GSEB Class 11 Biology Solutions Chapter 15 વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અને વિકાસ

Chapter 15 વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અને વિકાસ

 

Question 1. વૃદ્ધિ, વિભેદન, વિકાસ, નિર્વિભેદન, પુર્નવિભેદન, સિમિત વૃદ્ધિ, વર્ધમાન અને વૃદ્ધિદરની વ્યાખ્યા આપો.
Answer: અહીં આપેલા જૈવિક શબ્દોની વ્યાખ્યા નીચે મુજબ છે:
1. **વૃદ્ધિ:** સજીવોના કદ અને વજનમાં થતા અપરિવર્તનીય વધારાને વૃદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.
2. **વિભેદન:** વર્ધનશીલ પેશીઓ અને એધાના કોષોના વિભાજનથી ઉત્પન્ન થતા નવા કોષો વૃદ્ધિ અને વિકાસ પામીને વિશિષ્ટ કાર્યો કરવા માટે પરિપક્વ બને છે. આ ક્રિયાને વિભેદન કહેવામાં આવે છે.
3. **વિકાસ:** વનસ્પતિ તેમના જીવનચક્ર દરમિયાન બીજના અંકુરણથી લઈને વૃદ્ધત્વ સુધીની બધી જ પરિવર્તનશીલ અવસ્થાઓમાંથી પસાર થાય છે, જેને વિકાસ કહે છે.
4. **નિર્વિભેદન:** જીવિત વિભેદિત કોષો કે જેઓએ વિભાજન કરવાની ક્ષમતા ગુમાવી દીધી છે, તેઓ ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં પુનઃવિભાજનની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી શકે છે. આ ક્ષમતાને નિર્વિભેદન કહે છે.
5. **પુનઃવિભેદન:** વર્ધનશીલ પેશીઓ દ્વારા વિભાજન પામીને ઉત્પન્ન થયેલા નવા કોષો ફરીથી વિભાજનની ક્ષમતા ગુમાવીને વિશિષ્ટ કાર્યો કરવા માટે પુનર્વિભેદિત થાય છે.
6. **સિમિત વૃદ્ધિ:** આ પ્રકારની વૃદ્ધિ મોટાભાગે પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે, જ્યાં અમુક સમયગાળા સુધી થયા બાદ વૃદ્ધિ અટકી જાય છે.
7. **વર્ધમાન:** વર્ધમાન એ વનસ્પતિમાં આવેલો વિશિષ્ટ વિસ્તાર છે, જેમાં કોષો સક્રિય રીતે વિભાજન પામે છે.
8. **વૃદ્ધિદર:** એકમ સમયમાં સજીવના કદ અને વજનમાં થતા વધારાના માપનને વૃદ્ધિદર કહે છે.
In simple words: વૃદ્ધિ એટલે કદ અને વજનમાં વધારો, વિભેદન એટલે વિશિષ્ટ કાર્ય માટે કોષોનું પરિપક્વ થવું, વિકાસ એટલે જીવનચક્રના તમામ ફેરફારો, નિર્વિભેદન એટલે વિભાજન ક્ષમતા ગુમાવેલા કોષોનું તે ક્ષમતા પાછી મેળવવી, પુનઃવિભેદન એટલે વિભાજન ક્ષમતા ગુમાવીને વિશિષ્ટ થવું, સિમિત વૃદ્ધિ એટલે અમુક સમય પછી અટકી જતી વૃદ્ધિ, વર્ધમાન એટલે સક્રિય કોષ વિભાજન વિસ્તાર, અને વૃદ્ધિદર એટલે એકમ સમયમાં થતા વૃદ્ધિના માપન.

🎯 Exam Tip: વ્યાખ્યા આધારિત પ્રશ્નોમાં દરેક શબ્દની સચોટ અને સ્પષ્ટ સમજૂતી આપવી મહત્વપૂર્ણ છે. મુખ્ય શબ્દો અને તેમના કાર્યો પર ભાર મૂકવાથી વધુ સારા માર્ક્સ મેળવી શકાય છે.

 

Question 2. “સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં કોઈ એક પરિમાણથી વૃદ્ધિને વર્ણવી શક્ય નથી." કેમ ?
Answer: કોષીય સ્તરે થતી વૃદ્ધિ, સૈદ્ધાંતિક રીતે, કોષરસની માત્રામાં થતા વધારાનું પરિણામ છે. જોકે તેનું સીધું માપન કરવું મુશ્કેલ છે, તેથી સામાન્ય રીતે તે જથ્થામાં થતા વધારા કે ઘટાડાના આધારે માપવામાં આવે છે.
વૃદ્ધિને વિવિધ માપદંડો દ્વારા માપી શકાય છે, જેમ કે:
1. સામાન્ય વજનમાં થતો વધારો.
2. શુષ્ક વજનમાં થતો વધારો.
3. ક્ષેત્રફળ, કદ અને કોષોની સંખ્યામાં થતો વધારો વગેરે.
આમ, વૃદ્ધિનું માપન કોઈ એક પરિમાણથી શક્ય બનતું નથી, પરંતુ જુદા જુદા પરિમાણથી વૃદ્ધિનું માપન શક્ય બને છે.
In simple words: વનસ્પતિની વૃદ્ધિ માત્ર એક જ માપથી દર્શાવી શકાતી નથી કારણ કે તે કોષરસના જથ્થા, વજન, કદ, ક્ષેત્રફળ અને કોષોની સંખ્યા જેવા ઘણા પાસાંઓમાં વધારો દર્શાવે છે.

🎯 Exam Tip: વનસ્પતિ વૃદ્ધિના બહુવિધ પરિમાણોને સમજાવતી વખતે, દરેક માપદંડનું નામ આપવું અને તે શા માટે એકલું પૂરતું નથી તે સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ.

 

Question 3. ટૂંકમાં વર્ણવો :
(a) આંકડાકીય વૃદ્ધિ :
Answer: આંકડાકીય વૃદ્ધિ:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ કોષ વિભાજન દ્વારા આંકડાકીય વૃદ્ધિને દર્શાવે છે. એક માતૃકોષમાંથી સમવિભાજન દ્વારા બે બાળ કોષો બને છે, જેમાં એક બાળ કોષ વિભાજન ચાલુ રાખે છે જ્યારે બીજો બાળ કોષ વિભેદિત અને પરિપક્વ બને છે. આ પ્રક્રિયા લંબવૃદ્ધિનું ઉદાહરણ છે.
• આ પ્રકારની વૃદ્ધિમાં સમવિભાજનને આધારે સર્જાતા બે કોષો પૈકી એક બાળ કોષ વિભાજનમાં ભાગ લેતો રહે છે (એટલે કે તે વિભાજન પામવાની ક્ષમતા ધરાવી સમવિભાજન પ્રકારે વિભાજન પામે છે) અને બીજો બાળ કોષ વિભેદન તથા પરિપક્વન પામે છે.
• આ પ્રકારની વૃદ્ધિ સતત લંબવૃદ્ધિ દર્શાવતા મૂળ કે પ્રરોહના સ્થાને જોવા મળે છે.
• જો સમયની સાપેક્ષે વનસ્પતિના અંગોની લંબાઈનો આલેખ દોરવામાં આવે તો તે રેખીય આલેખ (Linear curve) મળે છે, જેને આ સૂત્ર દ્વારા દર્શાવી શકાય:
\[ L_t = L_0 + rt \]
જયાં, \(L_t\) = \(t\) સમયે લંબાઈ
\(L_0\) = શૂન્ય સમય (શરૂઆતના સમયની લંબાઈ)
\(r\) = વૃદ્ધિદર/પ્રતિ એકમ સમયે વધતી લંબાઈ
In simple words: આંકડાકીય વૃદ્ધિમાં એક કોષ વિભાજન ચાલુ રાખે છે અને બીજો કોષ વિશિષ્ટ કાર્યો માટે પરિપક્વ બને છે, જેના પરિણામે વનસ્પતિ અંગોમાં સતત લંબવૃદ્ધિ થાય છે, જેને રેખીય આલેખથી રજૂ કરી શકાય છે.

🎯 Exam Tip: આંકડાકીય વૃદ્ધિના પ્રશ્નોમાં, વ્યાખ્યા, ઉદાહરણો (જેમ કે મૂળ અને પ્રરોહ) અને ગાણિતિક સૂત્ર \( L_t = L_0 + rt \) નો સમાવેશ કરવો જરૂરી છે.

 

(b) ભૌમિતિક વૃદ્ધિ :
Answer: ભૌમિતિક વૃદ્ધિ :
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ ભૌમિતિક વૃદ્ધિને દર્શાવે છે, જ્યાં કોષ વિભાજનથી બનેલા બંને બાળકોષો ફરીથી વિભાજન કરવાની ક્ષમતા જાળવી રાખે છે, જેના પરિણામે કોષોની સંખ્યા ઘાતાંકીય રીતે વધે છે.
1. આ પ્રકારની વૃદ્ધિમાં સમવિભાજનને અનુસરીને સર્જાતા બંને બાળકોષો વિભાજનની ક્ષમતા ધરાવે છે અને આ ક્રમ આગળ જળવાઈ રહે છે.
2. આ પ્રકારની વૃદ્ધિમાં શરૂઆતમાં કોષોની સંખ્યા ઓછી હોવાથી વૃદ્ધિ ધીમી હોય છે, જેને ધીમી વૃદ્ધિ અવસ્થા (Lag phase) કહે છે. ત્યારબાદ વૃદ્ધિ ઝડપી બને છે, જેને ઝડપી વૃદ્ધિ અવસ્થા (Exponential phase) કહે છે.
3. જ્યારે ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ અને એકકોષી સજીવોને પોષક દ્રવ્યોથી સમૃદ્ધ માધ્યમમાં ઉછેરવામાં આવે, ત્યારે તેઓ આ પ્રકારની વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
4. જો સમયની સાપેક્ષે સજીવોની વૃદ્ધિના માપનનો આલેખ દોરવામાં આવે તો તે S-વક્ર (સિગ્મોઈડ આલેખ) પ્રાપ્ત થાય છે. સિગ્મોઈડ આલેખ પર્યાવરણમાં જીવંત સજીવોની લાક્ષણિક વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
In simple words: ભૌમિતિક વૃદ્ધિમાં, કોષ વિભાજનથી બનેલા બધા કોષો વિભાજન ક્ષમતા જાળવી રાખે છે, જેનાથી શરૂઆતમાં ધીમી અને પછી ઝડપી ઘાતાંકીય વૃદ્ધિ થાય છે, જેનો આલેખ S-આકારનો હોય છે.

🎯 Exam Tip: ભૌમિતિક વૃદ્ધિને સમજાવતી વખતે, લૅગ ફેઝ (ધીમી વૃદ્ધિ) અને એક્સપોનેન્શિયલ ફેઝ (ઝડપી વૃદ્ધિ) નો ઉલ્લેખ કરવો અને S-વક્રનું મહત્વ દર્શાવવું અનિવાર્ય છે.

 

(c) સિગ્નોઇડ વૃદ્ધિ વક્ર :
Answer: સિગ્મોઇડ વૃદ્ધિ વક્ર:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ સિગ્મોઇડ વૃદ્ધિ વક્ર દર્શાવે છે, જે સમયની સાથે સજીવના કદ/વજનમાં થતી વૃદ્ધિનો આલેખ છે. તેમાં ધીમો વૃદ્ધિ તબક્કો (Lag phase), ઝડપી વૃદ્ધિ તબક્કો (Exponential phase), અને સ્થાયી વૃદ્ધિ તબક્કો (Stationary phase) જોવા મળે છે, જે વનસ્પતિમાં ભૌમિતિક વૃદ્ધિનું લાક્ષણિક ઉદાહરણ છે.
• ઝડપી વૃદ્ધિને આ પ્રકારે રજૂ કરી શકાય:
\[ W_1 = W_0 e^{rt} \]
જયાં, \(W_1\) = અંતિમ કદ (વજન, ઊંચાઈ, સંખ્યા વગેરે)
\(W_0\) = પ્રારંભિક કદ (શરૂઆતના સમયે)
\(r\) = વૃદ્ધિદર
\(t\) = સમય
• \(e\) = પ્રાકૃતિક લઘુગુણકનો આધાર (લોગેરીધમ બેઈઝ = 2.71828)
• અહીંયાં \(r\) એ સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર દર્શાવે છે, આ ઉપરાંત તે નવું વનસ્પતિ દ્રવ્ય બનાવવા માટેની વનસ્પતિની ક્ષમતાનું માપન છે. માટે તેને E “કાર્યક્ષમતા સૂચકાંક” (Efficiency Index) કહે છે, અને \(W_1\) ના મૂલ્યનો આધાર \(W_0\) પર છે.
In simple words: સિગ્મોઇડ વૃદ્ધિ વક્ર સજીવોની વૃદ્ધિનું માપન છે, જેમાં શરૂઆતમાં ધીમી વૃદ્ધિ, પછી ઝડપી વૃદ્ધિ અને છેલ્લે સ્થાયી તબક્કો જોવા મળે છે, જે ઘાતાંકીય સૂત્ર દ્વારા વર્ણવાય છે.

🎯 Exam Tip: સિગ્મોઇડ વૃદ્ધિ વક્રમાં દરેક તબક્કા (Lag, Log, Stationary) અને તેના ગાણિતિક સૂત્ર \( W_1 = W_0 e^{rt} \) ને યોગ્ય રીતે દર્શાવવા જોઈએ. \(r\) ના મહત્વ પર ભાર મૂકવાથી વધુ સારા માર્ક્સ મળે છે.

 

(d) નિરપેક્ષ તેમજ સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર :
Answer: નિરપેક્ષ તેમજ સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર :
• જૈવિક તંત્રોની વૃદ્ધિ વચ્ચે માત્રાત્મક તુલના બે રીતોથી કરી શકાય છે:
1. **નિરપેક્ષ વૃદ્ધિદર:** "પ્રતિ એકમ સમયમાં થતી કુલ વૃદ્ધિનું માપન."
2. **સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર:** "તંત્રની આપેલ સમયમાં થતી વૃદ્ધિના માપન અને પ્રારંભિક સમયમાં થતી વૃદ્ધિના માપનના તફાવતને સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર કહે છે."
\[ \text{સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર} = \frac{\text{આપેલ સમયમાં થતી વૃદ્ધિનું માપન}}{\text{પ્રારંભિક સમયમાં થતી વૃદ્ધિનું માપન}} \]
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ બે પર્ણ (A અને B) દર્શાવે છે જે વિવિધ કદના છે. આપેલ સમયમાં, બંને પર્ણ 5 cm² જેટલા ક્ષેત્રફળમાં વૃદ્ધિ પામીને A' અને B' પર્ણ બનાવે છે. આના પરથી પર્ણ A માં સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર વધુ જોવા મળે છે, કારણ કે તેનો પ્રારંભિક કદ નાનો છે.
• અહીં બે પર્ણ (A) અને (B) આપેલ છે, જે બંને વિવિધ કદ ધરાવે છે.
• આપેલ સમયે તેઓ પોતાના ક્ષેત્રફળમાં 5 cm² જેટલો વધારો કરી A’ અને B’ પર્ણો ઉત્પન્ન કરે છે.
• અહીં પર્ણ A નો સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર વધુ છે.
In simple words: નિરપેક્ષ વૃદ્ધિદર એ એકમ સમયમાં કુલ વૃદ્ધિનું માપ છે, જ્યારે સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર એ પ્રારંભિક કદના સંદર્ભમાં વૃદ્ધિનું માપન છે, જે દર્શાવે છે કે નાના કદના સજીવોમાં સાપેક્ષ વૃદ્ધિ વધુ ઝડપી હોય છે.

🎯 Exam Tip: નિરપેક્ષ અને સાપેક્ષ વૃદ્ધિદરની વ્યાખ્યાઓ સ્પષ્ટ રીતે આપવી અને ઉદાહરણો દ્વારા તેમના તફાવતને સમજાવવો, જેમ કે પર્ણના કદના આધારે સાપેક્ષ વૃદ્ધિદરની સમજૂતી.

 

Question 4. પ્રાકૃતિક વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકોના પાંચ સમૂહોની યાદી બનાવો. તેમના સંશોધન, દેહધાર્મિક કાર્યો અને કૃષિ કે ઉદ્યાન વિદ્યાકીય ક્ષેત્રે તેમાંથી કોઈપણ અંગેની ઉપયોગિતા વિશે લખો.
Answer: વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ નિયામકોના પાંચ પ્રાકૃતિક સમૂહો :
1. ઓક્ઝીન
2. જીબરેલીન
3. સાયટોકાઈનીન
4. ઇથિલીન
5. એબ્સીસીક એસિડ
ઓક્ઝીનનું સંશોધન, દેહધાર્મિક કાર્યો અને કૃષિ કે ઉદ્યાન વિદ્યાકીય ક્ષેત્રે તેમની ઉપયોગિતા આ મુજબ છે:
* **સંશોધન :**
1. ચાર્લ્સ ડાર્વિન અને તેમના પુત્ર ફ્રાન્સિસ ડાર્વિને સૌ પ્રથમ નોંધ્યું કે કેનેરી ઘાસનું ભ્રૂણાગ્ર ચોલ પ્રકાશની દિશા તરફ વૃદ્ધિ પામે છે. તેના ટોચના ભાગે ઓક્ઝીનનું નિર્માણ થતું હોવાના કારણે આવું જોવા મળે છે.
2. એફ. ડબ્લ્યુ. વેન્ટે સૌ પ્રથમ જવના બીજકુરણના ભ્રૂણાગ્ર ચોલના અગ્રસ્થ ભાગમાંથી ઓક્ઝીનને અલગ કરવામાં આવ્યું.
* **દેહધાર્મિક કાર્યો :**
1. તે વનસ્પતિ કોષોની વૃદ્ધિનું નિયમન કરે છે.
2. ઓક્ઝીન્સ જલવાહકના વિભેદનની ક્રિયાનું નિયમન કરે છે.
3. તે કસમયના પર્ણપતન અને ફળપતનની ક્રિયાને અટકાવે છે, પરંતુ જીર્ણ પર્ણ કે પાકેલા ફળના પતનને પ્રેરે છે.
4. મોટાભાગની ઉચ્ચકક્ષાની વનસ્પતિમાં તે અગ્રકલિકા અને પાર્શ્વકલિકાઓના નિર્માણને અવરોધે છે.
* **કૃષિ કે ઉદ્યાન વિદ્યાકીય ક્ષેત્રે તેની ઉપયોગિતા :**
1. તે પ્રકાંડની કલમમાંથી મૂળના સર્જન માટે તેમજ વનસ્પતિના ફેલાવા માટે ઉપયોગી છે.
2. તે અનાનસમાં પુષ્પસર્જનની ક્રિયાને ઉત્તેજે છે.
3. પ્રકાંડનો ટોચનો ભાગ દૂર કરવાથી તે પાર્શ્વકલિકાઓની વૃદ્ધિને ઉત્તેજે છે, જેનો ઉપયોગ મોટાભાગે ચાના છોડમાં વધુ પર્ણોના નિર્માણમાં તેમજ વાડ બનાવવામાં ઉપયોગી છે.
4. તે અફલિત ફળના વિકાસની ક્રિયાને ઉત્તેજે છે. ઉદા. ટામેટા.
5. તેઓ તૃણનાશક તરીકે મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગી છે.
6. 2, 4-D મોટા પ્રમાણમાં દ્વિદળી વનસ્પતિના નિંદણને દૂર કરવામાં ઉપયોગી છે. આથી તેનો ઉપયોગ નિંદણ નિયંત્રક તરીકે ગાર્ડન બનાવવામાં કરવામાં આવે છે.
In simple words: વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો (ઓક્ઝીન, જીબરેલીન, સાયટોકાઈનીન, ઇથિલીન, એબ્સીસીક એસિડ) વનસ્પતિના વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓક્ઝીન કોષવૃદ્ધિ, મૂળ નિર્માણ અને ફળ વિકાસને ઉત્તેજે છે, જ્યારે નિંદણ નિયંત્રણમાં પણ ઉપયોગી છે.

🎯 Exam Tip: પાંચેય પ્રાકૃતિક વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકોના નામ યાદ રાખવા. કોઈપણ એક નિયામક (જેમ કે ઓક્ઝીન) માટે તેના સંશોધન, દેહધાર્મિક કાર્યો અને કૃષિ ઉપયોગિતાને વિગતવાર સમજાવવું જરૂરી છે.

 

Question 5. પ્રકાશ અવધિકાળ અને વાસંતીકરણ દ્વારા તમે શું સમજો છો? તેના મહત્ત્વનું વર્ણન કરો.
Answer: ઘણાં બાહ્ય પરિબળો જેવા કે તાપમાન અને પ્રકાશ વનસ્પતિની વૃદ્ધિ, વિકાસ તેમજ કેટલીક ક્રિયાઓનું PGRના માધ્યમ દ્વારા નિયંત્રણ કરે છે. ઉદા. તરીકે વાસંતીકરણ, પ્રકાશ અવધિ વગેરે.
• કેટલીક વનસ્પતિઓમાં પુષ્પસર્જનને પ્રેરિત કરવા (પુષ્પસર્જન વધારવા માટે) પ્રકાશનો નિશ્ચિત સમયગાળો આવશ્યક હોય છે. આ ક્રિયા પ્રકાશની નિયત અવધિ (સમયગાળા)ના માપનની ક્ષમતા ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં જોઈ શકાય છે.
• પ્રકાશ અવધિના આધારે વનસ્પતિઓને ત્રણ કક્ષામાં વહેંચી શકાય છે:
1. દીર્ઘ દિવસીય વનસ્પતિઓ
2. લઘુ દિવસીય વનસ્પતિઓ
3. તટસ્થ દિવસીય વનસ્પતિઓ
• કેટલીક વનસ્પતિઓમાં પુષ્પસર્જન માત્રાત્મક કે ગુણાત્મક રીતે ઓછું તાપમાન આપવાથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ ઘટનાને વાસંતીકરણ કહે છે.
• તે વનસ્પતિની પ્રજનનીય વિકાસની પ્રક્રિયાને અવરોધે છે અને આમ વનસ્પતિને તેની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરવા માટેનો પૂરતો સમય પૂરો પાડે છે.
• વાસંતીકરણ નીચા તાપમાને પુષ્પસર્જનને પ્રેરિત કરે છે. ઉદા. તરીકે, કેટલાક મહત્ત્વના પાક (ખાદ્ય વનસ્પતિઓ) જેવા કે ઘઉં, જવ, રાઈ બે પ્રકારની જાતો ધરાવે છે:
1. શિયાળાની અને
2. વસંતની.
In simple words: પ્રકાશ અવધિકાળ એટલે પુષ્પસર્જન માટે જરૂરી પ્રકાશનો ચોક્કસ સમયગાળો, જેના આધારે વનસ્પતિઓને દીર્ઘ, લઘુ અને તટસ્થ દિવસીયમાં વહેંચવામાં આવે છે. વાસંતીકરણ એટલે નીચા તાપમાન દ્વારા પુષ્પસર્જનને પ્રેરવાની પ્રક્રિયા, જે વનસ્પતિના પ્રજનનીય વિકાસ માટે સમય પૂરો પાડે છે.

🎯 Exam Tip: પ્રકાશ અવધિકાળ અને વાસંતીકરણ બંનેની વ્યાખ્યા અને તેમના મહત્વને સમજાવવું. પ્રકાશ અવધિના આધારે વનસ્પતિઓના ત્રણ પ્રકારો અને વાસંતીકરણના ઉદાહરણો યાદ રાખવા.

 

Question 6. એબ્સીસીક એસિડને શા માટે તણાવયુક્ત અંતઃસ્રાવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે ?
Answer: સામાન્ય રીતે એબ્સીસીક એસિડ (ABA) વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ અવરોધક તરીકે કાર્ય કરે છે અને વાનસ્પતિક ચયાપચયની ક્રિયાને અવરોધે છે.
1. ABA બીજના અંકુરણ, વિકાસ, પરિપક્વતા, સુષુપ્તતા વગેરેમાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. તે બીજનાં અંકુરણને અવરોધે છે.
2. બીજની સુષુપ્તતા અવસ્થા દરમિયાન ABA બીજને સૂકાવવામાં (ભેજરહિત થવામાં) તેમજ વૃદ્ધિ માટે પ્રતિકૂળ પરિબળોથી બચાવે છે.
3. અધિસ્તર પર આવેલા વાયુરંધ્રોને બંધ કરે છે તેમજ વનસ્પતિને વિવિધ પ્રકારની તાણ સામે રક્ષણ આપે છે, તેથી તેને “તાણ અંતઃસ્રાવ” (Stress Hormones) પણ કહે છે.
In simple words: એબ્સીસીક એસિડને તણાવયુક્ત અંતઃસ્રાવ કહેવાય છે કારણ કે તે બીજના અંકુરણને અવરોધીને સુષુપ્તતા જાળવી રાખે છે, બીજને શુષ્કતાથી બચાવે છે અને વાયુરંધ્રો બંધ કરીને વનસ્પતિને પાણીના તણાવ અને અન્ય પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ સામે રક્ષણ આપે છે.

🎯 Exam Tip: એબ્સીસીક એસિડના મુખ્ય કાર્યો (બીજ સુષુપ્તતા, ભેજરહિત થવું, વાયુરંધ્ર બંધ કરવા) પર ભાર મૂકવો અને "તાણ અંતઃસ્રાવ" તરીકેની તેની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરવી.

 

Question 7. વનસ્પતિઓમાં વૃદ્ધિ તેમજ વિભેદન વર્ધનશીલ હોય છે.” તેની ચર્ચા કરો.
Answer: વનસ્પતિઓ જીવનભર અમર્યાદિત વૃદ્ધિની ક્ષમતા દર્શાવે છે. આ માટે વનસ્પતિ દેહમાં કેટલાક વિશિષ્ટ સ્થાનો પર આવેલી વર્ધમાન પેશી જવાબદાર છે.
1. આ પેશીના કોષો સતત કોષવિભાજન અને સ્વયંજનન પામવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જો કે આ નવા સર્જાયેલા કોષો ઝડપથી વિભાજનની ક્ષમતા ગુમાવીને વિભેદન પામી પેશી અને અંગોની રચના કરે છે.
2. આમ, વનસ્પતિઓમાં કોષોનું સર્જન અને કોષોનું વિભેદન હંમેશાં વર્ધનશીલ હોય છે.
In simple words: વનસ્પતિઓમાં સતત વૃદ્ધિ વર્ધમાન પેશીઓને કારણે થાય છે, જે સતત કોષ વિભાજન કરે છે. આ નવા કોષો પછી વિભેદિત થઈને વિવિધ પેશીઓ અને અંગો બનાવે છે, આથી વૃદ્ધિ અને વિભેદન બંને વર્ધનશીલ ગણાય છે.

🎯 Exam Tip: વનસ્પતિમાં વર્ધનશીલ પેશીઓની ભૂમિકા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું અને કોષ વિભાજન તથા વિભેદન વચ્ચેના સંબંધને સ્પષ્ટ કરવો, જે વનસ્પતિની અમર્યાદિત વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.

 

Question 8. લઘુ દિવસીય વનસ્પતિઓ અને દીર્ઘ દિવસીય વનસ્પતિઓ બંનેમાં પુષ્પો ક્યારે એકસાથે વિકાસ પામે છે ? સમજૂતી આપો.
Answer: કેટલીક વનસ્પતિઓમાં પુષ્પસર્જનને પ્રેરિત કરવા માટે પ્રકાશનો નિશ્ચિત સમયગાળો આવશ્યક હોય છે.
1. દીર્ઘ દિવસીય વનસ્પતિઓમાં પુષ્પસર્જન ત્યારે જ પ્રેરાય છે, જ્યારે તેમને નિયત પ્રકાશ અવધિ કરતાં વધારે પ્રમાણમાં પ્રકાશ પ્રાપ્ત થાય.
2. લઘુ દિવસીય વનસ્પતિઓમાં પુષ્પસર્જન ત્યારે જ પ્રેરાય છે, જ્યારે તેમને નિયત પ્રકાશ અવધિ કરતાં ઓછા પ્રમાણમાં પ્રકાશ પ્રાપ્ત થાય.
3. જો બંને પ્રકારની વનસ્પતિઓને તેમના નિયત પ્રકાશ અવધિ (સમયગાળા)માં પ્રકાશ પ્રાપ્ત થાય તો જ તેઓમાં પુષ્પસર્જન પ્રેરાય છે.
In simple words: દીર્ઘ દિવસીય વનસ્પતિઓને પુષ્પસર્જન માટે લાંબા સમયના પ્રકાશની જરૂર પડે છે, જ્યારે લઘુ દિવસીય વનસ્પતિઓને ટૂંકા સમયના પ્રકાશની જરૂર પડે છે. જો બંને પ્રકારની વનસ્પતિઓને તેમની જરૂરી પ્રકાશ અવધિ મળે તો જ તેઓ એકસાથે પુષ્પોનો વિકાસ કરી શકે છે.

🎯 Exam Tip: દીર્ઘ અને લઘુ દિવસીય વનસ્પતિઓ માટેની પ્રકાશ અવધિની શરતોને સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત કરવી. બંનેમાં પુષ્પસર્જન ક્યારે એકસાથે થાય તેની શરત લખવી.

 

Question 9. જો તમને ઉપયોગ કરવાનું કહેવામાં આવે તો તમે કયા વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકનું નામ આપો.
(a) કોઈ શાખામાંથી મૂળનું નિર્માણ પ્રેરવા માટે – ઓક્ઝીન
(b) ફળને ઝડપી પકવવા માટે – ઇથિલીન
(c) પર્ણોની જીર્ણતાને રોકવા માટે – સાયટોકાઈનીન
(d) કક્ષીય કલિકાઓમાં વૃદ્ધિ પ્રેરવા માટે – સાયટોકાઈનીન
(e) એક રોઝેટ (ગુલાબવત પર્ણો ધરાવતી) વનસ્પતિમાં બોલ્ટ માટે – જીબરેલીન
(f) પર્ણમાં વાયુરંધ્રને તરત જ બંધ કરવા માટે – એબ્સીસીક એસિડ
Answer: (a) કોઈ શાખામાંથી મૂળનું નિર્માણ પ્રેરવા માટે – ઓક્ઝીન
(b) ફળને ઝડપી પકવવા માટે – ઇથિલીન
(c) પર્ણોની જીર્ણતાને રોકવા માટે – સાયટોકાઈનીન
(d) કક્ષીય કલિકાઓમાં વૃદ્ધિ પ્રેરવા માટે – સાયટોકાઈનીન
(e) એક રોઝેટ (ગુલાબવત પર્ણો ધરાવતી) વનસ્પતિમાં બોલ્ટ માટે – જીબરેલીન
(f) પર્ણમાં વાયુરંધ્રને તરત જ બંધ કરવા માટે – એબ્સીસીક એસિડ
In simple words: જુદા જુદા વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો વિશિષ્ટ કાર્યો માટે ઉપયોગી છે. ઓક્ઝીન મૂળ નિર્માણ માટે, ઇથિલીન ફળ પકવવા માટે, સાયટોકાઈનીન જીર્ણતા રોકવા અને કક્ષીય કલિકા વૃદ્ધિ માટે, જીબરેલીન બોલ્ટીંગ માટે અને એબ્સીસીક એસિડ વાયુરંધ્ર બંધ કરવા માટે વપરાય છે.

🎯 Exam Tip: આ પ્રશ્નમાં, દરેક કાર્ય માટે કયો વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામક જવાબદાર છે તે ચોક્કસપણે ઓળખવું અને તેનું નામ આપવું મહત્વનું છે. દરેક PGR ના મુખ્ય કાર્યોને યાદ રાખવાથી આવા પ્રશ્નોના જવાબ આપવામાં મદદ મળશે.

 

Question 10. શું પર્ણરહિત વનસ્પતિ પ્રકાશ અવધિના ચક્રની પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે ? જો હા કે ના તો કેમ ?
Answer: વનસ્પતિમાં અગ્રકલિકા પુષ્પસર્જન પહેલાં પુષ્પસર્જન અગ્રકલિકામાં ફેરવાય છે, પરંતુ તે પોતે પ્રકાશ અવધિને અનુસરતી નથી.
2. પુષ્પસર્જન પ્રેરવા માટે આ અંતઃસ્રાવ પર્ણોમાંથી પ્રરોહની કલિકાઓ તરફ સ્થાનાંતરિત થાય છે, જેના કારણે પુષ્પનિર્માણ શક્ય બને છે.
In simple words: પર્ણરહિત વનસ્પતિઓ પ્રકાશ અવધિના ચક્રની પ્રતિક્રિયા આપી શકતી નથી, કારણ કે પ્રકાશ અવધિની અનુભૂતિ મુખ્યત્વે પર્ણો દ્વારા થાય છે. પુષ્પનિર્માણ માટે જવાબદાર ફ્લોરિજન નામનો અંતઃસ્રાવ પર્ણોમાં બને છે અને ત્યાંથી કલિકાઓ તરફ વહન પામે છે.

🎯 Exam Tip: પર્ણોની ભૂમિકાને પ્રકાશ અવધિની અનુભૂતિમાં સ્પષ્ટ કરવી અને ફ્લોરિજનના કાર્યનો ઉલ્લેખ કરવો, જે પુષ્પનિર્માણ માટે અંતઃસ્રાવ તરીકે પર્ણોમાંથી કલિકાઓમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.

 

Question 11. જો આવું થાય તો શું થઈ શકે છે ?
(a) \(GA_3\) નો ડાંગરના રોપાઓ પર છંટકાવ કરવામાં આવે તો...
(b) વિભાજન પામતાં કોષો વિભાજન પામવાનું બંધ કરી નાખે તો...
(c) એક સડેલા અને કાચા ફળો સાથે ઉમેરવામાં આવે તો...
(d) જો તમારાથી સંવર્ધન માધ્યમમાં સાયટોકાઈનીન ઉમેરવાનું ભૂલી જવાય તો...
Answer: (a) \(GA_3\) નો ડાંગરના રોપાઓ પર છંટકાવ કરવામાં આવે તો ડાંગરના છોડની આંતરગાંઠોની લંબાઈમાં વધારો થાય છે અને છોડ વધુ ઊંચા થાય છે.
(b) વિભાજન પામતાં કોષો વિભાજન પામવાનું બંધ કરી નાખે તો વનસ્પતિમાં વિવિધ પેશીઓ અને અંગો જેવા કે પર્ણ, પુષ્પો, મૂળ, પ્રકાંડ વગેરેનું નિર્માણ થતું નથી.
(c) એક સડેલા ફળને કાચા ફળો સાથે ઉમેરવામાં આવે તો સડેલા ફળમાંથી ઇથિલીનનો સ્રાવ થાય છે, જે કાચા ફળોના પકવવાની ક્રિયામાં વધારો કરે છે.
(d) જો તમારાથી સંવર્ધન માધ્યમમાં સાયટોકાઈનીન ઉમેરવાનું ભૂલી જવાય, તો કેલસના કોષોમાં વિભાજન, વૃદ્ધિ અને વિભેદનની ક્રિયાઓ ધીમી પડે છે.
In simple words: \(GA_3\) ડાંગરને લાંબા બનાવે છે, કોષ વિભાજન બંધ થવાથી વનસ્પતિના અંગો બનશે નહીં, સડેલું ફળ ઇથિલીન છોડીને કાચા ફળને ઝડપથી પકવે છે, અને સાયટોકાઈનીન વિના કેલસની વૃદ્ધિ અટકી જાય છે.

🎯 Exam Tip: આ પ્રશ્નમાં, દરેક વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકની વિશિષ્ટ અસરને સમજાવવી અને જો તે હાજર ન હોય તો તેના પરિણામો શું આવશે તે સ્પષ્ટ કરવું મહત્વપૂર્ણ છે. દરેક પરિસ્થિતિનું કારણ અને અસર સ્પષ્ટપણે દર્શાવવા.

 

Question 1. નીચેના પૈકી કયો ઇથિલીનનો ઉપયોગ છે?
(A) ટામેટાના પરિપક્વનને અવરોધે.
(B) ફળ પરિપક્વનની ક્રિયાને ઉત્તેજવા માટે.
(C) સફરજનના પરિપક્વનને ધીમું પાડવા માટે.
(D) (B) અને (C) બંને.
Answer: (B) ફળ પરિપક્વનની ક્રિયાને ઉત્તેજવા માટે.
In simple words: ઇથિલીન એક વનસ્પતિ અંતઃસ્રાવ છે જે ફળોને પકવવામાં મદદ કરે છે, તેથી તેનો મુખ્ય ઉપયોગ ફળ પરિપક્વનની ક્રિયાને ઉત્તેજિત કરવાનો છે.

🎯 Exam Tip: ઇથિલીન જેવા PGRs ના મુખ્ય કાર્યો અને ઉપયોગો યાદ રાખવા. MCQ પ્રશ્નોમાં સાચા વિકલ્પને ઓળખવા માટે દરેક વિકલ્પની સચોટ માહિતી હોવી જરૂરી છે.

 

Question 2. નારિયેળનું પાણી શું ધરાવે છે?
(A) ABA
(B) ઓક્ઝીન
(C) સાયટોકાઈનીન
(D) જીબરેલીન
Answer: (C) સાયટોકાઈનીન
In simple words: નારિયેળનું પાણીમાં મુખ્યત્વે સાયટોકાઈનીન નામનો વૃદ્ધિ અંતઃસ્રાવ હોય છે, જે કોષ વિભાજન અને વૃદ્ધિમાં મદદરૂપ થાય છે.

🎯 Exam Tip: કુદરતી સ્ત્રોતોમાં કયા PGRs હાજર હોય છે તે યાદ રાખવું. નારિયેળનું પાણી સાયટોકાઈનીન માટે જાણીતો સ્ત્રોત છે.

 

Question 3. નીચેના પૈકી કયો અંતઃસ્રાવ અગ્રીય પ્રભાવિતામાંથી મુક્તિ અપાવે છે?
(A) IAA
(B) ઇથિલીન
(C) જીબરેલીન
(D) સાયટોકાઈનીન
Answer: (D) સાયટોકાઈનીન
In simple words: અગ્રીય પ્રભાવિતા એટલે અગ્રકલિકા દ્વારા પાર્શ્વકલિકાઓની વૃદ્ધિને અવરોધવી. સાયટોકાઈનીન આ પ્રભાવિતાને દૂર કરીને પાર્શ્વકલિકાઓની વૃદ્ધિને ઉત્તેજે છે.

🎯 Exam Tip: અગ્રીય પ્રભાવિતા શું છે અને કયા PGRs તેને અસર કરે છે તે સમજવું. સાયટોકાઈનીનનું કાર્ય ઓક્ઝીનની અગ્રીય પ્રભાવિતાને ઘટાડવાનું છે.

 

Question 4. સંગત જોડકા જોડો.

કૉલમ - I	કૉલમ - II
(a) IAA	(1) હેરીંગ માછલીના શુક્રકોષોના DNA
(b) ABA	(2) બોલ્ટીંગ
(c) ઇથિલીન	(3) વાયુરંધ્રોને બંધ કરે
(d) GA	(4) નિંદણવિહીન લૉન (ઘાસ)
(e) સાયટોકાઈનીન	(5) ફળ પરિપક્વન

(A) (a - 4), (b - 3), (c - 5), (d - 2), (e - 1)
(B) (a - 5), (b - 3), (c - 4), (d - 2), (e - 1)
(C) (a - 4), (b - 1), (c - 5), (d - 3), (e - 2)
(D) (a - 5), (b - 1), (c - 2), (d - 3), (e - 4)
Answer: (A) (a - 4), (b - 3), (c - 5), (d - 2), (e - 1)
In simple words: આ જોડકાં વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો અને તેમના સંબંધિત કાર્યોને જોડે છે: IAA નિંદણમુક્ત લૉન, ABA વાયુરંધ્રોને બંધ કરે છે, ઇથિલીન ફળને પકવે છે, GA બોલ્ટીંગને પ્રેરિત કરે છે, અને સાયટોકાઈનીન હેરીંગ માછલીના DNA માંથી મેળવાય છે.

🎯 Exam Tip: મેચ-ધ-કૉલમ પ્રશ્નો માટે, દરેક PGR ના મુખ્ય કાર્યો અને તેના સ્ત્રોતોને યાદ રાખવું. આનાથી ઝડપથી અને સચોટ રીતે જવાબ આપી શકાય છે.

 

Question 5. વાનસ્પતિક અંતઃસ્ત્રાવોની ભૂમિકાઓ સંયુક્ત રીતે સહાયક હોઈ શકે છે. એટલે કે...
(A) બંને અંતઃસ્ત્રાવો એકસાથે કાર્ય કરે, પરંતુ તેમની અસરો પ્રતિરોધક હોય.
(B) બંને અંતઃસ્ત્રાવો એકસાથે કાર્ય કરે અને તેમની અસરો એકબીજાને પૂરક હોય.
(C) કોઈ એક અંતઃસ્રાવ એક કરતાં વધુ કાર્યોને અસર કરે.
(D) ઘણા અંતઃસ્ત્રાવો એકસાથે કાર્ય કરે, પરંતુ તેમની અસરો એકબીજાથી સ્વતંત્ર હોય.
Answer: (B) બંને અંતઃસ્ત્રાવો એકસાથે કાર્ય કરે અને તેમની અસરો એકબીજાને પૂરક હોય.
In simple words: વનસ્પતિ અંતઃસ્રાવો ઘણીવાર એકબીજા સાથે સુમેળમાં કામ કરીને પૂરક અસરો દર્શાવે છે, એટલે કે તેઓ એકસાથે વૃદ્ધિ અને વિકાસની ક્રિયાઓને પ્રોત્સાહન આપે છે.

🎯 Exam Tip: વનસ્પતિ અંતઃસ્રાવોની ક્રિયાપ્રણાલીને સમજવી, ખાસ કરીને તેમના સહયોગી, વિરોધાભાસી અથવા પૂરક અસરોને ઓળખવી. આ કિસ્સામાં, "પૂરક" શબ્દ મુખ્ય છે.

 

Question 6. પૂરક હોય. સામાન્ય રીતે સફરજન મીણના કાગળથી આવરિત હોય છે, કારણ કે..
(A) સૂર્યપ્રકાશથી તેના રંગમાં ફેરફાર ન થાય.
(B) O2 નો પ્રવેશ અટકાવી, જારક શ્વસન અવરોધવા માટે.
(C) ઇજાના કારણે થતા ઇથિલીનના નિર્માણને અવરોધવા માટે.
(D) સફરજનનો દેખાવ સારો થાય છે.
Answer: (B) O2 નો પ્રવેશ અટકાવી, જારક શ્વસન અવરોધવા માટે.
In simple words: સફરજનને મીણના કાગળથી આવરિત કરવાથી ઓક્સિજનનો પ્રવેશ અટકે છે, જેના પરિણામે જારક શ્વસન ધીમું પડે છે અને સફરજન લાંબા સમય સુધી તાજા રહે છે.

🎯 Exam Tip: સફરજન જેવા ફળોના સંગ્રહ માટે અપનાવવામાં આવતી પદ્ધતિઓ પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ સમજવું. ઓક્સિજનની ભૂમિકા અને શ્વસન પ્રક્રિયા પર તેની અસર મુખ્ય મુદ્દાઓ છે.

 

Question 7. ની રીતે કરી શકાય છે? નીચેના પૈકી કયા માપદંડ દ્વારા વૃદ્ધિનું માપન શક્ય બને છે ?
(A) કોષોની સંખ્યામાં થતા વધારાથી.
(B) કોષોના કદમાં થતા વધારાથી.
(C) કદ અને લંબાઈમાં થતા વધારાથી.
(D) આપેલ તમામ.
Answer: (D) આપેલ તમામ.
In simple words: વૃદ્ધિ એ એક બહુઆયામી પ્રક્રિયા છે જેને કોષોની સંખ્યામાં વધારો, કોષોના કદમાં વધારો, અને વનસ્પતિના અંગોના કદ તથા લંબાઈમાં વધારો જેવા વિવિધ માપદંડો દ્વારા માપી શકાય છે.

🎯 Exam Tip: વૃદ્ધિના માપનના વિવિધ પાસાઓને સમજવું. કોષીય, અંગ સ્તરે અને સમગ્ર સજીવ સ્તરે વૃદ્ધિના માપદંડોનો સમાવેશ કરવો.

 

Question 8. વનસ્પતિની વૃદ્ધિમાં પ્લાસ્ટિસિટી (સુઘટ્યતા) એટલે શું?
(A) વનસ્પતિના મૂળમાં થતો વધારો.
(B) વનસ્પતિઓ પર્યાવરણ પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા આપવા વિવિધ પરિપથોને અનુસરે.
(C) પ્રકાંડની લંબાઈમાં થતો વધારો.
(D) આપેલ પૈકી એકપણ નહિ.
Answer: (B) વનસ્પતિઓ પર્યાવરણ પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા આપવા વિવિધ પરિપથોને અનુસરે.
In simple words: પ્લાસ્ટિસિટી એટલે વનસ્પતિઓની પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ બદલાતા, તેમના વિકાસના વિવિધ તબક્કામાં જુદા જુદા આકારના અંગો બનાવવાની ક્ષમતા.

🎯 Exam Tip: વનસ્પતિની પ્લાસ્ટિસિટીની વ્યાખ્યા અને તેના ઉદાહરણો (જેમ કે બટરકપમાં પર્ણનો આકાર) યાદ રાખવા. પર્યાવરણની અસર હેઠળ વનસ્પતિ કેવી રીતે અનુકૂલન સાધે છે તે સમજાવવું.

 

Question 9. શેરડીના પાકમાં શેનો છંટકાવ કરવાથી શેરડીમાંથી ખાંડનું ઉત્પાદન વધારી શકાય છે ?
(A) IAA
(B) સાયટોકાઈનીન
(C) જીબરેલીન
(D) ઇથિલીન
Answer: (C) જીબરેલીન
In simple words: જીબરેલીન શેરડીના પ્રકાંડની લંબાઈમાં વધારો કરીને ખાંડના ઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિ કરવામાં મદદ કરે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ કૃષિ પાકોમાં PGRs ના વિશિષ્ટ ઉપયોગોને જાણવા. જીબરેલીન શેરડીના ઉત્પાદનમાં કેવી રીતે મદદ કરે છે તે સમજાવવું.

 

Question 10. ABA એ કયા PGR માટે એક પ્રતિરોધક ભૂમિકા ભજવે છે ?
(A) ઇથિલીન
(B) સાયટોકાઈનીન
(C) \(GA_3\)
(D) IAA
Answer: (C) \(GA_3\)
In simple words: એબ્સીસીક એસિડ (ABA) એ જીબરેલીક એસિડ (\(GA_3\)) ની વિરોધી ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યાં \(GA_3\) વૃદ્ધિ અને અંકુરણને ઉત્તેજે છે, ત્યાં ABA તેનો અવરોધ કરે છે.

🎯 Exam Tip: વિવિધ PGRs વચ્ચેના સંબંધો (પ્રતિરોધક, પૂરક) ને સમજવું. ABA અને \(GA_3\) વચ્ચેનો પ્રતિરોધક સંબંધ એક મહત્વનો ખ્યાલ છે.

 

Question 11. એકસદની વનસ્પતિ............
(A) એક જ અંડક ધરાવતા પુષ્પ ધરાવે.
(B) એક જ વખત પુષ્પનું નિર્માણ કરે અને મૃત્યુ પામે.
(C) એક જ પુષ્પ ધરાવે.
(D) આપેલ બધા
Answer: (B) એક જ વખત પુષ્પનું નિર્માણ કરે અને મૃત્યુ પામે.
In simple words: એકસદની વનસ્પતિ એવી હોય છે જે તેના જીવનકાળમાં માત્ર એક જ વાર પુષ્પ ઉત્પન્ન કરે છે અને તે પછી મૃત્યુ પામે છે.

🎯 Exam Tip: વનસ્પતિઓના જીવનચક્રના આધારે તેમના વર્ગીકરણ (એકસદની, દ્વિસદની, બહુસદની) ને સમજવું. એકસદની વનસ્પતિની વ્યાખ્યા અને લાક્ષણિકતાઓ યાદ રાખવી.

 

Question 12. પ્રકાશ અવધિની અનુભૂતિ વનસ્પતિમાં કોના દ્વારા થાય છે ?
(A) વર્ધમાન પેશી
(B) પુષ્પ
(C) પુષ્પીય કલિકા
(D) પર્ણ
Answer: (D) પર્ણો
In simple words: વનસ્પતિમાં પ્રકાશ અવધિની અનુભૂતિ મુખ્યત્વે પર્ણો દ્વારા થાય છે, જે પ્રકાશને શોષીને પુષ્પસર્જન માટેના સંકેતો મોકલે છે.

🎯 Exam Tip: પ્રકાશ અવધિના ગ્રહણ માટે વનસ્પતિના કયા અંગો જવાબદાર છે તે સમજવું. પર્ણોની ભૂમિકાને ફ્લોરિજનના સંશ્લેષણ અને વહન સાથે સાંકળીને સમજાવવું.

 

Question 1. યોગ્ય શબ્દ/શબ્દોની મદદથી ખાલી જગ્યા પૂરો.
(a) વૃદ્ધિના ઝડપી વૃદ્ધિ તબક્કામાં વૃદ્ધિદર વધુ અને ઝડપી હોય છે.
(b) દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં અગ્રકલિકામાં ઓક્ઝીનની હાજરીના કારણે અગ્રકલિકા પાર્શ્વકલિકાઓની વૃદ્ધિને અવરોધે છે.
(c) વનસ્પતિ સંવર્ધનની ક્રિયામાં, માધ્યમમાં ઓક્ઝીન સાથે સાયટોકાઈનીન ઉમેરવાથી સારા પ્રમાણમાં કેલસ પ્રાપ્ત થાય છે.
(d) વાનસ્પતિક તબક્કામાં વનસ્પતિના પર્ણ પ્રકાશ કે અંધકાર અવધિની અનુભૂતિ કરે છે.
Answer: (a) ઝડપી વૃદ્ધિ તબક્કા
(b) ઓક્ઝીન
(c) સાયટોકાઈનીન
(d) પર્ણ
In simple words: વૃદ્ધિના ઝડપી તબક્કા દરમિયાન વૃદ્ધિદર ઊંચો હોય છે. ઓક્ઝીન દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં અગ્રકલિકા દ્વારા પાર્શ્વકલિકાઓની વૃદ્ધિને અવરોધે છે. વનસ્પતિ સંવર્ધનમાં, ઓક્ઝીન અને સાયટોકાઈનીનનું મિશ્રણ કેલસ વૃદ્ધિ માટે અનિવાર્ય છે. વાનસ્પતિક તબક્કામાં, પર્ણ પ્રકાશ અને અંધકાર અવધિને ઓળખે છે.

🎯 Exam Tip: ખાલી જગ્યા પૂરો જેવા પ્રશ્નોમાં, દરેક વાક્યમાં ખૂટતા શબ્દને સચોટ રીતે ઓળખવા માટે વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અને વિકાસના મૂળભૂત ખ્યાલોની સ્પષ્ટ સમજ હોવી જરૂરી છે.

 

Question 2. વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો (PGR) ઘણી રીતે ઉપયોગી છે. નીચેની પ્રક્રિયામાં ઉપયોગમાં આવતા PGRના નામ આપો.
(a) શેરડીના ઉત્પાદનમાં વધારે કરે.
(b) બટાટાના ગ્રંથિલનું અંકુરણ કરે.
(c) બટાટાના ગ્રંથિલનું અંકુરણ કરે.
(d) બીજના અંકુરણને અવરોધે.
Answer: (a) જીબરેલીક એસિડ
(b) સાયટોકાઈનીન
(c) ઇથિલીન
(d) ABA – એબ્સીસીક એસિડ
In simple words: જીબરેલીક એસિડ શેરડીના ઉત્પાદનમાં વધારો કરે છે. સાયટોકાઈનીન બટાટાના ગ્રંથિલના અંકુરણને પ્રેરિત કરે છે, તેમજ ઇથિલીન પણ ગ્રંથિલનું અંકુરણ કરે છે. જ્યારે એબ્સીસીક એસિડ (ABA) બીજના અંકુરણને અવરોધે છે.

🎯 Exam Tip: દરેક પ્રક્રિયા માટે કયા PGRs નો ઉપયોગ થાય છે તે ચોક્કસપણે યાદ રાખવું. આ પ્રશ્ન વિવિધ PGRs ના વિશિષ્ટ કાર્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

 

Question 3. પ્રાથમિક મૂળ અઠવાડિયામાં 5 cm થી 19 cm સુધી વૃદ્ધિ પામે છે. આ સમય દરમિયાનનો વૃદ્ધિદર અને સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર ગણો.
Answer: વૃદ્ધિ ત્રણ પરિબળો પર આધારિત છે.
(i) પ્રારંભિક કદ (\(W_0\))
(ii) વૃદ્ધિદર (\(r\))
(iii) સમય (\(t\))
\[ W_1 = W_0 e^{rt} \]
જયાં, \(W_1\) = અંતિમ કદ
\(e\) = પ્રાકૃતિક લઘુગુણકનો આધાર
અહીં, \(W_1 = 19\) cm, \(W_0 = 5\) cm, \(t = 7\) દિવસ (એક અઠવાડિયું)
\[ 19 = 5 \cdot (2.7)^{r \cdot 7} \]
\[ \frac{19}{5} = (2.7)^{r \cdot 7} \]
\[ 3.8 = (2.7)^{7r} \]
બંને બાજુ log લેતા:
\[ \log(3.8) = 7r \cdot \log(2.7) \]
\[ 0.5798 = 7r \cdot 0.4314 \]
\[ r = \frac{0.5798}{7 \cdot 0.4314} \]
\[ r = 0.1907 \]
**વૃદ્ધિદર (Rate of growth) =** \(r = 0.1907\) cm/દિવસ
**નિરપેક્ષ વૃદ્ધિદર:** કુલ વૃદ્ધિ = \(W_1 - W_0 = 19 - 5 = 14\) cm
નિરપેક્ષ વૃદ્ધિદર = કુલ વૃદ્ધિ / સમય = \(14 \text{ cm} / 7 \text{ દિવસ} = 2\) cm/દિવસ

**સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર:**
\[ \text{સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર} = \frac{\text{આપેલ સમયમાં થયેલ વૃદ્ધિ}}{\text{પ્રારંભિક સમયમાં થયેલ વૃદ્ધિ}} \]
\[ \text{સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર} = \frac{19 - 5}{5} = \frac{14}{5} = 2.8 \]
**નોંધ:** ગણતરીમાં \(r\) એ પ્રતિ એકમ સમયમાં થયેલ વૃદ્ધિનો દર છે.
**અંતિમ જવાબ:** નિરપેક્ષ વૃદ્ધિદર = \(2\) cm/દિવસ અને સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર = \(2.8\).
In simple words: મૂળની લંબાઈ 5 cm થી 19 cm થતા, કુલ 14 cm વૃદ્ધિ થઈ છે. આથી, નિરપેક્ષ વૃદ્ધિદર પ્રતિ દિવસ 2 cm છે. સાપેક્ષ વૃદ્ધિદર પ્રારંભિક લંબાઈના સંદર્ભમાં 2.8 છે.

🎯 Exam Tip: આવા ગાણિતિક પ્રશ્નોમાં, \(W_1 = W_0 e^{rt}\) સૂત્રનો ઉપયોગ કરીને \(r\) ની ગણતરી કરવી. નિરપેક્ષ અને સાપેક્ષ વૃદ્ધિદરની વ્યાખ્યા અને સૂત્રોને યાદ રાખીને ગણતરી સ્પષ્ટપણે દર્શાવવી.

 

Question 4. ડાંગરના છોડ પર “બકાને′ રોગ માટે જવાબદાર રોગકારક ફૂગ જીબરેલા ફજીફુરોઈના સંશોધન દરમિયાન ભમનમાં ભા. ડેમ્બ્લીનની શોધ થઈ.
Answer: ડાંગરના છોડ પર “બકાને′ રોગ માટે જવાબદાર રોગકારક ફૂગ જીબરેલા ફુજીફુરોઈના સંશોધન દરમિયાન જીબરેલીન અંતઃસ્રાવની શોધ થઈ.
In simple words: ડાંગરના છોડમાં "બકાને" રોગ જીબરેલા ફુજીફુરોઈ નામની ફૂગને કારણે થાય છે, જે જીબરેલીન અંતઃસ્રાવ ઉત્પન્ન કરે છે. આ રોગના અભ્યાસ દરમિયાન જ જીબરેલીનની શોધ થઈ, જે છોડની અસામાન્ય વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.

🎯 Exam Tip: જીબરેલીનની શોધ સાથે સંકળાયેલા “બકાને” રોગ અને જીબરેલા ફુજીફુરોઈ ફૂગના નામ યાદ રાખવા. આ ઐતિહાસિક સંદર્ભ વનસ્પતિ અંતઃસ્રાવોના અભ્યાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન છે.

Question 5. જીબરેલીન જનીનીક રીતે કેનાબીસની વનસ્પતિમાં પુષ્પોના નિર્માણની ક્રિયાને ઉત્તેજે છે, જ્યારે ઇથિલીન જનીનીક રીતે વનસ્પતિમાં પુષ્પોના નિર્માણની ક્રિયાને ઉત્તેજે છે.
Answer: સામાન્ય કાર્યો ઉપરાંત, જીબરેલીન અને ઇથિલીન કેટલીક વનસ્પતિઓમાં વિશિષ્ટ અસરો દર્શાવે છે.
જીબરેલીન જનીનીક રીતે કેનાબીસની માદા વનસ્પતિમાં નર પુષ્પોના નિર્માણની ક્રિયાને ઉત્તેજે છે, જ્યારે ઇથિલીન જનીનીક રીતે નર વનસ્પતિમાં માદા પુષ્પોના નિર્માણની ક્રિયાને ઉત્તેજે છે.
In simple words: Gibberellin promotes male flower development in female cannabis plants, while ethylene promotes female flower development in male cannabis plants. These hormones have specific roles in determining sex expression in certain plants.

🎯 Exam Tip: Understanding the specific roles of plant hormones in sex determination, particularly in dioecious plants like cannabis, is crucial. Focus on which hormone promotes which sex in specific plant types.

Question 6. નીચે આપેલ વનસ્પતિઓને દીર્ઘ દિવસીય, લઘુ દિવસીય અને તટસ્થ દિવસીય વનસ્પતિઓમાં વર્ગીકૃત કરો. [ ઝેન્થીયમ (ગોખરૂ), હેનબેન (Hyosoyamus niger), પાલખ, ચોખા, સ્ટ્રોબેરી, બ્રાયોફાયલમ (પાનટી), સૂર્યમુખી, ટામેટા, મકાઈ ]
Answer:

દીર્ઘ દિવસીય વનસ્પતિઓ	લઘુ દિવસીય વનસ્પતિઓ	તટસ્થ દિવસીય વનસ્પતિઓ
હેનબેન (Hyoscyamusniger)	ઝેન્થીયમ (ગોખરૂ)	સૂર્યમુખી
પાલખ	ચોખા (ડાંગર)	ટામેટા
સ્ટ્રોબેરી	બ્રાયોફાયલમ (પાનટી)	મકાઈ

In simple words: Plants are classified based on their light requirements for flowering. Long-day plants need more light, short-day plants need less light, and day-neutral plants flower regardless of day length.

🎯 Exam Tip: Memorizing examples for each category (long-day, short-day, day-neutral plants) is important for objective type questions and classification-based problems.

Question 7. ખેડૂત તેના ખેતરમાં કાકડીના છોડ વાવે છે. તે છોડમાં માદા પુષ્પોનું નિર્માણ વધુ થાય તેવું ઇચ્છે છે. કયા વનસ્પતિ અંતઃસ્રાવનો ઉપયોગ કરવાથી આ શક્ય બનશે ?
Answer: ઇથિલીન : વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ ઇથિલીનનો ઉપયોગ કરવાથી આ શક્ય બનશે. કારણ કે ઇથિલીન કાકડીમાં માદા પુષ્પોની સંખ્યામાં વધારો કરે છે, જેથી પાકની ઉત્પાદકતામાં વૃદ્ધિ થાય છે.
In simple words: To increase the number of female flowers in cucumber plants and boost yield, the farmer should use ethylene, a plant hormone known to promote femaleness.

🎯 Exam Tip: Focus on the practical applications of plant hormones. Ethylene's role in promoting female flowers in cucurbits is a key physiological function with direct agricultural relevance.

Question 8. નીચે આપેલ અંતઃસ્ત્રાવો વનસ્પતિમાં ક્યાં સંશ્લેષણ (નિર્માણ) પામે છે ?
(a) IAA,
(b) જીબરેલીન્સ,
(c) સાયટોકાઇનીન.
Answer:
(a) IAA: તેને રાસાયણિક રીતે ઑકિઝન્સ પણ કહે છે. તે સામાન્ય રીતે પ્રકાંડ તેમજ મૂળની વૃદ્ધિ પામતી ટોચના ભાગે સર્જાય છે.
(b) જીબરેલીન : તેનું નિર્માણ પ્રકાંડની ટોચની કલિકાઓ, તરૂણ પર્ણ, મૂળની ટોચે અને વિકાસ પામતા બીજમાં થાય છે.
(c) સાયટોકાઈનીન : વનસ્પતિના એવા ભાગોમાં સંશ્લેષિત થાય છે કે જયાં ત્વરિત કોષવિભાજન થતું હોય. તેના ઉદા. તરીકે મૂળની ટોચ, વિકાસશીલ પ્રરોહ, કલિકાઓ, તરૂણ ફળ અને બીજ.
In simple words: IAA is mainly produced at shoot and root tips. Gibberellins are formed in young leaves, buds, root tips, and developing seeds. Cytokinins are synthesized in areas with rapid cell division, like root apices, developing shoots, young fruits, and seeds.

🎯 Exam Tip: Knowing the primary synthesis sites of major plant hormones is essential for understanding their physiological actions and transport mechanisms within the plant.

Question 9. વનસ્પતિ ઉદ્યાન અને ચાના બગીચામાં માળી દ્વારા વનસ્પતિઓને નિયમિત રીતે ટ્રીમીંગ કરવામાં આવે, એટલે કે સુવ્યવસ્થિત રીતે કાપવામાં આવે છે. આ ક્રિયા પાછળનું કોઈ વૈજ્ઞાનિક કારણ હોય ખરું ? તેનું વર્ણન કરો.
Answer: ચાનાં છોડ અને અન્ય વનસ્પતિઓમાં રહેલ અગ્રકલિકા પાર્શ્વ કલિકાઓની વૃદ્ધિને અવરોધે છે. આ માટે તેઓમાં સ્રાવ પામતો ઑકિઝન અંતઃસ્ત્રાવ જવાબદાર છે. આ ક્રિયાને અગ્રીય પ્રભાવિતા કહે છે.
1. વનસ્પતિ ઉદ્યાન અને ચાના બગીચામાં અગ્રકલિકાઓને નિયમિત રીતે કાપતાં પાર્શ્વકલિકાઓનો વિકાસ સારી રીતે થાય છે, જે છોડને કલાત્મક રીતે આકર્ષિત બનાવે છે.
2. આ પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ એ છે કે, જો અગ્રકલિકાને દૂર કરીએ તો ઑકિઝનનું પ્રમાણ ઘટે છે, જે અગ્રીય પ્રભાવિતાની ક્રિયાને ઘટાડે છે, જેથી પાર્શ્વકલિકાઓ વધુ ને વધુ વિકાસ પામે છે.
In simple words: Trimming plants like tea bushes removes the apical buds, which are the main source of auxin. This removal reduces apical dominance, allowing the lateral buds to grow and develop, resulting in a denser, bushier, and more aesthetically pleasing plant.

🎯 Exam Tip: Apical dominance and the role of auxin are fundamental concepts. Understand how removing the apical bud (pruning/trimming) impacts lateral bud growth and overall plant architecture.

Question 10. પ્રકાશ દરેક સજીવોના જીવનમાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. વનસ્પતિની કોઈપણ ત્રણ દેહધાર્મિક ક્રિયાઓના નામ આપો, જેમાં પ્રકાશ તેમને અસર કરતો હોય ?
Answer:
(i) પ્રકાશસંશ્લેષણ :
1. આ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે પ્રકાશ ઉપર આધારિત છે.
2. પ્રકાશની તીવ્રતા અને ગુણવત્તા બંને પ્રકાશસંશ્લેષણ પર અસર કરે છે.
3. પ્રકાશસંશ્લેષણ દરના આધારે જ વનસ્પતિની ઉત્પાદકતા નક્કી થાય છે.
(ii) બાષ્પોત્સર્જન :
1. આ ક્રિયામાં વનસ્પતિના હવાઈ અંગોની સપાટી દ્વારા પાણી બાષ્પ સ્વરૂપે ગુમાવવામાં આવે છે.
2. પ્રકાશની હાજરીમાં તાપમાનમાં વધારો થાય, જેના કારણે વનસ્પતિના બાષ્પોત્સર્જન દરમાં પણ વધારો થાય છે.
(iii) પુષ્પસર્જન :
1. પ્રકાશનો સમયગાળો વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસ પર અસર કરે છે. આ ઉપરાંત કેટલીક વનસ્પતિમાં પુષ્પસર્જનની ક્રિયા પ્રકાશ અવધિ પર આધારિત હોય છે.
2. પ્રકાશ અવધિના આધારે વનસ્પતિઓને દીર્ધ દિવસીય, લઘુ દિવસીય અને તટસ્થ દિવસીય વનસ્પતિઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
In simple words: Light is crucial for photosynthesis, affecting its rate based on intensity and quality, thereby influencing plant productivity. It also impacts transpiration by increasing temperature, leading to higher water loss. Furthermore, light duration, known as photoperiod, controls flowering in many plants, categorizing them into long-day, short-day, or day-neutral types.

🎯 Exam Tip: When describing light's effects, provide specific examples for each physiological process (photosynthesis, transpiration, flowering) and explain the mechanism of influence. Mentioning photoperiodism is key for flowering.

Question 11. નીચે આપેલ આકૃતિ સીગ્નોઇડ વક્ર દર્શાવે છે. તેમાં આપેલ 1, 2 અને 3નું નામનિર્દેશન કરો.
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ સિગ્મોઇડ વૃદ્ધિ વક્ર દર્શાવે છે, જે સમયની સાપેક્ષે સજીવોના વૃદ્ધિના માપનને પ્રસ્તુત કરે છે. આ વક્રમાં ત્રણ મુખ્ય તબક્કાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા છે: પ્રારંભિક ધીમો વૃદ્ધિ તબક્કો, ઝડપી વૃદ્ધિ તબક્કો અને પછી સ્થાયી વૃદ્ધિ તબક્કો. આ વક્ર મોટાભાગના સજીવોમાં કુદરતી વૃદ્ધિ પેટર્નને પ્રતીકરૂપ રીતે દર્શાવે છે.
1. ધીમી વૃદ્ધિ તબક્કો
2. ઝડપી વૃદ્ધિ તબક્કો
3. સ્થાયી વૃદ્ધિ તબક્કો
In simple words: The sigmoid growth curve illustrates the typical three phases of growth: an initial slow growth phase (lag phase), followed by a rapid growth phase (log/exponential phase), and finally a stationary phase where growth slows down and stabilizes.

🎯 Exam Tip: Be able to draw and label the sigmoid growth curve. Understanding each phase (lag, log, stationary) and what they represent in terms of cell division and environmental factors is critical.

Question 12. વૃદ્ધિ એ દરેક સજીવોનો અગત્યનો ગુણધર્મ છે. શું એકકોષી સજીવો પણ વૃદ્ધિ પામે છે? જો હોય તો તેનું માપન કેવી રીતે શક્ય છે ?
Answer: વૃદ્ધિ એ દરેક સજીવોનો અગત્યનો ગુણધર્મ છે, જે સજીવોને નિર્જીવોથી અલગ પાડે છે. દરેક સજીવો તેમની સંખ્યામાં તેમજ કદમાં વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
એકકોષી સજીવો પણ કોષના કદના આધારે તેમજ પ્રજનનથી થતા વિભાજનના આધારે તેમની સંખ્યામાં વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. એકકોષી સજીવો વિભાજનની ક્રિયાના આધારે પ્રજનન કરી પોતાની સંખ્યામાં વધારો દર્શાવે છે, જ્યારે કોષરસમાં વધારો થતા તેમના કદમાં વધારો થાય છે.
In simple words: Yes, unicellular organisms do grow. Their growth can be measured by an increase in cell size due to cytoplasmic growth and an increase in cell number through cell division (reproduction).

🎯 Exam Tip: Distinguish between growth in terms of cell size and cell number, especially for unicellular organisms. Remember that for unicellular organisms, reproduction (cell division) is synonymous with population growth.

Question 13. જયારે ડાંગરના છોડ ફૂગ જીબરેલા ફૂજીફરોઈથી રોગગ્રસ્ત બને તો તેવા છોડને “મૂર્ખ છોડ” કહે છે. તેની પાછળનું કારણ શું છે?
Answer: જ્યારે ડાંગરના છોડ ફૂગ જીબરેલા ફુજીફરોઈથી રોગગ્રસ્ત બને છે ત્યારે છોડની આંતરગાંઠોની લંબાઈમાં વધારો થાય છે. આથી આ છોડ સામાન્ય છોડ કરતાં ઘણા ઊંચા બને છે, જેથી તેમને “મૂર્ખ છોડ” કહે છે. આ ક્રિયા માટે ફૂગમાંથી સ્ત્રાવ પામતો અંતઃસ્રાવ GA જવાબદાર છે.
In simple words: Rice plants infected with the fungus Gibberella fujikuroi grow abnormally tall due to the overproduction of gibberellin (GA) by the fungus. This excessive elongation makes them weak and unproductive, leading to the name "foolish seedling disease".

🎯 Exam Tip: This question highlights the discovery of gibberellins. Focus on the role of fungal gibberellin in causing stem elongation and its impact on the plant's health.

Question 1. નીકોટીએના ટોબકેમ લઘુ દિવસીય વનસ્પતિ છે, જ્યારે તેને આવશ્યક સમયગાળા કરતાં વધુ પ્રમાણમાં પ્રકાશ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે તેઓમાં પુષ્પસર્જન પ્રેરાતું નથી. સમજાવો.
Answer: લઘુ દિવસીય વનસ્પતિઓ એટલે એવી વનસ્પતિઓ કે જેમાં પુષ્પસર્જન માટે પ્રકાશની નિયત અવધિ કરતાં ઓછા પ્રકાશની જરૂર હોય.
પાક તમાકુનો છોડ લઘુ દિવસીય વનસ્પતિ છે. આથી જો તેને નિયત અવધિ કરતાં વધુ પ્રમાણમાં પ્રકાશ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે તેઓમાં પુષ્પસર્જન પ્રેરાતું નથી.
In simple words: Nicotiana tabacum is a short-day plant, meaning it requires a photoperiod shorter than a critical length to flower. If exposed to light periods longer than its critical duration, its flowering will be inhibited because it needs extended darkness to initiate the flowering process.

🎯 Exam Tip: Clearly define short-day plants and their photoperiodic requirements. The key is understanding that excessive light, beyond their critical photoperiod, prevents flowering in these plants.

Question 2. નીચે આપેલા કોષોની લાક્ષણિકતાઓ જણાવો.
Answer:
(a) મૂલાગ્રની ટોચે રહેલા વર્ધમાન કોષો :
1. આ કોષો જીવરસથી ભરપૂર હોય છે.
2. તેઓ મોટું કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે.
3. તેમની કોષદીવાલ પ્રાથમિક, પાતળી અને વધુ માત્રામાં સેલ્યુલોઝ ધરાવે છે તેમજ ભરપૂર માત્રામાં કોષરસીય તંતુઓના જોડાણ ધરાવે છે.
(b) મૂળના વિસ્તરણ પ્રદેશમાં રહેલા કોષો :
1. આ કોષો વિભાજન પ્રદેશની નીચે (ટોચથી સહેજ દૂર) આવેલા હોય છે.
2. કોષનું વિસ્તરણ થવું અને નવી કોષદીવાલ બનવી વગેરે આ પ્રદેશની લાક્ષણિકતા છે.
3. આ તબક્કામાં કોષો મોટા કદની રસધાનીઓ ધરાવે છે.
In simple words: Meristematic cells at the root apex are dense with cytoplasm, have large nuclei, and thin cellulosic cell walls, constantly dividing. Cells in the elongation zone, slightly behind the apex, enlarge significantly, form new cell walls, and develop large vacuoles, contributing to root length.

🎯 Exam Tip: Focus on the distinct morphological and physiological characteristics of cells in different zones of the root tip (meristematic, elongation, maturation) to clearly differentiate them.

Question 3. શું પ્રાણીઓ કરતાં વનસ્પતિમાં વૃદ્ધિના ભાગ અલગ હોય છે? શું વનસ્પતિના બધાં જ અંગો અમર્યાદિત વૃદ્ધિ પામે છે? જો ના હોય તો વનસ્પતિના કયા ભાગો અમર્યાદિત વૃદ્ધિ પામે છે ?
Answer: વનસ્પતિઓ અમર્યાદિત વૃદ્ધિ દર્શાવે છે એટલે કે વનસ્પતિઓ જીવનભર અમર્યાદિત વૃદ્ધિની ક્ષમતા દર્શાવે છે. આ માટે વનસ્પતિ દેહમાં કેટલાક વિશિષ્ટ સ્થાનો પર આવેલી વર્ધનશીલ પેશી જવાબદાર છે.
1. આ પેશીના કોષો સતત કોષવિભાજન પામવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જો કે નવા સર્જાયેલા કોષો ઝડપથી વિભાજનની ક્ષમતા ગુમાવી વનસ્પતિ દેહની રચના કરે છે.
2. પ્રાણીઓમાં વૃદ્ધિની ક્રિયા ચોક્કસ સમયગાળા સુધી જ થાય છે, ત્યારબાદ વૃદ્ધિની ક્રિયા અટકે છે.
3. વનસ્પતિના બધા જ અંગો અમર્યાદિત વૃદ્ધિ ધરાવતા નથી. ફક્ત પ્રરોહાગ્ર અને મૂલાગ્ર જ અમર્યાદિત વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. આ માટે આ અંગોમાં આવેલ અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી જવાબદાર છે.
In simple words: Plant growth differs from animals as it is indeterminate, continuing throughout their lifespan in specific regions called meristems (like shoot and root apices). Animal growth is determinate, ceasing after a certain period. Not all plant parts grow indefinitely; only the meristematic regions exhibit continuous growth.

🎯 Exam Tip: The key distinction is indeterminate (plants) vs. determinate (animals) growth. Emphasize the role of meristems in plants for continuous growth, contrasting it with the cessation of growth in most animal tissues.

Question 4. નીચે આપેલ શબ્દોને વિવિધ વનસ્પતિ પેશીઓના ઉદાહરણ લઈ 2 થી 3 લાઈન (લીટી)માં વર્ણવો.
(a) વિભેદન
(b) નિર્વિભેદન
(c) પુર્નવિભેદન.
Answer:
(a) વિભેદન :
પ્રરોહાગ્રની અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી તેમજ એધાના કોષોના વિભાજનથી ઉત્પન્ન થયેલા કોષો વૃદ્ધિ અને વિકાસ પામી વિશિષ્ટ કાર્ય કરવા માટે પરિપક્વ થાય છે. કોષની પરિપક્વ થવાની આ ક્રિયાવિધિને વિભેદન કહે છે.
વિભેદન દરમિયાન કોષો કોષદીવાલ અને જીવરસમાં કેટલાક રચનાત્મક ફેરફારો દર્શાવે છે.
ઉદા. તરીકે જલવાહિનીના ઘટક સ્વરૂપે કોષો વિભેદન પામવા માટે પોતાનો જીવરસ ગુમાવે છે અને પછી તેઓ એક મજબૂત, સ્થિતિસ્થાપક, લિગ્નોસેલ્યુલોઝની બનેલી દ્વિતીયક કોષદીવાલનો વિકાસ કરે છે, જે ઊંચા તણાવમાં પણ લાંબા અંતર સુધી પાણીનું વહન કરવા માટે સક્ષમ હોય છે.
(b) નિર્વિભેદન :
જીવિત વિભેદિત કોષો કે જેઓએ વિભાજનની ક્ષમતા ગુમાવી છે તેઓ ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં પુનઃવિભાજનની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી શકે છે, આ ક્ષમતાને નિર્વિભેદન કહે છે.
ઉદા. તરીકે આંતરપુલીય એધા અને વસૈધા જેવી વર્ધનશીલ પેશીઓનું નિર્માણ મૃદુતક કોષોમાંથી થાય છે.
(c) પુર્નવિભેદન :
વર્ધનશીલ પેશીઓ કે જે વિભાજન પામી નવા કોષોનું ઉત્પાદન કરે છે. તેઓ ફરીથી વિભાજનની ક્ષમતા ગુમાવી દે છે અને વિશિષ્ટ કાર્યો કરવા પરિપક્વ બને છે એટલે કે તેઓ પુર્નવિભેદિત થાય છે.
વનસ્પતિઓમાં વૃદ્ધિ સતત હોય છે એટલે કે તે અપરિમિત કે પરિમિત હોઈ શકે.
વનસ્પતિઓમાં વિભેદનની ક્રિયા સતત થાય છે, કારણ કે એક જ વર્ધમાન પેશીથી નિર્માણ પામેલ પેશી કે કોષો પરિપક્વ બની ભિન્ન સંરચનાઓ ધરાવે છે, કોષ કે પેશીનું અંતિમ સ્વરૂપ ક્યાં સ્થાન પામેલ છે તેના પરથી આ બાબતે નક્કી થાય છે.
ઉદા. તરીકે મૂળની અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશીના દૂરસ્થ ભાગે આવેલા કોષો મૂળટોપ કોષમાં વિભેદન પામે છે.
જયારે મૂળટોપ પરિધ તરફ ખસે ત્યારે તેઓ અધિસ્તર સ્વરૂપે પરિપક્વ પામે છે.
In simple words: Differentiation is when cells from meristems mature to perform specific functions, like xylem cells losing protoplasm and forming lignified walls for water transport. Dedifferentiation is when differentiated cells regain the ability to divide, such as parenchyma forming interfascicular cambium. Redifferentiation occurs when dedifferentiated cells lose their division capacity again and mature into specialized cells, like root cap cells forming from apical meristem cells.

🎯 Exam Tip: Clearly distinguish between differentiation, dedifferentiation, and redifferentiation with precise definitions and examples for each. These are core concepts in plant development and tissue culture.

Question 5. ઑકિઝન એ વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ છે અને તે કોષની લંબાઈમાં થતા વધારા માટે જવાબદાર છે. તે બાગાયતવિદ્યામાં વૃદ્ધિ, પુષ્પસર્જન અને મૂળસર્જન પ્રેરવામાં ઉપયોગી છે. નીચે આપેલા શબ્દોને ઑકિઝનના આધારે ટૂંકમાં વર્ણવો.
(a) ઑકિઝનના વ્યુત્પન્નો
(b) એન્ટી-ઑકિઝન
(c) સંશ્લેષિત ઑન્ઝિન્સ
Answer: ઑકિઝન અગત્યનો ફાયટોફોર્મોન છે, જે દરેક વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે જરૂરી છે.
(a) ઑકિઝનના વ્યુત્પન્નો :
1. તેઓ ઑકિઝનના સંશ્લેષણ માટેના કાચા પદાર્થો (સ્રોત) છે.
2. IAAનું સંશ્લેષણ ટ્રીપ્ટોફેન, એડેનાઇન ઘટકો અને કેરોટીનોઇડ્ના વ્યુત્પન્નોમાંથી થાય છે.
(b) એન્ટી-ઑકિઝન :
તેઓ ઑકિઝનને અવરોધતા રસાયણો છે.
ઉદા. તરીકે P-ક્લોરોફિનોક્સી આઇસો બ્યુટીરીક ઍસિડ (PCIB), TIBA.
(c) સંશ્લેષિત ઑકિઝન :
તેઓનું સંશ્લેષણ કૃત્રિમ રીતે પ્રયોગશાળામાં કરવામાં આવે છે. ઉદા. 2-4, D, NAA, IBA વગેરે.
In simple words: Auxin derivatives are precursors like tryptophan, adenine, and carotenoids used to synthesize natural auxins (IAA). Anti-auxins are chemicals such as PCIB and TIBA that inhibit auxin activity. Synthetic auxins are man-made compounds, including 2,4-D, NAA, and IBA, widely used in agriculture.

🎯 Exam Tip: Understand the differences between natural auxins, their precursors, synthetic auxins, and anti-auxins. Be able to provide examples for each category, especially for synthetic auxins and anti-auxins, as they have practical applications.

Question 6. “ઇથિલીન અને એગ્લેિસીક ઍસિડ હકારાત્મક અને નકારાત્મક અસરો દર્શાવે છે.” આ વિધાનની સમજૂતી આપો.
Answer:

અંતઃસ્ત્રાવ	હકારાત્મક અસરો	નકારાત્મક અસરો
ઇથિલીન	- તે વનસ્પતિમાં અનુપ્રસ્થ કે સમક્ષિતિજ વૃદ્ધિ પ્રેરે છે. - અગ્રકલિકાની પ્રભાવિતાને અસર કરે છે. - બીજ અને કલિકાની સુષુપ્તતાને અવરોધે છે. - મગફળીના બીજમાં અને બટાટાના ગ્રંથિલનું અંકુરણ પ્રેરે. - મૂળની વૃદ્ધિ અને મૂળરોમના સર્જનની ક્રિયાને પ્રેરિત કરે. - અનાનસમાં પુષ્પના નિર્માણમાં તેમજ ફળના વિકાસની ક્રિયા પ્રેરે.	- તે લંબઅક્ષ વૃદ્ધિને અવરોધે છે. - તે ગુરૂત્વાકર્ષણ પ્રત્યેની સંવેદનાને ઘટાડે, જેના કારણે મૂળનો વિકાસ ઋણ ભૂઆવર્તન પ્રકારે થાય. - તે પર્ણ, પુષ્પ અને ફળના પતનને પ્રેરે. - પાર્શ્વકલિકાઓના નિર્માણને અવરોધે. - જલતાણની સ્થિતિમાં ABAના નિર્માણમાં મધ્યસ્થી તરીકે વર્તે છે.
એબ્સિસીક ઍસિડ	- તે જલતાણની સ્થિતિમાં વાયુરંધ્રોને બંધ કરે છે. - કેટલીક વનસ્પતિમાં તે પુષ્પસર્જન અને મૂળના નિર્માણને ઉત્તેજે છે. - બીજની સુષુપ્તતા દરમિયાન બીજને સૂકાવામાં તેમજ વૃદ્ધિ માટે પ્રતિકૂળ પરિબળોથી બચાવે છે. - તે વનસ્પતિને વિવિધ પ્રકારની તાણ સામે રક્ષણ આપે છે. તેથી તેને “તાણ અંતઃસ્રાવ" પણ કહે છે.	- તે પ્રોટીન અને RNAના નિર્માણને અવરોધી પર્ણ પતનની ક્રિયા પ્રેરે છે. - તે બીજ અને કલિકાની સુષુપ્તતાને પ્રેરે છે. - કોષવિભાજનની ક્રિયાને અવરોધી એધાની ક્રિયાશીલતાને ઘટાડે છે. - તે બીજના અંકુરણ અને ભ્રૂણ વિકાસને અવરોધે છે. - મોટાભાગની સ્થિતિમાં ABAની અસરો જીબરેલીનની અસરો કરતાં વિરૂદ્ધ હોય છે.

In simple words: Ethylene promotes horizontal growth, breaks seed dormancy, and enhances fruit ripening, but it inhibits shoot elongation and promotes senescence and abscission. Abscisic acid (ABA) helps plants cope with stress by closing stomata and inducing dormancy, yet it also inhibits cell division, seed germination, and protein synthesis.

🎯 Exam Tip: When discussing positive and negative effects of hormones, it's crucial to list specific physiological processes for each. A table format is effective for clear presentation. Remember that "stress hormone" for ABA and its role in fruit ripening for ethylene are key points.

Question 7. પ્રયોગ દરમિયાન કોઈ એક જ અંતઃસ્રાવની અસરો જાણવી શા માટે મુશ્કેલ છે ?
Answer: વનસ્પતિકોષો દ્વારા વાનસ્પતિક અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ જાતે જ અને વ્યક્તિગત રીતે થાય છે, જેમાં ઑકિઝન, GA, ABA, ઇથિલીન તેમજ સાયટોકાઈનીનનો સમાવેશ થાય છે.
વનસ્પતિમાં તેમના વહન માટે કોઈ અલગ તંત્રની વ્યવસ્થા હોતી નથી. આથી વનસ્પતિ ઉપર તેમની અસરો એકસાથે મિશ્ર થઈને વર્તાય છે. ઉદા. તરીકે ઑકિઝન અને CAની મોટાભાગની અસરો સમાન છે. તે જ રીતે, વનસ્પતિના ઘણાં કાર્યોનું નિયમન ઇથિલીન અને ABAની સંયુક્ત ક્રિયા દ્વારા થાય છે.
આ ઉપરાંત, વાનસ્પતિક અંતઃસ્ત્રાવોની અસરો વનસ્પતિમાં અને વનસ્પતિની બહાર તદ્દન જુદી છે.
In simple words: It's difficult to study the effects of a single plant hormone because plants naturally produce multiple hormones simultaneously, and these hormones often interact, either synergistically or antagonistically, to regulate various physiological processes. Additionally, plants lack specialized transport systems, leading to complex, mixed effects.

🎯 Exam Tip: The main reasons are complex interactions (synergy and antagonism) among multiple plant hormones produced simultaneously, and the lack of dedicated transport systems, making it hard to isolate the effect of one hormone.

Question 8. કઈ ક્રિયા દ્વારા અગ્રકલિકા પાર્શ્વકલિકાઓની વૃદ્ધિને અવરોધે છે ? આ ઘટનાને દૂર કરવાનો ઉપાય આપો.
Answer: મોટાભાગની ઉચ્ચકક્ષાની વનસ્પતિમાં અગ્રકલિકા પાર્શ્વકલિકાઓના નિર્માણને અવરોધે છે. આ ઘટનાને અગ્રીય પ્રભાવિતા કહે છે. આ માટે અગ્રકલિકામાંથી મુક્ત થતો વનસ્પતિ અંતઃસ્રાવ ઑકિઝન જવાબદાર છે.
આ ક્રિયાને અટકાવવા માટે વનસ્પતિ પર સાયટોકાઇનીનનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે, જે પાર્શ્વકલિકાઓની વૃદ્ધિને પ્રેરે છે. આ ઉપરાંત નિયત અંતરે વનસ્પતિઓની અગ્રકલિકાઓને ટ્રીમીંગ દ્વારા દૂર કરતા પાર્શ્વકલિકાઓનું નિર્માણ પ્રેરાય છે.
In simple words: The apical bud inhibits the growth of lateral buds through a phenomenon called apical dominance, primarily caused by auxin produced in the apical meristem. To overcome this, one can either prune (trim) the apical bud to remove the auxin source or spray cytokinins, which promote lateral bud growth.

🎯 Exam Tip: Focus on "apical dominance" as the key term. Explain auxin's role in establishing it and how pruning or applying cytokinin can counteract this effect to promote bushier growth.

Question 9. પ્રાણીઓમાં અંતઃસ્રાવનો સ્ત્રાવ કરવા માટે વિશિષ્ટ ગ્રંથિઓ આવેલ હોય છે, જ્યારે વનસ્પતિઓમાં તેનો અભાવ હોય છે. વનસ્પતિમાં અંતઃસ્ત્રાવોનું નિર્માણ ક્યાં થાય છે ? કેવી રીતે અંતઃસ્ત્રાવો તેમના નિર્માણ સ્થાનેથી કાર્ય સ્થાને વહન પામે છે ?
Answer: વનસ્પતિને જ્યારે જરૂર હોય ત્યારે તેના કોષો દ્રારા અંતઃસ્રાવનું નિર્માણ થાય છે. કેટલાક અંતઃસ્ત્રાવો વનસ્પતિના ચોક્કસ ભાગોમાં જ સંશ્લેષણ પામે છે. ઉદા. ઑકિઝનનું સંશ્લેષણ વનસ્પતિની અગ્રકલિકાના ટોચના ભાગે થાય છે. ઇથિલીન પાકેલા ફળમાંથી મુક્ત થાય છે. વિભાજન પામતાં કોષો સાયટોકાઈનીનો સ્રાવ કરે છે.
1. પ્રાણીઓનું શરીર વનસ્પતિઓની સરખામણીમાં વધુ વિકસિત હોય છે અને તેમાં અંતઃસ્ત્રાવોનું નિર્માણ વિશિષ્ટ ગ્રંથિઓ દ્વારા થાય છે.
2. વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ બંનેમાં અંતઃસ્ત્રાવોનું વહન વાહકતંત્ર દ્વારા થાય છે. વનસ્પતિઓમાં જલવાહક અને અન્નવાહક વાહકપેશીઓ તરીકે વર્તે છે અને તેઓ અંતઃસ્ત્રાવોનું વહન કરે છે.
In simple words: Plant hormones are synthesized in various tissues as needed, rather than in specialized glands like animals. For example, auxins are made in shoot tips, ethylene in ripening fruits, and cytokinins in dividing cells. These hormones are then transported throughout the plant via the vascular tissues—xylem and phloem—to reach their target sites and exert their effects.

🎯 Exam Tip: The key difference lies in the absence of specialized endocrine glands in plants. Emphasize that plant hormones are produced in various tissues and transported through xylem and phloem, highlighting the simplicity yet effectiveness of their distribution.

Question 10. વિજ્ઞાનની ઘણી શોધો આકસ્મિક રીતે થાય છે, જે વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો બાબતે પણ સાચું છે. આ વિધાનને તમે ઉદાહરણ આપી સમજાવો. આ રીતે આકસ્મિક રીતે થતી શોધને કયા શબ્દથી ઓળખવામાં આવે છે ?
Answer: વનસ્પતિ અંત:સ્રાવ જીબરેલીનની શોધ પણ આકસ્મિક રીતે થયેલી છે. તે ડાંગરના ખેતરમાં સૌ પ્રથમ જોવા મળ્યું.
1. ડાંગરના ખેતરમાં કેટલાક છોડ અન્ય છોડ કરતાં વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા હતા. વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કરતા માલુમ પડ્યું કે આ છોડ જીબરેલા ફુજીફુરોઈ ફૂગથી રોગગ્રસ્ત હતા.
2. આ ફૂગ દ્વારા વધુ પ્રમાણમાં વાનસ્પતિક અંતઃસ્રાવ જીબરેલીક ઍસિડનો સ્રાવ થતો હતો, જે ડાંગરની છોડની વધુ ઊંચાઈ માટે જવાબદાર છે.
3. ત્યારબાદ આ રાસાયણિક ઘટક બધી જ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળ્યો, જેને જીબરેલીન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
4. આ રીતે આકસ્મિક થતી શોધને “સેરેનડીપીટી (Serendipity)" શબ્દથી ઓળખવામાં આવે છે. તેનો મતલબ આકસ્મિક ઈટડો (Fortunate happenstance) છે. તેને Horace Walpale (હોરેસ વાલ્પોલ) દ્વારા 1754માં વર્ણવામાં આવ્યો.
In simple words: The discovery of gibberellin is a classic example of serendipity. Scientists noticed that rice plants infected with the fungus Gibberella fujikuroi grew abnormally tall. Further investigation revealed that the fungus produced a chemical, gibberellic acid, which caused this excessive growth. This accidental observation led to the identification of gibberellins as a new class of plant hormones.

🎯 Exam Tip: This question directly tests knowledge of the "serendipity" concept in scientific discovery, specifically exemplified by gibberellin. Clearly explain the observation, the fungal connection, and the resulting hormone identification.

Question 11. કાર્પેટ જેવું ઘાસ મેળવવા માટે તેને નિયમિતપણે કાપવું પડે છે. આ વિધાન માટેની કોઈ વૈજ્ઞાનિક સમજૂતી આપો.
Answer: ઘાસને નિયમિતપણે કાપતાં તેની અગ્રકલિકા સમયાંતરે દૂર થાય છે, જેના કારણે પાર્શ્વકલિકાઓ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે.
1. સામાન્ય રીતે અગ્રકલિકામાંથી ઑકિઝનનો સ્રાવ થાય છે, જે પાર્શ્વકલિકાઓના નિર્માણને અવરોધે છે. આ અસરને અગ્રીય પ્રભાવિતા કહે છે.
2. જો ઘાસને નિયમિતપણે કાપતાં રહીએ તો પાર્શ્વકલિકાઓની વૃદ્ધિના કારણે ઘાસ ગાઢ બને છે.
In simple words: Regularly mowing grass removes the apical buds, which produce auxin and suppress lateral bud growth (apical dominance). By eliminating the apical buds, lateral buds are stimulated to grow, resulting in a denser, carpet-like lawn.

🎯 Exam Tip: This is a practical application of apical dominance. Explain how removing the apical meristem (mowing) reduces auxin levels, thereby releasing lateral buds from inhibition and promoting bushy growth.

Question 12. વિવિધ કોષોની સ્લાઈડ જોતાં, આપણે કેવી રીતે ઓળખી શકીએ કે આ સ્લાઈડ વર્ધમાન કોષોની છે કે અવિભાજનશીલ અન્ય કોષોની છે ?
Answer: નીચે આપેલ લાક્ષણિકતાઓના આધારે વર્ધનશીલ કોષોની ઓળખ થાય છે :
1. કોષો જીવરસથી ભરેલા અને પાતળી સેલ્યુલોઝની બનેલ કોષદીવાલ ધરાવે.
2. કોષો ભરપૂર માત્રામાં કોષરસીય તંતુઓના જોડાણ ધરાવે.
3. સમવિભાજન પ્રકારે વિભાજન પામતાં કોષો સ્પષ્ટ જોઈ શકાય.
4. કોષો મધ્યમાં મોટું કોષકેન્દ્ર ધરાવે.
આ બધી લાક્ષણિકતાઓના આધારે કહી શકાય કે કોષો વિભાજનશીલ છે. આ સ્થાને કોઈ રચના સ્પષ્ટ જોઈ શકાતી નથી.
જ્યારે અવિભાજનશીલ કોષો આ પ્રકારની લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે.
1. કોષો ચોક્કસ આકાર અને કદ ધરાવે છે.
2. રચનાત્મક અને દેહધાર્મિક રીતે વિભેદિત હોય.
3. વિવિધ પ્રકારના કોષો - અધિસ્તર, બાહ્યક, વાહકપેશીઓ વગેરેનું - નિર્માણ કરે છે.
In simple words: Meristematic cells are characterized by dense cytoplasm, large nuclei, thin cellulosic cell walls, and active division. Differentiated (non-dividing) cells, in contrast, have specific shapes and sizes, are structurally and physiologically specialized, and form various tissues like epidermis, cortex, and vascular bundles.

🎯 Exam Tip: For identification, focus on the key features: meristematic cells are small, isodiametric, dense, with prominent nuclei and thin walls, constantly dividing. Differentiated cells are larger, specialized, and typically non-dividing with thicker walls and distinct functions.

Question 13. રબરબેન્ડ ખેંચાય છે અને પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછો ફરે છે. ચીંગમ ખેંચાય છે, પરંતુ તે પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછી ફરતી નથી. આ બંને ક્રિયા વચ્ચે કોઈ ભેદ રહેલ છે ? આ બાબતની વનસ્પતિની વૃદ્ધિના સંદર્ભમાં ચર્ચા કરો. [Hint : સ્થિતિસ્થાપકતા - પ્રતિવર્તી ક્રિયા, પ્લાસ્ટિસિટી - અપ્રતિવર્તી ક્રિયા ]
Answer:

સ્થિતિસ્થાપકતા (Elasticity)	સુઘટ્યતા (પ્લાસ્ટિસિટી)
- વનસ્પતિકોષો કે અન્ય નીપજો (ઘટકો) સ્થિતિસ્થાપક હોય છે. - ઉદા. રબર/લેટેક્ષ વગેરે. - સ્થિતિસ્થાપકતા દર્શાવતા ઘટકો ખેંચાયા બાદ પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં આવે છે. - ઉદા. રબરબેન્ડનું ખેંચાણ.	- વનસ્પતિઓ પર્યાવરણ પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા આપવા જીવનના વિવિધ તબક્કાઓમાં વિવિધ સ્તરની સંરચનાઓ બનાવે છે. - આ ક્ષમતાને પ્લાસ્ટિસિટી કહે છે. - પ્લાસ્ટિસિટીની ક્રિયા અને વૃદ્ધિ પ્રતિક્રિયા અપ્રતિવર્તી હોય છે. - બટરકપમાં સ્થળજ અને જલજ વસવાટમાં પર્ણના આકારની ભિન્નતા પર્યાવરણના કારણે થતું વિષમપર્ણીનું ઉદાહરણ છે.

In simple words: Elasticity is the ability to return to the original shape after deformation, like a rubber band. Plasticity, however, is the irreversible change in form or structure in response to environmental stimuli, such as a chewing gum retaining its new shape or plants exhibiting different leaf forms in aquatic versus terrestrial environments (heterophylly in buttercup). Plant growth is a form of plasticity.

🎯 Exam Tip: Clearly differentiate between elasticity (reversible change) and plasticity (irreversible change, like growth or developmental changes). Heterophylly in buttercup is a crucial example to illustrate plasticity in plants.

Question 14. આકૃતિમાં નામનિર્દેશન કરો.
(a) દ્વિદળી વનસ્પતિનો આ કયો ભાગ છે ?
(b) જો આકૃતિમાં દર્શાવેલ (1)નો ભાગ દૂર કરવામાં આવે તો શું થાય ?
Answer:
ℹ️ चित्र व्याख्या (Diagram Explanation): આ આકૃતિ દ્વિદળી વનસ્પતિના પ્રરોહાગ્ર (શૂટ એપેક્સ) ની ઊભી કાપણી દર્શાવે છે. તે અગ્રસ્થ વર્ધમાન પેશી અને તેની આસપાસના તરૂણ પર્ણોને દર્શાવે છે, જે વનસ્પતિના વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે જવાબદાર છે. આકૃતિમાં (1) અગ્રસ્થ વર્ધમાન પેશી અને (2) તરૂણ પર્ણ દર્શાવે છે.
(1) પ્રરોહાગ્ર (અગ્રકલિકા)
(2) તરૂણ પર્ણ.
(a) આપેલ આકૃતિ દ્વિદળી વનસ્પતિની પ્રરોહાગ્ર (અગ્રકલિકા)ની છે.
(b) જો અગ્રસ્થ કલિકાને દૂર કરવામાં આવે તો પાર્શ્વકલિકાઓ (કક્ષ કલિકાઓ)ની વૃદ્ધિ પ્રેરાય છે, જે શાખાઓના સ્વરૂપમાં વૃદ્ધિ પામે છે.
In simple words: The diagram shows a dicot plant's shoot apex, with (1) being the apical meristem and (2) a young leaf. If the apical meristem (1) is removed, it stops producing auxin, leading to the release of lateral buds from apical dominance, causing them to grow into branches.

🎯 Exam Tip: Be able to identify the shoot apical meristem and young leaves in a diagram. Understand the concept of apical dominance and how its removal (e.g., by pruning the apical bud) promotes lateral branching due to altered hormone balance.

Question 15. વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ બંને વૃદ્ધિ પામે છે, તો શા માટે આપણે એવું કહીએ છીએ કે વનસ્પતિમાં વૃદ્ધિ અપરિમિત છે, જ્યારે પ્રાણીઓમાં પરિમિત છે ? આ વાક્ય વાદળીઓ માટે સાચું છે ?
Answer:

વનસ્પતિની વૃદ્ધિ

પ્રાણીઓની વૃદ્ધિ

- વનસ્પતિઓ જીવનભર અમર્યાદિત વૃદ્ધિની ક્ષમતા દર્શાવે છે. આ માટે તેમની રચનામાં આવેલ વર્ધનશીલ પેશી જવાબદાર છે. - વર્ધનશીલ પેશીના કોષો સતત વિભાજન પામી નવા કોષો સર્જે છે. આ નવા સર્જાયેલા કોષો વિકાસ અને વિભેદન પામી પેશી અને અંગોનું નિર્માણ કરે છે. - વનસ્પતિના પ્રરોહાગ્ર અને મૂલાગ્રમાં વૃદ્ધિની ક્રિયા ક્યારેય અટકતી નથી. - વનસ્પતિ બધી જ દિશામાં એટલે કે લંબઅક્ષે, અનુપ્રસ્થ અક્ષે તેમજ તેની જાડાઈમાં સતત વૃદ્ધિ પામે છે.

- પ્રાણીઓમાં જીવનના કેટલાક તબક્કા સુધી જ વૃદ્ધિ જોવા મળે છે. ત્યારબાદ વૃદ્ધિની ક્રિયા અટકે છે. - પ્રાણીઓના શરીરના દરેક અંગોમાં કોષો વિભાજન પામે છે, પરંતુ નવા સર્જાયેલા કોષો મૃત કે ઘરડાં થયેલ કોષોનું સ્થાન લે છે. નવી પેશી કે અંગોની રચના થતી નથી. - પ્રાણીઓમાં ગર્ભવિકાસ બાદ વૃદ્ધિની પ્રક્રિયાનો દર ઘટે છે અને પુખ્તાવસ્થા બાદ આ દર અટકી જાય છે.

પ્રાણીઓમાં વાદળી અપવાદ છે. કારણ કે વાદળીઓ પેશીસ્તરીય આયોજન દર્શાવતી નથી. આથી તેનો દરેક કોષ નવા પ્રાણીનું નિર્માણ કરવા માટે સક્ષમ છે. આ બધા કારણોના લીધે વાદળીઓ જીવનભર વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
In simple words: Plant growth is indeterminate, meaning it continues throughout their life in meristematic regions, leading to continuous production of new cells and tissues in all directions. Animal growth is determinate, ceasing after maturity, as new cells primarily replace old ones without overall body size increase. Sponges (વાદળીઓ) are an exception among animals; due to their simple cellular organization, they can exhibit indeterminate growth as their cells retain totipotency to form new organisms.

🎯 Exam Tip: The key difference lies in the presence of meristems for indeterminate growth in plants versus determinate growth in animals. Remember sponges as an exception in the animal kingdom due to their regenerative capabilities, making their growth patterns somewhat analogous to plant's indeterminate growth.

Question 16. અસંયોગીજનન એટલે શું ? અસંયોગીજનન પ્રેરતા વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવનું નામ આપો.
Answer: અસંયોગીજનન એટલે ફલનની ક્રિયા વગર જ ફળનો વિકાસ. તેથી આવા ફળમાં બીજ હોતા નથી.
વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો જેવા કે ઑકિઝન અને જીબરેલીનનો છંટકાવ કરી કૃત્રિમ રીતે અસંયોગીજનન પ્રેરવામાં આવે છે. ઉદા. તરીકે દ્રાક્ષ, પપૈયા વગેરેમાં.
In simple words: Parthenocarpy is the process where fruits develop without fertilization, resulting in seedless fruits. Plant hormones like auxins and gibberellins can induce artificial parthenocarpy, as seen in grapes and papayas.

🎯 Exam Tip: Define parthenocarpy accurately as fruit development without fertilization, leading to seedless fruits. Remember auxins and gibberellins as the key hormones used to induce it artificially.

Question 17. જ્યારે આપણે તડબૂચ ખાઈએ છીએ ત્યારે એવી આશા રાખીએ છીએ કે તે બીજવિહીન હોય. વનસ્પતિ દેહશાસ્ત્ર તરીકે તમે કોઈ એવી પદ્ધતિ આપી શકો કે આ શક્ય બને.
Answer: અસંયોગીજનની ક્રિયાથી બીજવિહીન ફળનું નિર્માણ કરી શકાય છે. આ ક્રિયામાં ફલનની ક્રિયા વગર જ ફળનું નિર્માણ થાય છે, તેથી આવા ફળમાં બીજ હોતા નથી. જો કૃત્રિમ રીતે તડબૂચ પર ઑકિઝન અને જીબરેલીનનો છંટકાવ કરવામાં આવે તો આપણે બીજવિહીન તડબૂચ પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ.
In simple words: To produce seedless watermelons, artificial parthenocarpy can be induced by spraying plant hormones like auxins and gibberellins onto the flowers. This stimulates fruit development without the need for fertilization, resulting in fruits devoid of seeds.

🎯 Exam Tip: Connect the desire for seedless fruits (like watermelon) directly to the concept of artificial parthenocarpy. Highlight the specific hormones (auxins, gibberellins) used for this purpose.

Question 18. માળી તેની લૉન (ઘાસ)માં કેટલાક પહોળા પર્ણો ધરાવતા નિંદણના છોડને જોવે છે. આ નિંદણને દૂર કરવા માટે તે શું કરશે?
Answer: પહોળા પર્ણો ધરાવતા દ્વિદળી નિંદણને દૂર કરવા કે 2, 4-D (ઑકિઝનનો એક પ્રકાર)નો છંટકાવ કરશે. આ રસાયણ નિંદણનો નાશ કરી લૉન (ઘાસ)ને નિંદણ મુક્ત કરે છે.
In simple words: To eliminate broad-leaved weeds from a lawn, the gardener should apply 2,4-D (2,4-dichlorophenoxyacetic acid), a synthetic auxin. This herbicide selectively kills dicot weeds without harming monocot grasses, effectively making the lawn weed-free.

🎯 Exam Tip: The selective action of 2,4-D as a herbicide for dicot weeds in monocot lawns is a key application of synthetic auxins. Remember this specific chemical and its use.

Question 19. બીજાંકરણ દરમિયાન સૌ પ્રથમ પર્ણો વચ્ચે પ્રરોહાગ્રનું નિર્માણ થાય છે, પાછળથી પુષ્પ જોવા મળે છે. (a) આવું શા માટે થાય છે ? (b) વનસ્પતિ માટે આ કેવી રીતે ફાયદાકારક છે ?
Answer:
(a) જ્યારે બીજનું અંકુરણ થાય છે ત્યારે વનસ્પતિ વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ તબક્કામાં પ્રવેશે છે. આ તબક્કામાં વનસ્પતિ પર્ણ, મૂળ, પ્રકાંડ, શાખાઓ વગેરેનું નિર્માણ કરે છે. આ તબક્કામાં વનસ્પતિ પ્રકાશ પ્રત્યે સંવેદી બની, પુષ્પસર્જન માટેના અંતઃસ્ત્રાવ (ફ્લોરિજન)નું નિર્માણ કરે છે.
(b) વાનસ્પતિક તબક્કો વનસ્પતિને પ્રજનનઅંગો જેવા કે પુષ્પ, ફળ અને બીજ ધારણ કરવા માટે તૈયાર કરે છે. આ ઉપરાંત આ તબક્કા દરમિયાન વનસ્પતિ વૃદ્ધિ પામી, પુખ્ત બને છે અને ત્યારબાદ પ્રજનન કરે છે.
In simple words: (a) After germination, plants enter a vegetative phase where they develop roots, stems, and leaves, preparing their body structure. During this stage, they become sensitive to light, leading to the production of florigen, a flowering hormone. (b) This vegetative phase is crucial for the plant to accumulate sufficient resources and biomass, enabling it to support the energy-intensive process of reproduction, including flowering, fruiting, and seed production later on.

🎯 Exam Tip: Emphasize the two distinct phases: vegetative growth (for building biomass and structure) followed by reproductive growth (flowering/fruiting). The vegetative phase ensures the plant has enough resources to successfully complete its life cycle and produce offspring.

Question 20. ખાલી જગ્યા પૂરો.
(a) ____ તબક્કામાં વૃદ્ધિની ક્રિયા ઝડપી જોવા મળે છે.
(b) ____ ના કારણે અગ્રીય પ્રભાવિતા જોવા મળે છે.
Answer:
(a) ઝડપી વૃદ્ધિ તબક્કા
(b) ઑકિઝન
In simple words: (a) The rapid growth phase is where organisms experience their fastest rate of increase. (b) Apical dominance, where the apical bud inhibits lateral bud growth, is caused by the hormone auxin.

🎯 Exam Tip: Remember the phases of the sigmoid growth curve, especially the "rapid growth phase" (log phase). Also, firmly associate auxin with the phenomenon of apical dominance.

દીર્ઘ જવાબી પ્રશ્નો (LQ)

Question 1. ઘઉંની કેટલીક જાતિઓ વસંતની જ્યારે કેટલીક જાતિઓ શિયાળાની હોય છે. ખેડૂત વસંતની જાતિ ઊગાડે છે અને ઋતુના અંતે તેની લાગણી કરે છે. જો શિયાળાની જાતિ વસંતમાં વાવવામાં આવે તો તેમાં પુષ્પનું નિર્માણ થતું નથી કે બીજનું નિર્માણ થતું નથી. આવું શા માટે થાય છે ? તેનું વર્ણન કરો.
Answer:
કેટલીક વનસ્પતિઓમાં પુષ્પસર્જન માત્રાત્મક કે ગુણાત્મક રીતે ઓછું તાપમાન આપવાથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ ઘટનાને વાસંતીકરણ કહે છે.
તે વનસ્પતિની પ્રજનનીય વિકાસની પ્રક્રિયાને અવરોધે છે અને આમ વનસ્પતિને તેની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરવા માટેનો પૂરતો સમય પૂરો પાડે છે.
વાસંતીકરણ નીચા તાપમાને પુષ્પસર્જનને પ્રેરિત કરે છે. ઉદા. તરીકે, કેટલાક મહત્ત્વના પાક (ખાદ્ય વનસ્પતિઓ) જેવા કે ઘઉં, જવ, રાઈ બે પ્રકારની જાતો ધરાવે છે.
1. શિયાળાની અને
2. વસંતની.
સામાન્ય રીતે વસંતઋતુમાં બીજનું વાવેતર થાય છે, જે ઋતુની સમાપ્તિ કે અંતમાં પુખ્ત કે ફળનું સર્જન પ્રેરે છે.
જો શિયાળામાં ઊગતી વનસ્પતિ જાતિઓને વસંતઋતુમાં વાવવામાં આવે તો તેમાં પુષ્પસર્જન કે ફળસર્જન પ્રેરાતું નથી. તેથી તેઓને શરદઋતુમાં વાવવામાં આવે છે.
શિયાળામાં તેઓમાં નવી કૂપળો આવે છે, પછી વસંતઋતુમાં તેઓ પુષ્પસર્જન અને ફળસર્જન દર્શાવે છે અને તેઓની કાપણી (લણણી) મધ્ય ગ્રીષ્મ ઋતુ દરમિયાન કરવામાં આવે છે.

શરદ ઋતુ	→ શિયાળો	→ વસંતઋતુ	→ મધ્ય ગ્રીષ્મ ઋતુ
વાવણી કરવામાં	નવી કૂપળો ફૂટે	પુષ્પસર્જન કે ફળસર્જન દર્શાવે	વાવણી (લણણી) કરવામાં આવે

વાસંતીકરણના કેટલાક ઉદાહરણ દ્વિવર્ષાયુ વનસ્પતિઓમાં પણ જોવા મળે છે.
દ્વિવર્ષાયુ વનસ્પતિઓ એકત્રીકેસરી વનસ્પતિઓ છે, જે સામાન્ય પુષ્પો ધરાવે છે અને બીજી ઋતુમાં પુખસર્જન દર્શાવી નાશ પામે છે. ઉદા. શક્કરિયા, ગાજર, કોબીજ વગેરે.
દ્વિવર્ષાયુ વનસ્પતિઓને નીચું તાપમાન આપવાથી તેઓમાં પ્રકાશ અવધિના કારણે પુષ્પસર્જનની પ્રતિક્રિયા વધી જાય છે.
In simple words: Vernalization is a process where plants require a period of low temperature to initiate flowering. If winter varieties of wheat are sown in spring, they won't flower or produce grain because they haven't experienced the necessary cold period. However, if they are sown in autumn, they germinate, survive the winter cold (vernalization), develop new shoots in spring, flower, and are harvested by mid-summer. This ensures they complete their life cycle only after fulfilling their cold requirement. Biennial plants also show vernalization, flowering in their second year after a cold exposure.

🎯 Exam Tip: The core concept here is vernalization—the cold requirement for flowering. Explain why winter varieties need a cold period and what happens if this requirement is not met. Providing examples like wheat and biennials strengthens the answer.

Question 2. આ જાણીતું છે કે ઘઉંની કેટલીક જાતિઓને શરદ ઋતુમાં વાવવામાં આવે છે, પરંતુ તેમની લણણી મધ્યગ્રીષ્મ ઋતુ દરમિયાન કરવામાં આવે છે.
(a) આ માટેનું સંભવિત કારણ શું હોઈ શકે ?
(b) નીચા તાપમાને પુષ્પસર્જન પ્રેરવાની આ ક્રિયાને શું કહે છે?
(c) ઠંડા પર્યાવરણ (તાપમાન)ની અવેજીમાં કયા વાનસ્પતિક અંતઃસ્રાવની સારવાર આપી શકાય ?
Answer:
(a) ઘઉં એકવર્ષાયુ વનસ્પતિ છે. તેને તેનો વાનસ્પતિક તબક્કો પૂરો કરવા માટે લગભગ એક વર્ષ લાગે છે અને ત્યારબાદ તે પુષ્પ અને ફળ (બીજ)નું નિર્માણ કરે છે.
આ કારણના લીધે જો તેને શરદ ઋતુમાં વાવવામાં આવે, તો શિયાળા દરમિયાન તેને નીચું તાપમાન પ્રાપ્ત થાય છે કે જે તેને વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ પૂરી કરવામાં ઉપયોગી છે. તેઓ વસંત ઋતુમાં વૃદ્ધિ પામી પુષ્પસર્જન કે ફળસર્જન દર્શાવે છે અને મધ્યગ્રીષ્મ ઋતુમાં તેની વાવણી કરવામાં આવે છે.
(b) કેટલીક વનસ્પતિઓમાં પુષ્પસર્જન માત્રાત્મક કે ગુણાત્મક રીતે ઓછું તાપમાન આપવાથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ ઘટનાને વાસંતીકરણ કહે છે.
તે વનસ્પતિની પ્રજનનીય વિકાસની પ્રક્રિયાને અવરોધે છે અને આમ વનસ્પતિને તેની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરવા માટેનો પૂરતો સમય પૂરો પાડે છે.
(c) જીબરેલીક ઍસિડ.
In simple words: (a) Winter wheat varieties are sown in autumn to allow them to experience the low winter temperatures. This cold exposure is crucial for their vegetative growth and to fulfill the vernalization requirement, enabling them to flower and produce grain by mid-summer. (b) The process of promoting flowering by exposure to low temperatures is called vernalization. (c) In the absence of a cold environment, gibberellic acid can be applied to stimulate flowering in many plants that require vernalization.

🎯 Exam Tip: This question directly relates to vernalization. Ensure you can explain why winter wheat requires a cold period, define vernalization, and identify gibberellic acid as the hormone that can substitute for the cold treatment.

Question 3. અંતઃસ્ત્રાવોના નામ આપો કે જેઓ
(a) વાયુરૂપ (બાષ્પશીલ) પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
(b) પ્રકાશાનુવર્તન માટે જવાબદાર છે.
(c) કાકડીમાં માદા પુષ્પોના નિર્માણને ઉત્તેજે છે.
(d) દ્વિદળીમાં નિંદણનાશક તરીકે વર્તે છે.
(e) દીર્ઘ દિવસીય વનસ્પતિમાં પુષ્પનિર્માણની ક્રિયાને પ્રેરે છે.
Answer:
(a) ઇથિલીન
(b) ઑકિઝન
(c) ઇથિલીન
(d) 2-4 D (સંશ્લેષિત ઑકિઝન)
(e) જીબરેલીન
In simple words: The gaseous hormone is ethylene. Auxin is responsible for phototropism. Ethylene promotes female flower development in cucumber. 2,4-D, a synthetic auxin, acts as a dicot weedicide. Gibberellin induces flowering in long-day plants.

🎯 Exam Tip: This is a matching-type question for hormone functions. Memorize the specific roles of each major plant hormone, especially their unique characteristics (like ethylene's gaseous nature) and agricultural applications (like 2,4-D as a herbicide).