complete answer.

 

Question 3. શોષણની ક્રિયાવિધી સમજાવો.
Answer: **Absorption of Digested Products:** During this process, digested nutrients are transported into the blood and lymph through the intestinal mucosal layer. The villi on the surface of the small intestine's mucosal lining are capable of absorbing all final digested products.
1. **Carbohydrates:** Glucose and galactose are absorbed by active transport, which requires energy. Fructose is absorbed via facilitated diffusion.
2. **Amino Acids:** Most amino acids are absorbed by active transport. Some are absorbed through facilitated diffusion.
3. **Fats:** Fatty acids and glycerol are water-insoluble, so they cannot directly enter the bloodstream. First, they form small, spherical, water-soluble droplets called micelles. These micelles enter the intestinal lumen with the help of bile salts and phospholipids. From the micelles, fatty acids, diglycerides, sterols, and fat-soluble vitamins diffuse into the intestinal cells. Inside these cells, they are re-synthesized in the endoplasmic reticulum to form chylomicrons. These chylomicrons are then released from the intestinal cells and transported into the lymphatic capillaries (lacteals) as lymph.
4. **Water:** Water absorption depends on the osmotic gradient. Active transport occurs against the concentration gradient, requiring energy. However, about 90% of water absorption occurs via osmosis.
5. **Location of Absorption:** Nutrients are absorbed in various parts of the digestive tract, including the mouth, stomach, small intestine, and large intestine. However, the majority of absorption takes place in the small intestine.In simple words: Digested food is absorbed into the blood and lymph, mainly in the small intestine. Sugars and amino acids are absorbed by active transport or facilitated diffusion. Fats are first formed into micelles, then chylomicrons inside cells, and absorbed into the lymph. Water absorption mostly happens by osmosis.

🎯 Exam Tip: Describe the different modes of absorption (active, facilitated diffusion, osmosis) for various nutrients and trace the path of absorbed fats via the lymphatic system.

 

Question 4. સ્વાદુપિંડ – પિત્તાશય સંકુલ – (Pancreatic - gallbladder complex)નો કાર્બોદિત, પ્રોટીન અને ચરબીની પાચનક્રિયામાં ફાળો સમજાવો.
Answer: **Contribution of the Pancreatic-Gallbladder Complex to Digestion:** The pancreatic juice and bile are released into the duodenum via the common hepato-pancreatic duct. These secretions play a vital role in the digestion of carbohydrates, proteins, and fats. **1. Carbohydrate Digestion:**
* Pancreatic amylase present in pancreatic juice further breaks down polysaccharides (starch) into disaccharides in the duodenum. \[ \text{પોલીસેકેરાઇડ (સ્ટાર્ચ)} \xrightarrow{\text{એમાયલેઝ}} \text{ડાયસેકેરાઇડ્સ} \] **2. Protein Digestion:**
* Pancreatic juice contains inactive proteases like trypsinogen, chymotrypsinogen, and procarboxypeptidases. These are activated in the duodenum and then act on proteoses and peptones (partially digested proteins from the stomach) to form dipeptides. \[ \text{પ્રોટીઓઝીસ અને પેપ્ટોન્સ} \xrightarrow{\text{ટ્રિપ્સિન, કાયમોટ્રિપ્સિન, કાર્બોક્સિપેપ્ટીડેઝ}} \text{ડાયપેપ્ટાઇડ્સ} \] **3. Fat Digestion:**
* Bile juice, secreted by the liver and stored in the gallbladder, emulsifies fats into small droplets. This emulsification significantly increases the surface area for lipase action.
* Pancreatic lipase then acts on these emulsified fats (triglycerides) to break them down into monoglycerides and diglycerides. \[ \text{ચરબી (તૈલોદીકૃત)} \xrightarrow{\text{લાઇપેઝ}} \text{મોનો- / ડાયગ્લિસરાઇડ્સ} \]In simple words: The pancreas and gallbladder release juices into the small intestine. Pancreatic juice has enzymes to break down carbohydrates, proteins, and fats. Bile from the gallbladder helps emulsify fats, making them easier for pancreatic lipase to digest.

🎯 Exam Tip: Outline the specific enzymes from the pancreas and the role of bile from the gallbladder in breaking down each major food group.

 

Question 5. મુખગુહામાં દાંતની ગોઠવણી સાથે પાચનની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો.
Answer: **Arrangement of Teeth and Digestive Process in the Oral Cavity:** The teeth in the oral cavity are embedded in sockets of the jawbone, a type of attachment known as thecodont. Humans have four types of teeth (heterodont): incisors, canines, premolars, and molars. The dental formula for an adult human is \( \frac{2123}{2123} \), indicating 32 permanent teeth (8 teeth per quadrant, 4 quadrants, total 16 teeth in each jaw). Humans are diphyodont, meaning deciduous (milk) teeth are replaced by permanent teeth around six years of age. **Digestive Process:**
* **Mastication:** With the help of teeth, food is chewed, reducing it into smaller pieces. This physical breakdown increases the surface area for enzyme action.
* **Saliva Mixing:** The chewed food mixes with saliva, secreted by the salivary glands.
* **Carbohydrate Digestion:** Saliva contains salivary amylase (ptyalin), an enzyme that initiates carbohydrate digestion. It hydrolyzes approximately 30% of the starch into maltose. \[ \text{કાર્બોદિત (સ્ટાર્ચ)} \xrightarrow{\text{એમાયલેઝ}} \text{માલ્ટોઝ} \]
* **Absence of Protein/Fat Digestion:** Saliva does not contain enzymes for the digestion of fats or proteins; therefore, their digestion does not occur in the oral cavity.In simple words: In the mouth, teeth chew food, mixing it with saliva. Saliva contains amylase, which starts breaking down starches into maltose. No protein or fat digestion happens here. Teeth are fixed in jaw sockets, and we have different types of teeth that are replaced once.

🎯 Exam Tip: Detail the types of teeth and dental formula, and then describe the mechanical (mastication) and initial chemical (carbohydrate) digestion that occurs in the oral cavity, including the role of salivary amylase.