GSEB Class 10 Social Science Solutions Chapter 8 કુદરતી સંસાધનો

1. નીચના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો:

Question 1. સંસાધન એટલે શું? સંસાધનોના ઉપયોગો જણાવો.
Answer: સંસાધન એટલે એવી વસ્તુ જે માનવી પર નિર્ભર હોય, જેનાથી માનવીની જરૂરિયાતો સંતોષાતી હોય અને માનવી પાસે તેનો ઉપયોગ કરવાની શારીરિક કે બૌદ્ધિક શક્તિ હોય. એટલે કે, કોઈ પણ વસ્તુ માનવીની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા વપરાય ત્યારે તે સંસાધન બને છે.
સંસાધનોના ઉપયોગો: સંસાધનો મનુષ્યને ઘણી રીતે સહાયક છે. માનવજીવનના દરેક તબક્કે સંસાધનો કોઈને કોઈ રીતે સહાયક થાય છે. ખેતીકામથી લઈને ઔદ્યોગિક કામો સુધીની બધી પ્રવૃત્તિઓ સીધી કે આડકતરી રીતે કુદરતી સંસાધનો પર નિર્ભર છે.
સંસાધનોના ઉપયોગો નીચે મુજબ છે:
1. સંસાધન – આહાર તરીકે: માનવીની આહારની જરૂરિયાત જુદા જુદા સંસાધનો વડે પૂર્ણ થાય છે. છોડમાંથી મળતા ફળો, ખેતીના વિવિધ ખાદ્યપાકો, પાલતુ પશુઓના દૂધ અને તેની બનાવટો, માંસ, જળાશયોમાંથી મળતી માછલીઓ અને બીજા જળચર જીવો, મધમાખીઓએ બનાવેલું મધ વગેરે વસ્તુઓનો માનવી ખોરાક માટે ઉપયોગ કરે છે.
2. સંસાધન – કાચા માલના સાધન તરીકે: વનોમાંથી મળતી આર્થિક રીતે ઉપયોગી જુદી જુદી પેદાશો, ખેતીથી મળતા વિવિધ પાક, પાલતુ પશુઓ પાસેથી મળતું દૂધ, માંસ, ઊન અને ચામડાં તેમજ ખનીજ ધાતુઓ વગેરે ઉત્પાદનો ઘણા ઉદ્યોગોમાં કાચા માલના સાધન તરીકે વપરાય છે.
3. સંસાધન – ઉર્જા-સાધન તરીકે: કોલસો, ખનીજ તેલ, પ્રાકૃતિક વાયુ, બળતણનું લાકડું વગેરેનો ઉર્જા-સાધન તરીકે ઉદ્યોગો અને ઘરોમાં ઉપયોગ કરીએ છીએ. આ સિવાય, સૌર ઉર્જા, પવન ઉર્જા, ભરતી ઉર્જા, ભૂતાપીય ઉર્જા, બાયોગેસ, જળ ઉર્જા વગેરે પણ ઉર્જા-સાધનો તરીકે વપરાય છે.
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: સંસાધન એટલે એવી વસ્તુ જે માનવીની જરૂરિયાતો સંતોષે અને તે ઉપયોગમાં લઈ શકે. તેનો ઉપયોગ ખોરાક, કાચા માલ અને ઉર્જા મેળવવા માટે થાય છે.

Exam Tip: પરીક્ષામાં, સંસાધનની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ રીતે લખો અને તેના મુખ્ય ઉપયોગોને મુદ્દાસર સમજાવો.

Question 2. ભૂમિ-સંરક્ષણ એટલે શું? ભૂમિ-સંરક્ષણના ઉપાયો, નીચે દર્શાવેલ આકૃતિના આધારે, જણાવો.
Answer: ભૂમિ-સંરક્ષણનો અર્થ છે જમીનનું ધોવાણ અટકાવીને તેની ગુણવત્તા જાળવી રાખવી.
આકૃતિમાં દર્શાવેલ ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
• પડતર જમીન પર વનસ્પતિઓ વાવવી જોઈએ, કારણ કે ઝાડના મૂળ માટીના કણોને પકડી રાખે છે.
• પર્વતીય પ્રદેશોમાં સીડીદાર ખેતરો બનાવીને અને ઢોળાવવાળા ભાગો પર વૃક્ષો વાવીને જમીનનું ધોવાણ અટકાવી કે ઘટાડી શકાય છે.
• નદીની ખીણોમાં થતું કોતર-ધોવાણ રોકવા માટે નદી પર નાના બંધો બનાવીને પાણીનો વેગ ધીમો કરી શકાય છે. ઉપરાંત, નદી કિનારે વૃક્ષો વાવીને કિનારાની જમીનનું ધોવાણ પણ ઘટાડી શકાય છે.
• રણ નજીકના વિસ્તારોમાં પવનને રોકવા માટે રણની સીમા પર મોટા ઝાડની હાર બનાવી શકાય છે, જેને રક્ષક-મેખલા કહેવાય છે.
• નદીના પૂરને અન્ય નદીઓમાં વાળવીને કે પૂરના પાણીથી સૂકી નદીઓ ભરીને પૂરને કાબૂમાં લઈ શકાય છે.
• અર્ધ-શુષ્ક પ્રદેશોમાં પશુઓ દ્વારા થતી વધુ પડતી ચરાઈને નિયંત્રિત કરીને જમીનનું ધોવાણ રોકી શકાય છે.
• ઢોળાવવાળી જમીન પર ક્ષિતિજ સમાંતર ખેતી કરવાથી જમીનનું ધોવાણ અટકે છે.
• ફળદ્રુપતા ગુમાવી ચૂકેલી જમીનમાં જૈવિક પદાર્થો ફરીથી ઉમેરવા જોઈએ.
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: ભૂમિ-સંરક્ષણ એટલે જમીનને ધોવાણથી બચાવવી અને તેની ગુણવત્તા સારી રાખવી. આ માટે ઝાડ વાવવા, સીડીદાર ખેતી કરવી, નદીઓ પર બંધ બાંધવા, અને પશુઓની ચરાઈ નિયંત્રિત કરવી જેવા ઉપાયો કરવા જોઈએ.

Exam Tip: આકૃતિ આધારિત પ્રશ્નોમાં, આકૃતિનું અવલોકન કરીને તેના આધારે સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત ઉત્તર લખો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદ્દાસર લખો:

Question 1. જમીન-નિર્માણની પ્રક્રિયા વર્ણવી, તેના પ્રકારો શેના આધારે પાડવામાં આવે છે તે જણાવો.
Answer: તાપમાનના મોટા ભેદ, વરસાદ, બરફ, હવા, વનસ્પતિ, જીવજંતુ વગેરે કારણોની અસરથી માટીની નીચેના મૂળ ખડકોના ઘસારો અને ધોવાણથી મળતા પદાર્થો દ્વારા જમીન બને છે. તેમાં જૈવિક અવશેષો, પાણી, હવા વગેરે ભળી જાય છે.
• જમીન ખનીજો અને જૈવિક તત્વોનું પ્રાકૃતિક મિશ્રણ છે. તેમાં વનસ્પતિના વધારો અને વિકાસ કરવાની શક્તિ છે.
• જમીન બનવાના સમય દરમિયાન તેના પર તે વિસ્તારની આબોહવાની મોટી અને ઊંડી અસર થાય છે. પરિણામે, એક જ આબોહવાવાળા વિસ્તારમાં જુદા જુદા ખડકોમાંથી બનતી જમીન ઘણા સમય પછી એક જ પ્રકારની બને છે.
• આ રીતે, અલગ અલગ આબોહવાને કારણે એક જ પ્રકારના મૂળ ખડકોમાંથી બનતી જમીન પણ જુદા જુદા પ્રકારની જોવા મળે છે.
• જમીનના પ્રકારો તેના રંગ, આબોહવા, મૂળ ખડકો, કણની બનાવટ, ફળદ્રુપતા વગેરે બાબતોના આધારે નક્કી કરાય છે.
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: જમીન તાપમાન, વરસાદ અને પવન જેવા કુદરતી પરિબળો દ્વારા ખડકોના ટુકડા થવાથી બને છે. તેમાં સજીવ તત્વો, ભેજ અને હવા ભળે છે. જમીનના પ્રકારો તેનો રંગ, આબોહવા અને કણોની રચના જેવા ગુણધર્મો પર આધાર રાખે છે.

Exam Tip: જમીન-નિર્માણની પ્રક્રિયા સમજાવતી વખતે, કુદરતી પરિબળો અને જૈવિક તત્ત્વોના યોગદાન પર ભાર મૂકો.

Question 2. કાંપની જમીન વિશે નોંધ લખો અથવા ભારતમાં કાંપની જમીન ક્યાં ક્યાં આવેલી છે? કાંપની જમીનનાં લક્ષણો જણાવો.
Answer: ભારતમાં કાંપની જમીન દેશના કુલ વિસ્તારના લગભગ 43 % ભાગમાં વિસ્તરેલી છે.
• ભારતમાં કાંપની જમીન પૂર્વમાં બ્રહ્મપુત્ર નદીના ખીણ પ્રદેશથી શરૂ થઈને પશ્ચિમમાં સતલુજ નદી સુધીના ઉત્તર ભારતના મેદાની વિસ્તારોમાં મળે છે. દક્ષિણ ભારતમાં તે નર્મદા, તાપી, મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા અને કાવેરીના ખીણ પ્રદેશોમાં તેમજ મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા અને કાવેરીના મુખ ત્રિકોણ પ્રદેશોમાં આવેલી છે.
લક્ષણો:
• આ જમીન નદીઓ દ્વારા જમા કરાયેલી કાંપની બનેલી છે.
• તેમાં પોટાશ, ફોસ્ફરિક એસિડ અને ચૂનાનું પ્રમાણ ઊંચું હોય છે; જ્યારે નાઇટ્રોજન અને હ્યુમસનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
• તેમાં વિવિધ કઠોળના પાક ઉગાડવામાં આવે તો જમીનમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ વધારી શકાય છે.
• તેમાં ઘઉં, ચોખા, શેરડી, શણ, કપાસ, મકાઈ, તેલીબિયાં વગેરે પાક વાવી શકાય છે.
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: કાંપની જમીન ભારતના 43% ભાગમાં ફેલાયેલી છે. તે નદીઓ દ્વારા લાવવામાં આવેલી માટીમાંથી બને છે. તેમાં પોટાશ, ફોસ્ફરસ અને ચૂનો વધુ હોય છે, અને તે ઘઉં, ચોખા, શેરડી જેવા પાક માટે ખૂબ સારી છે.

Exam Tip: કાંપની જમીનના સ્થાન અને મુખ્ય ગુણધર્મોને યાદ રાખો, કારણ કે તે ભારતના કૃષિ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 3. કાળી જમીન વિશે નોંધ લખો અથવા ભારતમાં કાળી જમીન ક્યાં ક્યાં આવેલી છે? તેનાં લક્ષણો જણાવો.
Answer: ભારતમાં કાળી જમીન દેશના કુલ વિસ્તારના લગભગ 15 % ભાગમાં પથરાયેલી છે.
• આ જમીન બનવામાં દક્ષિણના જ્વાળામુખીય ખડકો અને આબોહવાએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.
• કાળી જમીન દક્ષિણ ભારતના ઉચ્ચ પ્રદેશમાં મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમ મધ્ય પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ અને કર્ણાટકના કેટલાક ભાગોમાં આવેલી છે.
• આ જમીન ગુજરાતમાં સુરત, ભરૂચ, નર્મદા, વડોદરા, તાપી, ડાંગ વગેરે જિલ્લાઓમાં જોવા મળે છે.
• આ જમીનમાં લોખંડ, ચૂનો, કેલ્શિયમ, પોટાશ, એલ્યુમિનિયમ અને મેગ્નેશિયમ કાર્બોનેટનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
• તે ફળદ્રુપ અને ચીકણી હોય છે.
• તે પાણીને લાંબા સમય સુધી પકડી રાખવાની શક્તિ ધરાવે છે. જ્યારે પાણી સુકાય છે ત્યારે તેમાં તિરાડો પડે છે.
• તેમાં કપાસ, અળસી, સરસવ, મગફળી, તમાકુ તેમજ અડદ જેવા કઠોળના પાક વાવી શકાય છે.
• તે કપાસના પાક માટે ખૂબ સારી હોવાથી કપાસની જમીન તરીકે ઓળખાય છે.
• કાળી જમીન 'રેગુર' નામથી પણ જાણીતી છે.
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: કાળી જમીન ભારતના 15% વિસ્તારમાં છે, જે દખ્ખણના ખડકો અને આબોહવાને કારણે બને છે. તે ફળદ્રુપ, ચીકણી હોય છે અને લાંબા સમય સુધી પાણી પકડી રાખે છે. કપાસ માટે તે ખૂબ સારી હોવાથી તેને કપાસની જમીન પણ કહેવાય છે અને તે 'રેગુર' નામથી પણ ઓળખાય છે.

Exam Tip: કાળી જમીનની ઓળખ તેના રંગ, પાણી જાળવી રાખવાની ક્ષમતા અને કપાસની ખેતી સાથેના સંબંધ પરથી થાય છે.

3. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો:

Question 1. જમીન-ધોવાણ અટકાવવાના ઉપાયો જણાવો અથવા જમીન-ધોવાણ એટલે શું? તે અટકાવવાના ઉપાયો જણાવો.
Answer: જમીન-ધોવાણનો અર્થ છે કે ઝડપી હવા અને પાણી દ્વારા માટીના કણોનું એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ખેંચાઈ જવું.
જમીનનું ધોવાણ રોકવાના મુખ્ય ઉપાયો નીચે પ્રમાણે છે:
• જમીન પર પશુઓની ચરાઈને નિયંત્રિત કરવી.
• ઢોળાવવાળી જમીનમાં સમોચ્ચરેખીય સીડીદાર ખેતી કરવી.
• પડતર જમીનમાં વૃક્ષો વાવવા.
• જ્યાં પાણીના વહેણના ખાડા હોય ત્યાં નાના બંધ બાંધવા.
• પાણીનો વેગ ધીમો કરવા માટે ઢાળવાળા ખેતરોમાં ઊંડી ખેતી કરવી.
• ખેતરોમાં ધોવાણ અટકાવવા માટે ખેતરોની આસપાસ પાળા બાંધવા અને વૃક્ષો વાવવા. આ પાળાઓ ખેતરોની માટીને વહેતા પાણી દ્વારા બહાર ખેંચાતી રોકે છે.
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: જમીન-ધોવાણ એટલે પવન અને પાણીથી માટીનું દૂર થવું. તેને રોકવા માટે, પશુઓની ચરાઈ નિયંત્રિત કરો, સીડીદાર ખેતી કરો, ઝાડ વાવો, અને પાણીના વહેણને ધીમું કરવા માટે નાના બંધ બનાવો.

Exam Tip: જમીન-ધોવાણ અટકાવવાના ઉપાયો સમજાવતી વખતે, દરેક ઉપાય પાછળનો મુખ્ય સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કરો.

Question 2. પર્વતીય જમીનો કોને કહેવાય?
Answer: ભારતમાં હિમાલયની ખીણો અને ઢોળાવવાળા વિસ્તારોમાં, લગભગ 2700 થી 3000 મીટરની ઊંચાઈ પર, અને હિમાલય તેમજ પૂર્વની પર્વતમાળાઓ ધરાવતા જમ્મુ-કાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, સિક્કિમ, દાર્જિલિંગ, અરુણાચલ પ્રદેશમાં તેમજ દેવદાર, ચીડ અને પાઈનના વૃક્ષોના વિસ્તારોમાં આવેલી જમીનને પર્વતીય જમીન કહેવાય છે.
• આ જમીનનું સ્તર પાતળું અને ઓછું વિકસિત હોય છે.
• વન વિસ્તારમાં તેમાં કાર્બનિક પદાર્થો વધુ હોય છે.
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: પર્વતીય જમીનો હિમાલયની ખીણો અને ઢોળાવવાળા વિસ્તારોમાં, 2700 થી 3000 મીટરની ઊંચાઈ પર મળે છે. આ જમીન પાતળી અને ઓછી વિકસિત હોય છે, અને જંગલવાળા વિસ્તારોમાં તેમાં જૈવિક તત્વો વધુ હોય છે.

Exam Tip: પર્વતીય જમીનોની ઓળખ તેના સ્થાન, ઊંચાઈ અને પાતળા સ્તર પરથી કરો. જૈવિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ પણ એક મહત્વનું લક્ષણ છે.

Question 3. રણપ્રકારની જમીન વિશે ટૂંકમાં જણાવો અથવા ભારતમાં રણપ્રકારની જમીન ક્યાં આવેલી છે? તેના વિશે માહિતી આપો.
Answer: ભારતમાં રણપ્રકારની જમીન રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દક્ષિણ પંજાબના સૂકા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. ગુજરાતમાં કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના અમુક ભાગોમાં પણ આ પ્રકારની જમીન આવેલી છે.
• આ જમીન સૂકા અને અર્ધ-સૂકા હવામાનવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.
• તે રેતાળ અને ઓછી ફળદ્રુપ હોય છે.
• તેના કેટલાક ભાગોમાં ક્ષારના કણો વધુ અને જૈવિક પદાર્થોની ઉણપ જોવા મળે છે.
• જ્યાં સિંચાઈની સગવડો ઉપલબ્ધ છે, ત્યાં જુવાર અને બાજરીનો પાક વાવી શકાય છે.
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: રણપ્રકારની જમીન રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દક્ષિણ પંજાબના સૂકા વિસ્તારોમાં હોય છે. તે રેતાળ અને ઓછી ફળદ્રુપ હોય છે, અને કેટલાક ભાગોમાં ક્ષાર વધુ હોય છે. સિંચાઈની સગવડ હોય ત્યાં જુવાર અને બાજરી વાવી શકાય છે.

Exam Tip: રણપ્રકારની જમીનનું સ્થાન, રેતાળતા અને ઓછી ફળદ્રુપતા તેના મુખ્ય લક્ષણો છે. સિંચાઈના પ્રભાવ હેઠળ પાકની ખેતી પર ધ્યાન આપો.

4. દરેક પ્રશ્નની નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

Question 1. દુનિયામાં એક કે બે સ્થળે જ મળતું સંસાધન
(a) સર્વ સુલભ સંસાધન
(b) સામાન્ય સુલભ સંસાધન
(c) વિરલ સંસાધન
(d) એકલ સંસાધન
Answer: (d) એકલ સંસાધન
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: દુનિયામાં માત્ર એક-બે જગ્યાએ જ મળતું સંસાધન એટલે એકલ સંસાધન, કારણ કે તે ખૂબ જ દુર્લભ હોય છે.

Exam Tip: સંસાધનોના પ્રકારો અને તેમની ઉપલબ્ધતાના આધારેના વર્ગીકરણને સ્પષ્ટપણે સમજો.

Question 2. જમીનનું નિર્માણ મૂળ ખડકોના ................................ મળતા પદાર્થોથી થાય છે.
(a) ખવાણ અને ઘસારા(ધોવાણ)થી
(b) સ્થળાંતર અને સ્થગિતતાથી
(c) અનુક્રમ અને વિક્રમથી
(d) ઊર્ધ્વ અને શીર્ષથી
Answer: (a) ખવાણ અને ઘસારા(ધોવાણ)થી
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: જમીન મૂળ ખડકોના ઘસારા અને ધોવાણથી બને છે, જ્યાં નાના કણો બને છે અને જમા થાય છે.

Exam Tip: જમીનના નિર્માણની પ્રક્રિયામાં ખડકોના ખવાણ અને ધોવાણની ભૂમિકા યાદ રાખો.

Question 3. પડખાઉ જમીનનું અન્ય નામ શું છે?
(a) કાંપની જમીન
(b) લેટેરાઇટ જમીન
(c) કાળી જમીન
(d) રાતી અથવા લાલ જમીન
Answer: (b) લેટેરાઇટ જમીન
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: પડખાઉ જમીનને લેટેરાઇટ જમીન પણ કહેવાય છે. આ બંને એક જ પ્રકારની જમીનના અલગ અલગ નામ છે.

Exam Tip: વિવિધ પ્રકારની જમીનોના વૈકલ્પિક નામોને યાદ રાખવા જરૂરી છે, કારણ કે પ્રશ્નોમાં કોઈ પણ નામનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

Question 4. હાલમાં ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ દ્વારા ભારતની જમીનોને મુખ્ય ................................ પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવી છે.
(a) સાત
(b) સોળ
(c) પાંચ
(d) આઠ
Answer: (d) આઠ
In simple words: સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો: ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) એ ભારતીય જમીનને આઠ મુખ્ય શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરી છે.

Exam Tip: ભારતમાં જમીનના મુખ્ય પ્રકારોની સંખ્યા અને તેનું વર્ગીકરણ કરતી સંસ્થાનું નામ યાદ રાખો.